Quan niệm nghệ thuật về con người trong nhật kí trong tù của hồ chí minh

Chơng IV: Hai con ngời trong mọt nhân cách văn hóa Hồ Chí minh "Nhật ký trong tù" - tập thơ viết bằng chữ Hán gồm 133 bài đợc xem làkiệt tác số một trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác văn c

Trờng đại học vinh

chuyên ngành: văn học việt nam hiện đại

Giáo viên hớng dẫn : GVC Lê Văn Tùng Sinh viên thực hiện : Nguyễn Thị Hải

III Phơng pháp nghiên cứu

IV Giới hạn phạm vi nghiên cứu

V Nhiệm vụ khoa học của đề tài

VI Cấu trúc luận văn

* Nội dung

Chơng 1: Quan niệm nghệ thuật về con ngời

I Khái niệm, quan niệm nghệ thuật về con ngời

II Quan niệm nghệ thuật về con ngời từ văn học trung đại đến văn học hiện đại

III " Nhật ký trong tù" và khái quát quan niệm nghệ thuật về con ngời trong tác phẩm:

1 Về tác phẩm " Nhật ký trong tù"

2 Khái quát quan niệm về con ngời trong tác phẩm

Chơng 2: Con ngời cao cả Hồ Chí Minh trong " Nhật ký trong tù"

I Phải hiểu khái niệm con ngời cao cả trong tơng quan với con ngời bình thờng

II Các hình thức biểu hiện và ý nghĩa của con ngời cao cả trong " Nhật ký trong tù"

Chơng III: con ngời bình thờng nh mọi con ngời

I Phải hiểu con ngời bình thơng trong sự đối chiếu với con ngời cao cả.

II Các hình thức biểu hiện và ý nghĩa của con ngời bình thờng

nh mọi con ngời trong " Nhật ký trong tù".

Chơng IV: Hai con ngời trong mọt nhân cách văn hóa Hồ Chí minh

"Nhật ký trong tù" - tập thơ viết bằng chữ Hán gồm 133 bài đợc xem làkiệt tác số một trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác văn chơng của Ngời Tập thơ

đợc ví nh "một hòn ngọc quý" mà Hồ Chí Minh đã vô tình đánh rơi vào khotàng văn học Việt Nam, cái điều tởng chừng nh "vô tình" ấy của tập thơ đã

đem đến cho chúng ta một cách hiểu sâu sắc và toàn diện về tâm hồn, nhâncách của Hồ Chí Minh - một bậc vĩ nhân, anh hùng giải phóng dân tộc, danhnhân văn hoá thế giới

Sự nghiệp văn thơ của Nguyễn ái Quốc - Hồ Chí Minh đợc khởi nguồn

từ đầu những năm 20 của thế kỷ XX, song hành với quá trình Ngời bôn bakhắp năm châu bốn biển, vợt muôn trùng sóng gió quyết tìm đợc con đờngcứu nớc cho dân tộc Dù ở bất cứ t cách nào, ở lĩnh vực hoạt động nào Ngờivẫn có đợc sự thống nhất giữa t tởng và hành động, đặc biệt là con ngời HồChí Minh trong "Nhật ký trong tù" - đó là một tấm gơng sáng chói về chủnghĩa yêu nớc, về phẩm chất ngời cộng sản Chính vì thế Nguyễn ái Quốc -

Hồ Chí Minh và thơ văn của Ngời là cả một đề tài nghiên cứu phong phú chorất nhiều nhà khoa học Đó sẽ là một công cuộc tìm hiểu và nghiên cứu bâygiờ và mãi mãi về sau

Nhiều nhà viết kịch, soạn nhạc, điện ảnh, nhiều nhà điêu khắc, hoạ sĩ,thi sĩ trong và ngoài nớc đã lấy cảm hứng từ "Nhật ký trong tù" sáng tạo nênnhững tác phẩm nổi tiếng Nhiều nhà lý luận, phê bình văn học đã khẳng địnhgiá trị to lớn về mặt lịch sử, t tởng và nghệ thuật của "Ngục trung nhật ký".Tập thơ giúp ta hiểu thêm con ngời Chủ tịch Hồ Chí Minh "một hình mẫu cao

