Đánh giá tác động của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đến sinh kế của người dân trên địa bàn huyện võ nhai, tỉnh thái nguyên

Các Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng là một mắt xích quan trọng, không thể thiếu trong việc thực hiện nhiệm vụ chi trả ủy thác tiền dịch vụ môi trường rừng từ bên sử dụng đến bên cung ứng d

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

LÊ ĐĂNG HƯNG

ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH

CHI TRẢ DỊCH VỤ MÔI TRƯỜNG RỪNG ĐẾN

SINH KẾ CỦA NGƯỜI DÂN TRÊN ĐỊA BÀN

HUYỆN VÕ NHAI TỈNH THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ NÔNG NGHIỆP

THÁI NGUYÊN, NĂM 2020

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

LÊ ĐĂNG HƯNG

ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH

CHI TRẢ DỊCH VỤ MÔI TRƯỜNG RỪNG ĐẾN

SINH KẾ CỦA NGƯỜI DÂN TRÊN ĐỊA BÀN

HUYỆN VÕ NHAI TỈNH THÁI NGUYÊN

Ngành: Kinh tế nông nghiệp

Mã số ngành: 8.62.01.15

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ NÔNG NGHIỆP

Người hướng dẫn khoa học: TS KIỀU THỊ THU HƯƠNG

THÁI NGUYÊN, NĂM 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của bản thân tôi, các số liệu và kết quả thực hiện trình bày trong khóa luận là quá trình theo dõi, điều tra tại cơ sở thực tập hoàn toàn trung thực, khách quan./

XÁC NHẬN CỦA DVHD Thái Nguyên, ngày 10 tháng 05 năm 2020

NGƯỜI CAM ĐOAN

Lê Đăng Hưng

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian học tập, nghiên cứu và thực hiện luận văn tại Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên, tôi luôn nhận được sự dạy dỗ, chỉ bảo, hướng dẫn tận tình, sự giúp đỡ, góp ý hết sức quý báu từ các thầy cô, cơ quan và các bạn bè đồng nghiệp

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, lời cảm ơn sâu sắc tới Cô giáo TS Kiều Thị Thu Hương đã dành thời gian, công sức đôn đốc, tận tình chỉ dẫn, bồi dưỡng tôi trong quá trình làm đề cương luận văn tốt nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của Ban lãnh đạo cùng cán bộ Quỹ Bảo vệ

và Phát triển rừng tỉnh Thái Nguyên, Hạt Kiểm lâm huyện Võ Nhai, UBND của 05 xã và

18 cộng đồng trên địa bàn huyện Võ Nhai đã tạo điều kiện tốt nhất để giúp đỡ tôi trong quá trình thực tập tại đơn vị

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè và người thân đã tạo điều kiện và động viên giúp đỡ em trong suốt quá trình thực tập và hoàn thành khóa luận tốt nghiệp

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên, Phòng đào tạo sau đại học và các thầy, cô trong Khoa Kinh tế đã giúp đỡ

và tạo mọi điều kiện cho tôi hoàn thành đề luận văn

Tuy nhiên trong quá trình thực hiện nghiên cứu do trình độ và thời gian có hạn, bước đầu được làm quen với thực tế và phương pháp nghiên cứu vì thế bản luận văn không thể tránh khỏi những thiếu sót Vì vậy tôi rất mong nhận được được sự góp ý, phê bình của quý thầy cô để được hoàn thiện tốt hơn nữa./

Em xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày 10 tháng 05 năm 2020

Tác giả

Lê Đăng Hưng

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

DANH MỤC CÁC HÌNH, SƠ ĐỒ viii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 3

3 Đối tượng nghiên cứu 4

4 Phạm vi nghiên cứu 4

5 Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học hoặc thực tiễn 4

Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 5

1.1 Cơ sở lý luận của đề tài 5

1.1.1 Một số khái niệm 5

1.1.2 Vai trò, đặc điểm 13

1.1.3 Nguyên tắc chi trả dịch vụ môi trường rừng 14

1.1.4 Các hình thức chi trả dịch vụ môi trường rừng 14

1.1.5 Nguyên tắc xây dựng cơ chế chi trả DVMTR 15

1.2 Cơ sở thực tiễn của vấn đề nghiên cứu 177 1.2.1 Kinh nghiệm chi trả DVMTR của một số quốc gia 157 1.2.1.1 Các hoạt động chi trả DVMTR ở Châu Mỹ 17

1.2.1.2 Hoạt động chi trả DVMTR ở Châu Âu 18

1.2.1.3 Hoạt động chi trả DVMTR ở Châu Á 19

1.2.1.4 Đánh giá chung 20

1.2.2 Hoạt động Chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Việt Nam thời gian qua 22

1.2.2.1 Chính sách triển khai thí điểm 22

1.2.2.2 Một số bài học kinh nghiệm 25

1.2.3 Chi trả DVMT rừng tại tỉnh Thái Nguyên 37

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 39

2.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu 39

2.1.1 Điều kiện tự nhiên 39

2.1.2 Tài nguyên thiên nhiên 41

2.1.3 Dân số, nguồn nhân lực 43

2.2 Nội dung nghiên cứu 44

2.3 Phương pháp nghiên cứu 45

2.3.1 Phương pháp kế thừa 45

2.3.2 Phương pháp tiếp cận 45

2.4.3 Phương pháp cụ thể cho từng nội dung nghiên cứu 45

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 48

3.1 Thực trạng công tác chi trả DVMTR trên địa bàn giai đoạn 2017 - 2019 48

3.1.1 Chức năng, nhiệm vụ 48

3.1.2 Diện tích và tiềm năng chi trả DVMTR tại tỉnh Thái Nguyên 49

3.1.3 Đánh giá sự phù hợp của hệ số K trong quá trình áp dụng giá chi trả DVMTR trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên 51

3.2 Thực trạng, tiềm năng chi trả và cung ứng DVMTR tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên 53

3.2.1 Công tác tuyên truyền và nhận thức của người dân về chính sách DVMTR 594 3.2.2 Kết quả thu, chi ủy thác chi trả DVMTR và phân tích số liệu 55

3.2.3 Hình thức chi trả DVMTR 59

3.3 Đánh giá tác động của chính sách chi trả DVMTR đến sinh kế người dân 60

3.3.1 Vai trò hưởng lợi đối với tổ chức cá nhân từ công tác chi trả DVMTR 60

3.3.2 Chính sách chi trả DVMTR tác động đến nguồn lực tài chính 60

3.3.3 Chính sách chi trả DVMTR tác động đến nguồn lực tài sản, vật chất 62

3.3.4 Chính sách chi trả DVMTR tác động đến nguồn lực xã hội 62

3.3.5 Chính sách chi trả DVMTR tác động đến nguồn lực con người 63

3.3.6 Chính sách chi trả DVMTR tác động đến nguồn lực tự nhiên 64

3.3.7 Đánh giá nội dung chính sách, pháp luật về tính cấp thiết, phù hợp, hiệu lực hiệu quả 65

3.3.8 Đánh giá chung tác động chính sách chi trả DVMTR đến năm nguồn lực

cơ bản trong nghiên cứu 67

3.4 Phân tích những thuận lợi và khó khăn trong thực hiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng 68

3.4.1 Cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng và mối quan hệ giữa các bên liên quan 68

3.4.2 Tìm hiểu nhận thức của cán bộ và người dân về chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng 69

3.4.3 Công tác phối hợp thực hiện chính sách chi trả DVMTR 69

3.4.4 Phân tích những điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội thách thức trong triển khai chính sách 72

3.5 Đề xuất những giải pháp thiết thực nhằm triển khai có hiệu quả chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng 74

3.5.1 Giải pháp về tăng nguồn thu dịch vụ môi trường rừng nâng cao đời sống của người dân 74

3.5.2 Giải pháp về chi trả DVMTR 75

3.5.3 Giải pháp về phát triển kinh tế bền vững 75

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 78

TÀI LIỆU THAM KHẢO 81 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT

BQLKBT : Ban quản lý khu bảo tồn

BVR : Bảo vệ rừng

CIFOR : The Center for International Forestry Research (Trung tâm Nghiên

cứu Lâm nghiệp Quốc tế)

DVMTR : Dịch vụ môi trường rừng

GĐGR : Giao đất giao rừng

HĐND : Hội đồng nhân dân

ICRAF : The International Council for Research in Agroforestry (Hội đồng

Quốc tế về Nghiên cứu Nông lâm kết hợp)

IUCN : International Union for Conservation of Nature and Natural Resources

(Liên minh Quốc tế bảo tồn thiên nhiên và Tài nguyên thiên nhiên)

MDGs : Millennium Development Goals (Mục tiêu phát triển thiên niên)

NN&PTNT : Nông Nghiệp và phát triển nông thôn

PCCCR : Phòng cháy chữa cháy rừng

PES : Payments for environmental services (Chi trả dịch vụ môi trường rừng)

PFES : Program to pay for environmental services forest (Chương trình

quốc gia về chi trả dịch vụ môi trường rừng)

PTNT : Phát triển nông thôn

PTR : Phát triển rừng

QLBVR : Quản lý bảo vệ rừng

REDD + : Reduced Emission from Deforestation and Forest Degradation

(Giảm phát thải từ mất rừng và suy thoái thoái rừng)

UBND : Uỷ ban nhân dân

VENN : Venn Diagram (Sơ đồ ven)

VNFF : Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng Việt Nam

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Thống kê các tỉnh đã thực hiện Nghị định số 99/2010/NĐ-CP

ngày 24/9/2010 của Chính phủ (Tính đến tháng 12/2019) 33

Bảng 1.2 Tổng hợp các tỉnh thu tiền DVMTR giai đoạn 2017-2019 35

Bảng 2.1 Diện tích rừng và đất lâm nghiệp huyện Võ Nhai 42

Bảng 2.2 Dân số trung bình phân theo giới tính và khu vực 43

Bảng 3.1 Diện tích chi trả cho chủ rừng là tổ chức Nhà nước và các cộng đồng giai đoạn 2017 - 2019 49

Bảng 3.2 Mức độ hài lòng đối với hình thức chi trả tiền DVMTR 50

Bảng 3.3 Kết quả tuyên truyền chính sách chi trả DVMTR (giai đoạn 2017 - 2019) 54

Bảng 3.4 Kết quả thu tiền DVMTR giai đoạn 2017 - 2019 55

Bảng 3.5 Kết quả chi tiền DVMTR giai đoạn 2017 - 2019 56

Bảng 3.6 Thu nhập bình quân hàng năm từ nguồn tiền DVMTR của các cộng đồng huyện Võ Nhai giai đoạn 2017 - 2019 57

Bảng 3.7 Thu nhập bình quân hàng năm từ nguồn tiền DVMTR của các hộ gia đình 04 xóm trên địa bàn 02 xã Lâu Thượng và xã Phú Thượng huyện Võ Nhai giai đoạn 2017 - 2019 58

Bảng 3.8 Hình thức chi trả DVMTR giai đoạn 2017 - 2019 59

Bảng 3.9 Thu nhập bình quân theo nhân khẩu giai đoạn 2017-2019 61

Bảng 3.10 Tác động của chính sách đến nguồn lực tài chính của người dân 61

Bảng 3.11 Tác động của chính sách PFES đến nguồn lực cơ sở tài sản vật chất 62

Bảng 3.12 Các mức tác động của chính sách chi trả DVMTR đến nguồn lực xã hội 62

Bảng 3.13 Các mức tác động của chính sách chi trả DVMTR đến nguồn lực con người 64

Bảng 3.14 Các mức tác động của chính sách chi trả DVMTR đến nguồn lực tự nhiên 65

Bảng 3.15 Mức độ ảnh hưởng của chính sách PFES đến các nguồn lực sinh kế của cộng đồng 67

