Lý luận hình thái kinh tế xã hội với con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta

Ởnước ta hiện nay, Đảng ta chủ trương giáo dục, khoa học công nghệ làquốc sách hàng đầu, là nền tảng thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa.Một yếu tố nữa của lực lượng sản xuất là tư li

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

=====000=====

TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC

Lý luận hình thái kinh tế - xã hội với con đường đi lên chủ

nghĩa xã hội ở nước ta

Sinh viên thực hiện: Nguyễn Ngọc Trà My

MSSV: 2012450027

Lớp: Anh 3 - CLC, Khoa: KTQT, Khóa: 59

Lớp tín chỉ: TRIE114CLC.2

Số thứ tự: 72 Giảng viên hướng dẫn: Trần Huy Quang

Hà Nội - 03/2021

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

DANH MỤC VIẾT TẮT 2

MỞ ĐẦU 3

1 LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT 5

2 SỰ PHÁT TRIỂN CỦA LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT HIỆN ĐẠI DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA CUỘC CÁCH MẠNG 3.0 VÀ 4.0 9

3 QUAN ĐIỂM CỦA C.MÁC VỀ VAI TRÒ CỦA KHOA HỌC VÀ PHÁN ĐOÁN KHOA HỌC TRỞ THÀNH LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT TRỰC TIẾP ĐƯỢC HIỂU Ở NHỮNG KHÍA CẠNH SAU: 11 4 CUỘC CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 3.0, 4.0 VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT HIỆN ĐẠI 13

KẾT LUẬN 24

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 25

DANH MỤC VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU

Xã hội loài người tồn tại và phát triển được là nhờ có sản xuất vậtchất Lịch sử loài người trước hết là lịch sử phát triển của sản xuất vậtchất, là lịch sử của các phương thức sản xuất kế tiếp nhau trong các giaiđoạn phát triển của xã hội Nghiên cứu vấn đề này sẽ giúp chúng ta hiểuđược quy luật chung nhất của sự phát triển lịch sử

Theo C.Mác và Ph.Ăngghen, để tồn tại, để sống, trước hết con ngườicần phải có cái ăn, cái mặc, cái ở; rồi sau đó mới nói đến làm chính trị,khoa học, nghệ thuật, Muốn có cái ăn, cái mặc, cái ở thì con ngườibuộc phải tiến hành lao động, đặc biệt là lao động sản xuất ra của cải vậtchất Muốn sản xuất ra của cải vật chất, một mặt, con người phải kết hợpvới tư liệu sản xuất, dùng công cụ lao động, bằng sức lực của mình tácđộng vào đối tượng sản xuất, đối tượng lao động nhằm cải tạo, biến đổigiới tự nhiên phục vụ cuộc sống của con người; sự kết hợp đó tạo nên lựclượng sản xuất; mặt khác, con người phải kết hợp với nhau, bởi lẽ, riêng

lẻ từng cá nhân thì không thể sản xuất được, không chinh phục, cải tạođược giới tự nhiên; và sự kết hợp thứ hai này hình thành nên quan hệ sảnxuất

Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất nằm trong mối liên hệ mậtthiết, khăng khít với nhau, không tách rời nhau và thống nhất với nhautrong phương thức sản xuất Đó là một sự thật hiển nhiên, và chừng nào

sự thật hiển nhiên đó còn tồn tại thì quan niệm duy vật về lịch sử củaC.Mác còn tồn tại

Trong Hệ tư tưởng Đức, theo C.Mác, phương thức sản xuất vật chấtkhông chỉ đơn thuần là tái sản xuất sự tồn tại thể xác của cá nhân, mà nócòn là phương thức hoạt động nhất định của những cá nhân ấy, mộtphương thức sống nhất định của họ Với các phương thức trên thì phương

thức mà con người tiến hành trong quá trình sản xuất là quan trọng nhất.Như vậy, thực chất, phương thức sản xuất biểu thị cách thức, phươngthức mà con người thực hiện, tiến hành trong quá trình sản xuất ở nhữnggiai đoạn nhất định của lịch sử xã hội; nó qui định tính chất, kết cấu, đặcđiểm của xã hội Về điều này, C.Mác cho rằng những thời đại kinh tếkhác nhau không phải ở chỗ chúng sản xuất ra cái gì mà là ở chỗ chúngsản xuất bằng cách nào, với những tư liệu lao động nào

