1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH ĐẶNG THỊ MỸ NGỌC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG CƠ BẢN ĐỂ GIẢI BÀI TẬP HÓA HỌC CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG THCS LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC VINH – 2012 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH ĐẶNG THỊ MỸ NGỌC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG CƠ BẢN ĐỂ GIẢI BÀI TẬP HÓA HỌC CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG THCS Chuyên ngành: Lí luận Phương pháp dạy học Hóa học Mã số: 60.14.10 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS CAO CỰ GIÁC VINH – 2012 LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận văn này, tơi xin bày tỏ lịng biết ơn sâu sắc đến: - Thầy giáo PGS.TS Cao Cự Giác – Trưởng Bộ mơn Lí luận phương pháp dạy học hố học, khoa Hóa trường Đại học Vinh, giao đề tài, tận tình hướng dẫn tạo điều kiện thuận lợi cho nghiên cứu hoàn thành luận văn - Thầy giáo PGS.TS Nguyễn Xuân Trường PGS.TS Lê Văn Năm dành nhiều thời gian đọc viết nhận xét cho luận văn - Ban chủ nhiệm khoa Sau đại học, Ban chủ nhiệm khoa Hố học thầy giáo, giáo thuộc Bộ mơn Lí luận phương pháp dạy học hoá học khoa Hoá học trường ĐH Vinh ĐHSP Đồng Tháp giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tơi hồn thành luận văn Tơi xin cảm ơn tất người thân gia đình, Ban giám hiệu Trường THCS An Hiệp, bạn bè, đồng nghiệp động viên, giúp đỡ suốt trình học tập thực luận văn Đồng Tháp, tháng năm 2012 Đặng Thị Mỹ Ngọc KÍ HIỆU VÀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN Chữ Viết tắt NTHH KHHH NTK CTHH CTPT PTHH ĐLBTKL V m n SGK THCS GV HS TN ĐC PPDH NXB NXBGD NXBĐHQG Ngun tố hóa học Kí hiệu hóa học Ngun tử khối Cơng thức hóa học Cơng thức phân tử Phương trình hóa học Định luật bảo tồn khối lượng Thể tích Khối lượng Số mol (lượng chất) Sách giáo khoa Trung học sơ sở Giáo viên Học sinh Thực nghiệm Đối chứng Phương pháp dạy học Nhà xuất Nhà xuất giáo dục Nhà xuất đại học quốc gia MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 Lý chọn đề tài Mục đích nghiên cứu 3 Đối tượng nghiên cứu Giả thuyết khoa học 5 Nhiệm vụ đề tài .4 Phương pháp nghiên cứu .4 Cái đề tài Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Đặc điểm chung học sinh trường THCS học tập mơn hóa học 1.1.1 Tâm sinh lí 1.1.2 Trình độ nhận thức 1.1.3 Nhu cầu học tập 1.2 Chuẩn kiến thức, kĩ mơn hóa học cấp THCS 10 1.2.1 Chuẩn 10 1.2.2 Chuẩn kiến thức, kĩ Chương trình mơn học 10 1.2.3 Các mức độ kiến thức, kĩ mơn hóa học cấp THCS 10 1.2.4 Chuẩn kiến thức, kĩ chương trình giáo dục phổ thơng 11 1.3 Sự đổi nội dung dạy học theo chuẩn kiến thức kĩ theo nội dung chương trình giảm tải mơn hóa học trường THCS .11 1.3.1 Đổi mục tiêu dạy học .11 1.3.2 Đổi phương pháp dạy học 13 1.3.3 Đổi nội dung dạy học .14 1.3.4 Đổi phương pháp đánh giá 15 1.4 Khái niệm kĩ giải tập .15 1.4.1 Kĩ 16 1.4.2 Kĩ giải tập 16 1.5 Tác dụng tập hóa học dạy học trường THCS 16 1.5.1 Khái niệm tập hoá học 16 1.5.2 Tác dụng củng cố phát triển kiến thức (trí dục) .17 1.5.3 Tác dụng phát triển tư cho học sinh .18 1.5.4 Tác dụng rèn luyện kĩ thực hành hóa học liên hệ kiến thức với thực tế 18 TIỂU KẾT CHƯƠNG .19 Chương RÈN LUYỆN KĨ NĂNG CƠ BẢN ĐỂ GIẢI BÀI TẬP HÓA HỌC CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG THCS 20 2.1 Phương pháp giải tập hóa học cho học sinh lớp trường THCS .20 2.2 Các kĩ giải tập hóa học học sinh lớp trường THCS 22 2.2.1 Nhóm kĩ chung giải tập 23  Kĩ “Đọc phân tích kỹ đề bài” 23  Kĩ “Tóm tắt đề bài” 24  Kĩ “Trình bày lời giải” .24 2.2.2 Một số kĩ giải tập hóa học dành cho học sinh lớp 25  Kĩ 1: Viết kí hiệu hóa học nguyên tố 26  Kĩ 2: Viết công thức nguyên tử, phân tử .28  Kĩ 3: Lập CTPT chất dựa vào qui tắc hóa trị ngược