đẹp của con ngời mới trong thời đại mới, một biểu tợng của chủ nghĩa nhânvăn với đầy đủ ý nghĩa của nó, một tấm gơng tuyệt vời về ngời cộng sản HồChí Minh là một con ngời đẹp của thế kỷ, kết hợp hài hoà trong bản thân mìnhnhững phẩm chất khác nhau: dân tộc và quốc tế, phơng Đông và phơng Tây,anh hùng và nghệ sĩ, chất trữ tình và chất thép, vừa rất mực nhân hậu lại vừatriệt để cách mạng, vừa vô cùng bình dị mà lại vừa kiệt xuất, vĩ đại…

Nhng nhìn lại chặng đờng dài đã qua, đã có không ít các công trìnhnghiên cứu sa vào khuynh hớng thần thánh hoá nhà thơ và các sáng tác thơcủa Ngời Có hiện tợng này một mặt là do tầm vóc lịch sử lớn lao, do cuộc đời

có nhiều đặc điểm phi thờng của Hồ Chí Minh, mỗi khi nhắc đến tên Hồ ChíMinh, ngời ta thờng nghĩ đến ngay con ngời phi thờng và xuất chúng, con ng-

ời của hy sinh vì đại nghĩa, con ngời thép, con ngời với trái tim mênh mông

"Ôm cả non sông mọi kiếp ngời" Mặt khác việc thần thành hoá con ngời HồChí Minh còn do quan điểm và phơng pháp nghiên cứu đơn giản, giáo điềucủa một thời Ngời ta thờng dùng những hình ảnh lớn lao, những ngôn từ vĩ

đại, những so sánh phi thờng để nói về Bác Điều đó thật đúng nhng liệu cóphải phơng pháp này đã là cái nhìn toàn diện và hoàn hảo về con ngời Hồ ChíMinh cha? cách nhìn truyền thống đó dễ biến Hồ Chí Minh thành "một vịthánh" mà con ngời không thể vơn tới Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về conngời của Hồ Chí Minh trong "Nhật ký trong tù" để thấy con ngời văn hoá của

thờng nh mọi con ngời với tất cả cảm giác và khát vọng trần thế nhất Con

ời tác giả trong tập thơ là một con ngời đa dạng: con ngời "bên trên" - con

ng-ời vơn tới những giá trị cao cả về mặt ý thức, tinh thần và con ngng-ời "bên dới"với tất cả những nhu cầu hiện thực trần thế nhất

2

Văn thơ Nguyễn ái Quốc - Hồ Chí Minh có một vị trí đặc biệt quantrọng trong chơng trình giảng dạy ở các trờng học từ bậc tiểu học đến bậc Đạihọc Với tâm nguyện là một giáo viên dạy văn trong tơng lai không xa, việc đisâu vào phân tích, nghiên cứu quan niệm nghệ thuật về con ngời trong " Nhật

ký trong tù" sẽ giúp chúng tôi giảng dạy về thơ văn Hồ Chí Minh đựơc sâu sắc

và toàn diện hơn, nhằm nâng cao chất lợng dạy học văn trong nhà trờng phổthông

3

Hiện nay, t tởng Hồ Chí Minh đã bắt rễ ăn sâu vào tâm hồn của mỗi

ng-ời dân Việt Nam Phong trào nghiên cứu, học tập t tởng của Ngng-ời ngày cànglan rộng, t tởng ấy không chỉ có ý nghĩa trong đấu tranh giải phóng dân tộc,trong công cuộc đổi mới mà còn có giá trị bền vững, lâu dài đối với sự pháttriển của đất nớc trong tơng lai Trong toàn bộ hệ thống t tởng ấy có một t t-ởng lớn lao hơn cả, đó là t tởng về con ngời với tất cả những giá trị nhân văntốt đẹp " Nhật ký trong tù" là tấm gơng phản chiếu những giá trị ấy Đọc tậpnhật ký giúp chúng ta thanh lọc tâm hồn để sống và vơn tới giá trị văn hoá củacon ngời