1 LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT

Lực lượng sản xuất biểu thị mối quan hệ giữa con người với tựnhiên, nó thể hiện năng lực của con người trong việc chinh phục giới tựnhiên, là nội dung của phương thức sản xuất Lực lượng sản xuất baogồm người lao động, tư liệu sản xuất Trong lực lượng sản xuất, người laođộng là yếu tố quan trọng nhất Nhưng người lao động không phải là cái

gì đó nhất thành bất biến mà trong mỗi thời đại kinh tế, với tư cách là yếu

tố quan trọng nhất trong lực lượng sản xuất nó cũng luôn thay đổi Chẳnghạn, trong thời kỳ công trường thủ công, lao động cơ bắp (lao động chântay) là đặc trưng cơ bản của người lao động; trong thời kỳ sản xuất dựatrên cơ sở công cụ cơ khí thì khía cạnh năng lực, kỹ năng, kinh nghiệmđiều hành máy móc lại nổi trội hơn (lao động chân tay kết hợp với laođộng trí óc); còn trong thời đại kinh tế tri thức hiện nay (hàm lượng trithức trong sản phẩm chiếm đến 70%) thì khía cạnh tri thức lại nổi trội.Như vậy, cái quan trọng có tính chất quyết định trong lực lượng sản xuấthiện nay không phải là lao động cơ bắp, không phải là kỹ năng, kinhnghiệm sử dụng, vận hành máy móc, mà là tri thức của người sản xuất(lao động trí óc) Từ đó, đối với các nước trên thế giới hiện nay, đầu tưcho giáo dục là đầu tư có tính chất chiến lược, vô cùng quan trọng Ởnước ta hiện nay, Đảng ta chủ trương giáo dục, khoa học công nghệ làquốc sách hàng đầu, là nền tảng thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa.Một yếu tố nữa của lực lượng sản xuất là tư liệu sản xuất, bao gồmcông cụ sản xuất (công cụ lao động), đối tượng sản xuất (đối tượng laođộng), phương tiện sản xuất (phương tiện lao động) Trong lực lượng sảnxuất, nếu con người là yếu tố quan trọng nhất thì công cụ sản xuất (công

cụ lao động) là yếu tố động nhất Trình độ phát triển của công cụ sản xuất(công cụ lao động) thể hiện trình độ hay thước đo trình độ chinh phụcgiới tự nhiên của con người Sự thay đổi một cách căn bản công cụ lao

động theo nghĩa nào đó nó sẽ kéo theo sự thay đổi của các thời đại kinh

tế Theo nghĩa này, C.Mác cho rằng cái cối xay quay bằng tay đưa lại xãhội có lãnh chúa, cái cối xay chạy bằng hơi nước đưa lại xã hội có nhà tưbản công nghiệp Chính vì quan trọng như vậy, nên người ta còn phânthời đại theo công cụ lao động như thời đại đồ đá, thời đại đồ đồng, thờiđại cối xay gió, thời đại máy hơi nước, … Trong lịch sử, trình độ củacông cụ lao động nhìn chung đã trải qua ba giai đoạn chủ yếu: thủ công,

cơ khí máy móc và tự động hóa Cái cối xay hiện nay không phải quaybằng tay, không phải chạy băng hơi nước mà là tự động hóa

Ngay đối tượng sản xuất hiện nay cũng khác trước rất xa Nếu trongnền văn minh nông nghiệp, đối tượng sản xuất chủ yếu là ruộng đất; trongnền văn minh cơ khí, đối tượng sản xuất lại được mở rộng ra, ngoài ruộngđất thì đối tượng sản xuất chủ yếu của thời kỳ này là các nguyên vật liệunhư than đá, chất đốt, dầu khí, các nguyên liệu hóa thạch, các hầm mỏ,sắt, thép, sợi, … nói chung là các nguyên vật liệu cần cho các ngành côngnghiệp, các nhà máy, công xưởng; Còn trong thời đại ngày nay ngoàinhững yếu tố trên, đối tượng sản xuất chủ yếu lại là thông tin Hiện naythông tin cũng là của cải

Trong tư liệu sản xuất còn bao gồm cả phương tiện sản xuất nhưđường xá, cầu cống, xe cộ, bến cảng, kho chứa, …

Hiện nay khoa học, đặc biệt là khoa học kỹ thuật và công nghệ cũngtrở thành lực lượng sản xuất, vì nó là nguyên nhân trực tiếp của nhiềubiến đổi trong sản xuất và trở thành một nhân tố không thể thiếu được củaquá trình sản xuất; nó thâm nhập vào các yếu tố của lực lượng sản xuất,đem lại sự thay đổi về chất của lực lượng sản xuất; nó ngày càng được ápdụng rộng rãi trong sản xuất, nó làm cho quá trình sản xuất chính là quátrình ứng dụng, áp dụng khoa học kỹ thuật; do đó, nó có ý nghĩa sống cònđối với nhiều quá trình sản xuất Theo dự báo, với sự phát triển của cuộccách mạng công nghiệp 4.0 (như kỹ thuật in 3D, sự hoàn thiện của rô bốt,