Bảng 3.16 Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội thách thức 72

DANH MỤC CÁC HÌNH, SƠ ĐỒ

Hình 1.1 Sơ đồ khung sinh kế bền vững của DFID 7

Hình 1.2 Sơ đồ tổ chức bộ máy của Quỹ BV&PTR Việt Nam 29

Hình 1.3 Sơ đồ tổ chức bộ máy của Quỹ BV&PTR tỉnh Thái Nguyên 32

Hình 2.1 Bản đồ hành chính huyện Võ Nhai 39

Sơ đồ 3.1 Cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng 688 Sơ đồ 3.2 Mối quan hệ giữa các bên liên quan 69

TRÍCH YẾU LUẬN VĂN

1 Tên tác giả: Lê Đăng Hưng

2 Tên luận văn: “Đánh giá tác động của chính sách chi trả dịch vụ môi trường

rừng đến sinh kế của người dân trên địa bàn huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên"

3 Ngành: Kinh tế nông nghiệp Mã số: 8.62.01.15

4 Cơ sở đào tạo: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên

Chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) là một chính sách đột phá của Việt Nam kể từ khi được áp dụng rộng rãi trên toàn quốc từ năm 2011 Chi trả DVMTR là cơ chế tài chính trong đó các bên được hưởng lợi dịch vụ rừng có trách nhiệm chi trả cho các bên cung cấp DVMTR Mục tiêu của chính sách này là giảm gánh nặng ngân sách Nhà nước cho công tác bảo vệ rừng, đồng thời tạo ra nguồn tài chính ổn định lâu dài nhằm bảo vệ và phát triển rừng hiệu quả hơn

Theo Nghị định số 99/2010/NĐ-CP ngày 24/9/2010 của Chính phủ, số liệu của VNFF (2019) thì: Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng đã được thành lập ở 44 tỉnh, trong đó

có 42 đã ổn định về tổ chức và thực hiện chi trả DVMTR (Về cơ bản các tỉnh miền núi phía Bắc đều đã thành lập Quỹ BV&PTR và đi vào hoạt động khá ổn định)

Các Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng là một mắt xích quan trọng, không thể thiếu trong việc thực hiện nhiệm vụ chi trả ủy thác tiền dịch vụ môi trường rừng từ bên sử dụng đến bên cung ứng dịch vụ môi trường rừng; đến nay (2019) toàn quốc huy động từ nguồn thu ủy thác dịch vụ môi trường rừng được 12.000 tỷ đồng, bình quân từ năm 2017 đạt trên 2.000 tỷ đồng/năm

Tiền dịch vụ môi trường rừng hàng năm đã góp phần quản lý bảo vệ hơn 5 triệu ha rừng, chiếm khoảng 42% tổng diện tích rừng toàn quốc; góp phần hỗ trợ cho chủ rừng có kinh phí quản lý bảo vệ rừng; hỗ trợ các Công ty Lâm nghiệp khi dừng khai thác gỗ rừng tự nhiên và hỗ trợ kịp thời cho hơn 410 nghìn hộ gia đình, cộng đồng với 86% là đồng bào dân tộc có điều kiện nâng cao đời sống, cải thiện sinh kế trong bối cảnh ngân sách Nhà nước đang khó khăn

Đối với Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Thái Nguyên sau 5 năm tổ chức hoạt động (2015-2019), đã ký kết được 04 hợp đồng huy động được 7.221.000.000 đồng và chi trả cho 4 đơn vị chủ rừng Nhà nước và 18 cộng đồng bảo vệ rừng với diện tích được chi trả từ 5.500 ha đến 10.000ha rừng/năm

Để đánh giá tác động của chính sách đến sinh kế của người dân trên địa bàn huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên, những hạn chế và khó khăn từ đó đề xuất những giải pháp cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả chính sách góp phần bảo vệ phát triển rừng trên địa bàn tỉnh ngày tốt hơn

Vì điều kiện và thời gian không cho phép trong nghiên cứu này tôi tập trung phân tích, đánh giá tác động của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đến sinh kế của người dân của 04 cộng đồng trên địa bàn huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên và đưa ra các giải pháp để thực hiện tốt hơn công tác này dự trên mục tiêu cụ thể của luận văn bao

gồm: (1) Đánh giá thực trạng công tác chi trả dịch vụ môi trường rừng trên địa bàn huyện

Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên (2) Đánh giá tác động của chính sách chi trả DVMTR đến sinh kế của người dân trong việc hưởng lợi chính sách (3) Phân tích những thuận lợi và khó khăn và đề xuất được những giải pháp thiết thực nhằm triển khai có hiệu quả chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng

Trong nghiên cứu này tôi sử dụng số liệu thứ cấp và sơ cấp để đưa ra các phân tích nhận định Trong đó số liệu thứ cấp thu thập tại Quỹ Bảo vệ và phát triển rừng từ nguồn báo cáo và các văn bản liên quan đến thu, chi trả dịch vụ môi trường rừng trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên và huyện Võ Nhai Số liệu sơ cấp được thu thập bằng các công cụ điều tra bằng phiếu phỏng vấn sâu đối với cán bộ nhà máy có chi trả và người dân được hưởng DVMTR Sử dụng các phương pháp như thống kê mô tả, so sánh để đánh giá tác động của chính sách chi trả DVMTR đến sinh kế của người dân

Để nâng cao hiệu quả quản lý bảo vệ rừng trước hết cần làm tốt công tác chi trả DVMTR sao cho hiệu quả, công bằng, minh bạch tạo động lực cho các chủ rừng làm tốt công tác bảo vệ rừng Muốn làm tốt cần có sự điều chỉnh các hoạt động của cộng đồng, chính sách và ứng dụng tốt công nghệ thông tin

Qua đánh giá tác động của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đến sinh

kế của người dân trên địa bàn huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên tác giả đã đưa ra 3 nhóm giải pháp chung và 3 nhóm giải pháp riêng về phát triển kinh tế bền vững Các giải pháp này sẽ giúp cho huyện Võ Nhai nói riêng và tỉnh Thái Nguyên nói chung thực hiện tốt hơn nữa chính sách chi trả DVMTR trên địa bàn

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Rừng có tác dụng rất lớn đối với sự tồn tại, phát triển của các sinh vật trên trái đất, đặc biệt là con người Từ xưa đến nay, rừng không chỉ cung cấp các loại thức ăn, gỗ, củi và các lâm sản khác cho con người mà nó còn đóng vai trò quan trọng không thể thay thế trong việc bảo vệ môi trường, điều hoà khí hậu, cân bằng sinh thái và bảo tồn nguồn gen

Tuy nhiên với sự phát triển mạnh mẽ của xã hội thì nền kinh tế nước ta hiện nay cũng thay đổi từng ngày theo chiều hướng đi lên

Cùng với sự phát triển chung của ngành kinh tế thì ngành Lâm nghiệp cũng không nằm ngoài quy luật đó Hiện nay diện tích rừng đang được ngành Lâm nghiệp quản lý, ngoài việc bảo vệ môi trường sinh thái thì rừng nước ta đã góp phần quan trọng vào việc tăng trưởng kinh tế của đất nước, đồng thời cung cấp cho chúng

ta lượng lâm sản phục vụ cho nhu cầu của nhân dân Nhưng hiện nay diện tích rừng tự nhiên của nước ta đang bị thu hẹp ở mức báo động Trước thực trạng đó Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều biện pháp thiết thực nhằm giảm tình trạng khai thác nguồn tài nguyên rừng bừa bãi, tiếp tục tiến hành trồng rừng phòng hộ đầu nguồn, trồng rừng sản xuất tập trung nhằm bảo vệ nguồn nước, bảo vệ môi trường

và đáp ứng được nhu cầu về nguyên liệu gỗ cho các nhà máy giấy, nhà máy sợi, các nhà máy xí nghiệp chế biến ván dăm và cung cấp nguyên liệu cho các nhà máy chế biến gỗ khác Để triển khai được hàng loạt các hoạt động đó cần xây dựng một nguồn Quỹ Bảo vệ Phát triển rừng ngoài ngân sách Nhà nước để thực hiện

Được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước về công tác quản lý bảo vệ và phát triển rừng Chính phủ Việt Nam ban hành Nghị định số 05/2008/NĐ-CP ngày 14/01/2008 về Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng; Quyết định số 380/QĐ-TTg ngày 10/4/2008 của Thủ tướng Chính phủ về chính sách thí điểm chi trả dịch vụ môi trường rừng; Nghị định số 99/2010/NĐ-CP ngày 24/09/2010 về chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng

Sau 11 năm tổ chức hoạt động Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng gắn với 9 năm triển khai thực hiện Nghị định số 99/2010/NĐ-CP ngày 24/9/2010 của Chính phủ về chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng đã thực

sự phát huy được vai trò quan trọng và là địa chỉ tin cậy trong việc huy động nguồn tài chính mới, ổn định, bền vững cho bảo vệ phát triển rừng, góp phần gia tăng đóng góp của ngành lâm nghiệp trong nền kinh tế quốc dân, giúp cải thiện sinh kế, ổn định đời sống của người làm nghề rừng, đặc biệt là đồng bào các dân tộc ít người ở các vùng miền núi

Đến nay, toàn quốc đã có 44 tỉnh thành lập Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng; trong đó 42 Quỹ tỉnh đã ổn định bộ máy tổ chức Các Quỹ Bảo vệ và phát triển rừng

là một mắt xích quan trọng, không thể thiếu trong việc thực hiện nhiệm vụ chi trả

ủy thác tiền dịch vụ môi trường rừng từ bên sử dụng đến bên cung ứng dịch vụ môi trường rừng; huy động ủy thác nguồn thu từ dịch vụ môi trường rừng đến nay đạt hơn 10.000 tỷ đồng, bình quân thu từ năm 2019 đạt trên 2.800 tỷ đồng/năm

Tiền dịch vụ môi trường rừng hàng năm đã góp phần quản lý bảo vệ hơn 5 triệu ha rừng, chiếm khoảng 42% tổng diện tích rừng toàn quốc; góp phần hỗ trợ cho chủ rừng có kinh phí quản lý bảo vệ rừng; hỗ trợ các Công ty Lâm nghiệp khi dừng khai thác gỗ rừng tự nhiên và hỗ trợ kịp thời cho hơn 410 nghìn hộ gia đình, cộng đồng với 86% là đồng bào dân tộc có điều kiện nâng cao đời sống, cải thiện sinh kế trong bối cảnh ngân sách nhà nước đang khó khăn

Hoạt động của Quỹ đã cơ bản đạt được 03 mục tiêu Chính phủ đề ra gồm: Huy động nguồn lực xã hội phục vụ cho công tác quản lý bảo vệ rừng; Nâng cao nhận thức của người sử dụng dịch vụ môi trường rừng đối với tài nguyên phi lâm sản; Nâng cao năng lực hiệu quả quản lý sử dụng tài nguyên rừng, thực hiện tốt chủ trương đóng cửa rừng tự nhiên của nhà nước Quỹ đã tạo nguồn thu chính đáng để các chủ rừng tự quản

lý bảo vệ lâm phần được giao

Việc thực hiện chi trả dịch vụ môi trường rừng đã được người dân đồng tình tình ủng hộ, tuy nhiên còn bộc lộ những khó khăn trong khi triển khai nhất là việc thu tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng từ các tổ chức cá nhân, công ty có sử dụng dịch vụ môi trường rừng

Thái Nguyên là tỉnh trung du miền núi phía Bắc có tổng diện tích tự nhiên: 356.382 ha Trong đó diện tích có rừng là: 179.000ha

Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Thái Nguyên được UBND tỉnh Thái Nguyên thành lập theo Quyết định số 1067/QĐ-UBND ngày 07/6/2013; chính thức

