Quan niệm nghệ thuật về con người trong sáng tác của nguyên hồng trước cách mạng tháng tám

10 Chơng II Con ngời nh những mầm sống“mầm sống” ” 2.4 Những nhân tố chi phối quan niệm về con ngời trong tác phẩm của Nguyên Chơng III Nghệ thuật xây dựng nhân vật I.Mục đích và ý nghĩ

Mục lục

Chơng I Con ngời khốn cùng, con ngời dới đáy

1.2 Con ngời trong sáng tác của Nguyên Hồng trớc CM tháng Tám 81.3 Cảm hứng hớng về những kẻ dới đáy trong tác phẩm của Nguyên Hồng 10

Chơng II Con ngời nh những mầm sống“mầm sống” ”

2.4 Những nhân tố chi phối quan niệm về con ngời trong tác phẩm của Nguyên

Chơng III Nghệ thuật xây dựng nhân vật

I.Mục đích và ý nghĩa của đề tài

Văn học Việt Nam từ 1930- 1945 với sự xuất hiện của dòng văn học hiện thựcphê phán đã đợc đánh giá là một dòng văn học có nhiều thành tựu phong phú, đa dạng

về t tởng cũng nh về nghệ thuật Từ khi ra đời cho đến nay, văn học hiện thực phê phán

đã trở thành một tiêu điểm chú ý của giới nghiên cứu, phê bình văn học

Nguyên Hồng là một trong những nhà văn xuất sắc nhất có vị trí đặc biệt quantrọng trong dòng văn học hiện thực 1930 - 1945 Một đời văn liên tục sáng tác trên bốnmơi năm, để lại một khối lợng tác phẩm lớn ở cả hai thời kỳ trớc và sau cách mạng Tácphẩm của Nguyên Hồng khá phong phú, đa dạng cả về truyện ngắn, tiểu thuyết cũng nh1

hồi ký Mỗi thể loại đều mang một phong cách riêng Ông đợc nhà nớc truy tặng giải ởng Hồ Chí Minh (đợt I - 1996), phần thởng cao quý dành cho sự nghiệp sáng tác của

th-ông

Nhắc đến Nguyên Hồng ngời ta nghĩ ngay đến thế giới nhân vật đa dạng của ông,trong đó có không ít những nhân vật để lại ấn tợng sâu đậm trong lòng ngời đọc, sốngmãi với thời gian

Trên nguyên tắc tiếp cận hệ thống đối với thế giới nhân vật trong sáng tác NguyênHồng, luận văn mong muốn đi sâu vào quan niệm và cách thức miêu tả con ngời của tácgiả, một phơng diện không thể thiếu khi tìm hiểu thế giới nghệ thuật của nhà văn Bởi lẽ,muốn đánh giá đúng một tác gia văn học ta không thể không quan tâm đến vấn đề quanniệm con ngời đợc thể hiện trong sáng tác của họ nh thế nào Từ tâm điểm đó ta có thểkhám phá ra những cống hiến cũng nh đóng góp mới của nhà văn Chính vì thế, việcnghiên cứu thành công đề tài sẽ phát hiện nhiều điều có ý nghĩa thiết thực, soi sángnhững thành công cũng nh hạn chế của tác giả Kết quả đề tài có thể ứng dụng vào việchọc tập, giảng dạy tác phẩm Nguyên Hồng trong nhà trờng nói chung, đặc biệt là khi đisâu nghiên cứu, khảo sát thế giới nhân vật trong tác phẩm của nhà văn

II.lịch sử vấn đề

Với một nhiệt tình sôi nổi hiếm có, một sức viết bền bỉ, một trái tim trìu mến vớicuộc đời, Nguyên Hồng đã khiến nhiều thế hệ độc giả ngỡng mộ Ông sớm đến với nghềvăn và thành công ngay từ tác phẩm ban đầu “mầm sống”Bỉ vỏ” (1938 ) đợc d luận hoan nghênh vàchúng ta đã có một Nguyên Hồng nhà văn trẻ triển vọng và nhiều tài năng Một hai nămsau, những ngày thơ ấu lại góp phần khẳng định năng lực và sức sáng tạo của NguyênHồng Và từ đấy, Nguyên Hồng đã cho ra mắt bạn đọc rất nhiều tác phẩm tiêu biểu:

“mầm sống”Cuộc sống” ( 1942 ), “mầm sống”Hai dòng sữa” (1943), “mầm sống”Hơi thở tàn” (1944), “mầm sống”Vực thẳm” (1944),

“mầm sống”Ngọn lửa” (1945) Nguyên Hồng và tác phẩm của ông là đối tợng nghiên cứu hấp dẫntrong văn học Các nhà văn nhà nghiên cứu đã có nhiều trang viết hay về ông, đều tìmhiểu, trân trọng nghiên cứu tác phẩm của ông trên nhiều góc độ khác nhau: Cuộc đời,tác phẩm, thế giới quan, phơng pháp sáng tác, phong cách

Về vấn đề trên cũng có rất nhiều công trình nghiên cứu bàn đến:

+Nguyễn Đăng Mạnh “mầm sống”Nguyên Hồng - Con ngời và sự nghiệp”, Nxb Hải Phòng,1997

+Nguyễn Đăng Mạnh “mầm sống” Mấy lần đợc gặp Nguyên Hồng ”, Nguyên Hồng - Thânthế và sự nghiệp, Nxb Hải Phòng, 1997 2

+Nguyễn Đăng Mạnh “mầm sống” Thơng tiếc nhà văn Nguyên Hồng”, báo Nhân Dân, số

Ông còn nói về “mầm sống”chủ nghĩa nhân đạo thống thiết”, về chất thơ, cảm hứng trữ tình, màusắc Hải Phòng và khẳng định Nguyên Hồng là nhà văn hiện thực mang phong cách lãngmạn Nguyễn Minh Châu nói Nguyên Hồng là nhà văn của “mầm sống”thập loại chúng sinh” và

“mầm sống”Nhìn trong toàn bộ tác phẩm của nhà văn Nguyên Hồng, chúng ta bỗng thấy ngổnngang gò đống kéo lên biết bao nhiêu là hạng ngời, là mẫu ngời của xã hội cũ và điềukhiến cho ngày nay dới chế độ XHCN những ngời đọc cùng yêu mến và kính trọngNguyên Hồng là cái tinh thần nhân bản vững chắc của ông, là bao giờ ông cũng đặtniềm tin vững chắc vào cái cốt lõi tốt đẹp của tính cách những ngời lao động nghèokhổ”(3) Phan C Đệ cho rằng cảm hứng chủ đạo của Nguyên Hồng “mầm sống” dờng nh bắt nguồn

từ một chủ nghĩa nhân đạo sâu sắc đối với lớp ngời cùng khổ”.(4)

Điểm lại các bài viết và những nhận xét của các nhà nghiên cứu, chúng tôi thấycác nhà nghiên cứu đã có những phát hiện chính xác một số đặc điểm về thế giới nhânvật trong sáng tác của Nguyên Hồng trớc cách mạng Nhng những nhận xét ấy mới đợcphát biểu rải rác, cha đợc trình bày trong những công trình chuyên sâu, lý giải vấn đềmột cách có hệ thống Dựa trên ý kiến của những ngời đi trớc, khoá luận muốn góp phần

bé nhỏ của mình vào việc làm sáng tỏ quan niệm nghệ thuật về con ngời trong sáng táccủa Nguyên Hồng trớc cách mạng để thấy những đóng góp và vị trí của nhà văn trongtiến trình phát triển của văn học Việt Nam hiện đaị

III. Nhiệm vụ nghiên cứu 3

Đề tài của chúng tôi mục đích chính là đi vào nghiên cứu quan niệm nghệ thuật

đã chi phối sáng tác của nhà văn và việc miêu tả con ngời của ông Đây là một vấn lớnnên đặt ra những nhiệm vụ cụ thể sau:

1.Từ thế giới nghệ thuật của Nguyên Hồng khái quát các phơng diện trong quanniệm nghệ thuật về con ngời của ông

2.Lý giải những hoàn cảnh khác quan và chủ quan chi phối quan niệm về con

ng-ời và sự thể hiện nhân vật của nhà văn

IV.ph ơng pháp nghiên cứu và phạm vi t liệu

1 Phơng pháp nghiên cứu:

Quan niệm nghệ thuật về con ngời là cách hiểu, cách cắt nghĩa về con ngời nằmngay trong hành động sáng tạo nghệ thuật và gắn bó với hình tợng nghệ thuật Mọinguyên tắc thẩm mỹ của nhà văn đều thể hiện trong việc miêu tả nhân vật từ ngôn ngữ,hành động, ngoại hình đến nội tâm Vì vậy muốn khám phá ra các nguyên tắc này chúngtôi phải tiến hành phân tích, thống kê, quy nạp từ tác phẩm, trên cơ sở đó mà rút raquan niệm nghệ thuật độc đáo của nhà văn

V.Cấu trúc của luận văn:

Ngoài phần mở đầu và kết luận luận văn gồm 3 chơng

Chơng I: Con ngời khốn cùng, con ngời dới đáy.

Chơng II: Con ngời nh những Mầm sống “mầm sống” ”

Chơng III: Nghệ thuật xây dựng nhân vật.

Phần nội dung

Ch ơng I Con ngời khốn cùng, con ngời dới đáy

1.1.Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con ngời:

Con ngời là chủ thể, là đối tợng đồng thời là mục đích cứu cánh của văn học Nhàvăn Goorky khẳng định: “mầm sống” Văn học là nhân học”, là sự hiểu biết, khám phá, sáng tạo về5

con ngời và cuộc sống của con ngời Vì vậy, tầm vóc, chiều sâu và ý nghĩa của một nềnvăn học chẳng những phụ thuộc vào lý tởng, vào mục đích phục vụ của nó mà còn phụthuộc vào cách hiểu biết, tiếp cận và sáng tạo con ngời của nó nữa.