) sắp tới lực lượng sản xuất sẽ có những phát triển mạnh mẽ, vượt lêntrên trí tưởng tượng của nhiều người

Theo đà phát triển của sản xuất, khối lượng và chất lượng của cải xãhội sẽ được quyết định bởi việc ứng dụng khoa học vào sản xuất Từ đómột số học thuyết của các nhà tư tưởng tư sản đã đi đến chỗ tuyệt đốihóa, thổi phồng, khuyếch đại vai trò của khoa học kỹ thuật, chẳng hạnnhư học thuyết các nền văn minh, học thuyết xã hội hậu công nghiệp, xãhội thông tin, học thuyết kỹ trị, Các học thuyết này nhằm mục đíchphủ nhận và thay thế học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của C.Mác.Nhưng như chúng ta đã biết, dù có trở thành lực lượng sản xuất quantrọng, khoa học kỹ thuật cũng chỉ là một bộ phận của lực lượng sản xuất.Trong lực lượng sản xuất, yếu tố quyết định vẫn là con người, mặc dùkhoa học kỹ thuật nâng cao địa vị, vị thế, vai trò, sức mạnh của conngười Máy vi tính có thể tính nhanh và chính xác gấp triệu lần conngười; rôbốt, người máy có thể làm được những việc mà con ngườikhông thể làm nổi, nhưng những cái đó suy cho cùng đều do con ngườichế tạo ra, con người điều khiển chúng, nếu thiếu con người, thì tự bảnthân chúng cũng không thể phát huy tác dụng Khoa học kỹ thuật chỉ thực

sự phát huy vai trò to lớn khi thông qua con người, chịu sự chi phối củacon người

Lực lượng sản xuất tồn tại một cách khách quan, bởi lẽ, theo C.Mác,người ta không được tự do lựa chọn lực lượng sản xuất cho mình, vì mọilực lượng sản xuất là lực lượng đã đạt được, tức là một sản phẩm của mộthoạt động đã qua, không phải do họ tạo ra, mà do thế hệ trước tạo ra(chẳng hạn như đối tượng lao động, phương tiện sản xuất) Mỗi thế hệsau đã có sẵn những lực lượng sản xuất do những thế hệ trước xây dựnglên và được thế hệ mới dùng làm nguyên liệu cho quá trình sản xuất mới(Thư C.Mác gửi P.V.Annencốp 28.1.1846) Do đó lực lượng sản xuất làvật chất dưới dạng xã hội

Lực lượng sản xuất trong bối cảnh toàn cầu hoá kinh tế hiện nay, nókhông chỉ được xã hội hóa như trước kia, mà nó ngày càng được toàn cầuhoá, quốc tế hoá Toàn cầu hóa, trước hết là toàn cầu hóa lực lượng sảnxuất, toàn cầu hóa công cụ lao động, phương tiện sản xuất.

Trình độ của lực lượng sản xuất thể hiện ở trình độ của những yếu tốcấu thành nó như trình độ của công cụ lao động, trình độ khoa học kỹthuật, trình độ của người lao động (kinh nghiệm, kỹ năng, tri thức, trình

độ tổ chức, quản lý, phân công, trình độ ứng dụng khoa học kỹ thuật,cách thức mà con người tiến hành trong quá trình sản xuất)

2 SỰ PHÁT TRIỂN CỦA LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT HIỆN ĐẠI DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA CUỘC CÁCH MẠNG 3.0 VÀ 4.0.

Lực lượng sản xuất hiện đại là khái niệm dùng để chỉ sự kết hợpgiữa người lao động ở trình độ cao với tư liệu sản xuất tiên tiến, dựa trên

hệ thống công nghệ hiện đại để tạo ra những sản phẩm có giá trị gia tănglớn, có tính bền vững và thân thiện với môi trường sinh thái Lực lượngsản xuất hiện đại là cụm từ được nhắc đến nhiều trong giai đoạn hiện nay,nhằm chỉ trình độ phát triển vượt bậc của lực lượng sản xuất trong bốicảnh của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại Theo lẽ đó,khoa học - công nghệ hiện đại đóng vai trò rất quan trọng đối với sự pháttriển của lực lượng sản xuất Điều này đã từng được C.Mác chỉ rõ ngay từthế kỷ XIX

