Tiểu luận Vai trò kinh tế của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta

Sau hơn mười năm đổi mới, đất nước ta trưởng thành một phần là nhờ sự thay đổi cơ chế quản lý mà trong đó nhà nước đóng vai trò vô cùng quan trọng. Việc chuyển đổi nền kinh tế nước ta từ cơ chế kế hoạch hoá tập trung sang cơ chế thị trường đã đem lại cho chúng ta nhiều kết quả đáng kể. Do đường lối mở cửa và sự ổn định về chính trị trong nước đã thu hút vốn đầu tư nước ngoài vào nhiều lĩnh vực khác nhau. Nhờ ưu thế của kinh tế thị trường mà bộ mặt kinh tế Việt nam có những thay đổi rõ rệt. Theo chủ chương của Đảng và nhà nước thì kinh tế thị trường Việt nam sẽ phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa để giúp xã hội có một nền kinh tế phát triển cao trên cơ sở khoa học, công nghệ, và lực lượng sản xuất hiện đại . Một điều hiển nhiên là, trong thời đại ngày nay không có nền kinh tế nào chịu sự điều tiết của cơ chế thị trường mà không có sự quản lý của Nhà nước ở những mức độ và phạm vi khác nhau. Bởi vì bên cạnh những mặt tích cực của kinh tế thị trường như: rèn luyện cho con nguời ý thức dân chủ, kích thích tăng năng suất lao động không ngừng, thu nhập quốc dân tăng…. thì cơ chế thị trường cũng nảy sinh nhiều vấn đề tiêu cực cần giải quyết như: lạm phát, thất nghiệp, khủng hoảng, tệ nạn, xã hội… Do vậy Nhà nước phải can thiệp vào kinh tế để đảm bảo cho sự phát triển kinh tế có hiệu quả, công bằng ổn định. Việc nhận thức đúng về vai trò, nhiệm vụ của nhà nước trong nền kinh tế thị trường phải được đặt nên hàng đầu. Nghiên cứu vai trò kinh tế nhà nước là việc cần thiết và quan trọng.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

TIỂU LUẬN KINH TẾ CHÍNH TRỊ

Đề tài: Vai trò kinh tế của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta.

Họ và tên : Nguyễn Thị La Lớp: Anh 12_KTKT-K59 Chuyên ngành: Kế toán kiểm toán

Giảng viên hướng dẫn: ThS Hoàng Văn Vinh

QUẢNG NINH – THÁNG 6 NĂM 2021

MỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU……… 1

I.NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở NƯỚC TA……… 2

1.1 Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là gì?……… 2

1.2 Đặc trưng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 2

1.2.1 Những đặc trưng chung của nền kinh tế thị trường ……….2

1.2.2 Những đặc trưng riêng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam……… 3

II.VAI TRÒ KINH TẾ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở NƯỚC TA………5

2.1 Sự nhất quán của Đảng ta về vai trò chủ đạo của thành phần kinh tế……… ……….5

2.2 Thực trạng vai trò cuat thành phần kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa……….8

2.3 Một số giải pháp cơ bản để tiếp tục khẳng định và phát huy vai trò chu đạo của khu vực kinh tế nhà nước……… ……… 12

KẾT LUẬN……… 14

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 15

LỜI NÓI ĐẦU

Sau hơn mười năm đổi mới, đất nước ta trưởng thành một phần là nhờ sự thay đổi cơ chế quản lý mà trong đó nhà nước đóng vai trò vô cùng quan trọng Việc chuyển đổi nền kinh tế nước ta từ cơ chế kế hoạch hoá tập trung sang cơ chế thị trường đã đem lại cho chúng ta nhiều kết quả đáng kể Do đường lối mở cửa và sự ổn định về chính trị trong nước đã thu hút vốn đầu tư nước ngoài vào nhiều lĩnh vực khác nhau Nhờ ưu thế của kinh tế thị trường mà bộ mặt kinh tế Việt nam có những thay đổi rõ rệt Theo chủ chương của Đảng và nhà nước thì kinh tế thị trường Việt nam sẽ phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa để giúp xã hội có một nền kinh tế phát triển cao trên cơ sở khoa học, công nghệ, và lực lượng sản xuất hiện đại