Sáng tác văn học là một hoạt động nhận thức nên bao giờ cũng mang tính quanniệm: Phản ánh và thể hiện con ngời, tất nhiên văn học không thể không có quan niệm

về con ngời

Quan niệm nghệ thuật về con ngời là một khái niệm của thi pháp học, có sự gắn

bó với thế giới quan, nhng không đồng nhất với thế giới quan nhà văn Nó là cách cắtnghĩa, là phơng diện chủ quan trong cách cảm nhận của nhà văn đối với con ngời Suycho cùng giá trị của văn học chính là ở chổ nó đã hiểu, đã cảm nhận và chiếm lĩnh conngời sâu sắc đến mức độ nào

Với tầm quan trọng nh vậy, vấn đề quan niệm nghệ thuật về con ngời đã đợcnhiều nhà nghiên cứu ở nớc ta cũng nh trên thế giới quan tâm, chú ý Đi sâu vào vấn đềnày cũng là đi sâu khám phá một phơng diện quan trọng trong thế giới nghệ thuật củanhà văn, đóng vai trò chi phối các yếu tố khác của nội dung và hình thức nghệ thuật.I.P.Erêmin một trong những nhà phê bình, nghiên cứu nổi tiếng về văn học Nga cổ đãcho rằng: “mầm sống”Con ngời trong sự miêu tả của nhà văn là một trong những trung tâm điểm

mà qua đó phong cách nhà văn đợc thể hiện sáng rõ hơn hết Và chính những nguyêntắc miêu tả con ngời đã cung cấp chìa khoá để giúp ta hiểu đợc phơng pháp sáng tạo củanhà nghệ sỹ”

Nhân vật là nơi thể hiện tập trung nhất, sâu đậm nhất quan niệm nghệ thuật về conngời của tác giả Quan niệm nghệ thuật về con ngời và sự miêu tả nhân vật gắn liền vớinhau, trong đó quan niệm về con ngời có ý nghĩa chi phối, định hớng các cách thức sángtạo nhân vật Quan niệm nghệ thuật về con ngời của nhà văn là nhân tố quy định trựctiếp tới nhân vật Dựa vào đó, ngời nghiên cứu sẽ có cơ sở chắc chắn để tìm hiểu mộtthành phần cơ bản trong nội dung hình tợng và để lý giải lô gích tổ chức bên trong củanhân vật Nh vậy, không thể bỏ qua quan niệm nghệ thuật về con ngời nếu muốn cảmnhận nhân vật một cách chỉnh thể, trọn vẹn

ở mỗi thời kỳ văn học đều mang lại những phơng thức chiếm lĩnh và thể hiện conngời khác nhau:

Con ngời trong thần thoại đợc quan niệm nh một năng lực, một sức mạnh để chếngự tự nhiên hay để thể hiện một sức mạnh nào đó

Trong văn học trung đại lại là con ngời vũ trụ, con ngời đạo lý, con ngời hô ứngvới thiên nhiên

6

Con ngời trong văn học hiện thực phê phán có sự đổi mới rất quan trọng Đó làcon ngời xã hội Mỗi tác giả có một quan niệm riêng về con ngời làm nên tính nhiềuchiều, phức tạp của trào lu này.

Việc nghiên cứu quan niệm về con ngời sẽ cho phép ta xác định đợc mức độchiếm lĩnh con ngời cả chiều rộng lẫn chiều sâu của bất kỳ hiện tợng văn học nào Qua

đó, ta cũng sẽ xác định đợc sự đóng góp đích thực của hiện tợng văn học đó cho lịch sửphát triển của văn học dân tộc

1.2.Con ngời trong sáng tác của Nguyên Hồng trớc cách mạng tháng Tám.

Cũng nh nhiều cây bút hiện thực phê phán khác, con ngời trong sáng tác củaNguyên Hồng là “mầm sống” con ngời xã hội” với đầy đủ các mối quan hệ phức tạp và phong phúcủa nó với cuộc đời

Nêu lên mối quan hệ giữa số phận cá nhân, nhân cách của con ngời trong mốiquan hệ với hoàn cảnh là điều mà Banzăc, Plôbe, Pôla và những nhà văn hiện thực Ngabàn đến rất nhiều “mầm sống”Cá nhân con ngời, số phận của nó, tất nhiên, bao giờ cũng thu hút sựchú ý của các nhà văn hiện thực phê phán, song cái quan trọng nhất trong sự miêu tảhiện thực của họ sẽ là sự phụ thuộc của số phận con ngời vào sự phát triển những quan

hệ xã hội, vào xã hội nói chung”.(5) (Khrapchen-co)

Quan niệm về con ngời của Nguyên Hồng bắt gặp quan niệm về con ngời của cácnhà văn hiện thực phê phán, đồng thời cũng có những nét riêng độc đáo Lê Nin đã từngnói: “mầm sống” Nghệ sỹ không nên bắt chớc ai cả Nghệ sỹ cần độc đáo Dù cho nghệ sỹ có khoáccho t tởng của mình một bộ quần áo gì thì điều cần thiết là bộ quần áo đó phải là củamình chứ không nên ở vai kẻ khác”

Mỗi nhà văn có cái nhìn khác nhau về thực tại xã hội, do đó thế giới nhân vật của

họ cũng khác nhau

Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan bao gồm đủ loại ngời từquan t lại, me tây, gái điếm, phu phen, thuyền thợ, nông dân, t sản đến ngời ăn mày Cảmột xã hội nhố nhăng đi lại, nói cời trong tác phẩm của ông Thế giới nhân vật đó thểhiện quan niệm của nhà văn về con ngời bị vật hoá, con ngời làm trò để tồn tại

Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyên Hồng lại khác Đó là những ngờicùng khổ, dới đáy Đây là nhân vật trung tâm thể hiện tập trung, sâu sắc t tởng nghệthuật của Nguyên Hồng Họ thuộc đủ mọi thành phần trong cái nhân loại cần lao củathành phố Hải Phòng trớc cách mạng: Từ những kẻ lu manh, gái điếm đến những phuphen, thợ thuyền; những ngời buôn thúng, bán bng; những đứa trẻ mồ côi, lang thang;những ngời ăn mày, ăn xin; những tù đàn bà, tù trẻ con; những nghệ sỹ, trí thức tiểu tsản nghèo Nhà văn Nguyễn Minh Châu nhận xét: “mầm sống” Nhìn trong toàn bộ tác phẩm củaNguyên Hồng, chúng ta bổng thấy ngổn ngang gò đống kéo lên biết bao nhiêu là hạng7

ngời, là mẫu ngời của xã hội cũ”.(6) Nguyên Hồng đã viết về họ một cách chân thành vàcảm động Ông xứng đáng với danh hiệu “mầm sống”Nhà văn của những ngời cùng khổ” (Nguyễn

Đăng Mạnh) - một cây bút dờng nh bị ám ảnh đến cùng đời mãn kiếp bởi những số phậntối tăm trong xã hội Dới ngòi bút Nguyên Hồng, dờng nh họ đều có cuộc sống khổ đau

và bất hạnh Nhng chịu nhiều nổi khổ đau và bất hạnh hơn cả là những nhân vật trẻ em

và phụ nữ Nguyên Hồng có xu hớng khẳng định, ngợi ca vẻ đẹp tinh thần của con ngời,nhất là tinh thần vị tha, giàu đức hy sinh của ngời phụ nữ trong khổ đau và bất hạnh Cáilớn của Nguyên Hồng là sự cảm nhận và thể hiện về con ngời trên cái nền nhân văn chắcchắn có sự trải nghiệm sâu sắc của tác giả trớc xã hội, cuộc sống Ông viết về họ vớitình thơng vô bờ bến và niềm tin sáng chói vào thiện căn bền

vững của ngời lao động ở Nguyên Hồng, không có hiện tợng “mầm sống” sám hối”, “mầm sống” phản tỉnh”

về những đứa con tinh thần của mình Có lẽ vì thế nêncác nhân vật chính của NguyênHồng bị xã hội đày đoạ, vùi dập xuống tận đáy vực thẳm của sự nghèo đói, lu manh vẫngiữ đợc phẩm chất tốt đẹp, bao giờ cũng tự vợt lên mình, vơn lên nh những mầm sống

1.3.Cảm hứng hớng về những kẻ dới đáy trong tác phẩm Nguyên Hồng.

Nguyên Hồng viết văn vì lòng thơng cảm những kiếp ngời cùng khổ Ngay từ tuổithanh niên, Nguyên Hồng xác định trách nhiệm của mình “mầm sống”Tôi sẽ viết về những cảnh đóikhổ, về những áp bức, về những nỗi trái ngợc, bất công Tôi sẽ đứng về những con ngời

bị lầm lạc, bị đày đoạ, bị lăng nhục ” Khi cầm bút, Nguyên Hồng chịu áp lực của sựthôi thúc từ bên trong để nói lên nỗi thống khổ của con ngời, trớc hết là ngời lao động và

để bênh vực họ Ông viết về họ bằng cả trái tim thấu hiểu và cảm thông chân thành với “mầm sống”một niềm tin tởng thắm thiết” một tình “mầm sống”thơng yêu đắm đuối” một niềm đồng cảm sâusắc với những ngời: “mầm sống”cùng một hoàn cảnh, cùng một đời sống thấp kém và tối tăm vìthiếu thốn mọi thứ, vì phải chịu đựng đủ mọi thứ” (Lớp học lẩn lút) Đó là ý thức nghệthuật đã trở thành cảm hứng cuốn hút sự say mê, sáng tạo của ông suốt cuộc đời cầmbút Bằng sáng tác của mình, Nguyên Hồng đã tiếp nối xứng đáng dòng văn chơng th-

ơng cảm của dân tộc và làm giàu có thêm truyền thống nhân đạo của văn học Việt Nam.Nội dung cảm hứng thơng cảm của Nguyên Hồng là tình thơng và niềm tin đối với ngờicùng khổ, trớc hết là ngời lao động Tình thơng và niềm tin đó có quá trình bồi đắp,nâng cao từ triết lý sống của ngời bình dân đến tinh thần nhân đạo cách mạng gắn liềnvới sự chuyển biến thế giới quan của nhà văn trong quá thình tham gia cách mạng Nhngtính chất thống thiết, mãnh liệt thì ít thay đổi Có lẽ vì thế mà Nguyễn Đăng Mạnh gọichủ nghĩa nhân đạo trong tác phẩm của Nguyên Hồng là: “mầm sống”Nhân đạo thống thiết”

1.4.Thế giới nhân vật khốn cùng, dới đáy.