II Lịch sử vấn đề:

Nhìn lại chặng đờng từ khi " Ngục trung nhật ký" ra đời cho đến năm

1990, tác phẩm đã trải qua bao bớc thăng trầm, năm mơi tuổi đời của tácphẩm, thật tình thời gian cha thể nói là dài, và cũng cha đủ để làm xong mộtcuộc sàng lọc tự nhiên, một sự định vị mọi giá trị tinh thần mà tác phẩm đã

đóng góp cho dân tộc và nhân loại Thời gian đầu khi mới ra đời, tác phẩm đã

" chìm" vào giữa bộn bề của lịch sử trong gần hai mơi năm, để rồi giữa năm

1960, mới lại xuất hiện dới hình thức bản dịch " Ngục trung nhật ký" và đếntay bạn đọc rộng rãi Tuy vậy ba thập niên lu truyền của bản dịch kể từ năm

1960 đến năm 1990 quả là ba thập niên đầy ý nghĩa : một nửa thời gian này làcuộc đấu tranh sinh tử và toàn thắng cho độc lập và tự do của Tổ quốc - ở đósáng lên lấp lánh những giá trị nhân bản cao đẹp của con ngời Việt Nam trớc

thế giới loài ngời Và một nửa thời gian còn lại là cuộc đấu tranh âm thầm, ởng nh ít mất mát hy sinh mà kỳ thực lại gay gắt hơn rất nhiều - đấu tranh đểchọn hớng đi cho đất nớc, để chống lại mọi sự tha hoá xã hội và nhân cách, và

t-để hớng tới một nền dân chủ thật sự, trong đó con ngời cảm thấy mình đợc tự

do t tởng, có quyền suy nghĩ thực với chính mình Trên cả hai chặng đờng vận

động của lịch sử " Nhật ký trong tù" đều toả đợc ánh sáng riêng Vớichặng đờng thứ nhất, bạn đọc có dịp hào hứng đón nhận âm hởng trữ tình củatập thơ trong tiếng đồng vọng của một hợp âm đầy chất tráng ca cách mạng.Mỗi tấm lòng đến với " Nhật ký trong tù" đều mang niềm hào hứng chung củacả cộng đồng mà đến, đều lựa chọn ở tác phẩm tiếng nói " đồng thanh đồngkhí", muốn chắt lọc ở đó những gì tiêu biểu cho tinh hoa, khí phách của mình.Cái đẹp " cộng đồng" của tập nhật ký, cái bản lĩnh kiên cờng của một ngờicách mạng luôn luôn là tấm gơng cho cả cộng đồng soi chung, cả những ph-

ơng châm về chiến lợc và sách lợc chính trị mà ngời đó gửi gắm trong tập nhật

ký bằng thơ, dù rằng không phải lúc nào cũng dễ tìm thấy, đều đợc tìm tòi,

đ-ợc đồng cảm, thăng hoa trong mọi cảm xúc

Với chặng đờng 15 năm sau "Nhật ký trong tù" vẫn mở rộng ảnh hởng.Suốt những năm 80, bản dịch tập thơ đợc chỉnh lý, bổ sung và ba lần in lại Sốlợng ngời đọc đến với tác phẩm cũng nh sức lôi cuốn của tác phẩm đối với họkhông có dấu hiệu giảm đi Tuy thế, vẫn có điều quan trọng: cách đến với "Nhật ký trong tù" đã khác trớc Sự hào hứng buổi đầu lắng xuống, ngời đọc đã

có một cự ly, một sự tỉnh táo để nhìn vào nơi thẳm sâu giữa những dòng nhật

ký, không phải t cách của cả cộng đồng đi tìm một mẫu hình lý tởng mà với tcách những con ngời cụ thể tìm kiếm sự hiện diện của một con ngời Và từtrong mỗi tấm lòng riêng t của họ, không hẹn mà gặp, cùng nảy sinh một niềmcảm thông với tiếng nói " vô ngôn" ẩn sau câu chữ của tác giả " Ngục trungnhật ký"