Một điều hiển nhiên là, trong thời đại ngày nay không có nền kinh tế nào chịu sự điều tiết của cơ chế thị trường mà không có sự quản lý của Nhà nước ở những mức độ và phạm vi khác nhau Bởi vì bên cạnh những mặt tích cực của kinh tế thị trường như: rèn luyện cho con nguời ý thức dân chủ, kích thích tăng năng suất lao động không ngừng, thu nhập quốc dân tăng… thì cơ chế thị trường cũng nảy sinh nhiều vấn đề tiêu cực cần giải quyết như: lạm phát, thất nghiệp, khủng hoảng, tệ nạn, xã hội…

Do vậy Nhà nước phải can thiệp vào kinh tế để đảm bảo cho sự phát triển kinh tế có hiệu quả, công bằng ổn định Việc nhận thức đúng về vai trò, nhiệm

vụ của nhà nước trong nền kinh tế thị trường phải được đặt nên hàng đầu

Nghiên cứu vai trò kinh tế nhà nước là việc cần thiết và quan trọng

I.NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở NƯỚC TA.

1.1 kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là gì?

Nền Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là tên gọi mà Đảng Cộng sản Việt Nam đặt ra cho mô hình kinh tế hiện tại của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam Nó được mô tả là một nền kinh tế thị trường nhiều thành phần,

trong đó khu vực kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, là nền kinh tế vận hành

đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật của kinh tế thị trường, đồng thời bảo đảm định hướng XHCN phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước Đó là nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế; có sự quản lý của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa do Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo, nhằm mục

tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh

1.2 Đặc trưng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

1.2.1 Những đặc trưng chung của nền kinh tế thị trường.

- Về chủ thể kinh tế: Các chủ thể kinh tế được tự do sản xuất kinh doanh theo

luật pháp và được bình đẳng không phân biệt đối xử Các chủ thể kinh tế đều có

cơ hội tiếp cận các nguồn lực phát triển có hiệu quả

- Về thị trường: Thực hiện các giải pháp để tạo lập và phát triển các yếu tố thị trường cơ bản như thị trường hàng hóa và dịch vụ, thị trường vốn, tiền tệ, thị trường khoa học, công nghệ, thị trường lao động, thị trường bất động sản và lành mạnh hóa các yếu tố thị trường đó nhằm tạo điều kiện cho nền kinh tế thị trường phát triển ổn định, bền vững và bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa

- Về cơ chế vận hành: Tôn trọng tính khách quan của các quy luật kinh tế thị trường, tính năng động của cơ chế thị trường

- Về vai trò của nhà nước: Nhà nước điều tiết kinh tế thị trường trên cơ sở vận dụng các quy luật kinh tế của nền kinh tế thị trường tạo điều kiện Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế để định hướng phát triển nền kinh tế,

Tạo lập môi tường cho nền kinh tế phát triển ổn định, bền vững và hạn chế mặt trái của cơ chế thị trường

1.2.2 Những đặc trưng riêng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

- Về hệ thống mục tiêu phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI đã chỉ rõ: phát triển nền kinh tế thị trường ở nước ta nhằm mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, thực hiện “ Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh

“ Để thực hiện được mục tiêu đó trong phát triển nền kinh tế thị trường, phải tạo điều kiện để giải phóng mạnh mẽ sức sản xuất và không ngừng phát triển lực lượng sản xuất, phát triển lực lượng sản xuất hiện đại gắn với xây dựng quan hệ sản xuất mới xã hội chủ nghĩa phù hợp trên cả 3 mặt: sở hữu, quản lí và phân phối; phát triển kinh tế thị trường để từng bước xây dựng hạ tầng hinh tế cho chủ nghĩa xã hội; cải thiện và nâng cao đời sống nhân dân

- Mục tiêu kinh tế - xã hội – văn hóa mà nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta phải đạt là:

Làm cho dân giàu: nội dung căn bản là mức bình quân GDP đầu người tăng nhanh trong 1 thời gian ngắn và khoảng cách giàu, nghèo trong xã hội ngày càng được thu hẹp