8

Tác phẩm của Nguyên Hồng đã miêu tả chân thực , nhiều cảm thơng số phậnnhững con ngời khốn cùng dới đáy Trong xã hội cũ họ là những ngời chịu nhiều nỗi

đau, áp bức, tủi cực nhất

1.4.1 Kiểu nhân vật cùng quẫn

Đây là những con ngời nghèo túng và khốn đốn hết sức Tác phẩm của NguyênHồng đã dựng lại môt bức tranh đen tối về cảnh đời của họ Một cuộc sống lam lũ, cơcực, bần cùng Ngô Tất Tố và Nam Cao viết về số phận ngời nông dân ở thôn quê Họ lànạn nhân của chế độ thực dân nửa phong kiến bị bọn cờng hào, địa chủ bóc lột đủ đờng.Chẳng hạn trong tác phẩm “mầm sống” Tắt đèn”của Ngô Tất Tố, ông đã nêu lên một bản án đanhthép về chính sách thuế má bất công, vô lý đối với ngời dân nghèo và tội ác của bọn c-ờng hào địa chủ ở nông thôn ngày trớc Chỉ vì một suất su ( thuế thân ) mà cả gia đìnhchị Dậu điêu đứng: chồng bị cùm trói, chị phải bán đứa con yêu quý của mình, bản thâncòn bị đánh đập tù tội, cỡng hiếp Nhà văn Nguyên Hồng lại quan tâm nhiều đến tầnglớp dân nghèo thành thị ở các vùng ngoại ô, ngõ hẻm các thành phố lớn nh: Ngoại ôBạch Mai, ô Yên Phụ, bãi Phúc Xá, bãi nhà Dầu ở Hà Nội, hay xóm Cấm, xóm chùa

Đông Khê “mầm sống”Họ là những nạn nhân của những miền quê luôn bị lụt lội, hạn hán haynạn đói rét và dịch bệnh tàn phá”(Ngời đàn bà Tàu) Những ngời này làm đủ mọi nghề

đẻ kiếm sống Nghề phu phen, tạp dịch nặng nề nh những nhân vật trong “mầm sống” Lỡi dao”, “mầm sống”

Đây, bóng tối”, “mầm sống”Hai dòng sữa”, “mầm sống” Hơi thở tàn”

Nhân vật Nhân trong tác phẩm “mầm sống” Đây, bóng tối ” là một phu khuân vác ở bến tàuthuỷ Cuộc đời Nhân phải vật lộn với cuộc sống để mà sống, chẳng đợc phẳng lặng mộtchút nào “mầm sống”Cứ xem chổ Nhân ở nay Bạch Mai, mai dốc Yên Phụ, ngày kia bãi nhà Dầu,

ít lâu nữa lại nhập với dân bãi cát”, vất vả, lăn lộn để kiếm sống Nhng trong những ngàylầm than, lam lũ đó “mầm sống” tay làm chẳng đủ hàm nhai, Nhân sống một sự sống hết sức khổ sởvì cô độc, vì thiếu thốn quá ” Cuộc đời Nhân cũng nh bao phu phen, tạp dịch khác luônchịu sự dày vò vì đói rét, khổ sở “mầm sống”những kẻ đã khản cổ vì kêu gào, những kẻ yên lặngchờ cái chết kéo đi”

“mầm sống”Hai dòng sữa” lại đề cập đến cuộc sống nghèo túng và khốn đốn của các phu làm

đờng Họ sống chui rúc trong những ngôi nhà “mầm sống”chỉ là một lớp những tấm tôn, những ván

gỗ gốc cây gạo và một bụi cây dại Họ góp tiền đong gạo, mua thức ăn” Hằng ngàynhững ngời phu này phải đổ hết vào Uông Bí, Vàng Danh hay đi Hồng Gai, Hải Phònglàm việc quần quật, trần lng giữa bụi đờng lầm than để kiếm miếng cơm, manh áo

hằng ngày cho vợ con, gia đình Bơn chải trong cuộc sống đó, họ đã “mầm sống”mệt mỏi và đói lã

mà vẫn còn bị những sự lo lắng, phiền muộn băn khoăn dày vò tâm trí” (Những mầmsống) Những con ngời này lăn lộn ở bất cứ cổng sở, cửa hiệu hay một nhà máy nào đó9

để kiếm việc làm Đói và rét luôn vây bọc lấy họ “mầm sống”Mỗi ngời trong những lớp ngời lam

lũ đều mang những mảng nắng chói loà trên vầng trán bóng nhẫy, trên những nón lávàng ánh, trên những xẻng cuốc sáng loé Quần áo họ toát ra những mảng hơi mờ mờ,

đó là sự mệt nhọc thái quá của những con ngời mà khí lực bị việc làm đầu tắt, mặt tốihút dần, hút dần cho đến khi cạn hẳn” ( Lớp học lẫn lút)

Bên cạnh những phu phen, thợ thuyền là những kẻ buôn thúng, bán bng Mũntrong “mầm sống” Đây, bóng tối ” khi ngời chồng bị mù, một mình nàng phải lăn lộn buôn bán đểkiếm tiền trang trải cho gia đình, để Nhân - chồng nàng - và các con sống vui vẻ, êm ấm.Công việc này đâu phải dễ dàng gì Nàng phải chịu bao nhiêu sự ức hiếp, đè nén Chúng

ta hãy nghe một đoạn đối thoại giữa Mũn và ngời vú già để hiểu thêm những cực khổcủa nàng:

“mầm sống”-Hôm nay, nó lại dám nặng vé hay sao mà nỡ ăn qua quýt vài hột cơm thế? -Mợ nhĩ, nó ức mợ thật, nấu thêm vài cân bánh chực trốn vé, nó bắt đợc, nó thaphạt mợ, nhng lại lấy chỗ bánh thừa ấy đi và “mầm sống” đẽo” thêm dăm xu nữa thì cũng quá tội!

-Hay mợ để tôi đội đi bán, chứ nó đuổi, xô xe, đạp dập cả chân mợ, sớt cả mặtmày mợ, thì mợ đi chợ sao đợc?”

Và rồi chính trong sự lần hồi buôn thúng, bán bng với bao nhiêu ức hiếp, vất vả

đó, Mũn đẫ chết Nàng chết trong lúc tranh nhau bán bánh ở bến tàu Thật tội nghiệp!

Số phận của Mũn cũng là số phận của bao ngời phụ nữ khác làm cái nghề nhỏmọn đó Đó là bà mẹ Thởng trong “mầm sống” Hai mẹ con”, mợ Du( mợ Du), ngời mẹ của chínhnhà văn (những ngày thơ ấu)

Cuộc đời của bà mẹ Thởng cũng chật vật, trãi nhiều cùng quẫn Trên đôi vai gầybao giờ cũng nặng một gánh hàng “mầm sống”Gió rét lúc sáng sớm và sơng đặc của đêm khuyalắm phen làm bà rùng mình và chép miệng thở dài Cả nắng tháng năm thổi bóng đờng

đi” nhng bà không nghỉ một buổi chợ Và rồi sự chăm chỉ, tần tảo, lặn lội đó cũng chẳnglàm cho cuộc sống của bà sáng sủa hơn Vẫn đói rét, vẫn khổ sở, vẫn thiếu thốn “mầm sống”càng

đầu tắt mặt tối thì lại càng công nợ càng thiếu thốn Thấm thía bà nhận thấy rằng càng

cố công, cố sức bao nhiêu bà chỉ làm giàu cho những ngời giàu sẵn ăn mặc thừa mứa,tiêu pha phung phí”

Mợ Du trong tác phẩm cùng tên lại là một số phận hết sức bi đát Mợ cũng phảilàm cái nghề buôn thúng, bán bng để kiếm sống sau khi bị đuổi ra khỏi nhà chồng Cuộcsống tha phơng cầu thực, nay đây mai đó với bao khốn khó, chạy vạy đã làm mợ kiệtsức Mợ đã chết Chết trong cảnh cô đơn không ngời thân thích nơi xứ lạ “mầm sống” không tiếngkèn tỉ tê, không tiếng khóc kể lễ, rền rĩ, không nồng mùi bồ kết đốt với mùn ca, cái tử10

khí kia thăm thẳm, chứa đầy những độc ác, nh của một nơi mà các ngời chung quanhkhông còn ai sống ” Ngời đàn bà đó “mầm sống” chắc chỉ toàn những sự đày đoạ, cái kiếp làmthân đàn bà không chồng con, không thân thích, đâu có kẻ thân mến và quê hơng, gia

đình mình, và tất cả sự no ấm chỉ trông cậy vào sức mình, sự chịu khó của mình ”

Biết bao nhiêu số phận cùng quẫn Xung quanh cái chết của họ là những câu hỏikhông thể giải đáp Có điều chắc chắn rằng kiếp sống của họ là những ngã đờng bế tắc,nhức nhối Câu chuyện về họ cũng là những thông điệp đầy nớc mắt gửi lại cuộc đời

Nói đến những số phận tối tăm, cùng quẫn trong xã hội ở tác phẩm Nguyên Hồng

ta không thể không kể đến những đứa trẻ mồ côi lang thang, những ngời ăn mày ăn xin,những tù đàn bà, tù trẻ con Hình ảnh cảm động về những trẻ em nhà nghèo mãi mãi ám

ảnh tâm trí chúng ta mỗi khi đọc truyện ngắn của Nguyên Hồng Đó là những sinh mệnh

đáng thơng, những số phận tội nghiệp mà chính ông đã trãi qua thời thơ ấu NguyênHồng đã từng thốt lên: “mầm sống” Tôi thơng các cháu sống không gia đình, còn bé nhỏ nh thế đãphải kiếm sống, phải đơng đầu với mọi chuyện đau khổ ”(7) Nguyên Hồng đã giành hẳnmột cuốn tiểu thuyết để nói về tình cảnh mấy đứa trẻ mồ côi phải sớm bớc vào đời đểkiếm sống (Đàn chim non) Trong “mầm sống” Hơi thở tàn” cũng có những hình ảnh em bé hết sức

đáng thơng, chúng bồng bế nhau lê la trong cát bụi bắt chớc giọng van xin thê thảm củamột ngời đàn ông mù dắt con đi ăn xin nghe “mầm sống”rợn cả tâm trí” Rồi cuộc sống khổ sở củanhững ngời tù trong tác phẩm “mầm sống”Tết của tù đàn bà” Những ngời

này “mầm sống”trừ một ít kẻ giàu có bị tù vì bị bỏ thuốc phiện hay mua nhầm đồ trộm cắp, còntoàn là những ngời cùng khổ can án rợu, muối lậu Rất ít kẻ ăn cắp và lừa đảo; mà có bịkhép những án đó, chỉ là bị khép oan Chủ ruộng, chủ đồn điền không bóc lột đợcchồng, con họ nữa thì tha họ về những tội ấy, những tội mà họ nhận thấy chính là củacác kẻ ăn sung mặc sớng bằng mồ hôi nớc mắt của họ suốt cuộc đời ” Đúng là nhữngcảnh đời oái ăm, oan trái, đầy bóng tối Nhà văn dồn lên vai nhân vật của mình mọi nổibất hạnh, khổ đau và khi con ngời rơi xuống đáy thấp nhất của xã hội họ vẫn còn lo sợ

“mầm sống”Nhân lo sợ một ngày kia không còn đủ sức cất tiếng kêu lên, van lơn thiên hạ trên con

đờng lầm cát bụi, con đờng đã chứng kiến biết bao thây chết dới những nanh vuốt củathiếu thốn, của khổ sở, của đoạ đày ” (Đây, bóng tối)

Nh vậy, nếu các nhà văn tự lực văn đoàn hồi bấygiờ nghiêng xuống những ngờinghèo khổ mà thơng hại, hoặc tô vẻ cho cuộc sống lao động cực nhọc một vẻ dịu dàngnên thơ thì Nguyên Hồng lại miêu tả thật trần trụi, nói cho hết những nổi cực khổ vôcùng, vô tận của tầng lớp dới đáy “mầm sống”Nguyên Hồng viết văn nh một ông lão thợ đấu cứ lễ

mễ vác từng mảng thực tế sự đời mà huỳnh huỵch đắp lên mặt giấy ”(8) (Nguyễn Minh