đi vào hoạt động từ cuối năm 2014 triển khai thu và chi tiền dịch vụ môi trường

rừng (DVMTR) từ năm 2015

Về tổ chức bộ máy: Quỹ có Hội đồng quản lý Quỹ, Ban Kiểm soát Quỹ và Ban điều hành Quỹ Ban điều hành Quỹ có: 10 người, gồm 02 lãnh đạo và 8 nhân viên thuộc 02 phòng Hành chính - Tổng hợp và phòng Kế hoạch - Nghiệp vụ

Trong những năm qua Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh đã và đang triển khai thực hiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đến các đối tượng sử dụng DVMTR và đối tượng cung ứng DVMTR theo Nghị định số 99/2010/NĐ-CP ngày 24/9/2010 của Chính phủ Để đánh giá tác động của chính sách đến sinh kế của người dân trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, những hạn chế và khó khăn từ đó đề xuất những giải pháp cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả chính sách góp phần bảo vệ phát triển rừng ngày tốt hơn

Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, với nguyện vọng đóng góp một phần nhỏ của bản thân trong nghiên cứu khoa học về lĩnh vực chi trả dịch vụ môi trường rừng nói chung và đánh giá tác động của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đến sinh

kế của người dân tại tỉnh Thái Nguyên do vậy tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Đánh giá tác động của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đến sinh kế của người dân trên địa bàn huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên"

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Đánh giá thực trạng công tác chi trả dịch vụ môi trường rừng và tác động

của chính sách chi trả DVMTR đến sinh kế của người trên địa bàn huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên

- Phân tích những thuận lợi và khó khăn trong công tác thực thi chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tại địa bàn nghiên cứu

- Đề xuất được những giải pháp thiết thực nhằm triển khai có hiệu quả chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng

3 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu những vấn đề mang tính lý luận và thực tiễn về tác động của chính sách chi chả DVMTR đến sinh kế người dân của 18 cộng đồng bảo vệ rừng trên địa bàn huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên

4 Phạm vi nghiên cứu

Việc triển khai chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng trên địa 04 cộng đồng thuộc 02 xã của huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên

5 Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học hoặc thực tiễn

- Ý nghĩa khoa học: Kết quả đề tài là nguồn tư liệu khoa học, thực tiễn đề giúp cho các đơn vị Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng định hướng trong việc xây dựng

kế hoạch và giải pháp chi trả dịch vụ môi trường rừng được hiệu quả hơn

- Ý ngĩa thực tiễn: Kết quả đề tài cũng là những tư liệu khoa học để cho sinh viên và học viên tham khảo trong lĩnh vực mới về chi trả dịch vụ môi trường rừng nói chung và của tỉnh Thái Nguyên nói riêng

Chương 1

CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Cơ sở lý luận của đề tài

1.1.1 Một số khái niệm

1.1.1.1 Khái niệm chi trả dịch vụ môi trường

Chi trả dịch vụ môi trường (payments for environmental services - PES) còn được đề cập dưới các dạng khác nhau như chi trả dịch vụ sinh thái (payments for ecological services) và chi trả dịch vụ hệ sinh thái (payments for ecosystem services) được xem là cơ chế nhằm thúc đẩy việc tạo ra và sử dụng các dịch vụ sinh thái bằng cách kết nối người cung cấp dịch vụ và người sử dụng dịch vụ hệ sinh thái

Khái niệm chi trả dịch vụ môi trường được đưa ra năm 2005 Chi trả dịch vụ môi trường là một giao dịch trên cơ sở tự nguyện mà ở đó dịch vụ môi trường được xác định cụ thể (hoặc hoạt động sử dụng đất để đảm bảo có được dịch vụ này) đang được người mua (tối thiểu một người mua) mua của người bán (tối thiểu một người bán) khi và chỉ khi người cung cấp dịch vụ môi trường đảm bảo được việc cung cấp dịch vụ môi trường này [Sven Wunder, 2005]

Trong một báo cáo nghiên cứu năm 2008 có tiêu đề “Chi trả dịch vụ môi trường: kinh nghiệm và bài học tại Việt Nam” PES được nêu ra với khái niệm hẹp hơn Theo báo cáo này, chi trả dịch vụ môi trường là cam kết tham gia hợp đồng trên

cơ sở tự nguyện có giàng buộc về mặt pháp lý và với hợp đồng này thì một hay nhiều người mua chi trả cho dịch vụ hệ sinh thái xác định nhiều người bán và người bán này có trách nhiệm đảm bảo một loại hình sử dụng đất nhất định cho một giai đoạn xác định để tạo ra các dịch vụ hệ sinh thái thoả thuận [Hoàng Minh Hà, Meine van Noordwijk, Phạm Thu Thủy, 2008]

Ở Việt Nam chi trả dịch vụ môi trường (PES) được đưa ra trong quyết định 380/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ với quy định chi tiết hơn về khái niệm chi trả dịch vụ môi trường được áp dụng cho hoạt động trồng rừng Theo đó, chi trả dịch vụ môi trường rừng là quan hệ kinh tế giữa người sử dụng các dịch vụ môi trường rừng trả tiền cho người cung ứng dịch vụ môi trường rừng Trong nghiên cứu này tác giả sẽ sử dụng khái niệm được quy định trong quyết định này để phân tích

Theo Nghị định số 99/2010/NĐ-CP ngày 24/9/2010 thì: chi trả dịch vụ môi trường rừng là quan hệ cung ứng và chi trả giữa bên sử dụng dịch vụ môi trường rừng trả tiền cho bên cung ứng dịch vụ môi trường rừng theo quy định tại Điều 6 của Nghị định Cụ thể, việc chi trả được thực hiện theo hai hình thức đó là: Chi trả trực tiếp và chi trả gián tiếp Chi trả trực tiếp là bên sử dụng dịch vụ môi trường rừng trả tiền trực tiếp cho bên cung ứng dịch vụ môi trường rừng Chi trả trực tiếp được áp dụng trong trường hợp bên sử dụng dịch vụ môi trường rừng có khả năng

và điều kiện thực hiện việc trả tiền thẳng cho bên cung ứng dịch vụ môi trường rừng không cần thông qua tổ chức trung gian Chi trả trực tiếp được thực hiện trên cơ sở hợp đồng thỏa thuận tự nguyện giữa bên sử dụng và cung ứng dịch vụ môi trường rừng phù hợp với quy định của Nghị định, trong đó mức chi trả không thấp hơn mức do Nhà nước quy định đối với cùng một loại dịch vụ môi trường rừng

Chi trả gián tiếp là bên sử dụng dịch vụ môi trường rừng trả tiền cho bên cung ứng dịch vụ môi trường rừng ủy thác qua Quỹ bảo vệ và phát triển rừng Việt Nam hoặc Quỹ bảo vệ và phát triển rừng cấp tỉnh hoặc cơ quan, tổ chức làm thay nhiệm vụ của Quỹ bảo vệ và phát triển rừng cấp tỉnh cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định;

Chi trả gián tiếp được áp dụng trong trường hợp bên sử dụng dịch vụ môi trường rừng không có khả năng và điều kiện trả tiền trực tiếp cho bên cung ứng dịch

vụ môi trường rừng mà thông qua tổ chức trung gian theo quy định tại điểm a khoản

2 Điều 6 Chi trả gián tiếp có sự can thiệp và hỗ trợ của Nhà nước, giá dịch vụ môi trường rừng do Nhà nước quy định

Các loại rừng và loại dịch vụ môi trường rừng được chi trả dịch vụ môi trường rừng được quy định tại điều 4 như sau:

Rừng được chi trả tiền dịch vụ môi trường rừng là các khu rừng có cung cấp một hay nhiều dịch vụ môi trường rừng theo quy định tại khoản 2 gồm: rừng phòng

hộ, rừng đặc dụng và rừng sản xuất

Loại dịch vụ môi trường rừng được chi trả bao gồm:

a) Bảo vệ đất, hạn chế xói mòn và bồi lắng lòng hồ, lòng sông, lòng suối;

b) Điều tiết và duy trì nguồn nước cho sản xuất và đời sống xã hội;

c) Hấp thụ và lưu giữ các bon của rừng, giảm phát thải khí gây hiệu ứng nhà kính bằng các biện pháp ngăn chặn suy thoái rừng, giảm diện tích rừng và phát triển rừng bền vững;

d) Bảo vệ cảnh quan tự nhiên và bảo tồn đa dạng sinh học của các hệ sinh thái rừng phục vụ cho dịch vụ du lịch;

đ) Dịch vụ cung ứng bãi đẻ, nguồn thức ăn và con giống tự nhiên, sử dụng nguồn nước từ rừng cho nuôi trồng thủy sản

1.1.1.2 Khái niệm về dịch vụ môi trường rừng là hoạt động cung ứng các giá trị sử

dụng của môi trường rừng (Theo Luật Lâm nghiệp năm 20107):

1.1.1.3 Khung sinh kế

Khung sinh kế là một công cụ được xây dựng nhằm xem xét một cách toàn diện tất cả các yếu tố khác nhau ảnh hưởng đến sinh kế của cộng đồng, đặc biệt là các cơ hội hình thành nên chiến lược sinh kế của cộng đồng Đây là cách tiếp cận toàn diện, nhằm xây dựng các lợi thế hay chiến lược đặt cộng đồng làm trung tâm trong quá trình phân tích Mặc dù có rất nhiều tổ chức khác nhau sử dụng khung phân tích sinh kế và mỗi tổ chức có mức độ vận dụng khác nhau, nhưng nhìn chung,

khung sinh kế bền vững có những thành phần cơ bản giống nhau (xem hình 1.1)

Hình 1.1 Sơ đồ khung sinh kế bền vững của DFID

Nguồn: [DFID, 2001]

Thành phần cơ bản của khung phân tích sinh kế gồm các nguồn vốn (tài sản), tiến trình thay đổi cấu trúc, ngữ cảnh thay đổi bên ngoài, chiến lược sinh kế và kết quả của chiến lược của sinh kế đó

Nguồn vốn hay tài sản sinh kế là toàn bộ năng lực vật chất và phi vật chất mà

con người có thể sử dụng để duy trì hay phát triển sinh kế của họ Nguồn vốn hay tài sản sinh kế được chia làm 5 loại vốn chính: vốn nhân lực, vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn tài chính và vốn xã hội (Hình.1.1)

Vốn nhân lực (human capital): Vốn nhân lực là khả năng, kỹ năng, kiến thức

làm việc và sức khỏe, giúp con người theo đuổi những chiến lược sinh kế khác nhau, nhằm đạt được kết quả sinh kế hay mục tiêu sinh kế của họ Đối với cộng đồng địa phương sống gần rừng và được chia khoán bảo vệ rừng, nguồn vốn nhân lực biểu hiện ở khía cạnh trình độ nhận thức, hiểu biết thông tin về quản lý, bảo vệ rừng và chất lượng lao động trong cộng đồng Vốn nhân lực là điều kiện cần để có thể sử dụng và phát huy hiệu quả bốn loại vốn khác