Làm cho nước mạnh: Thể hiện ở mức đóng góp to lớn của nền kinh tế thị trường chó ngân sách quốc gia; ở sự gia tăng ngành kinh tế mũi nhọn; ở sự sử dụng tiết kiệm , có hiệu quả các nguồn tài nguyên quốc gia; ở sự bảo vệ môi trường sinh thái, bảo vệ các bí mật quốc gia về tiền lực kinh tế, khoa học, công nghệ và an ninh, quốc phòng

Làm cho xã hội công bằng , văn minh: Thể hiện ở việc xử lý các quan hệ lợi ích ngay trong nội bộ nền kinh tế thị trường, ở đó việc góp phần to lớn vào giải quyết các vấn đề xã hội, ở việc cung ứng các hàng hóa và dịch vụ có giá trị cao

về văn hóa, xã hội

- Về mục tiêu chính trị: Làm cho xã hội dân chủ, biểu hiện ở chỗ dân chủ hóa nền kinh tế, mọi người, mọi thành phần kinh tế có quyền tham gia và hoạt động kinh tế, vào sản xuất kinh doanh, có quyền sở hữu bất hợp pháp về tài sản của mình; quyền của người sản xuất và người tiêu dùng được bảo vệ trên cơ sở pháp luật của nhà nước

- Về chế độ sở hữu và các thành phần kinh tế: Nền kinh tế có nhiều thành phần, với nhiều hình thức sở hữu Các thành phần kinh tế đều là bộ phận cấu thành quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cùng phát triển lâu dài, hợp tác và cạnh tranh lành mạnh với nhau trên cơ sở pháp luật của nhà nước, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo và kinh tế nhà nước cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân; chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu, từng bước được xác lập

và sẽ chiếm ưu thế tuyệt đối khi chủ nghĩa xã hội về cơ bản được xây dựng xong

- Về chế độ phân phối: Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, thực hiện phân phói theo kết quả lao động và hiệu quả kinh tế là chủ yếu; đồng thời có các hình thức phân phối khác nữa (theo vốn,tài năng cùng các nguồn lực khác đóng góp vào sản xuất kinh doanh), vừa khuyến khích lao động, vừa đảm bảo phúc lợi xã hội cơ bản, bảo đảm sự phân phối công bằng, hợp lý và hạn chế sự bất bình đẳng trong xã hội

- Về vai trò quản lý của nhà nước xã hội chủ nghĩa: Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, sự quản lý và điều tiết nền kinh tế của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng Sản Việt Nam Vì vậy, sự quản lý của nhà nước trong nền kinh tế thị trường phải định hướng cho nền kinh tế phát triển có hiệu quả trên cơ sở đảm bảo lợi ích quốc gia, lợi ích của nhân dân lao động thông qua hệ thống pháp luật, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chính sách phát triển kinh tế, xã hội Đồng thời, có sử dụng cơ chế thị trường ( vận dụng các quy luật kinh tế thị trường để đưa ra những công cụ tác

động vào thị trường) kích thích sản xuát, giải phóng sức sản xuất, phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của cơ chế thị trường

- Sự quản lý của nhà nước xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường nằm giải quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội, cải thiện đời sống nhân dân Nhà nước thực hiện chính sách xã hội, một mặt khuyến khích làm giàu hợp pháp, mặt khác phải thực hiện xóa đói giảm nghèo

- Về nguyên tắc giải quyết các mối quan hệ chủ yếu: Kết hợp ngay từ đầu giữa lực lượng sản xuất, bảo đảm giải phóng sức sản xuất; xây dựng lực lượng sản xuất kết hợp củng cố và hoàn thiện quan hệ sản xuất mới xã hội chủ nghĩa, nhằm phục vụ cho phát triển sản xuất và công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; giữa phát triển sản xuất với từng bước cải thiện và nâng cao đời sống nhân dân; giải quyết tốt các vấn đề xã hội và công băng xã hội, ngăn chặn các tệ nạn xã hội; giải quyết tốt các nhiệm vụ chính trị, xã hội văn hóa, môi tường và an ninh, quốc phòng