Từ những cuộc đời trên ta thấy tác phẩm của Nguyên Hồng có ý nghĩa khái quátcho mọi cuộc đời, mọi số phận của những con ngời lớp dới xã hội trớc cách mạng.Nguyễn Đăng Mạnh đã từng có nhận xét sâu sắc “mầm sống”Ông muốn nói cho đủ, cho thoả thênhững nổi cực khổ vô cùng của ngơi dân nghèo trong xã hội cũ Đồng thời một tinh thầnkhắc kỷ mang màu sắc cơ đốc giáo khiến ông cớ muốn miêu tả nhân vật mình theo hình

ảnh chúa chịu nạn, hứng lấy mọi nỗi đoạ đày cho tất cả thế gian”(9)

1.4.2 Kiểu nhân vật chịu nạn “mầm sống” ”

Đây làkiểu nhân vật tự nguyện gánh chịu những nổi bất hạnh vì một lý tởng nào

đó giống nh sự hy sinh của chúa Giê su Trong những sáng tác trớc cách mạng nhân vậtcủa Nguyên Hồng “mầm sống”chịu nạn” vì lý tởng đạo đức (theo nghĩa rộng) Cội nguồn tinh thần

“mầm sống”chịu nạn” của nhân vật trong sáng tác Nguyên Hồng là ở trái tim, nhất là trái tim giàu

đức hy sinh của ngời phụ nữ Ngời phụ nữ trong xã hội cũ là ngời chịu nhiều

nổi khổ đau, bất hạnh hơn cả Hình tợng nhân vật phụ nữ chiếm 2/3 trong thế giới nhânvật của Nguyên Hồng trớc cách mạng Nhân vật ngời phụ nữ đã trở thành nhân vật tâmhuyết của nhà văn Trả lời giáo s Nguyễn Đăng Mạnh về nhân vật ngời phụ nữ trong tácphẩm của ông, Nguyên Hồng đã nói: “mầm sống”Có lẽ vì tôi chú ý đến những con ngời cực khổ

đáng thơng nhất trong xã hội cũ nên tự nhiên viết nhiều về ngời phụ nữ đấy thôi ”(10).Nghĩa là xuất phát điểm không phải là ý định viết về ngời phụ nữ mà là khát vọng muốnnói lên những nổi đau khổ của con ngời ngày trớc

Qua những trang viết của Nguyên Hồng ta có cảm giác dờng nh tạo hoá sinh ra họ

là để gánh chịu mọi đau thơng, bất hạnh, mọi tai hoạ cơ cực nhất ngời phụ nữ trong xãhội cũ là ngời chịu nhiều sự hy sinh nhất; cả đời làm việc quần quật vì chồng con, gia

đình, làng mạc Đó là ngời phụ nữ - những ngời mà sự “mầm sống” vất vả, lam lũ chồng chất lên

đầu, lên cổ họ gần nh là một dĩ nhiên, cả sự làm tôi đòi cho họ hàng, cha mẹ, chồng con

”(Cô gái quê )

Những ngời đàn bà dân nghèo suốt đời tần tảo nuôi chồng, nuôi con, nuôi embằng sức lao động cần cù, nhẫn nại của mình Bất kể nắng ma họ vẫn làm việc với mộtsức chịu đựng bền bỉ: “mầm sống”Tra nay, y đi chợ này Tinh sơng gà gáy ngày mai y đã đi chợkhác ( ) Đâu phải trên vai y chỉ có một sức đè nén của thời tiết, mà còn bao nhiêu nặng

nề của gánh ngô đỗ, thóc gạo, dây khoai, beo lợn, chân rạ, góc tre và bao nhiêu lo toan

về sự nuôi nấng chồng con, về sự đóng góp cho họ hàng, làng mạc” (Một tra nắng) Từnhững ngời con gái (Cô gái quê, Láng) cho đến những bà mẹ (Những ngày thơ ấu, Vựcthẳm) không ai thoát khỏi nổi khổ vì miếng cơm manh áo cho chồng, cho con; không aikhông phải thực hiện cái bổn phận “mầm sống” không cần ai kiểm soát và không có tên tuổi của12

đời đời kiếp kiếp những ngời đàn bà ”( Láng ) Nguyên Hồng tỏ ra rất hiểu và thơng cảmcho những con ngời luôn cảm thấy mình yếu ớt, hèn kém Con ngời đó đôi khi cứ triềnmiên trong sự chịu đựng, họ cam chịu nh một định mệnh: “mầm sống”Họ mênh mông thấy mìnhyếu ớt hèn mọn quá dới một định mệnh ghê gớm, cái định mệnh nh đợc hầu hết nhữngngời đàn bà An Nam cần lao tin tởng và khuất phục ” (Linh hồn) Cả một đời ngời mẹ

hy sinh cho con cái đến cả nụ cời cũng hiếm hoi có đợc trên môi bà “mầm sống” Suốt một đời mẹtôi, tôi cha đợc lần nào nghe mẹ tôi cời to, cời luôn mấy tiếng nh cả những nhịp cời kia

mẹ tôi cũng để phần cho chúng tôi, cho xum quanh thôi ”( Vực thẳm)

Và chắc hẳn chúng ta khi đọc lời một cô gái nói về mẹ mình: “mầm sống” Cha tôi khuất đi,không để lại cho mẹ tôi một cái gì đáng tiền của và những công nợ mắc vì cha chết, lạichất một gánh nặng thêm trên đôi vai mẹ tôi, tiền ma chay, tiền cúng giỗ và bao nhiêuthứ tiền khác lo ăn, lo mặc cho cha tôi không đủ còn phải lo những thớ cần thiết chonhững ai giàu có” vừa là một sự thơng xót, hàm ý phê phán cái kiếp nhẫn nhục, chịu

đựng của những ngời đàn bà mệt mỏi “mầm sống”làm việc nh cái máy”( Cô gái quê )

Chồng lên cái khổ vì nghèo túng, thiếu thốn, những ngời đàn bà này lại còn phảichịu đựng một nổi khổ khác nữa: tập tục phong kiến đè nén, trói buộc, bủa vây, siết chặtcuộc đời của họ lại “mầm sống”Ngời đàn bà Việt Nam cằn cỗi vì cùng khổ, vì con cái nheo nhóc,vì bị cầm xích bởi những thành kiến, phong tục lễ nghi đè nén nặng nề” Lòng nhẫnnhục chịu đựng đó nếu có sự chống đối thì chỉ bộc lộ qua tiếng khóc Tiếng khóc nh một

sự giải toả, một sự phản ứng lại xã hội Họ “mầm sống”đã để tất cả lòng phẫn uất kêu lên trongtiếng khóc những lúc họ không thể chịu đựng đợc chứ không biết tìm cách tự giải phóngthoát khỏi những sự áp chế bằng năng lực dồi dào của mình”(Hai mẹ con) Điều đángnói là những thế lực đó đã ăn sâu vào tâm lý con ngời và đã ám ảnh đời sống của con ng-

ời “mầm sống”phong tục và lễ nghi cổ hủ đã bắt ngời mẹ coi sự sinh nở khi cha đoạn tang chồng cũghê tởm hơn là tội ác xấu xa nhất ”(Những ngày thơ ấu) Đó là số phận bà mẹ NguyênHồng Một cuộc đời sống vật vờ, thầm lặng, chua xót bên cạnh ngời chồng không yêu,thêm vào đó là sự khinh rẻ, ruồng bỏ của nhà chồng,là miệng lỡi thế gian cay độc nhnhững làn roi quất túi bụi vào thể xác, tinh thần chỉ vì tội “mầm sống” sinh nở khi cha đoạn tangchồng” Đó còn là cuộc đời mợ Du (Mợ Du) Mợ Du có một cuộc đời đầy đau khổ: lễgiáo, sự khinh bỉ, nguyền rũa của gia đình vì mợ mắc tội “mầm sống”tình tự với một anh thợ maytrẻ có duyên” Mợ không đủ sức chịu đựng phải đi tha phơng cầu thực kiếm ăn, trốntránh không ngời cảm thông, chia sẽ

Nguyên Hồng còn hay viết về trờng hợp ngời đàn bà lấy phải ngời đàn ông vũ phu

và trở thành vật hy sinh cho những cơn giận cá, chém thớt của hắn mỗi khi số phận đẫyhắn vào tình trạng bế tắc cùng quẫn “mầm sống”Ngời mẹ không con” kể về cuộc đời ngoi

13

ngóp của mụ Mão Bà chịu sự rẻ rúng, bội bạc của hai đời chồng Suốt câu chuyện ta chỉbắt gặp ở mụ cái t thế “mầm sống”thẫn thờ”, “mầm sống”chua xót”, “mầm sống”hoang mang”, “mầm sống”lẳng lặng”, “mầm sống”đau đớn”,

“mầm sống”tái tê”, “mầm sống”bứt rứt” lúc nào cũng chỉ muốn nhắm mắt chạy trốn những ám ảnh Đó cũng lànỗi lòng của biết bao số phận lúc bấy giờ Hay cuộc đời của Lão Đen (Bố con lão Đen)

Bà vợ này phải chịu bao nỗi đoạ đày, đánh đập, sĩ vả của ngời chồng luôn rợu chè, cờbạc

Những nhân cật của Nguyên Hồng thờng chịu nhiều tai ơng, nghịch cảnh của đờisống nhng họ không hề kêu ca Nhân vật của Nguyên Hồng có một sức chịu đựng hysinh cao cả gần nh bậc thánh Họ sống vì ngời thân, lấy hạnh phúc, niềm vui của ngờikhác làm lẽ sống cho mình

Có thể nói, từ đặc điểm nhân vật “mầm sống”chịu nạn” của Nguyên Hồng ta có thể gọi kiểunhân vật của Nguyên Hồng là nhân vật trái tim khác với kiểu nhân vật t tởng, nhân vậthành động, nhân vật cảm giác trong tác phẩm của các nhà văn khác Đây là một nét đặctrng thi pháp nhân vật của Nguyên Hồng

1.4.3-Kiểu nhân vật lu manh.