Vốn tự nhiên (natural capital): Vốn tự nhiên là các nguồn tài nguyên thiên

nhiên như đất, nước… mà cộng đồng có được hay có thể tiếp cận được, nhằm phục vụ cho các hoạt động và mục tiêu sinh kế của cộng đồng Nguồn vốn tự nhiên thể hiện khả năng sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên để tạo ra thu nhập, phục vụ cho các mục tiêu sinh kế của họ Đây có thể là khả năng ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến chất lượng cuộc sống của cộng đồng từ các nguồn tài nguyên thiên nhiên Nguồn vốn

tự nhiên thể hiện quy mô và chất lượng đất đai, nguồn nước, tài nguyên khoáng sản, tài nguyên thủy sản và nguồn không khí Ở nghiên cứu này, vốn tự nhiên là quy mô và chất lượng tài nguyên rừng được đánh giá cụ thể qua việc hạn chế cháy rừng, tăng diện tích và chất lượng rừng, nâng cao các dịch vụ rừng, nâng cao giá trị đa dạng sinh học

và từ đó có thể nâng cao mức sinh kế cho cộng đồng tại địa phương

Vốn vật chất (physical capital): Vốn vật chất bao gồm cơ sở hạ tầng cơ bản

và hàng hóa vật chất nhằm hỗ trợ việc thực hiện các hoạt động sinh kế Nguồn vốn vật chất thể hiện ở cả cấp cơ sở cộng đồng, đó chính là cơ sở hạ tầng nhằm hỗ trợ cho sinh kế của cộng đồng, gồm hệ thống điện, đường, trường, trạm, hệ thống cấp nước và vệ sinh môi trường, hệ thống tưới tiêu và hệ thống chợ, hệ thống phòng cháy rừng Đây là phần vốn vật chất hỗ trợ cho hoạt động sinh kế phát huy hiệu quả

Vốn tài chính (financial capital): Vốn tài chính là nguồn tài chính mà người

ta sử dụng nhằm đạt được các mục tiêu trong sinh kế Các nguồn đó bao gồm nguồn

dự trữ hiện tại, dòng tiền theo định kỳ và khả năng tiếp cận các nguồn vốn tín dụng

từ bên ngoài, như từ người thân hay từ các tổ chức tín dụng khác nhau Nghiên cứu này coi nguồn vốn tài chính là khoản tiền được trợ cấp cho cộng đồng, quỹ bảo vệ

và phát triển rừng chi trả cho cộng đồng cung ứng các dịch vụ môi trường, nhằm hỗ trợ cho cộng đồng cải thiện sinh kế, hỗ trợ các hộ nghèo tăng thêm thu nhập, cải

thiện cuộc sống, duy trì và phát triển dịch vụ môi trường rừng

Vốn xã hội (social capital): Vốn xã hội là một loại tài sản sinh kế, nó nằm

trong các mối quan hệ xã hội (hoặc các nguồn lực xã hội) chính thể và phi chính thể

mà qua đó, người dân có thể tạo ra cơ hội và thu được lợi ích trong quá trình thực thi sinh kế Nguồn vốn xã hội không chỉ thể hiện ở trạng thái hiện tại, mà còn thể hiện khả năng thay đổi trong tương lai Chính vì thế, khi xem xét vốn, con người không chỉ xem xét hiện trạng các nguồn vốn sinh kế, mà cần có sự xem xét khả năng hay cơ hội thay đổi của nguồn vốn đó như thế nào ở trong tương lai Ở nghiên cứu này, nguồn vốn xã hội được thể hiện qua mối quan hệ giữa chính sách và thực hiện chính sách (thông qua việc các cơ quan thực hiện chính sách đào tạo tập huấn cho cộng đồng địa phương), mối quan hệ giữa cộng đồng với cơ quan thực hiện chính sách, các cơ hội được tiếp cận với các nguồn vốn trợ cấp của các quỹ PFES

Khung sinh kế cũng nhấn mạnh tiến trình và cấu trúc (structure and processes) Đây là các yếu tố thể chế, tổ chức, chính sách và luật pháp xác định hay ảnh hưởng khả năng tiếp cận đến các nguồn vốn, điều kiện trao đổi của các nguồn vốn và thu nhập từ các chiến lược sinh kế khác nhau Những yếu tố trên có tác động thúc đẩy hay hạn chế đến các chiến lược sinh kế Chính vì thế, sự hiểu biết về các cấu trúc, tiến trình có thể xác định được những cơ hội cho các chiến lược sinh kế thông qua quá trình chuyển đổi cấu trúc

Thành phần quan trọng thứ ba của Khung sinh kế là kết quả của sinh kế (livelihood outcomes) Kết quả sinh kế là cải thiện phúc lợi của con người hay cộng đồng, nhưng có sự đa dạng về trọng tâm và sự ưu tiên, cải thiện về mặt vật chất, tinh thần của con người như xóa đói giảm nghèo, tăng thu nhập hay sử dụng bền vững và hiệu quả tài nguyên thiên nhiên Cũng tùy theo mục tiêu của sinh kế, mà sự nhấn mạnh các thành phần trong sinh kế cũng như những phương tiện để đạt được mục tiêu sinh kế giữa các tổ chức, cơ quan sẽ có những quan niệm khác nhau

Để đạt được các mục tiêu, sinh kế phải được xây dựng từ một số lựa chọn khác nhau, dựa trên các nguồn vốn và tiến trình thay đổi cấu trúc của họ Chiến lược sinh kế là sự phối hợp các hoạt động và lựa chọn mà cộng đồng sử dụng để thực hiện mục tiêu sinh kế của họ, hay đó là một loạt các quyết định nhằm khai thác hiệu quả nhất nguồn vốn hiện có Đây là một quá trình liên tục, nhưng những thời

điểm quyết định có ảnh hưởng lớn lên sự thành công hay thất bại đối với chiến lược sinh kế Đó có thể là lựa chọn trong việc thay đổi cách quản lý rừng cộng đồng, cải thiện các năng lực quản lý rừng và bảo vệ rừng, sự bắt đầu đối với một hoạt động mới, thay đổi sang một hoạt động mới hay thay đổi quy mô hoạt động

Trong khung sinh kế, yếu tố bên ngoài có tác động đến sinh kế là ngữ cảnh

dễ bị tổn thương Đó chính là những thay đổi, những xu hướng và tính mùa vụ Những nhân tố này con người hầu như không thể điều khiển được trong ngắn hạn

Vì vậy, trong phân tích sinh kế, không chỉ nhấn mạnh hay tập trung lên khía cạnh người dân sử dụng các tài sản như thế nào để đạt mục tiêu mà phải đề cập được ngữ cảnh mà họ phải đối mặt và khả năng họ có thể chống chọi đối với những thay đổi trên hay phục hồi dưới những tác động trên

1.1.1.4 Sinh kế và khung sinh kế bền vững

a) Sinh kế: Có nhiều cách tiếp cận và định nghĩa khác nhau về sinh kế, tuy

nhiên đa phần các ý kiến cho rằng khái niệm sinh kế bao hàm nhiều yếu tố có ảnh hưởng đến hoạt động sống của mỗi cá nhân hay hộ gia đình Về căn bản, các hoạt động sinh kế là do mỗi cá nhân hay nông hộ tự quyết định dựa vào năng lực và khả năng của họ, đồng thời chịu sự tác động của các thể chế, chính sách và những quan

hệ xã hội mà cá nhân hoặc hộ gia đình đã thiết lập trong cộng đồng

Trong nhiều nghiên cứu của Frank Ellis cho rằng một sinh kế bao gồm những tài sản (tự nhiên, phương tiện vật chất, con người, tài chính và nguồn vốn xã hội), những hoạt động và cơ hội được tiếp cận đến các tài sản và hoạt động đó (đạt được thông qua các thể chế và quan hệ xã hội), mà theo đó các quyết định về sinh

kế đều thuộc về mỗi cá nhân hoặc mỗi nông hộ [Frank Ellis, 2000]

Theo Ủy ban Phát triển Quốc tế, sinh kế được hiểu là tập hợp tất cả các nguồn lực (vốn con người; vốn vật chất; vốn tự nhiên; vốn tài chính và vốn xã hội) và khả năng mà con người có được, kết hợp với những quyết định và hoạt động mà họ thực thi nhằm để kiếm sống cũng như để đạt được các mục tiêu và ước nguyện của họ [DFID, 2001]

Trong khuôn khổ của đề tài này tác giả sẽ vận dụng khái niệm sinh kế của DFID để phân tích những thay đổi các nguồn lực sinh kế dưới tác động của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tại 04 cộng đồng trên địa bàn 04 xã của huyện

Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên

b) Khung sinh kế bền vững

Thuật ngữ “sinh kế bền vững” được sử dụng đầu tiên như là một khái niệm phát triển vào những năm đầu 1990 Năm 1992 có định nghĩa về sinh kế bền vững như sau: sinh kế bền vững bao gồm con người, năng lực và kế sinh nhai, gồm có lương thực, thu nhập và tài sản của họ Ba khía cạnh tài sản là tài nguyên, dự trữ, và tài sản vô hình như dư nợ và cơ hội Sinh kế bền vững khi nó bao gồm hoặc mở rộng tài sản địa phương và toàn cầu mà chúng phụ thuộc vào, và lợi ích ròng tác động đến sinh kế khác Sinh kế bền vững về mặt xã hội khi nó có thể chống chịu hoặc hồi sinh từ những thay đổi lớn và có thể cung cấp cho thế hệ tương lai [Chambers và Conway, 1992]

Một sinh kế bền vững khi nó có khả năng ứng phó và phục hồi khi bị tác động, hay có thể thúc đẩy các khả năng và tài sản ở cả thời điểm hiện tại và trong tương lai trong khi không làm xói mòn nền tảng nguồn lực tự nhiên [Tim Hanstad, Robin Nielsn and Jennifer Brown, 2004], [Diana Carney, 1998] Khung sinh kế bền vững là một lý thuyết cho rằng con người dựa vào năm loại tài sản vốn, hay hình thức vốn, để giảm nghèo và đảm bảo an ninh bảo sinh kế của mình, bao gồm: vốn vật chất (physical capital), vốn tài chính (financial capital), vốn xã hội (social capital), vốn con người (human capital) và vốn tự nhiên (natural capital), là những loại vốn đóng cả hai vai đầu vào và đầu ra Tiếp cận sinh kế bền vững cũng thừa nhận rằng các chính sách, thể chế và quá trình có ảnh hưởng đến sự tiếp cận và việc

sử dụng các tài sản mà cuối cùng ảnh hưởng đến sinh kế [Paulo Filipe, 2005]

1.1.1.5 Các khái niệm liên quan

a) Cộng đồng dân cư

Theo Luật Lâm nghiệp năm 2017, Cộng đồng dân cư bao gồm cộng đồng người Việt Nam sinh sống trên cùng địa bàn thôn, làng, ấp, bản, buôn, bon, phum, sóc, tổ dân phố, điểm dân cư tương tự và có cùng phong tục, tập quán [Luật Lâm nghiệp, 2017]

Theo Phạm Hồng Tung năm 2009, dựa trên các tiêu chí và bản sắc riêng của cộng đồng đã đưa ra một khái niệm chung nhất “Cộng đồng là tập hợp người có sức bền cổ kết nội tại cao, với những tiêu chí nhận biết và quy tắc hoạt động, ứng xử chung

dựa trên sự đồng thuận về ý chí, tình cảm, niềm tin và ý thức cộng đồng, nhờ đó các thành viên của cộng đồng cảm thấy có sự gắn kết họ với cộng đồng và với các thành viên khác của cộng đồng” Tác giả cũng phân chia ra nhiều loại cộng đồng theo bản chất, vị trí địa lý, cơ cấu tổ chức, văn hóa, láng giềng, nghề nghiệp và tộc người vv [Phạm Hồng Tung, 2009]

Ngoài ra còn có một số khái niệm khác được đưa ra trong một nghiên cứu gần đây như: cộng đồng là một nhóm người sống trong một môi trường có những điểm tương đối giống nhau, có những mỗi quan hệ nhất định với nhau, hay cộng đồng là một thực thể xã hội có cơ cấu tổ chức (chặt chẽ hoặc không chặt chẽ), hoặc cộng đồng là một nhóm người cùng chia sẻ và chịu ràng buộc bởi các đặc điểm và lợi ích chung được thiết lập thông qua tương tác và trao đổi giữa các thành viên [Nguyễn Thị Hồng Mai, 2013]