- Về tính cộng đồng và tính dân tộc: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta mang tính cộng đồng cao theo truyền thống của xã hội Việt Nam, phát triển kinh tế thị trường có sự tham gia của cộng đồng và vì lợi ích của cộng đồng, hướng tới xây dựng 1 xã hội Việt Nam giàu có, đầy đủ vè vật chất, phong phú về tinh thần, dân chủ, công bằng văn minh, đảm bảo cuộc sống ấm

no và hạnh phúc cho nhân dân

- Về quan hệ quốc tế: Kinh tế thị trường định hưỡng xã hội chủ nghĩa ở nước ta dựa vào sự phát huy tối đã nguồn lực trong nước và triệt để tranh thủ nguồn lực nước ngoài theo phương châm “ Kết hợp sức mạnh của dân tộc và sức mạnh của thời đại “ và sử dụng các nguồn lực đó 1 cách hợp lý, đạt hiệu quả cao, để phát triển nền kinh tế đất nước với tốc độ nhanh, hiện đại và bền vững

 Như vậy, nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta vừa mang tính phôt biến (đặc trưng chung) của mọi nền kinh tế thị trường; vừa có đặc trưng riêng của tính định hướng xã hội chủ nghĩa Hai nhóm nhân tố này cùng tồn tại, kết hợp và bổ sung cho nhau Trong đó, nhóm đặc trưng chúng

đóng vai trò là động lực thúc đẩy nền kinh tế phát triển, nhóm đặc trưng chung đóng vai trò là động lực thúc đẩy kinh tế phát triển, nhóm đặc trưng riêng đóng vai trò hướng dẫn nền kinh tế phát triển theo hướng xã hội chủ nghĩa

II VAI TRÒ KINH TẾ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG NỀN KINH

TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở NƯỚC TA.

2.1 Sự nhất quán của Đảng ta vầ vai trò chủ đạo của thành phần kinh tế nhà nước.

- Bước vào thời kỳ đổi mới, Đại hội VI (1986), Đảng ta bắt đầu thừa nhận sự tồn tại của nhiều thành phần kinh tế, trong đó khẳng định vai trò chủ đạo thuộc

về khu vực kinh tế nhà nước ( kinh tế quốc doanh) Đảng chỉ đạo: “Củng cố thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa bao gồm cả kinh tế quốc doanh và khu vực tập thể một cách toàn diện… làm cho thành phần kinh tế này giữ vai trò chi phối trong nền kinh tế quốc dân… Bằng những biện pháp thích hợp, sử dụng mọi khả năng của các thành phần kinh tế khác trong sự liên kết chặt chẽ và dưới sự chỉ đạo của thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa”

- Đại hội VII (1991), Đảng ta chủ trương củng cố vai trò chủ đạo của khu vực kinh tế nhà nước: “Khẩn trương sắp xếp lại và đổi mới quản lý kinh tế quốc doanh, bảo đảm kinh tế quốc doanh phát triển có hiệu quả, nắm vững những lĩnh vực và ngành then chốt để phát huy vai trò chủ đạo trong nền kinh tế Tập trung lực lượng củng cố và phát triển những cơ sở kinh tế trọng điểm, những cơ sở làm ăn có hiệu quả và có ý nghĩa lớn đối với nền kinh tế quốc dân”

- Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (1991) cũng khẳng định: “Phát triển một nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa Kinh tế quốc doanh giữ vai trò chủ đạo Kinh

tế tập thể không ngừng được củng cố và mở rộng…”

- Tổng kết thực tiễn 10 năm đổi mới, để phù hợp với sự biến đổi của đời sống kinh tế - xã hội, Đại hội VIII của Đảng (1996) lần đầu tiên trong lịch sử đã thay thế cụm từ kinh tế quốc doanh bằng cụm từ kinh tế nhà nước: "Chủ động đổi

mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế nhà nước, kinh tế hợp tác Kinh tế nhà nước đóng vai trò chủ đạo, cùng với kinh tế hợp tác xã dần dần trở thành nền tảng…" Cũng từ đây, nội hàm của khái niệm kinh tế nhà nước được mở rộng hơn, bao quát được toàn bộ các hoạt động quản lý tài nguyên của đất nước; những cơ sở hạ tầng trọng điểm; các loại quỹ của quốc gia; bộ phận doanh nghiệp nhà nước, bao gồm cả doanh nghiệp công ích và doanh nghiệp kinh doanh…