Đây là những con ngời bị gạt ra ngoài lề xã hội Họ là hạng ngời sống lẫn lút:trộm cắp, đâm chém, gái điếm, hút sách, nghiện ngập Tác phẩm tiêu biểu: “mầm sống”Bĩ vỏ”(Tiểuthuyết), “mầm sống”Bảy Hựu”(Tập truyện ngắn) Những cảnh đời của kẻ lu manh, gái điếm vốn làmột đề tài a thích đối với nhiều cây bút phóng sự, tiểu thuyết tả chân trớc cách mạngtháng tám Nhng Nguyên Hồng “mầm sống”lạ” hơn các cây bút khác là ông không chú ý đếnnhững “mầm sống”chuyên lạ” giật gân hay những cảnh nhơ bẩn khêu gợi trí tò mò, tục tửu (tiêubiểu là Trọng Lang) mà ông muốn nói đến những thống khổ ghê gớm đã đè nén biết bao

số phận xuống bùn đen Tiêu biểu nhất là số phận Tám Bính (Bỉ vỏ) Đây là một con

ng-ời hiện thân cho tất cả những gì đau đớn, tủi cực nhất ở đng-ời Bính vốn là một cô gái quêxinh đẹp, bớc vào đời với một tấm lòng trong sáng hồn nhiên, một niềm tin yêu con ng-

ời, cuộc đời chân thành đến mức nghờ nghệch Nhng một điều oái oăm những nét đẹp

ấy, lại trở thành đầu mối cho mỗi tai hoạ liên kết trong cuộc đời cô Vì quá yêu và quátin mà nàng bị Tham Chung lừa gạt “mầm sống”trót đa mang nên phải trèo bòng” Từ khi Bính sinh

đứa em đầu lòng ngoài giá thú cuộc đời cô rẽ vào bóng tối bao nỗi chua

xót, não nề nh tiếng thở dài Tự nàng đã nếm đủ cái xót xa, tủi nhục cho riêng mình

Nh-ng cay đắNh-ng hơn nàNh-ng phải chịu sự lên án, trừNh-ng phạt của cả gia đình “mầm sốNh-ng”hệ độNh-ng thấy mặtBính bố mẹ Bính không mắng mỏ thì chìa bửu, day dứt , đay nghiến Bính chỉ vì sự lầm

lỡ đó”, của dân làng và đằng sau đó là d luận của xã hội Đến không đủ sức chịu đựngnhững lời bêu rếu nhục nhã kia, Bính đành phải từ bỏ gia đình, quê hơng ra đi, lu lạctrên thành phố Thế là từ một cô gái quê xinh đẹp, thật thà, hơi nghờ nghệch, Bính bịném vào môi trờng thành thị với nhiều cạm bẫy và chắc chắn cô khó mà thoát khỏi

14

những cạm bẩy đó Ta thấy cuộc đời Tám Bính từ đó chỉ gặp những bọn hùm beo, rắnrết mang bộ mặt sạch sẽ của con ngời Nàng hết bị đẩy vào “mầm sống”sở cẩm”, vào “mầm sống”lục xì”, rồivào nhà chứa phải sống cuộc đời làm đĩ - một thứ nghề mạt hạng mà ngời đời ghê tởm ítlâu sau, Bính gặp Năm Sài Gòn, một ngời có vẻ mặt rất dữ tợn, độc ác nhng lại dành choBính một tình yêu thật lòng, chân thành Chính tình yêu của Năm Sài Gòn đã cứu Bìnhkhỏi cuộc đời nhơ nhớp, ghê tởm song lại đẩy nàng vào một thế giới khác, thế giới củabọn bất lơng, bọn ngời du thũ, du mục phải sống lũi thủi, lén lút nơi bóng tối với cáinghề xấu xa, bị ngời đời lên án, khinh bỉ: ăn cắp, giết ngời Bính mang tên Tám Bínhcũng từ đó Và rồi nàng phải trả giá cho hành vi tội lỗi của mình bằng nỗi cay đắng đếntột cùng khi đứa con trai của nàng bị chết dới bàn tay vẩy máu của Năm Sài Gòn.

Biết bao nỗi đau chồng chất lên cuộc đời Bính khiến ta có một cảm giác nặng nề,ngột ngạt trớc số phận một con ngời Trải qua những cảnh nghộ đau đớn, tủi nhục ấytâm hồn Bính nh bị xé rách đi, tái tê, bầm tím, tan nát Những nọc độc tàn nhẫn đã lấy đitất cả những gì là cao quý nhất, lành mạnh nhất của thể chất và tâm hồn Bính “mầm sống”Bính đau

đớn, Bính tủi thẹn, Bính tái tê” Biết bao giờ Bính mới có đợc một cuộc đời trong sạch,

êm đềm nh cuộc đời của mọi ngời trong buổi đầu xuân “mầm sống”Biết bao giờ” Cuộc đời nàngrơi vào ngõ cụt tối tăm, mù mịt

Bên cạnh Tám Bính còn biết bao số phận, cảnh đời thiếu thốn, tủi cực vì sức épphủ phàng của cái đói, cái rét nghiệt ngã mà phải chọn nghề “mầm sống” chạy vỏ” để nuôi sốngmình trong xã hội nh: Chín Huyền (Chín Huyền), Minh (Bĩ vỏ) Cuộc đời họ cuối cùngkết thúc bằng cái chết hoặc sa lới pháp luật

Xây dựng lên hình tợng ngời phụ nữ giang hồ, lu manh, Nguyên Hồng đã gópthêm một gơng mặt mới vào thế giới phụ nữ trong dòng văn học hiện thực phê phán

Tác phẩm của Nguyên Hồng đã tái hiện những cuộc đời, số phận nhân vật sâu sắc,chân thực Và là một ngời đã trải qua cuộc đời ấy, tiếp xúc với đầy đủ hạng ngời dới đáytrong đó có các “mầm sống”Bỉ vỏ”, “mầm sống”so chạy”, nhà văn dờng nh đi sâu vào căn nguyên của nỗi khổ

đau, tủi nhục mà con ngời phải chịu đựng để tìm ra nguyên nhân dẫn tới bớc đờng lumanh của nhân vật Hiện tại Năm Sài Gòn là một tên cớp sừng sỏ, một tay anh chị đứng

đầu hàng du côn của thành phố Hải Phòng, nhng hắn có một quá khứ, một thân phận hếtsức thơng tâm “mầm sống”bố hắn chết ngay từ khi hắn mới lọt lòng Hắn không có anh em thânthích nào hết Bé đi làm con mày, con nuôi hết cửa nhà này đến cửa nhà khác Lớn lênthì tới đi ăn, đi ở Rồi lang thang nơi đầu đờng xó chợ rửa bát, bổ củi, gánh nớc, đốtthan” Một tuổi thơ vất vởng, thiếu tình yêu thơng trải qua biết bào cay đắng, sớm lănlộn trong nắng gió cuộc đời để mà sống, để mà tồn tại Và rồi chính cuộc sống cô độc b-

ơn chải, bê tha ấy đã thui chột mầm sống tốt đẹp trong con ngời Năm chỉ còn lại là15

những gai góc, độc ác Năm trở nên hung dữ, tàn nhẫn “mầm sống”hắn không yêu thơng ai bao giờvì hắn có đợc ai yêu thơng đâu”.

Trong “mầm sống”Bảy Hựu” với cảnh uống máu ăn thề, nhà văn đã tái hiện lại không biếtbao nhiêu thân phận nh thế Những con ngời mà ở cái tuổi trứng nớc đã không còn mộtnơi nơng tựa, mồ côi, vất vởng giữa cuộc đời Đó là Sửu Nháy “mầm sống”21 tuổi, không cha,không mẹ, không anh em, vợ con, không quê quán”, là T Chơi: “mầm sống”24 tuổi, không quêquán, anh em ”

Nguyên Hồng bằng những lời miêu tả trực tiếp đã giúp ngời đọc hình dung đàu đủnhững nổi cay đắng trong cuộc đời nhân vật lu manh mà ngay từ khi sinh ra đã chịu baohao khuyết, bao vết thơng lòng

Điều đáng ghi nhận ở Nguyên Hồng là ông không chỉ dừng lại ở việc phản ánhhiện thực cuộc đời bao con ngời đau khổ mà còn đi sâu vào tìm hiểu những nguyên nhânxã hội đã đẩy tới những cảnh đời kia Đây cũng là điều khác hắn với các nhà tiểu thuyếtlãng mạn, nhân vật thờng tách rời với hoàn cảnh Không ít nhân vật của tiểu thuyết tựlực văn đoàn nh Lộc trong “mầm sống”Nửa chừng xuân”, Duy trong “mầm sống”Con đờng sáng” bổng xấu đi,hoặc tốt lên một cách bất ngờ ngoài lôgic của cuộc sống

Các nhà văn hiện thực trong đó có Nguyên Hồng với cái nhìn duy vật về mối quan

hệ giữa con ngời và hoàn cảnh đã sớm nhìn thấy vấn đề “mầm sống”biến chất”, “mầm sống”tha hoá” nh một hệquả tất yếu của sự biến đổi tính cách con ngời dới sự tác động của những quan hệ xã hộithiếu tính ngời Đây là một đóng góp lớn của các nhà văn hiện thực trong việc nhìn nhậnmột cách đầy đủ, chân thực hơn về con ngời

Qua cuộc đời đau khổ của Tám Bính, Nguyên Hồng đã tìm ra một chuổi nhữngnguyên nhân xã hội đã đẩy Bính vào con đờng h hỏng Đó là làng quê Bính với những

định kiến cổ hủ lâu đời xem tội chữa hoang là tội tày đình, là việc xấu xa phải chịu sựphỉ báng của ngời đời và hình phạt nặng nề nhất Cái cảnh chị Minh chữa hoang bị làngphạt vạ “mầm sống”quỳ giữa sân đình, nón không có bế đứa con nhỏ mới đợc mời ngày cũng đỏhỏn nh con Bính bây giờ” là nổi ám ảnh khủng khiếp trong tâm trí Bính từ năm lên chín,lên mời Để rồi khi ở vào cảnh tơng tự, Bính “mầm sống”đau đớn cho mình và e ngại cho mìnhkhông biết có đủ sức chịu đựng những nổi bêu rếu, nhục nhã kia không” Bính đã không

đủ sức chịu đựng phải bỏ làng, bỏ gia đình đi tha hơng cầu thực ở thành phố Đằng saulàng quê với những định kiến lâu đời kia là bản chất lang sói, đểu giã của bọn cờng hàonông thôn và bọn nhà giàu thành thị Rồi thói vô lơng tâm của bọn cảnh sát chỉ căn cứvào lời vu hoạ cuả một mụ đàn bà mà cho Bính là hạng “mầm sống”theo trai”, “mầm sống”làm đĩ” và tốngnàng vào “mầm sống”lục xì” và sự tham lam độc ác của bọn buôn thịt, bán ngời Tất cả chúng nógiơ nanh vuốt ra để hành hạ, dày vò đến cùng cực, ê chề ngời con gái Đó cũng là

16

nguyên nhân trực tiếp đẩy Tám Bính vào bớc đờng tối tăm, sống cuộc đời nhơ nhớp, tủinhục nơi nhà chứa, nhân phẩm bị chà đạp, dày vò.