Qua các khái niệm trên cho ta thấy có nhiều quan điểm khác nhau về cộng đồng Trong khuôn khổ đề tài này tác giả nghiên cứu các vấn đề liên quan đến tài nguyên rừng và các đối tượng tham gia cũng là các đối tượng có ảnh hưởng tới tài nguyên rừng, do vậy tác giả sẽ sử dụng khái niệm “cộng đồng thôn” được định nghĩa trong luật bảo vệ và phát triển rừng năm 2004 của Việt Nam

1.1.2 Vai trò, đặc điểm

Chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) là một chính sách đột phá tại Việt Nam kể từ khi được áp dụng rộng rãi trên toàn quốc từ năm 2011 Chi trả DVMTR là cơ chế tài chính trong đó các bên được hưởng lợi dịch vụ rừng có trách nhiệm chi trả cho các bên cung cấp DVMTR Mục tiêu của chính sách này là giảm gánh nặng ngân sách nhà nước, đồng thời tạo ra nguồn tài chính ổn định nhằm bảo

vệ và phát triển rừng hiệu quả hơn Theo Nghị định số 99/2010/NĐ-CP, các loại DVMTR bao gồm: bảo vệ nguồn nước; bảo vệ cảnh quan tự nhiên và bảo tồn đa dạng sinh học của các hệ sinh thái rừng phục vụ cho dịch vụ du lịch; hấp thụ và lưu giữ các bon của rừng, giảm phát thải từ phá rừng và suy thoái rừng; dịch vụ cung ứng bãi đẻ, nguồn thức ăn và con giống tự nhiên, sử dụng nguồn nước từ rừng cho nuôi trồng thủy sản Năm 2010, chính phủ Việt Nam đã thiết lập mức chi trả cố định cho các dịch vụ bảo về nguồn nước và vẻ đẹp cảnh quan Chính phủ cũng đã xác định những đối tượng cụ thể sử dụng dịch vụ môi trường rừng và có trách nhiệm chi trả các khoản phí DVMTR này như các công ty cấp nước, nhà máy thủy điện và các công ty du lịch và những người cung cấp dịch vụ nhận nguồn tiền chi trả DVMTR

là chủ rừng, bao gồm cá nhân, hộ gia đình, cộng đồng hoặc tổ chức kinh tế Nguồn thu từ DVMTR đã trở thành nguồn tài chính quan trọng cho ngành lâm nghiệp qua việc gia tăng nguồn thu cho chủ rừng, giảm nhẹ gánh nặng lên ngân sách Nhà nước,

và nâng cao hiệu quả bảo vệ và phát triển rừng Tóm lược chính sách này khẳng định vai trò và tầm quan trọng của chi trả DVMTR trong việc hỗ trợ tài chính cho ngành lâm nghiệp ở Việt Nam; Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng trung ương (VNFF) (2018) cho rằng đóng góp của chi trả DVMTR đã giúp 181 Ban quản lý rừng, 79

lâm trường và 192 công ty khắc phục tình trạng thiếu hụt về tài chính

1.1.3 Nguyên tắc chi trả dịch vụ môi trường rừng

Hai nguyên tắc cơ bản gồm: Tạo ra động lực tài chính hiệu quả, thúc đẩy cá nhân và cộng đồng cung cấp các dịch vụ môi trường; Chi trả các chi phí cho việc cung cấp các dịch vụ của họ Việc chi trả này có thể dưới hình thức là tiền hoặc hiện vật [Wunder, 2005]

Cụ thể hơn, đối với Việt Nam, chi trả cho dịch vụ môi trường rừng được quy định tại Điều 6, Chương I trong Nghị định số 99/2010/NĐ-CP ngày 24/09/2010 của Chính phủ như sau:

(i) Việc chi trả tiền dịch vụ môi trường rừng trực tiếp do người được chi trả và người phải chi trả thực hiện trên cơ sở hợp đồng thỏa thuận theo nguyên tắc thị trường

(ii) Mức tiền chi trả sử dụng dịch vụ môi trường rừng gián tiếp do Nhà nước quy định, được công bố công khai và điều chỉnh khi cần thiết

(iii) Các tổ chức, cá nhân sử dụng dịch vụ môi trường rừng phải chi trả tiền sử dụng dịch vụ cho người được chi trả dịch vụ môi trường rừng và không thay thế cho thuế tài nguyên nước hoặc các khoản phải nộp khác theo quy định của pháp luật

(iv) Đối với tổ chức kinh doanh, tiền chi trả cho việc sử dụng dịch vụ môi trường rừng được tính vào giá thành sản phẩm của bên sử dụng dịch vụ môi trường rừng

1.1.4 Các hình thức chi trả dịch vụ môi trường rừng

Có hai hình thức thực hiện chi trả dịch vụ môi trường rừng gồm: Chi trả dịch

vụ môi trường rừng trực tiếp: là việc người sử dụng dịch vụ môi trường rừng (người phải chi trả) trả tiền trực tiếp cho người cung ứng dịch vụ môi trường (người được chi trả); Chi trả dịch vụ môi trường rừng gián tiếp: là việc người sử dụng dịch vụ môi trường rừng chi trả gián tiếp cho người cung ứng dịch vụ môi trường rừng thông qua một số tổ chức và thực hiện theo quy định tại Điều 6, Chương I, Nghị định số 99/2010/NĐ-CP ngày 24/09/2010 của Chính phủ về chính sách chi trả dịch

vụ môi trường rừng

1.1.5 Nguyên tắc xây dựng cơ chế chi trả DVMTR

Van Noordwijk: Đã đưa ra bốn nguyên tắc để xây dựng cơ chế đền đáp cần

đảm bảo, bao gồm:

• Tính th ực tế: Việc chi trả phải gắn kết với các mức thay đổi đo đếm được

của dịch vụ môi trường;

• Tính điều kiện: Chi trả dựa trên hiệu quả và, nếu có thể, kết quả đầu ra

‘Tính điều kiện’ cũng có nghĩa việc chi trả chỉ được thực hiện nếu người cung cấp dịch vụ tuân thủ hợp đồng Tính điều kiện đồng thời yêu cầu các chính sách và khung thể chế hỗ trợ cùng với sự giám sát hiệu quả và phạt vi phạm đối với các trường hợp không tuân thủ, điều mà rất nhiều mô hình PES khó đạt được trên thực tế

• Tính t ự nguyện: Chi trả dựa trên sự đồng thuận một cách tự do và được

thông tin trước của tất cả các bên với mức đền đáp phù hợp với tất cả mọi bên tham gia

• Tính h ướng nghèo: Tức là giảm được nghèo hoặc không làm sâu thêm sự

chênh lệch giàu nghèo tại cộng đồng tham gia cung cấp DVMT

Theo 4 nguyên tắc trên, lượng chi trả cho dịch vụ môi trường thường được xác định dựa trên những lựa chọn của người mua và người bán, các cân nhắc về cung cầu, công bằng, khả năng tài chính, và tính hiệu quả

Xác định được mức chi trả/đền đáp hoặc giá hợp đồng nhằm phản ánh được giá trị của việc bảo tồn đồng thời bù đắp cho những chi phí cơ hội của chủ sở hữu đất những người cung cấp dịch vụ Nếu mức chi trả quá thấp, các nhà cung cấp dịch

vụ tiềm năng có thể sẽ không tham gia bởi vì chi phí của việc chuyển đổi hình thức

sử dụng đất hoặc gìn giữ duy trì nguồn dịch vụ của họ còn nhiều hơn mức chi trả cho họ Nếu như mức chi trả quá cao thì ngân sách hoặc bên chi trả sẽ cạn kiệt nhanh chóng và sẽ không thể thực hiện cung cấp được dịch vụ ở mức phù hợp

Đấu giá và đấu giá ngược (RA) trong chi trả DVMT: Là một giải pháp tiềm năng đối với những vấn đề trên Những nông dân mong muốn tham gia vào một dự

án chi trả DVMT thường đưa ra các mức giá theo số tiền mà họ sẵn sàng chấp nhận

để thay đổi một hình thức sử dụng đất hay gìn giữ hệ sinh thái theo khuyến nghị nhằm cung cấp dịch vụ môi trường nhất định Việc lựa chọn các nhà cung cấp với mức giá thấp nhất đối với bên hưởng lợi từ DVMT đặt ra một mức giá cho hoạt

động chi trả DVMT theo cách minh bạch và khách quan Trong đấu giá ngược, vai trò của người mua và người bán được đảo ngược lại; chính những người bán hay những nông dân sẽ cung cấp cho người mua dịch vụ một dịch vụ môi trường ở mức giá tối thiểu mà họ sẵn sàng chấp nhận

Ví dụ: Chương trình Quỹ Bảo tồn của Mỹ (CRP) trả tiền hàng năm cho nông

dân để họ bảo vệ những vùng đất dễ bị tổn thương về mặt sinh thái để khỏi bị xói mòn Nông dân bỏ thầu theo một quy trình đấu giá trong đó gói thầu của họ được cân nhắc trên cơ sở chỉ số về mặt môi trường dùng để cho điểm cho các lô đất vì những lợi ích mà các lô đất đó cung cấp Trên cả nước, vài triệu héc-ta đã được đăng ký tham gia Chương trình CRP thông qua đấu giá Tương tự, Chương trình Bush Tender ở Úc cũng sử dụng đấu giá về bảo tồn để khuyến khích bảo vệ hệ thực vật và đa dạng sinh học trên đất tư

* Về nguyên tắc người được hưởng lợi phải trả tiền: Khác với các cơ chế

quản lý trước đây, PES không hoạt động theo cơ chế người gây ô nhiễm phải trả tiền, mà hướng tới một cơ chế khác là người được hưởng lợi từ dịch vụ môi trường

sẽ trả tiền cho việc thụ hưởng đó Các nhà kinh tế đã tiến hành nhiều nghiên cứu và chỉ ra rằng, sẽ hiệu quả hơn nếu trả tiền để giữ gìn môi trường thay vì bắt họ phải chi trả cho những thiệt hại môi trường mà họ đã gây ra [Trần Thu Thủy, 2009]

Trong các mô hình quản lý môi trường cũng như các giải pháp quản lý môi trường trước đây, chúng ta thường hay sử dụng nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền (polluter pays) Cơ chế này yêu cầu những người gây ra các tác động có hại đến môi trường phải có trách nhiệm chi trả và cải tạo lại môi trường Tuy nhiên, thực tế cho thấy, cơ chế này cũng có một số hạn chế nhất định vì người gây ô nhiễm thường không muốn trả tiền hoặc không khắc phục các thiệt hại về môi trường [Lê Thị Kim Oanh, 2010]

Một ví dụ cụ thể là, thay vì phạt những người dân ở vùng thượng lưu vì đã chặt phá rừng gây ra lũ lụt cho vùng hạ lưu thì chi trả cho họ một khoản tiền để họ giữ các khu rừng đó và đem lại lợi ích cho dân ở vùng hạ lưu Những người ở vùng

hạ lưu trước đây không phải trả tiền cho bất cứ lợi ích nào họ nhận được từ môi trường rừng, thì nay họ sẽ chi trả một phần cho các lợi ích mà họ được hưởng Đây

là một cách tiếp cận rất mới của PES, coi dịch vụ môi trường là hàng hóa và nếu nhận được lợi ích từ hàng hóa thì hiển nhiên phải trả tiền để được sử dụng Dựa trên cách tiếp cận này, các giá trị của dịch vụ môi trường, đặc biệt là dịch vụ môi trường rừng sẽ được đánh giá một cách chính xác hơn