Theo quan điểm của C.Mác, sự phát triển của khoa học đóng vai trò

to lớn đối với sự phát triển của lực lượng sản xuất Bằng những nghiêncứu một cách khoa học, C.Mác đã đưa ra một phán đoán: “Sự phát triểncủa tư bản cố định là chỉ số cho thấy tri thức xã hội phổ biến (wissenknowledge) đã chuyển hóa đến mức độ nào đó thành lực lượng sản xuấttrực tiếp, do đó nó cũng là chỉ số cho thấy những điều kiện của quá trìnhsống của xã hội đã phục tùng đến một mức độ nào sự kiểm soát của trítuệ phổ biến và đã được cải tạo đến mức độ nào không những dưới hìnhthức tri thức mà cả như là những cơ quan thực hành xã hội trực tiếp,những cơ quan trực tiếp của quá trình sống hiện thực”1 Theo luận điểmtrên của C.Mác, tri thức khoa học đã làm cho tư bản cố định như: nhàxưởng, máy móc được dùng trong sản xuất chuyển hóa đến một mức độnhất định nào đó thì trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp Nghĩa là, trithức khoa học được ứng dụng, được vật hóa thành máy móc, thành công

cụ sản xuất của con người và được người lao động sử dụng trong quátrình sản xuất Do đó, nó trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp Điều kiện

1 C.Mác và Ph.Ăngghen (1998), Toàn tập, t.46, phần II, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.372.

để tri thức khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp được C.Máckhẳng định như sau: “Sự phát triển của hệ thống máy móc trên con đường

ấy chỉ bắt đầu khi nền đại công nghiệp đã đạt được một trình độ phát triểncao hơn và tất cả các môn khoa học đều được phục vụ tư bản, còn bảnthân hệ thống máy móc hiện có thì có những nguồn lực to lớn Như vậy,phát minh trở thành một nghề đặc biệt và đối với nghề đó thì việc vậndụng khoa học vào nền sản xuất trực tiếp tự nó trở thành một trong nhữngyếu tố có tính chất quyết định và kích thích”2

Luận điểm trên của C.Mác cho thấy khoa học chỉ trở thành lựclượng sản xuất với điều kiện là khoa học phải tồn tại dưới dạng lao độngđược vật hóa thành máy móc Điều đó cũng có nghĩa là khoa học tự bảnthân nó không thể tạo ra bất kỳ tác động nào mà phải thông qua sự vậndụng và hoạt động thực tiễn của con người thì khoa học mới có thể pháthuy được tác dụng của nó Điều này đã được C.Mác và Ph.Ăngghenkhẳng định lại khi bàn đến tư tưởng, lý luận nói chung: “Vũ khí của sựphê phán cố nhiên không thể thay thế được sự phê phán của vũ khí, lựclượng vật chất chỉ có thể bị đánh đổ bằng lực lượng vật chất, nhưng lýluận cũng sẽ trở thành lực lượng vật chất một khi nó thâm nhập vào quầnchúng”3 và “Tư tưởng căn bản không thể thực hiện được cái gì hết Muốnthực hiện tư tưởng thì cần có những con người sử dụng lực lượng thựctiễn”4 Trong bài Điếu văn đọc tại lễ an táng của C.Mác, khi đề cao vai tròcủa C.Mác trong việc phát hiện ra chủ nghĩa duy vật lịch sử, Ph.Ăngghen

đã khẳng định: “Đối với Mác, khoa học là một động lực lịch sử, một lựclượng cách mạng”5 Quan điểm trên thống nhất với nhận định của C.Mác

về vai trò của khoa học trong sự phát triển của sản xuất vật chất và của xãhội

2 C.Mác và Ph.Ăngghen (1998), Toàn tập, t.46, phần II, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.367.

3 C.Mác và Ph.Ăngghen (1995), Toàn tập, t.1, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.580.

4 C.Mác và Ph.Ăngghen (1995), Toàn tập, t.2, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.181.

5 C.Mác và Ph.Ăngghen (1995), Toàn tập, t.9, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.500.

3 QUAN ĐIỂM CỦA C.MÁC VỀ VAI TRÒ CỦA KHOA HỌC VÀ PHÁN ĐOÁN KHOA HỌC TRỞ THÀNH LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT TRỰC TIẾP ĐƯỢC HIỂU Ở NHỮNG KHÍA CẠNH SAU:

Thứ nhất, khoa học vốn là một hệ thống những tri thức được tích lũy

trong quá trình lịch sử, đã được con người vận dụng vào hoạt động sảnxuất vật chất, được vật hóa trong các thao tác lao động và đem lại nhữnghiệu quả nhất định Như vậy, từ chỗ là lực lượng sản xuất tiềm năng,khoa học đã từng bước tham gia trực tiếp vào quá trình sản xuất, trởthành lực lượng sản xuất trực tiếp

Thứ hai, khoa học có sự gắn kết chặt chẽ với kỹ thuật, trở thành cơ

sở lý thuyết cho các phương tiện kỹ thuật, công nghệ mà thông qua đó,khoa học được vật chất hóa trong các yếu tố vật thể của lực lượng sảnxuất Sự gắn kết chặt chẽ giữa khoa học với kỹ thuật, công nghệ là một

xu thế tất yếu của sự phát triển lực lượng sản xuất hiện đại bởi khoa họcmuốn phát triển nhanh chóng cần phải có sự trợ giúp của công nghệ hiệnđại; đồng thời, muốn sản xuất ra công nghệ mới đòi hỏi con người phảidựa trên những phát minh khoa học mới Điều đó cũng chứng tỏ khoa họcgắn bó chặt chẽ và là yếu tố quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triểncủa lực lượng sản xuất trong thời đại ngày nay

Thứ ba, gần đây, thời gian để lý thuyết khoa học đi vào thực tiễn sản

xuất ngày càng được rút ngắn lại Trong những thế kỷ trước, thời gian từphòng thí nghiệm đến thực tế sản xuất thường rất lâu nhưng từ cuối thế

kỷ XIX đến nay, nhờ sự phát triển không ngừng của khoa học hiện đại,quá trình trên đã được rút ngắn rất nhiều

Thứ tư, khoa học được thâm nhập vào tất cả các yếu tố cấu thành của

lực lượng sản xuất Nhờ có khoa học, con người ngày càng tạo ra đượcnhiều đối tượng lao động nhân tạo, khắc phục được hạn chế về thời gian

sử dụng và một số đặc tính khác của đối tượng lao động tự nhiên; nhữngđối tượng nhân tạo này cũng thân thiện với môi trường Cũng nhờ có

khoa học mà công cụ lao động ngày càng được cải tiến, sức lao động củacon người được giải phóng Cũng nhờ đó mà trình độ, tay nghề, kỹ năng,

kỹ xảo của người lao động không ngừng được nâng cao Do đó, trong rấtnhiều nhà máy, xí nghiệp, số lượng nhân lực khoa học tham gia trực tiếpvào quá trình sản xuất chiếm tỷ lệ ngày càng cao, vượt trội hơn hẳn so với

số lượng lao động làm việc cơ bắp thông thường Đội ngũ công nhân tríthức xuất hiện và có xu hướng ngày càng gia tăng cả về số lượng và chấtlượng Khoa học cũng đã thâm nhập vào các lĩnh vực khác, không chỉ cókhoa học công nghệ - kỹ thuật (phần cứng) mà còn có những ngành khoahọc quản lý, khoa học nhân văn… (phần mềm) Nhờ có khoa học, hoạtđộng của các nhà lãnh đạo, quản lý, điều hành sản xuất ngày càng có hiệuquả hơn, góp phần quan trọng trong việc nâng cao năng suất lao động,chất lượng và hiệu quả sản xuất Như vậy, khoa học không phải là mộtlực lượng sản xuất độc lập, đứng bên ngoài con người mà khoa học chỉ cóthể tạo ra những biến đổi trong quá trình sản xuất thông qua hoạt độngcủa con người Khoa học đã được thẩm thấu vào tất cả các khâu của quátrình sản xuất, góp phần cải tiến công cụ lao động, tạo ra những đối tượnglao động mới, những phương tiện sản xuất tiên tiến, góp phần nâng cao

kỹ năng, tay nghề, trình độ cho người lao động Do đó, có thể nói trongthời đại ngày nay, khoa học đóng vai trò quan trọng trong sự phát triểncủa lực lượng sản xuất hiện đại

Như vậy, có thể hiểu khoa học là lực lượng sản xuất trực tiếp nghĩa

là khoa học tham gia vào quá trình sản xuất bằng việc tạo ra công nghệ,

đề ra và xây dựng phương pháp tổ chức và quản lý để phát triển lực lượngsản xuất, nâng cao năng suất lao động, chất lượng và hiệu quả của sảnxuất Vì thế, khoa học chính là một trong những nhân tố cấu thành khôngthể thiếu của lực lượng sản xuất hiện đại