Tất nhiên cuộc đời Tám Bính lênh đênh, phiêu dạt chịu nhiều oan trái một phần là

do tính cách của cô gây nên: bản chất thuỷ chung và tính cả tin của Bính đã khiến cô tựchuốc tai hoạ vào cho mình Song đó không phải là vấn đề cơ bản mà nhà văn đặt ra

Đi vào số phận của những kẻ lu manh, Nguyên Hồng chú ý đến những cảnh đời,

số phận tối tăm, bi đát của họ Đồng thời, nhà văn có ý thức trong việc nêu bật cácnguyên nhân xã hội, qua đó hớng tới mục đích: tố cáo xã hội

Ch ơng II

Mong muốn khám phá bản chất đích thực và ý nghĩa sự tồn tại của con ngờikhông chỉ là ớc vọng của các nhà triết học mà còn là của các nhà văn từ cổ chí kim.Trong đó cách nhìn lạc quan và cách nhìn bi quan luôn tồn tại trong sự đan xen tranhchấp lẫn nhau Nếu nh Nam Cao, Nguyễn Công Hoan có lúc còn có cái nhìn bi quan vềngời lao động Đọc tác phẩm của Nam Cao viết về ngời nông dân trớc cách mạng, tathấy điều ghi nhận ở Nam Cao ông đã đặt ra vấn đề nông dân và viết về họ với một tấmlòng yêu thơng, nhân đạo Nhng cũng nh nhiều nhà văn hiện thực phê phán khác, NamCao mới dừng lại ở đó Ông cha thấy đợc hớng phát triển, đổi thay của xã hội và con đ-ờng đi của các nhân vật Cái nhìn nói chung của Nam Cao là cái nhìn bi quan VũTrọng Phụng cũng vậy Xuất phát từ tâm trạng bất lực trớc cuộc đời, mặt khác lại ít đợctiếp xúc với những ngời lao động chân chính, cái nhìn bi quan của ông rất rõ nét Ôngnhìn thấy đời là sự quay cuồng, đảo điên của đạo lý, là “mầm sống”con ngời vô nghĩa lý”, là

“mầm sống”những điều ngang tai chớng mắt” của cuộc sống con ngời Vũ Trọng Phụng rất ít khitìm thấy niềm tin đối với cuộc đời Do đó, trong sáng tác của ông bên cạnh tâm trạngphẩn uất là triết lý bi quan định mệnh Nguyên Hồng gớp một tiếng nói riêng, mới mẻkhi viết về ngời lao động so với Nam Cao, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng

Với bút pháp hiện thực tỉnh táo, Nguyên Hồng đã miêu tả một cách trung thựcmột số phận tối tăm trong xã hội Nhng điều nhà văn muốn nói khi viết về sự khốn cùng,tha hoá của họ là thiện căn bền vững ở ngời lao động Theo ông, họ vẫn khao khát vơnlên ánh sáng những mong có một sự thay đổi, một sự chuyển biến mạnh mẽ nhằm tạo ramột cuộc sống công bằng hơn, tốt đẹp hơn Những con ngời quằn quại trong sự khổ đaunhng vẫn lạc quan yêu đời vẫn muốn “mầm sống”ngoi lên ánh sáng nh những mầm cây xanh”

Sở dĩ Nguyên Hồng có cái nhìn mới mẻ về ngời lao động là vì trớc hết ông nặnglòng thơng cảm đối với lớp ngời cùng khổ Chính vì thế, cho nên Nguyên Hồng cha bàogiờ đánh mất niềm tin vào bản tính lơng thiện của những con ngời đó Và cũng vì vậy,tác phẩm của ông chứa đựng nội dung nhân đạo sâu sắc Nội dung ấy bao gồm hai khíacạnh: Tình thơng vô bờ bến và niềm tin sáng chói của thiện căn bền vững của ngời lao

động nghèo Nguyên Hồng có xu hớng khẳng định, ngợi ca vẻ đẹp tinh thần của con

ng-ời, nhất là tinh thần vị tha, giàu đức hy sinh của ngời phụ nữ và cao hơn cả là niềm tinvào cuộc sống, tin ở tơng lai, tin ở chính mình

2.1.Con ngời với bản chất đẹp đẽ, cao quý.

Nguyên Hồng rất ít khi ca ngợi vẻ đẹp của những ngời bình thờng trong nhữnghoàn cảnh bình thờng Ông luôn đặt nhân vật vào hoàn cảnh éo le, bi đát, chất lên vainhân vật của mình thật nhiều đau thơng để thử thách sức bền của đức tin, để vĩnh cửuhoá vẻ đẹp thánh thiện của tâm hồn họ

Trớc hết, đó là vẻ đẹp của tình yêu thuỷ chung, lòng thơng ngời, sự vị tha độ lợng(nổi bật ở nhân vật nữ) Đọc “mầm sống”Bỉ vỏ” ngời đọc không thể không xúc động trớc tình yêuthuỷ chung, thiết tha của Tám Bính dành cho Năm Sài Gòn “mầm sống”hạng ngời mà hết thảy mọingời đều xa lánh, ghê sợ” Vì yêu thơng, vì tình cảm “mầm sống”tri kỉ” mà dẫu biết nghề “mầm sống”chạy vỏ”

là một nghề đê hèn, gian ác, Tám Bính vẫn lăn lộn với chồng để rồi trở thành một “mầm sống”Bỉvỏ” xuất sắc Nàng gắn bó với Năm Sài Gòn không phải vì bắt buộc mà chủ yếu vì tìnhcảm thuỷ chung, ân nghĩa Chính nét đẹp phẩm chất này giải thích cho hành động: khi

đang sống yên ổn, thuỷ chung với một anh chàng cảnh sát, nàng không do dự từ bỏ cuộcsống đó để giải thoát cho Năm Sài Gòn và theo hắn tiếp tục sống cuộc sống giang hồ

Nguyên Hồng còn khám phá ra một nét đẹp phẩm chất đáng quý, đáng trân trọngnữa là: lòng vị tha, độ lợng - một tấm lòng vị tha, độ lợng cao cả đến mức khó tin DùBính bị cha mẹ lăng nhục, xúc phạm đến “mầm sống”cạn tàu, ráo máng” bán đứa con nhỏ của mình

để kiếm 13 đồng bạc, nhng Tám Bính trong những ngày lang thang nơi đất khách vẫn

âm thầm thơng nhớ cha mẹ Còn với Tham Chung - kẻ đã lừa gạt cô, mở đầu cha biếtbao tai hoạ trong đời cô - nhng rồi trong những ngày bơ vơ nơi đất khách, giữa một xãhội thành thị hỗn loạn, nhiều cám dỗ, cách trở, nàng đã âm thầm tha thứ cho ThamChung Ngay cả Năm Sài Gòn, kẻ đã từng xỉ vả Bính: “mầm sống”mặt sứa gan lim” gọi nàng là “mầm sống”đồchó đểu” rồi duổi nàng ra khỏi nhà, thế mà khi Năm mắc nạn nàng đã quên đi hạnhphúc riêng của mình để giải thoát cho Năm Sự vị tha, độ lợng quả thật khó tin nhng đấy

là sự thật Tám Bính đã từng khóc hết nớc mắt vì chúa, bởi chúa vẫn thờ ơ trớc nỗi oankhuất đời nàng thì thử hỏi làm sao nàng có thể tàn nhẫn, độc ác với cha mẹ nàng, đặcbiệt là Năm Sài Gòn - ngời duy nhất trong cuộc đời thực sự yêu nàng

18

Thế đấy, ngay cả những con ngời bị xã hội gọi là hạng “mầm sống”tán tận lơng tâm”, làmnghề “mầm sống”chạy vỏ” và giết ngời, ta vẫn thấy nhà văn Nguyên Hồng không bao giờ đánh mấtniềm tin ở bản chất tốt đẹp, lơng thiện trong họ

Gần gũi và hoà nhập với ngời nghèo khổ, Nguyên Hồng đã cảm nhận máu thịttình cảm giai cấp ở những ngời đang sống xung quanh mình Họ luôn chia sẽ cùng nhauvui buồn, khó khăn trong cuộc sống Trong cái nghèo nàn về vật chất, họ nâng đỡ nhaubởi hơi ấm của những ngời cùng cảnh Tình cảm của ngời nghèo dới ngòi bút củaNguyên Hồng thật đậm đà, sâu sắc “mầm sống”Họ yêu thơng nhau không phải bởi lòng tự phụ,thấy mình dồi dào thì san sẽ cho họ, thấy mình hiểu biết nhiều thì cúi xuống họ, nâng đỡ

họ Mà bởi cùng một hoàn cảnh, cùng một đời sống thấp kém và tối tăm vì thiếu thốn đủmọi thứ, vì phải chịu đựng đủ mọi thứ” (Lớp học lẫn lút) Và rồi trong lớp học lẫn lút,nghèo nàn “mầm sống”gian nhà thì chật hẹp, năm chiếc bàn cũ kỹ sơn đen co ro sát với nhau với bamảnh ván dài kê trên hai bệ gạch trong một gian nhà lá lụp xụp”, nhng ở đó tình thơngyêu đã làm lòng ngời ấm lại: “mầm sống”dịu dàng quá, cái thế giới dới mái lá đen cặn này! Cái thếgiới bé nhỏ hèn mọn quá nhng ngày càng chồi lên những tình cảm đẹp đẽ” Ta hãy lắngnghe tâm trạng của nhân vật Hng trong truyện “mầm sống”Nhà bố nấu” khi Hng sống gần gũi vớingời nghèo: “mầm sống”lòng tha thiết thơng yêu và tin tởng ở những con ngời lầm than đã làm đậm

đà thêm lời nói của Hng, đa nó một đi sâu vào sự rung động” Tình hữu ái giữa nhữngngời nghèo khổ sau này đợc Nguyên Hồng nâng lên thành ý thức giai cấp

Nguyên Hồng còn ngợi ca vẻ đẹp của đức hy sinh cao cả của ngời phụ nữ trongkhổ đau bất hạnh Đó là nhân vậy Láng (Láng) coi sự chia sẻ, sự đùm bọc cho đàn emcòn cốt yếu hơn cả hạnh phúc của mình Mũn trong “mầm sống”Đây, bóng tối” từ bé đã mồ côi liềugiúp nhân trong tiếng cời nhạo báng của những ngời xung quanh Họ yêu nhau và mong

ớc bằng chính lao động của mình, có thể xây dựng đợc cuộc sống tốt đẹp Nhng tai hoạliên tiếp ập xuống cái gia đình bé nhỏ ấy, phá tan những ngày êm ấm Trong hoàn cảnh