1.2 Cơ sở thực tiễn của vấn đề nghiên cứu

1.2.1 Kinh nghiệm hoạt động chi trả của một số quốc gia

1.2.1.1.Các hoạt động chi trả DVMTR ở Châu Mỹ

- Tại Hoa Kỳ: Là quốc gia nghiên cứu và tổ chức thực hiện các mô hình chi trả DVMTR sớm nhất, ngay từ giữa thập kỷ 80, Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ đã thực hiện “Chương trình duy trì bảo tồn”, ở Hawai đã áp dụng chính sách mua lại đất hoặc mua nhượng quyền để bảo tồn, bảo vệ rừng đầu nguồn, duy trì, cải thiện nguồn nước mặt, nước ngầm, phục vụ đời sống sinh hoạt, phát triển du lịch, nông nghiệp và các ngành nghề khác Ở Oregon, Portland áp dụng chính sách bảo tồn và phát triển cá Hồi và môi trường sinh thái của chúng Từ việc xác định và đầu tư đúng mục tiêu sẽ hình thành các dịch vụ hệ sinh thái, cụ thể họ đã phát triển du lịch sinh thái, lấy dòng sông nơi cá Hồi đẻ là nơi tham quan về sinh thái, lấy các khu rừng bi khai thác quá mức xưa kia là nơi giáo dục cho học sinh, sinh viên và du khách vê ý thức bảo vệ rừng v.v… Ở New York, chính quyền thành phố đã thực hiện các chương trình mua đất để quy hoạch và bảo vệ rừng đầu nguồn va nhiều chương trình hỗ trợ cho các chủ đất áp dụng các phương thức quản lý tốt nhất nhằm tích cực hạn chế các nguy cơ ô nhiễm đối với nguồn cung cấp nước cho thành phố Các hoạt động hỗ trợ sản xuất cho chủ đất được đầu tư từ nguồn tiền nước bán cho người sử dụng nước ở thành phố, kể cả du khách Chính quyền thành phố đã lập ra công ty phi lợi nhuận để tiếp thu nguồn kinh phí này và hỗ trợ cho các nông dân là chủ đất đã chuyển nhượng quyền sử dụng đất cho thành phố

- Tại Costa Rica, năm 1996, thực hiện Chi trả DVMTR thông qua Quỹ tài chính Quốc gia về rừng (FONAFIFO) đã chi trả cho các chủ rừng và các khu bảo tồn để phục hồi, quản lý và bảo tồn rừng FONAFIFO hoạt động như một người trung gian giữa chủ rừng và người mua các dịch vụ hệ sinh thái Nguồn tài chính thu được từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm: thuế nhiên liệu hóa thạch, bán tín chỉ

cacbon, tài trợ nước ngoài và khoản chi trả từ các dịch vụ hệ sinh thái FONAFIFO

và nhà máy thủy điện chi trả cho các chủ rừng tư nhân cung cấp dịch vụ rừng phòng

hộ đầu nguồn khoảng 45 USD/ha/năm cho hoạt động bảo vệ rừng của mình và 116 USD/ha/năm cho phục hồi rừng Một số khách sạn tham gia vào cơ chế chi trả DVMTR để bảo vệ lưu vực Cơ sở của việc chi trả này là mối tương quan chặt chẽ giữa người cung cấp DVMT nước do việc bảo vệ, duy trì cải thiện chất lượng nước

và dòng chảy với người hưởng lợi là ngành du lịch Lý do là các hoạt động ngành

du lịch phụ thuộc rất lớn vào trữ lượng và chất lượng nước Vì vậy từ năm 2005 một

số khách sạn chi trả hàng năm 45,5 USD cho mỗi ha đất của các chủ rừng địa phương và trả 7% trong tổng số chi phí hành chính của mô hình DVMT Tuy nhiên cũng ở Cốt-xơ-ta Ri-ca “vẫn chưa có một cơ chế được thừa nhận chung nào dựa vào lợi ích của mọi người được chi trả trực tiếp từ vẻ đẹp cảnh quan và bảo tồn đa dạng sinh học”, gần đây tại Tan-za-ni-a có một nhóm công ty du lịch đã liên kết cùng nhau làm hợp đồng với một làng nằm trong khu vực đồng cỏ tại địa phương để bảo

vệ các loài hoang dã chủ yếu thông qua chi trả tài chính hàng năm

- Tại Ecuador, năm 1999 Quỹ bảo tồn quốc gia (FONAG) được thành lập các công ty nước đô thị ở Quito và Pimampiro xây dựng bằng cách áp phí lên nước sinh hoạt Theo đó, tất cả các đơn vị công cộng sử dụng nước dành 1% doanh thu đóng góp vào FONAG Quỹ này được đầu tư cho việc bảo tồn lưu vực đầu nguồn và chi trả trực tiếp cho các chủ rừng

- Tại Colombia, những người sử dụng nước phục vụ công- nông nghiệp ở thung lũng Cauca đã thành lập các hiệp hội để thu các khoản phí chi trả tự nguyện cho các chủ rừng để cải thiện dòng chảy và giảm bồi lắng 0,5 USD/m3 nước thương phẩm

1.2.1.2 Hoạt động chi trả DVMTR ở Châu Âu

- Tại Pháp, Công ty Perrier Vittel (hiện nay do Nestlé sở hữu) phát hiện ra rằng bỏ tiền đầu tư vào bảo tồn diện tích đất chăn nuôi xung quanh khu vực đất gập nước sẽ tiết kiệm chi phí hơn là việc xây dựng nhà máy lọc nước để giải quyết vấn

đề chất lượng nước Theo đó họ đã mua 600 mẫu đất nằm trong khu vực sinh cảnh nhạy cảm và ký hợp đồng bảo tồn dài hạn với nông dân trong vùng Nông dân vùng đầu nguồn Rhine-Meuse ở miền đông nam nước pháp được nhận tiền đền bù để

chấp nhận giảm quy mô chăn nuôi bò sửa trên đồng cỏ, nâng cao hiệu quả quản lý chất thải chăn nuôi và trồng rừng ở những khu vực nước thẩm thấu nhạy cảm Công

ty Perrier Vittel chi trả chất lượng nước cho mỗi trang trại nuôi bò sữa ở thượng lưu khoảng 230 USD/ha/năm, trong 7 năm Công ty đã chi trả số tiền là 3,8 triệu USD [5]

- Tại Đức, Chính phủ đã đầu tư một loạt chương trình để chi trả cho các chủ đất tư nhân với mục đích thay đổi cách sử dụng đất của họ nhằm tăng cường hoặc duy trì dịch vụ hệ sinh thái Những dự án này bao gồm trợ cấp cho sản xuất cà phê

và ca cao trong bóng râm, quản lý rừng bền vững, bảo tồn đất và cải tạo các cánh đồng chăn thả ở các nước Mỹ La tinh gồm Honduras, Costa Rica, Colombia, Ecuador, Peru, Paraguay và Cộng hòa Dominica

- Tại Chile, một số cá nhân khu vực tư nhân đã bỏ tiền đầu tư vào khu vực bảo vệ tư nhân chỉ vì mục đích bảo tồn trên những diện tích có tính đa dạng sinh học cao Việc chi trả được thực hiện trên nguyên tắc hoàn toàn tự nguyện xuất phát

từ ý nguyện muốn hỗ trợ cho các hoạt động bảo tồn của Chính phủ tại những sinh

cảnh có nguy cơ bị đe dọa

1.2.1.3 Hoạt động chi trả DVMTR ở Châu Á

Trong những năm gần đây, các Chương trình chi trả DVMTR đã được phát triển và thực hiện thí điểm tại các nước Châu Á như Indonesia, Philippines, Trung quốc, Ấn Độ, Nepal và Việt Nam nhằm xác định điều kiện để thành lập cơ chế chi trả DVMTR Đặc biệt là Indonesia và Philippines đã có nhiều nghiên cứu điển hình

về chi trả DVMTR đối với việc quản lý lưu vực đầu nguồn

Năm 1998, Trung quốc đã bổ sung và sửa đổi Luật quy định hệ thống bồi thường sinh thái rừng Triển khai thí điểm hệ thống bồi thường giai đoạn 2001-

2004 Năm 2004, thành lập Quỹ bồi thường lợi ích sinh thái rừng

Từ năm 2001-2006, nhiều nhà tài trợ cũng đã khảo sát khả thi các Chương trình chi trả DVMTR ở Châu Á Trong khuôn khổ hỗ trợ của Quỹ Quốc tế và phát triển nông nghiệp (IFAD), Trung tâm Nông-Lâm thế giới (ICRAF) đã đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức về khái niệm nâng cao nhận thức về chi trả DVMTR bằng chương trình chi trả cho người nghèo vùng cao DVMT (RUPES)

ở Châu Á RUPES đang tích cực thực hiện các Chương trinh thí điểm ở Indonesia, Philippines và Nepal

Tại Indonesia, thiết lập cơ chế chuyển giao dịch vụ từ các chức năng rừng phòng hộ đầu nguồn Khách hàng của Công ty PDAM (40.000 hộ gia đình) ở Mataram đồng ý trả 0,15-0,20 USD hàng tháng cho công tác bảo tồn chức năng phòng hộ đầu nguồn tại huyện Tây Lombok Tại Bakun (Phillipines), Chính phủ công nhận các quyền sở hữu không chính thức về đất đai do tổ tiên để lại Việc được giao đất ở Bakun được xem là hoạt động chi trả cho việc quản lý bên vững Về phía cộng đồng, tất cả mọi người đều được chi trả, hưởng lợi cho việc trao đổi cung cấp dịch vụ đầu nguồn

Cho đến nay, có nhiều nghiên cứu về chi trả DVMTR đã được xây dựng ở nhiều quốc gia Từ các mô hình chi trả DVMTR ở các nước cho thấy, quản lý bảo

vệ đầu nguồn đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và bảo vệ tài nguyên và đa dạng sinh học nhằm tạo nguồn tài chính bền vững và chia sẻ lợi ích cho cộng đồng trong công tác bảo vệ rừng và hướng tới giảm nghèo

1.2.1.4 Đánh giá chung

* Chi trả dịch vụ môi trường rừng trên thế giới

Chi trả DVMTR là một lĩnh vực hoàn toàn mới, trong những năm 90 của thế

kỷ XX mới được các nước trên thế giới quan tâm thực hiện Với những giá trị và lợi ích bền vững của việc chi trả DVMTR đã thu hút được sự quan tâm đáng kể của nhiều quốc gia, nhiều nhà khoa học và các nhà hoạch định chính sách trên thế giới Chi trả DVMTR đã nhanh chóng trở lên phổ biến ở một số nước và được thể chế hóa bằng các văn bản pháp luật Hiện nay chi trả DVMTR được xem như một chiến lược dựa vào thị trường để quản lý tài nguyên thiên nhiên, khuyến khích và chia sẻ các lợi ích trong cộng đồng và xã hội Các nước phát triển ở Mỹ La Tinh đã áp dụng và thực hiện các mô hình chi trả DVMTR sớm nhất Ở Châu Âu chính phủ một số nước đã quan tâm đầu tư và thực hiện nhiêu chương trình, mô hình DVMTR Chi trả dịch vụ rừng phòng hộ đầu nguồn hiện đang được thực hiện tại các quốc gia Costa Rica, Ecuador, Bolivia, Ấn Độ, Nam Phi, Mexico và Hoa kỳ Trong hầu hết các trường hợp này, thực hiện tối đa hóa các dịch vụ rừng phòng hộ đầu nguồn thông qua các hệ thống chi trả đều mang lại kết quả góp phần giảm nghèo Ở Châu Úc, Australia đã lập pháp hóa quyền phát thải cacbon từ năm 1998, cho phép các nhà đầu tư đăng ký

quyền sở hữu hấp thụ cacbon của rừng Chi trả DVMTR cũng đã được phát triển và thực hiện thí điểm ở Châu Á như Indonesia, Philippines, Trung quốc, Nepal và Việt Nam bước đầu đã xây dựng được các chương tŕnh chi trả DVMTR có quy mô lớn, chi trả cho các chủ rừng để thực hiện các biện pháp bảo vệ rừng nhằm tăng cường cung cấp các dịch vụ thủy văn, bảo tồn đa dạng sinh học, chống xói mòn, hấp thụ cacbon, tạo cảnh quan du lịch sinh thái và đã thu được một số thành công nhất định trong công cuộc bảo tồn đa dạng sinh học và xóa đói giảm nghèo cho nhân dân vùng đầu nguồn Chi trả DVMTR đang được thử nghiệm ở một số nước trên thế giới, Đông Nam Á nói chung và Việt Nam nói riêng