- Đại hội IX, X, XI cũng thống nhất: “Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo Kinh tế tập thể không ngừng được củng cố và phát triển Kinh tế nhà nước cùng kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân…”

- Về cơ bản nhất quán với các chủ trương trước đó, theo tinh thần Đại hội XII:

"Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam có quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất; có nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế; các chủ thể thuộc các thành phần kinh tế bình đẳng, hợp tác và cạnh tranh theo pháp luật” Nếu ở Đại hội X, khu vực kinh tế tư nhân được đánh giá là “một trong những động lực” thì đến Đại hội XII, vai trò của khu vực kinh tế tư nhân đã được Đảng ta tiếp tục đánh giá cao hơn: kinh tế tư nhân là “một trong những động lực quan trọng” Tuy vậy, vai trò chủ đạo vẫn thuộc khu vực kinh tế nhà nước

- Vận dụng sáng tạo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh vào điều kiện cụ thể của đất nước, trải qua 6 kỳ Đại hội, Đảng ta đã khẳng định nhất quán kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là nền kinh tế nhiều thành phần, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo Điều đó xuất phát từ lợi ích của đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, là “hòn

đá thử vàng” để xem xét sự đúng hướng hay chệch hướng xã hội chủ nghĩa trong tiến trình phát triển kinh tế - xã hội Sau hơn 30 năm tiến hành sự nghiệp

đổi mới, nền kinh tế nước ta tăng trưởng liên tục ở mức khá Thành tựu đó trước hết là nhờ đường lối, chủ trương đúng đắn của Đảng

2.2 Thực trạng vai trò của thành phần kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta.

- Văn kiện Đại hội VIII (1996) chủ trương: “Tiếp tục đổi mới và phát triển có

hiệu quả kinh tế nhà nước để làm tốt vai trò chủ đạo: làm đòn bẩy đẩy nhanh tăng trưởng kinh tế và giải quyết những vấn đề xã hội, mở đường, hướng dẫn,

hỗ trợ các thành phần kinh tế khác cùng phát triển; làm lực lượng vật chất để Nhà nước thực hiện chức năng điều tiết và quản lý vĩ mô; tạo nền tảng cho chế

độ xã hội mới”

- Văn kiện Đại hội IX (2001) khẳng định: Kinh tế nhà nước phát huy vai trò chủ đạo trong nền kinh tế, là lực lượng vật chất quan trọng và là công cụ để Nhà nước định hướng và điều tiết vĩ mô nền kinh tế Doanh nghiệp nhà nước giữ những vị trí then chốt, đi đầu ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ, nêu gương về năng suất, chất lượng, hiệu quả kinh tế - xã hội và chấp hành pháp luật

- Văn kiện Đại hội X (2006) nhất quán: “Kinh tế Nhà nước giữ vai trò chủ đạo,

là lực lượng vật chất quan trọng để Nhà nước định hướng và điều tiết nền kinh

tế, tạo môi trường và điều kiện thúc đẩy các thành phần kinh tế cùng phát triển”…

- Nhìn tổng quát từ sau Đại hội VIII đến nay, quan niệm của Đảng ta về kinh tế

nhà nước và vai trò chủ đạo của thành phần kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường đã có sự phát triển đáng kể Hai điểm nổi bật nhất là:

1, Do có sự phân biệt giữa sở hữu nhà nước với hình thức doanh nghiệp nhà nước và cũng do có sự phân biệt giữa quyền chủ sở hữu với quyền kinh doanh trong doanh nghiệp nhà nước mà chúng ta đã chuyển từ khái niệm kinh tế quốc doanh sang khái niệm kinh tế nhà nước

2, Để tránh sự nhầm lẫn trong nhận thức giữa vai trò chủ đạo của thành phần kinh tế nhà nước với vai trò quản lý, điều hành của Nhà nước, Đảng ta đã khẳng