lại .29  Kĩ 4: Lập phương trình hóa học 32  Kĩ 5: Áp dụng cơng thức tính tốn 35  Kĩ 6: Tính theo cơng thức hóa học 39  Kĩ 7: Tính theo phương trình hóa học (bài tốn mol tìm khối lượng, thể tích chất phản ứng, …) 43  Kĩ 8: Phân loại gọi tên chất .47  Kĩ 9: Viết phương trình hóa học cho sơ đồ phản ứng 50  Kĩ 10: Nhận biết phân biệt chất .52  Kĩ 11: Xác định độ tan chất tính nồng độ dung dịch (C%, CM) ngược lại .54  Kĩ 12: Giải tập thực nghiệm 57 2.3 Cách sử dụng hệ thống tập để rèn kĩ dạy học hóa học lớp trường THCS 59 2.3.1 Hệ thống tập để rèn kĩ dạy học hóa học lớp trường THCS 59 2.3.2 Sử dụng hệ thống tập để rèn kĩ dạy học hóa học lớp trường THCS 97 * Rèn kĩ dạy hình thành khái niệm, kiến thức thông qua tập 97 * Rèn kĩ dạy luyện tập, vận dụng kiến thức thông qua tập 100 * Rèn kĩ để giải tập hóa học thí nghiệm thực hành 103 * Rèn kĩ kiểm tra đánh giá mức độ vận dụng kiến thức học sinh 105 TIỂU KẾT CHƯƠNG 116 Chương THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 117 3.1 Mục đích nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 117 3.1.1 Mục đích thực nghiệm 117 3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 117 3.2 Kế hoạch thực nghiệm sư phạm .117 3.3 Tiến hành thực nghiệm 118 3.3.1 Tiến hành dạy lựa chọn theo phương án 118 3.3.2 Phương tiện trực quan 119 3.3.3 Tiến hành kiểm tra kết 119 3.4 Kết dạy thực nghiệm sư phạm .119 3.5 Xử lý kết thực nghiệm sư phạm 121 3.6 Phân tích kết thực nghiệm sư phạm 128 TIỂU KẾT CHƯƠNG 132 Kết luận .133 Kiến nghị 135 TÀI LIỆU THAM KHẢO 136 PHỤ LỤC PHỤ LỤC PHIẾU THAM KHẢO Ý KIẾN VÀ KẾT QUẢ ………………… …P.1 PHỤ LỤC 2: GIÁO ÁN THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM …………………………… P.10 PHỤ LỤC 3: ĐÁP ÁN CÁC ĐỀ KIỂM TRA ……………………………………….P.31 MỞ ĐẦU Lý chọn đề tài Trong phát triển xã hội tăng lên cấp số nhân tri thức, hệ thống trường lớp phải thay đổi theo, nhu cầu xã hội số lượng người đào tạo, phát triển tâm sinh lý học sinh, chất lượng giáo dục toàn diện cho hệ trẻ, đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn nhân lực phục vụ cơng nghiệp hóa, đại hóa đất nước phù hợp với thực tiễn truyền thống Việt Nam, tiếp cận trình độ giáo dục phổ thơng nước phát triển khu vực giới Định hướng đổi phương pháp dạy học xác định Nghị Trung ương khóa VII (1 - 1993), Nghị Trung ương khóa VIII (12 - 1996), thể chế hóa Luật Giáo dục (12 - 1998), cụ thể hóa thị Bộ Giáo dục Đào tạo, đặc biệt thị số 15 (4 - 1999) Luật Giáo dục, điều 24.2, ghi: "Phương pháp giáo dục phổ thơng phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo học sinh; phù hợp với đặc điểm lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh" Có thể nói cốt lõi đổi dạy học hướng tới hoạt động học tập chủ động người học, chống lại thói quen học tập thụ động Việc đổi phương pháp dạy học theo hướng tích cực nhằm tăng cường tính thực tiễn, kĩ thực hành, lực tự học, tự tìm tịi óc sáng tạo Nhân tố định thắng lợi đưa quốc gia từ nông nghiệp trở thành quốc gia tiên tiến, công nghiệp hóa đại hóa người, nguồn lực người Việt Nam phát triển số lượng chất lượng tri thức Việc cần giáo dục phổ thông mà trước hết phải việc xác định mục tiêu, nội dung phương pháp đào tạo nhằm giúp cho học sinh phát triển tri thức bản, hình thành phát triển lực tư duy, nhận thức, kĩ phát vấn đề giải vấn đề, vận dụng kiến thức học vào thức tiễn, sống ngày Đổi phương pháp dạy học giúp cho học sinh hoạt động tích cực hơn, chủ động Ngoài ra, giáo viên chủ động tổ chức hướng dẫn cho học sinh biết cách lĩnh hội kiến thức, phát triển tư độc lập, sáng tạo, hình thành phương pháp nhu cầu tự học, bồi dưỡng hứng thú học tập, tạo niềm tin niềm vui học tập, tiếp tục vận dụng ưu điểm phương pháp truyền thống dần làm quen với phương pháp dạy học Trong trình dạy học trường phổ thông, nhiệm