Từ năm 2002, Trung tâm nghiên cứu nông lâm thế giới (ICRAF) đã tích cực giới thiệu khái niệm chi trả DVMTR vào Việt Nam Quỹ phát triển nông nghiệp quốc tế (IFAD) đã hỗ trợ dự án đền đáp cho người nghèo vùng cao cho các DVMTR mà họ cung cấp tại Indonesia, Philippines, Nepal là “xây dựng cơ chế mới

để cải thiện sinh kế và an ninh tài nguyên cho cộng đồng nghèo vùng cao ở Châu Á” thông qua xây dựng các cơ chế nhằm đền đáp người nghèo vùng cao về các DVMTR họ cung cấp cho các cộng đồng trong nước và trên phạm vi toàn cầu

Trên thế giới hiện nay, có rất nhiều mô hình sử dụng chi trả dịch vụ môi trường (PES) theo các hình thức khác nhau, nhưng phần lớn đều ở tầm vĩ mô của các quốc gia Các nước phát triển và khu vực Mỹ La Tinh đã sử dụng các mô hình PES vào việc bảo tồn đa dạng sinh học và xóa đói giảm nghèo cho người dân vùng đầu nguồn Điển hình là Dự án RUPES, được khởi xướng vào tháng 1/2002 Mục tiêu của RUPES là thử nghiệm các phương pháp về chi trả cho dịch vụ môi trường, hình thành thể chế và cơ chế cho việc hỗ trợ cải thiện sinh kế và an ninh tài nguyên cho cộng đồng nghèo vùng cao ở châu Á [RUPES, 2004]

Cũng mô hình thực hiện PES nhưng tại Côtxta Rica lại là một hình thức khác, ở đó, PES là cơ chế để bảo vệ lưu vực của một số khách sạn tham gia Cơ sở của việc chi trả này là nhận thức về mối tương quan chặt chẽ giữa các dịch vụ cung cấp môi trường nước do bảo vệ lưu vực và người hưởng là ngành du lịch Lý do là các hoạt động ngành du lịch phụ thuộc rất lớn vào trữ lượng và chất lượng nước Vì vậy, từ năm 2005, một số khách sạn chi trả hàng năm 45,5 đô la Mỹ cho mỗi hecta

đất của các chủ đất địa phương và trả 7% trong tổng số chi phí hành chính của mô hình chi trả dịch vụ môi trường Tuy nhiên, Côtxta Rica vẫn chưa có một cơ chế được thừa nhận chung nào dựa vào lợi ích của mọi người được chi trả trực tiếp từ các dịch vụ và bảo tồn đa dạng sinh học của tài nguyên rừng đến cải thiện sinh kế cho những người trực tiếp bảo vệ rừng [Jindal, 2011]

Một số nghiên cứu khác tập trung vào việc phát triển thị trường cacbon như

“Cái nhìn từ tương lai: Hiện trạng của thị trường cacbon tự nguyện 2011” [Forest Trents, The Katoomba Group, 2011] Những nghiên cứu này đã đóng góp một phần không nhỏ trong quá trình xây dựng hệ phương pháp luận về sinh kế và bảo tồn đa dạng sinh học, thẩm tra chất lượng rừng và dịch vụ môi trường rừng, nhưng cũng chưa đề cập đến các tác động của chính chi trả này đến sinh kế của cộng đồng đang trực tiếp bảo vệ các giá trị dịch vụ hệ sinh thái này

Tại Trung Mỹ và Mêhicô có chương trình PES lớn nhất Mỹ La Tinh về dịch

vụ môi trường thủy văn Chương trình này bảo tồn rừng tự nhiên đang bị đe dọa để duy trì các dòng chảy và chất lượng nước phục vụ cho đời sống cộng đồng ở vùng

hạ lưu trong sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp và đã đạt được những thành công đáng kể Song cho tới nay, vẫn chưa có cơ sở để đánh giá cái được và cái mất của

chương trình này vì vẫn đang trong giai đoạn đầu

1.2.2 Hoạt động chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Việt Nam thời gian qua

1.2.2.1 Chính sách triển khai thí điểm

Năm 2008, tỉnh Sơn La và Lâm Đồng được Chính phủ chỉ đạo triển khai chính sách thí điểm chi trả DVMTR để tạo cơ sở cho việc xây dựng khung pháp lý

về chính sách chi trả DVMTR áp dụng trên phạm vi cả nước theo hướng xác định rõ lợi ích, quyền hạn và nghĩa vụ của các đối tượng được chi trả và phải chi trả DVMTR; thực hiện xã hội hóa nghề rừng, từng bước tạo lập cơ sở kinh tế bền vững cho sự nghiệp bảo vệ và phát triển rừng, bảo vệ môi trường và các hệ sinh thái, nâng cao chất lượng cung cấp các dịch vụ, đặc biệt là bảo đảm nguồn nước cho sản xuất điện, nước và các hoạt động kinh doanh du lịch

Theo Quyết định số 380/QĐ-TTg ngày10/4/2008 của Thủ tướng Chính phủ (PES) đã được triển khai thí điểm tại 02 tỉnh Sơn La và Lâm Đồng với các loại dịch

vụ: điều tiết nguồn nước, hạn chế xói mòn bồi lấp và cảnh quan du lịch Sau đó, theo Nghị định số 99/2010/NĐ-CP ngày 24/09/2010 của Chính phủ việc thực hiện chi trả DVMTR trên toàn quốc bắt đầu từ tháng 01/2011

Luật Đa dạng sinh học được thông qua tại Kỳ hợp thứ 4, Quốc hội khóa XII

có quy định về tài chính cho bảo tồn và phát triển bền vững đa dạng sinh học đề cập đến các nguồn thu của PES

Chính sách chi trả DVMTR theo Nghị định số 99/2010/NĐ-CP được triển khai trong cả nước đang trở thành nguồn thu quan trọng cho BV&PTR với nguồn thu ổn định trên 1.000 tỷ đồng/năm (năm 2016 trở về trước), từ năm 2017 - 2019 mỗi năm trên 2.500 tỷ đồng tạo thêm động lực cho các chủ rừng trong việc bảo vệ rừng, đặc biệt là đối với người dân được giao, khoán rừng và đất lâm nghiệp Rừng

là một bể chứa và hấp thụ các bon, phục hồi rừng tự nhiên (RTN) và trồng rừng mới thông qua quản lý bảo vệ tốt sẽ tăng khả năng chứa các bon của rừng và ngược lại mất rừng và suy thoái rừng do quản lý bảo vệ yếu kém sẽ làm giảm khả năng chứa

và hấp thụ cac bon Theo đánh giá của FAO, rừng Việt Nam vào năm 2010 có sức chứa 992 triệu tấn các-bon trong sinh khối tươi, sẽ có cơ hội tham gia thị trường các bon, và đây có thể là một nguồn thu có triển vọng về DVMTR cho giai đoạn sau

2020, đặc biệt đối với rừng tự nhiên mới phục hồi và nghèo kiệt

Mặc dù có khá nhiều hoạt động thí điểm được hỗ trợ bởi các nhà tài trợ cho loại dịch vụ thứ ba “lưu giữ carbon” (ví dụ, Lâm Đồng và Nghệ An) và dịch vụ thứ

tư “cung cấp dịch vụ bãi đẻ, con giống tự nhiên, nguồn thức ăn và nguồn nước từ rừng cho nuôi trồng thủy sản” (ví dụ: Vườn quốc gia Xuân Thủy, tỉnh Bến Tre và

Cà Mau), nhưng hầu hết các hoạt động thí điểm này vẫn đang trong giai đoạn thực hiện và các kết quả đầu ra chưa được tổng hợp Vì vậy, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã đề nghị Thủ tướng Chính phủ tiếp tục tiến hành các hoạt động thí điểm này thêm 2-3 năm và sẽ tổng kết các bài học trước khi ban hành khung pháp lý

và các hướng dẫn cho cơ chế PES đối với các dịch vụ này

Ngoài ra còn loại hình Chi trả dịch vụ môi trường lưu giữ các-bon

Đối với dịch vụ lưu giữ carbon của rừng, Chính phủ đã phê duyệt Chương trình Hành động Quốc gia về Giảm phát thải khí nhà kính thông qua nỗ lực hạn chế

mất rừng và suy thoái rừng, quản lý bền vững tài nguyên rừng, bảo tồn và nâng cao trữ lượng các bon rừng (REDD+) Việt Nam là một trong những quốc gia ủng hộ tích cực cho các hoạt động của REED+ và cũng là một trong những quốc gia đầu tiên thực hiện chương trình UN - REED và được Ngân hàng thế giới cam kết tài trợ cho dự án REDD+

Việt Nam đã thông qua nghị định thư Kyoto vào năm tháng 9 năm 2002 do nước ta là một trong các quốc gia dễ bị tổn thương nhất bởi biến đổi khí hậu Tiếp đến là việc thiết lập cơ chế phát triển sạch quốc gia (CNA) dưới sự điều hành của

Bộ Tài nguyên và Môi trường (MONRE) Chính phủ Việt Nam đã cố gắng thúc đẩy chương trình AR-CDM như một cách để phủ xanh 5,6 triệu hecta đất trống và cũng như một lựa chọn giải pháp về phát triển bền vững cho cộng đồng nông thôn nghèo

ở Việt Nam Dự án trồng rừng Cao Phong đã trở thành dự án CDM đầu tiên ở Việt Nam trong lĩnh vực này được Ban Điều hành CDM thông qua năm 2009 Dự án nằm trên địa bàn 2 xã là Xuân Phong và Bắc Phong của huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình, cách Hà Nội khoảng 100km về phía Tây Tín chỉ các-bon của dự án này được

tạo ra từ việc trồng Keo (Acacia mangium và Acacia auriculiformis) trên 365 ha đất

bạc màu theo chu kỳ 15 năm Tổng lượng các-bon do dự án tạo ra hàng năm là 2.665 tấn CO2 và dự án được đăng ký dưới dạng dự án CDM trồng rừng/tái trồng rừng quy mô nhỏ Dự án được hỗ trợ tài chính bước đầu bởi Cơ quan hợp tác quốc

tế Nhật Bản (JICA) và được thực hiện bởi Trường Đại học Lâm nghiệp, Trung tâm Sinh thái và Môi trường rừng, và Cục Lâm nghiệp (nay là Tổng cục Lâm nghiệp)

thuộc BNN&PTNT (UNFCCC, 2011)

Chính phủ Việt Nam đã cam kết ở mức độ cao đối với REDD+ và hiện đang thiết kế một hệ thống chia sẻ lợi ích tổng hợp cho REDD+ Mục tiêu của Chính phủ

là chuyển toàn bộ lượng giảm phát thải được chứng nhận thành khoản thu của REDD+ và phân phối một cách minh bạch, công bằng và hiệu quả tới các đối tác địa phương, đặc biệt là những người hưởng lợi cuối cùng Gần đây, Việt Nam đã được Ngân hàng Thế giới (World Bank) chấp nhận là thành viên của Quỹ đối tác các - bon ngành Lâm nghiệp (FCPF)