ấy, Mũn vẫn vui vẻ động viên chồng con “mầm sống”Mũn còn chịu đựng nhiều sự ức hiếp, bất côngcủa xã hội để kiếm miếng ăn mà Mũn vẫn vui vẻ, vẫn không hề cất một tiếng than vãn.Những kẻ yếu đuối sẵn có một tấm lòng thơng và yêu rất giản dị, rất chân thật nhngthấm thía và bền vững vô cùng” (Đây, bóng tối) Đó còn là hình ảnh bà cụ mẹ bác Nấu(Nhà bố nấu) là một ngời đàn bà chịu thơng, chịu khó “mầm sống”tất cả ngời bà cụ đã cằn nh mộtque củi Nhng ở cái nụ cời luôn rộng mở ấy vẫn thắm thiết ở cái vẻ hiền từ, chịu đựng ởmột lòng mẹ già chỉ biết có con và cháu trong cảnh đầu tắt, mặt tối đổ mồ hôi để lấy bátcơm ăn” Rồi mẹ Thởng - bà mồ côi, làm con nuôi một gia đình nghèo Bố mẹ nuôi chết,một mình lo toan gia đình Có chồng, chồng chết khi con còn trong bụng mẹ Đến khicon lớn, gia đình lâm vào cảnh khó khăn Thởng muốn ký giấy đi phu để có tiền giúp mẹnhng bà nhất quyết ngăn cản Cả một đời chịu đựng hy sinh cho ngời khác chứ không để19

ngời khác hy sinh cho mình(Hai mẹ con) “mầm sống”Trong cảnh khốn cùng” Quyến quyết định ởlại với ngời chồng tê liệt không do một hoàn cảnh nào cả mà trớc hết là do sự thức tỉnhcủa tâm hồn nàng trớc tình nghĩa của gia đình ngời phu đi đờng Hành động đó đã làmcho tâm hồn nàng trở nên trong sáng và không còn vẫn đục một suy nghĩ nào khác Dớingòi bút của Nguyên Hồng ngời phụ nữ nh là: “mầm sống”tấm lá chắn đỡ lấy trăm nghìn mũi tênsắc nhọn để che chở cho chồng, cho con đợc vẹn toàn”(Đây, bómg tối) Họ hy sinh chongời khác với tất cả tấm lòng của mình Và bởi thế, nhân vật của Nguyên Hồng càng toảsáng, càng “mầm sống”thánh thiện” Nguyên Hồng đã phải thốt lên: “mầm sống”Hỡi ngời mẹ hiền từ và chịukhổ có phải lúc nào bà cũng thơng yêu ngời khác nên bà dồi dào và tràn đầy hạnh phúc?Lòng vị tha cao quý ấy ngời ta chỉ tìm thấy trong những ngời nghèo, ngời bị bóc lột, bịchèn ép, những ngời có bao nhiêu năng lực và đức tính bị dập tắt dới chế độ xã hội tàn átnày”(Lớp học lẫn lút).

Nhà văn V HuyGô đã từng nói: “mầm sống”Có một cảnh tợng lớn hơn biển ấy là trời, có mộtcảnh tợng lớn hơn trời ấy là thế giới bên trong tâm hồn con ngời” Nguyên Hồng đã đisâu vào thế giới bên trong của tâm hồn con ngời để phát hiện và ca ngợi vẻ đẹp con ngờidới đáy

2.2.Con ngời với khát vọng sống:

Nguyên Hồng là nhà văn luôn quan tâm đến khát vọng sống của con ngời Chổsâu sắc của nhà văn là ông đã nâng niu những khát khao hạnh phúc trần thế nhất của conngời ở cõi tục này Nhân vật của ông mặc dầu bị dìm sâu trong vực thẳm đói nghèonhững vẫn mang trong mình một đức tin mãnh liệt: tin ở cuộc sống, tin ở tơng lai, tin ởchính mình Ngay cả khi nhân vật của ông bị ném vào môi trờng tha hoá hoặc đứng trớcnhững cám dỗ ma quỷ vẫn có một khả năng tự vệ gan góc chống trả lại tình trạng thahoá để giữ vững thiện căn của mình Những con ngời quằn quại trong sự đau khổ vẫnluôn có khát vọng hớng về tơng lai, luôn “mầm sống”ngoi lên ánh sáng nh những mầm câyxanh”(Ngọn lửa)

Tám Bính dù bị đẩy xuống đáy tận cùng xã hội, sống trong tội lỗi nhng Bínhkhông bao giờ mất hết niềm tin và hy vọng Con ngời lơng thiện trong nàng vẫn sốngmột cách mạnh mẽ Nàng vẫn tin có ngày trở về cuộc sống lơng thiện sẽ chuộc lại con

và giúp đỡ gia đình: “mầm sống”Một tia hy vọng bổng thoáng chiếu vào tâm trí Bính nh làn chớpvụt xé vùng trời mờ tối Bằng sự lần hồi buôn bán tần tảo ở các chợ xa rồi đây Bính sẽnuôi đợc đứa con sắp đẻ, sẽ nuôi Năm để Năm khỏi làm điều gian ác, dần dà Bính sẽ trở

về chuộc đứa con đầu lòng đày ải kia và giúp đỡ cha mẹ gây dựng cho hai em”“mầm sống”Bỉ vỏ”

Nhân trong những ngày nghèo cùng, đau ốm vẫn luôn tự động viên mình không

đ-ợc chán nản, không đđ-ợc ngã lòng “mầm sống”đời sống cấm ngặt Nhân không đđ-ợc một giây nào20

chán nãn và uỹ mị Phải luôn luôn hoạt động và hớn hở nh là ánh nắng tng bừng nô giỡntrên cỏ cây đầy nhựa mạnh của trời xuân” (Hai nhà nghề).

Bao giờ Nguyên Hồng cũng để cho nhân vật tự ý thức về cuộc đời, số phận củamình Vinh - cô gái bán hàng cơm đêm, đã cảm thấy ngạt thở, tù túng trong cuộc đời cũ

hy vọng một sự “mầm sống”phá bỏ và thay đổi hẳn lại thì mới đợc thở một bầu không khí tronglành, một nguồn sáng rực rỡ bên một cuộc đời mới không bị đói rét, không đầu tắt mặttối Sự làm mới và lật đổ ấy Vịnh cha cảm thấy Nhng có một cái gì gợi dậy tất cảnăng lực, tất cả lửa lòng của Vịnh lên”(Hàng cơm đêm)

Nguyên Hồng muốn soi rọi “mầm sống”một tia sáng vào dòng đời tối tăm chảy nặng nề” củanhững ngời dân nghèo thành thị, muốn đánh thức dậy cái tình thần đấu tranh: “mầm sống”tự giảiphóng thoát khỏi những sự áp chế bằng năng lực dồi dào sẵn có” của chính họ (Hai mẹcon)

Trong tác phẩm của mình, Nguyên Hồng với cái nhìn nhân văn, với một niềm tinyêu và những rung động chân thành đã lên tiếng đòi quyền dân chủ cho con ngời nhất làngời phụ nữ, trân trọng, nâng niu khát khao hạnh phúc cá nhân ở họ Khát khao đợc làm

mẹ Tám Bính trong một đêm ngủ trọ ở một gia đình nông dân nghèo, nàng chứng kiếncảnh đôi vợ chồng nọ yệu thơng, vuốt ve, âu yếm đứa con “mầm sống”Bính chua xót nhớ tới đứacon nhỏ bán đi năm xa và đứa con đẻ sảy và càng xót xa, đau đớn hơn khi ngời đàn bàcúi hôn xuống cặp má phúng phính, xinh xắn của đứa bé và ngời đàn ông thì nồng nànnhìn vợ ẵm con” Trong lòng nàng trào lên sự thèm khát kỳ lạ Nàng cảm thấy: “mầm sống”vợchồng ngời nọ thật sung sớng còn mình thì khổ sở không biết chừng nào, đến đời nào”

“mầm sống”Họ cùng cực đói khát chừng nào nữa song có đứa con để ôm ấp, vỗ về cũng khuâykhoả, sung sớng”(Bỉ vỏ) Nguyên Hồng thật tinh tế khi khắc hoạ diễn biến tâm lí củanhân vật Phải có một tấm lòng yêu thơng nồng nàn mới có sự thấu hiểu và cảm thôngvới cảnh ngộ của nhân vật cảm động đến vậy! Mụ Mão (Ngời mẹ không con), Mụ Mãokhông sinh đợc con khi nhìn thấy gia đình ngời khác vợ chồng, con cái quây quần bênnhau, ngời đàn bà này lại ngẫm đến mình: “mầm sống”họ nhiều khi khổ sở, lam lũ hơn nhng sosánh với mụ thế là sung sớng vô cùng Vì ai nấy ít ra cũng có hai ba con, mà khi ngời

đàn bà dù nghèo túng và khốn cùng đến đâu, có lấy một đứa con thì cũng có thể quênnhiều nỗi khổ não của đời mình và lại còn đợc nhiều hi vọng nữa” Nên khi Ký Phátchết, Mụ Mão đã rời khỏi gia đình Mão chuột về sống với những đứa con nhà Ký Phát,chăm bẳm chúng nó Mợ Du dù bị đuổi ra khỏi gia đình, xa đứa con yêu quý vẫn lén lúttrở về thăm con Suốt một đời lang thang kiếm sống vẫn mong có ngày trở về gặp lại đứacon yêu (Mợ Du)

Nguyên Hồng còn dành nhiều trang văn để miêu tả thật xúc động tình cảm mẹcon “mầm sống”Tôi ngồi trên đệm xe, đùi áp vào đùi mẹ tôi, đầu ngả vào cánh tay mẹ tôi, tôi thấy21

những cảm giác bấy lâu mất đi bổng lại mơn mởn khắp da thịt Phải bé lại và lăn vàolòng mẹ để bàn tay ngời mẹ vuốt ve từ trán đến cằm và gãi rôm ở sống lng cho mới thấyngời mẹ có một êm dịu vô cùng”(Những ngày thơ ấu) Nhà văn quả là một con ngời cótrái tim giàu xúc cảm Ông đã lắng nghe đợc những âm vang sâu lắng của tâm hồn, ghinhận đợc những tình cảm tinh tế từ bên trong và diễn tả qua cái nhìn hồn nhiên, tơi sángcủa trẻ thơ.