vụ quan trọng giáo dục phát triển tư cho học sinh mơn, có mơn hóa học Hóa học mơn khoa học thực nghiệm lý thuyết, mà nội dung quan trọng môn hóa học nhằm giúp cho học sinh nắm vững kiến thức vận dụng kiến thức (chính khả thực hành thí nghiệm giải tốt tập) bên cạnh việc nắm vững lý thuyết, người học phải biết vận dụng linh hoạt, sáng tạo vấn đề thông qua hoạt động thực nghiệm, thực hành giải tập Việc giải tập hóa học khơng giúp rèn luyện kĩ vận dụng, đào sâu, mở rộng kiến thức học mà cịn có tác dụng rèn luyện tính tích cực, trí thơng minh, óc sáng tạo cho học sinh, giúp em có hứng thú học tập Chính điều việc giải tập hóa học trường phổ thơng giữ vai trị quan trọng việc dạy học hóa học, đặc biệt việc sử dụng hệ thống tập theo hướng dạy học tích cực Để giải dạng tập sách giáo khoa, sách tập loại sách tập hóa học nâng cao khác dành cho học sinh lớp 8, đòi hỏi học sinh phải có kĩ giải tập hóa học Thực tế hệ thống kĩ để giải tập thường phải hình thành rèn luyện từ lớp Vì với nhiều khái niệm mới, định luật, cơng thức hóa học, phản ứng hóa học, phương trình hóa học, cơng thức tính toán, … buộc học sinh phải nhớ vận dụng cách máy móc vào việc giải tập, lâu ngày học sinh dần quên Đồng thời, theo kết thăm dò ý kiến 200 học sinh số giáo viên địa bàn huyện Châu Thành, tỉnh Đồng Tháp, số lượng học sinh khơng giải dạng tập hóa học lớp bản, đặc biệt là: khơng viết kí hiệu hóa học ngun tố; khơng tính phân tử khối; khơng viết cơng thức hóa học hợp chất khơng nhớ hóa trị; khơng viết phương trình hóa học khơng biết cách viết khơng biết cách cân phương trình; khơng biết tính theo cơng thức hóa học phương trình hóa học không áp dụng công thức chuyển đổi công thức, … Từ kết khảo sát trên, số lượng học sinh không giải dạng tập hóa học chiếm tỉ lệ cao Chính thế, giáo viên cần thiết phải giúp học sinh hình thành rèn luyện kĩ để giải tập hóa học, từ giúp học sinh dễ dàng giải tập sách giáo khoa, sách tập, sách tham khảo, giúp em khắc sâu kiến thức đồng thời giúp học sinh dễ dàng lĩnh hội kiến thức Nhận thức vấn đề với hướng dẫn thầy giáo PGS.TS Cao Cự Giác định nghiên cứu đề tài “Rèn luyện kĩ để giải tập Hóa học cho học sinh trường THCS” Mục đích nghiên cứu Lựa chọn, xây dựng hệ thống kĩ để giải tập hóa học cần hình thành cho học sinh lớp nghiên cứu áp dụng chúng theo hướng dạy học tích cực nhằm nâng cao chất lượng dạy học hóa học, góp phần tích cực vào việc đổi phương pháp dạy học trường THCS Đối tượng nghiên cứu - Bài tập SGK hóa học - Học sinh lớp trường THCS An Hiệp, huyện Châu Thành, tỉnh Đồng Tháp - Giáo viên dạy mơn Hóa học trường THCS An Hiệp, huyện Châu Thành, tỉnh Đồng Tháp Giả thuyết khoa học Việc nghiên cứu sử dụng kĩ để giải tập hóa học cho học sinh lớp trường THCS đạt hiệu cao theo hướng dạy học tích cực địi hỏi người giáo viên nắm chất định hướng đổi phương pháp dạy học, nội dung kiến thức chương trình đổi lựa chọn hệ thống kĩ năng, tập đa dạng phong phú, chứa đựng toán nhận thức, vấn đề thực tiễn cần giải để thông qua việc giải chúng học hình thức rèn luyện ... BÀI TẬP HÓA HỌC CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG THCS 20 2.1 Phương pháp giải tập hóa học cho học sinh lớp trường THCS .20 2.2 Các kĩ giải tập hóa học học sinh lớp trường THCS 22 2.2.1 Nhóm kĩ. .. TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH ĐẶNG THỊ MỸ NGỌC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG CƠ BẢN ĐỂ GIẢI BÀI TẬP HÓA HỌC CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG THCS Chuyên ngành: Lí luận Phương pháp dạy học Hóa học Mã số: 60.14.10 LUẬN VĂN THẠC... việc rèn luyện hệ thống kĩ vào việc giải tập hóa học cho học sinh lớp  Thực nghiệm sư phạm: Đánh giá hiệu nội dung đề xuất phương hướng rèn luyện hệ thống kĩ có để giải tập hóa học cho học sinh