Sáng kiến REDD nhằm giảm phát thải khí nhà kính từ việc bảo vệ không mất rừng và không suy thoải rừng được nhiều nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam tích cực và thiết thực tham gia Tiến trình thực hiện REDD+ có sự chỉ đạo quốc tế của các tổ chức LHQ hỗ trợ tài chính và kỹ thuật là thuận lợi cơ bản để Việt Nam tích cực tham gia nhằm lợi ích lâu dài và bền vững Giai đoạn 1 đã cho kết quả nhiều kinh nghiệm, nhiều tổ chức cơ sở và kỹ thuật để áp dụng cho giai đoạn 2 Song cũng có nhiều thử thách khó khăn như về thể chế, chính sách đất đai quản lý cũng như trình độ

kỹ thuật, dân trí đã được rút kinh nghiệm và khắc phục trong giai đoạn 1 Hy vọng rằng, nỗ lực của Việt Nam, với sự hỗ trợ đầy hiệu quả của các tổ chức quốc tế và trong nước, Chương trình sẽ đạt được mục đích giảm thiểu BĐKH, cải thiện đời sống và phát huy chức năng môi trường và phát triển bền vững của rừng

1.2.2.2 Một số bài học kinh nghiệm

Thực hiện Quyết định số 380/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 10/4/2008 về việc thực hiện thí điểm chi trả dịch vụ môi trường tại tỉnh Sơn

La và tỉnh Lâm Đồng Tỉnh Lâm Đồng nhận được sự trợ giúp của tổ chức Winrock International qua Chương trình Bảo tồn đa dạng sinh học khu vực châu Á (ARBCP) của tổ chức này, còn tỉnh Sơn La được sự trợ giúp của Cơ quan hợp tác

kỹ thuật Đức (GTZ) Các đối tượng hưởng lợi được xác định là các cong ty cấp nước và nhà máy thủy điện Tổng số tiền các công ty này chi trả bằng tiền mặt trong hai năm là 60,84 tỷ đồng ở tỉnh Sơn La (đã giải ngân 96,7%) và 107,81 tỷ đồng ở tỉnh Lâm Đồng (đã giải ngân 74%), tính đến năm 2012 Thêm vào đó, 9 công ty du lịch đã được xác định là đối tượng chi trả DVMTR Tại Sơn La, tổng số hộ gia đình nhận chi trả là 52.000 hộ, với diện tích trung bình được chi trả là 7,54 ha rừng/hộ Tổng diện tích thí điểm chi trả chiếm 66% tổng diện tích rừng của toàn tỉnh Tại Lâm Đồng, ngoài các hộ gia đình còn có các ban quản lý rừng, vườn quốc gia và công ty lâm nghiệp với vai trò là chủ rừng Các chủ rừng này đã lên kế hoạch giao khoán và hợp đồng với các hộ gia đình để quản lý rừng Tổng số hộ nhận chi trả là 9.870 hộ, với diện tích trung bình 21,24 ha rừng/hộ Diện tích thí điểm chi trả chiếm 34,38% tổng diện tích rừng của tỉnh Lâm Đồng, tính đến 2012

Bên trung gian chi trả DVMTR: Cả 02 tỉnh đều thành lập Quỹ Bảo vệ và

Phát triển rừng (Quỹ BVPTR) và Ban giám sát chi trả DVMTR Nhiều Sở ban ngành trong tỉnh đã tham gia vào quá trình này

Quản lý tiền chi trả DVMTR: tỉnh Lâm Đồng áp dụng cách chi trả gián tiếp

Các đối tượng hưởng lợi từ DVMTR chuyển tiền tới Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng (BVPTR), sau đó quỹ BVPTR chuyển tiền tới các chủ rừng Các chủ rừng chuyển tiền tới các hộ gia đình có hợp đồng giao khoán Mức chi trả ở tỉnh Lâm Đồng thay đổi đối với từng lưu vực khác nhau Năm 2009, mức chi trả nằm trong khoảng từ 10 đến 290 nghìn đồng/ha/năm Năm 2010, mức chi trả tăng thêm từ 40 đến 130 nghìn đồng/ha/năm Tỉnh Sơn La áp dụng hình thức chi trả trực tiếp trong năm 2009, nhưng đến năm 2010 thì chuyển sang chi trả gián tiếp: bên chi trả chuyển tiền cho Quỹ BV&PTR, sau đó quỹ BV&PTR chuyển tiền cho Ngân hàng Chính sách xã hội

và cuối cùng ngân hàng chuyển tiền cho các chủ rừng

Đồng) và thôn Khua (Sơn La) (do ICRAF thực hiện) cùng với quá trình thảo luận giữa các bên liên quan đã cho thấy chi trả DVMTR giúp nâng cao đáng kể nhận thức của người dân về rừng và các DVMTR Thu nhập từ quản lý bảo vệ rừng của các hộ nhận giao khoán ở Lâm Đồng đã tăng thêm 3-4 lần so với trước khi áp dụng chi trả DVMTR, trong khi ở Sơn La mức tăng không đáng kể Các vụ việc vi phạm lâm luật có xu hướng giảm so với những năm trước khi áp dụng chi trả DVMTR, và chi trả DVMTR đã đem lại nguồn tài chính mới (thay thế cho ngân sách nhà nước)

để xã hội hóa việc bảo vệ và phát triển rừng

Các vấn đề và tồn tại của chi trả DVMTR tại hai tỉnh thí điểm: tỉnh Lâm

Đồng áp dụng nguyên tắc “tiền chi trả cho lưu vực A phải được chuyển cho lưu vực

A” cho 3 lưu vực thí điểm là Đa Nhim, Đại Ninh và Đồng Nai Vì thế mỗi lưu vực

có mức chi trả khác nhau và các hộ dân nhận được số tiền khác nhau mặc dù cung cấp DVMTR giống nhau Ngoài ra, việc áp dụng hệ số K bằng 1, nghĩa là không có mức chi trả khác nhau theo loại rừng và chất lượng rừng, dẫn đến không khuyến khích nâng cao chất lượng rừng Các hộ nhận khoán không có quyền chọn khu rừng hay loại rừng để quản lý Do vậy các hộ nhận khoán bảo vệ các khu rừng gần nhất hoặc dễ tiếp cận nhất có lợi thế hơn so với các hộ phải bảo vệ rừng ở các khu vực xa

do phải mất nhiều chi phí và công sức hơn

1.2.2.3 Những trở ngại cho việc thực thi PES ở Việt Nam

Mặc dù chi trả DVMTR đã và đang là bước tiến trong việc góp phần quản lý tài nguyên rừng bền vững, tuy nhiên việc triển khai còn có những trở ngại nhất định như: Thiếu ý thức về giá trị kinh tế của các dịch vụ môi trường; Khó tạo ra thị trường cho bảo tồn; Khó thay đổi tập quán địa phương; Thiếu vốn và tín dụng để thành lập quỹ ban đầu; Quyền tài sản không rõ ràng; Thiếu sự trợ giúp về luật pháp do đó khả năng bắt buộc đối với người hưởng lợi thấp; Hệ thống tiền tệ của chính phủ phức tạp; Chưa tạo ra được một thị trường cạnh tranh hoàn hảo để mua bán các giá trị dịch vụ môi trường; Mức sống của người dân còn thấp, nhất là ở những vùng sâu, vùng xa

Bên cạnh những thành công kể trên, vẫn còn có một số hạn chế và bất cập trong quá trình thực hiện như sau:

Có sự khác biệt về tổng số tiền thu được từ chi trả DVMTR giữa các tỉnh; Có

sự khác nhau về mức chi trả cho mỗi ha rừng giữa các lưu vực sông trong một tỉnh

và giữa các lưu vực sông của các tỉnh liền kề, dẫn đến thắc mắc trong các cộng đồng dân cư Không có sự kết nối giữa thực hiện chính sách chi trả DVMTR với các hoạt động bảo vệ rừng nằm trong Kế hoạch Bảo vệ và Phát triển rừng đến năm 2020

Thiếu sự phối hợp và liên kết giữa thực thi chính sách chi trả DVMTR và Kế hoạch Bảo vệ và Phát triển rừng giai đoạn 2011-2020, trong khi cả hai đều có chung mục tiêu là bảo vệ rừng

Công tác rà soát tiến độ và xác định các khu rừng và chủ rừng phục vụ chi trả DVMTR còn chậm: Sau 10 năm, việc xác định rừng và chủ rừng vẫn còn là một hạn chế trong thực thi chính sách chi trả DVMTR Mục đích là nhằm xác định vị trí, ranh giới, diện tích và hiện trạng của các khu rừng cung ứng DVMTR cần phải bảo vệ mà chủ rừng là các tổ chức, hộ gia đình và các hộ nhận khoán rừng Tuy nhiên, số liệu hiện

có không chính xác và có sự khác biệt lớn giữa bản đồ và thực tế ngoài thực địa

Chưa có hướng dẫn về việc phân chia hay xác định chi trả DVMTR đối với

du lịch và nước sạch, hay các dịch vụ môi trường khác: Chi trả DVMTR đã cơ bản được thực hiện cho 3 trong số 5 loại DVMTR quy trong Nghị định số 99/2010/NĐ-

CP (thủy điện, nước sạch và du lịch) Trong đó, chi trả cho các dịch vụ liên quan quan đến thủy điện tương đối hoàn thiện, trong khi các dịch vụ liên quan đến du lịch

và nước sạch chưa được thực hiện đầy đủ do chưa xác định được ranh giới và diện tích rừng cung ứng dịch vụ cho các công ty nước sạch và du lịch Các dịch vụ môi trường khác như các bon và cung ứng bãi đẻ cho nuôi trồng thủy sản chưa được thực hiện do thiếu tài liệu hướng dẫn

Mức chi trả DVMTR còn thấp: Hầu hết các hộ gia đình nhận tiền chi trả DVMTR đều cho rằng mức chi trả quá thấp và không tương xứng với công sức họ bỏ

ra để bảo vệ rừng Giá điện và nước đã tăng lên nhiều lần nhưng mức chi trả DVMTR mới tăng từ 20 - 36 đồng/kwh đối với điện và 40 - 52 đồng/ m3 đối với nước sạch Mức chi trả liên quan đến dịch vụ thủy điện và nước sạch cần phải được điều chỉnh tăng hợp

lý và tính theo tỉ lệ phần trăm của giá điện, nước Ngoài ra, chúng ta không thể khẳng định được rằng chi trả DVMTR là vì người nghèo vì đơn giản, chúng ta không có số liệu về việc có bao nhiêu người nhận tiền chi trả DVMTR là người nghèo so với số hộ giàu và trung bình, vì thế cần thu thập số liệu về những người nhận tiền chi trả DVMTR và mục tiêu của các hợp đồng chi trả DVMTR

1.2.2.4 Những yếu tố cho sự áp dụng thành công PES ở Việt Nam

- Giải quyết tốt vấn đề xóa đói, giảm nghèo;

- Xác định rõ quyền và trách nhiệm của các nhóm tham gia;

- Đánh giá, thu phí rõ ràng và sử dụng hiệu quả;

- Giảm thiểu chi phí giao dịch;

- Thiết kế để hoạt động ở các cấp từ trung ương đến địa phương có các nguồn tài chính dài hạn độc lập

1.2.2.5 Tổ chức bộ máy Ban điều hành quỹ BV&PTR từ Trung ương đến địa phương

A Thành lập và hoạt động của Quỹ Bảo vệ và phát triển rừng Việt Nam

* Nhiệm vụ của VNFF:

a) Vận động, tiếp nhận và quản lý các khoản đóng góp bắt buộc; nguồn viện trợ, tài trợ, đóng góp tự nguyện, ủy thác của tổ chức, cá nhân trong nước và ngoài nước

b) Tổ chức thẩm định, xét chọn chương trình, dự án hoặc các hoạt động phi

dự án mà Quỹ có thể hỗ trợ kinh phí trình cấp có thẩm quyền phê duyệt

c) Hỗ trợ tài chính cho các chương trình, dự án, Quỹ BV&PTR cấp tỉnh hoặc các hoạt động phi dự án