Không dừng lại ở khát khao làm mẹ, họ còn khát khao yêu đơng Cuộc sống dớichế độ phong kiến với mọi ràng buộc khắc nghiệt, nhng Nguyên Hồng đã để cho nhânvật của mình sẵn sàng gạt phăng mọi ràng buộc của lễ giáo phong kiến, của những thànhkiến ngàn đời, của đạo tam tòng, tứ đức để tuân theo tiếng gọi trái tim Đó là một sự trổidậy, một sự phản kháng có ý thức

Tiêu biểu là ngời mẹ trong “mầm sống”Những ngày thơ ấu”, ngời phụ nữ này sống không cóhạnh phúc bên cạnh ngời chồng không yêu, già nua, nghiện ngập, kém hiểu biết Chị cốtìm nguồn an ủi cho mình nơi đứa con trai nhng trong trái tim vẫn ấp ủ một mối tình và

đập rộn rã lên với tình yêu mãnh liệt: “mầm sống”Những con mắt của mẹ tôi sáng lên khi nhìn thấyngời thổi kèn và hai gò má mẹ tôi ửng hồng khi cặp mắt của ngời đàn ông nọ chiếu tới”

Láng - một cố gái quê đã dám hành động, suy nghĩ theo tiếng gọi của tình yêu tự

do “mầm sống”trong cuộc sống, lấy nhau phải có tình yêu dấu, thơng xót phải có sự hết lòng” Láng

từ khớc một chàng trai nhà giàu có thể sung sớng một đời, mà chấp nhận yêu ngời lực

điền nghèo khổ, bằng lao động có thể xây dựng gia đình và đùm bọc các em (Láng)

Trong truyện “mầm sống”Ngời con gái” Lệ Hà là một cô gái bị giam hãm tuổi xuân trongbốn bức tờng, chỉ biết “mầm sống”khóc rất nhiều, khóc luôn luôn trong những trang tiểu thuyết”khi gặp ngời con trai cô yêu say đắm và mặc cho “mầm sống”hai hàm răng thím rít lại và hai conmắt lại gờm gờm, cô đã bỏ đi theo ngời yêu và tự thấy “mầm sống”không có gì tội lỗi” có một cáigì thật là đắm say, thẳng thắn, chân thành và thật đẹp giống nh trờng hợp nàng Tachiacủa Puskin trong “mầm sống”Epghênhiô nhêghin”

Sở dĩ Nguyên Hồng có quan niệm riêng về con ngời khác với các nhà văn hiệnthực phê phán nh Nam Cao, Nguyễn Công Hoan là do những yếu tố khách quan và chủquan chi phối Nhân vật của Nam Cao là những con ngời “mầm sống”sống mòn” quẩn quanh trongcái tù túng, ngột ngạt, trong sự chờ đợi day dứt Con ngời tự mổ xẻ mình, tự đấu tranhvới cái nhỏ nhen đối với đời sống Con ngời đó thờng thiên về tâm lý Nguyễn CôngHoan lại mô tả con ngời bị tha hoá, bị biến dạng thành đồ vật, con vật Con ngời sốngtheo bản năng thấp kém hơn là lý trí, tình cảm Với Nguyên Hồng con ngời đợc đo bằnggiá trị nhân văn Nguyên Hồng đã cho ta những hình tợng “mầm sống”luôn cố gắng mãi miết để màsống” để mà “mầm sống”bấu víu lấy sự tin tởng tốt đẹp” trong cỏi đời tối tăm đày đoạ này Ngòibút Nguyên Hồng đi sâu khai thác thế giới nội tâm của kiểu “mầm sống”nhân vật trái tim” nhằm22

bày tỏ thái độ đồng cảm, chia sẽ của mình với nhân vật và ca ngợi những phẩm chất tốt

đẹp của nhân vật Bakhtin khẳng định: “mầm sống”một khi đã không làm cho ngời ta nhận ra mộtcái gì thì lúc ấy không có gì để nhớ lại, để nói, để đánh giá nữa Tiêu chuẩn của nhậnthức trong nghệ thuật không phải là sự cảm xúc mà là ở chiều sâu” Chiều sâu của cáinhìn về con ngời trong tác phẩm của Nguyên Hồng chính là chất nhân văn, nhân đạo của

ông khi đi sâu vào khám phá phát hiện và bất tử hoá vẻ đẹp tâm hồn của con ngời dới

đáy Và ta cũng hiểu vì sao Nguyên Hồng thờng xây dựng thành công các nhân vậtchính diện khác với Vũ Trọng Phụng chủ yếu là nhân vật phản diện

2.3.Con ngời thức tỉnh sau năm 1939.

Phong trào mặt trận dân chủ hoạt động mạnh mẽ vào những năm 1936 - 1939 đãthổi một luồng gió vào t tởng Nguyên Hồng ông đã tham gia tích cực từ những ngày

đầu, đã đợc rèn luyện trong nhà tù đế quốc, đợc tiếp xúc với sách báo của Đảng và nhiều

đồng chí lãnh đạo của Đảng Tác phẩm thời kỳ này tràn ngập một niềm say mê phấnkhởi Nguyên Hồng viết nhiều tác phẩm mang tính luận đề nh: Hai dòng sữa, Nhữngmầm sống, Một tra nắng, Những giọt sữa và những tác phẩm hừng hực niềm lạc quan tintởng vào tơng lai (Vực thẳm, Hơi thở tàn, Cuộc sống, Ngọn lửa) Đặc biệt nhờ phongtrào đấu tranh của giai cấp công nhân dới sự lãnh đạo của Đảng, Nguyên Hồng đã viết

đợc truyện ngắn “mầm sống”Ngời đàn bà Tàu”

Trong những năm này, quan niệm của ông về con ngời có bớc phát triển mới Conngời tự giác, con ngời thức tỉnh Những ngày tháng đó, tâm hồn Nguyên Hồng bừng lên

ánh sáng mới, cảm thấy đợc “mầm sống”tung hoành ngọn bút nh cha bao giờ đợc nh thế” Ông nhìnthấy sức mạnh của con ngời - những ngời lao động bị áp bức, bị bóc lột nhiều nhất Sứcmạnh ấy mỗi khi đợc tập hợp lại sẽ cuốn phăng mọi bóng tối, đập tan mọi sự đè nén, sẽtìm thấy ánh sáng, tự do, tơng lai: “mầm sống”Một ai đây dù hoài nghi đến đâu khi trong cái rừngngời chuyển động này cũng phải tin rằng cái hình thức tối tăm, cằn cỗi và nh thối nátcủa sự sống, một phần nhân loại lầm than chỉ là những cái vỏ mỏng sắp sữa đổ vở Vìtrong cái vỏ ấy bao nhiêu cái mầm sống đã nẩy nở, đã chín muồi sắp chồn dậy sắp xétung sự trùm lấn, đè ép để tự do thở hít ánh sáng và khí trời, để đợc gieo rắc mênhmông( ) Ngời ta mong đợi một ngày kia làn sóng cuồn cuộn ngày hôm nay sẽ lôi cuốn

đợc tất cả các làn sóng khác để chồm lên, để vợt qua những dốc cản trở, những tảng đènén, những hố sâu vùi dập, để đi tới những dải đất rực rỡ, xán lạn nh bầu trời xuân trànngập ánh nắng trong buổi tra này”(Những mầm sống) Nguyên Hồng gọi những con ng-

ời đó là “mầm sống”những mầm sống”

23

Là một nhà văn có cái nhìn lạc quan, luôn tin yêu cuộc sống và con ngời, ông đãtruyền tinh thần lạc quan cũng nh niềm tin yêu ấy cho những đứa con tinh thần củamình Nhân vật của Nguyên Hồng dù hiện tại vất vả, cực nhục đến đâu vẫn ham sống tinyêu cuộc sống Trong “mầm sống”Hơi thở tàn” nhân vật Sinh là một thanh niên tiểu t sản nghèo tựnguyện “mầm sống”lao động hoá” và sống giữa đời sống lam lũ của nhân dân Đời sống dẫu thiếuthốn bệnh tật nặng nề, nhng Sinh vẫn viết, tin ở sự sống, ở tơng lai: “mầm sống”Sinh đủ biết rằngchỉ còn thở một giây, một phút ánh sáng và khí trời của cái vũ trụ mênh mông này Sinhcũng phải nghĩ đến sự vui tin và yêu dấu cuộc đời Thoáng cái trong tâm t ởng Sinh sự u

ám, lầy nhầy bị dồn cả lại bởi một dãy ánh sáng chói lòa, đợc quét dài một nhát mạnh

Nh có tiếng kêu rít trong sự tan tành này và nh có tiếng vang vọng của ý nghĩ thành lời:

-Tơng lai! Tơng lai! Những ngời đau khổ hết sức chiến đấu thế nào cũng giật đợclấy tơng lai

“mầm sống”Ngọn lửa” cũng nói đến một tơng lai sắp tới gần, một ngày mai tơi sáng sẽ xoá đimọi ảm đạm, buồn đau: “mầm sống”Hiện tại tối tăm bi thảm là lúc này đây Vợt khỏi là sang tớingày mai Mà còn ngày mai là còn tơng lai chắc chắn phải rực rở, vui tơi”

Con ngời tiểu t sản của Nguyên Hồng không quẩn quanh bế tắc nh Thứ, Hộ,

Điền của Nam Cao Ngời trí thc tiểu t sản trong tác phẩm của Nam Cao thờng lâm vào

bi kịch cuộc đời Trớc hết là bi kịch “mầm sống”vở mộng” và sau đó là bi kịch “mầm sống”đời thừa” Còntrong tác phẩm của Nguyên Hồng họ nh bừng sáng với lý tởng mới Họ gắn liền vớicuộc sống bên ngoài cùng mọi ngời giành lấy cuộc sống mới “mầm sống”An cần phải nhìn rõ hơn

và bớc với những bớc đi mới cùng chung quanh chiến đấu cho một ngày mai tơi sáng”(Ngọn lửa) Nhân vật Huyên trong “mầm sống”Hai dòng sữa” là một nhạc sỹ có đủ điều kiện đểsống đầu đủ thậm chí thừa thải về vật chất Nhng thức tỉnh trong những ngày tâm hồn bịbại liệt anh ta khám phá ra rằng cuộc đời anh cũng nh nghệ thuật của anh chỉ có thể hồisinh khi biết gắn bó với nhân dân nh gắn bó với hai dòng sữa mẹ “mầm sống”Huyên không thể xanhững con ngời kia, Huyên phải mãi mãi đứng bên trái họ, cảm thông tận tâm hồn với

họ mọi sự đau khổ, vui tơi, mong ớc và tin tởng Đời Huyên bắt vào đời họ nh rễ cây tơbám lấy lòng đất càng lâu bao nhiêu càng vững chắc bấy nhiêu, nẩy nở bấy nhiêu vớinhững màu mở không bao giờ cạn Một phần ý nghĩa lớn nhất của sự sống là ở đó.Huyên dang hết cánh tay ra ôm lấy và cất bớc nhanh lên để vững bớc vợt qua nhữngchặng đờng gai gốc và u thảm của cuộc đời đơng tiến tới sự tốt đẹp do tay những ngời

đau khổ cùng nhau tạo ra”

Nhìn chung, Nguyên Hồng đã đa vào tác phẩm của mình từ 1939 trở đi nhiều yếu

tố t tởng có màu sắc vô sản, gắn liền với một số nhân vật băn khoăn đi tìm lý tởng mới

để cải tạo xã hội và cải tạo bản thân mình.24