Con ngời thơ Hồ Chí Minh giờ đây vẫn hiện ra nh xa, nhng hình nhcũng có mặt nào đó không giống nh xa Có cái gì bớt phần cứng rắn, gân guốcbớt đi ít nhiều tợng trng, nhng lại "ngời" hơn, gần gũi hơn với chúng ta Có thểnói trong tâm hồn thế hệ hôm nay " Nhật ký trong tù" đã đợc nhìn nhận với vẻ

đẹp cân bằng trở lại Đấy là biện chứng của lịch sử đối với một tác phẩm vẫn

đủ sức chống lại mọi sự đào thải

Giáo s Nguyễn Đăng Mạnh có lần đã xác định : " Thơ Bác là một di sản

văn hoá lớn của dân tộc, phải làm sao để có thể thực sự làm chủ đựơc di sản

ợc một cách đúng đắn một cách sâu sắc Muốn lĩnh hội đúng trớc hết phải có quan điểm tiếp cận đúng"( 7.6) Quả thực, từ khi ra đời cho đến khi in thành

tập thơ hoàn chỉnh, mấy mơi năm đã trôi qua " Nhật ký trong tù" đã đợc côngchúng đón nhận một cách nồng nhiệt và thu hút không ít giấy mực của cácnhà phê bình nghiên cứu Tuy nhiên, không phải ai cũng có cái nhìn đúng đắn

và toàn diện về con ngời Bác trong tập thơ nhật ký, ngay cả đến các nhà lýluận phê bình một thời đã mắc phải cái nhìn áp đặt, phiến diện, chỉ chămchăm đi vào xu hớng " thần thánh hoá" để ngợi ca con ngời vĩ đại mà quênmất phần rất đỗi bình thờng, giản dị trong con ngời Bác

Điều này dựoc thể hiện trong các bài nghiên cứu trong cuốn " Thơ ngờitoả sáng" của Vũ Minh Tâm, Lơng Duy Thứ ( NXB Việt Bắc - 1976) hay cuốn

" Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhà thơ lớn của dân tộc" của Hà Minh Đức( NXB

KH - XH - 1979) Vẫn biết rằng đối với thơ, đặc biệt là thơ trữ tình thì việctìm hiểu con ngời tác giả để soi sáng con ngời trong tác phẩm là hết sức quantrọng Tuy nhiên, không nên phân tích tác phẩm theo những phạm trù nào đấy

đã đựơc quy định trớc Trong tiếp nhận văn chơng không chấp nhận sự áp đặt,

có chăng nhận thức đựơc điều này mà giáo s Nguyễn Đăng Mạnh đã là ngời

đầu tiên nghiên cứu về con ngời trong " Nhật ký trong tù" với t cách là con

ng-ời bình thờng nh mọi con ngng-ời bên cạnh con ngng-ời cao cả mang tầm vóc lớnlao( trong cuốn" Mấy vấn đề về phơng pháp tìm hiểu và phân tích thơ Chủ tịch

Hồ Chí Minh"( NXB Trẻ-1999) Phơng pháp nghiên cứu này vừa mới ra đời đã

tỏ rõ sự đúng đắn và ngay lập tức đựoc mọi ngời chấp nhận

III Phơng pháp nghiên cứu

Đề tài " Quan niệm nghệ thuật về con ngời trong" Ngục trung nhật ký"

đợc nghiên cứu theo phơng pháp nghiên cứu thi pháp Cho nên mối quan tâmchủ yếu là văn bản " Ngục trung nhật ký"( bản dịch trọn vẹn của viện văn học

có bổ sung, chỉnh lý vào năm 1990 (có đối chiếu với con ngời ngoài đời của

Hồ Chí Minh nhng không lấy con ngời ngoài đời để quyết định giá trị của tácphẩm mà quyết định giá trị của tác phẩm chính là văn bản ngôn từ của tácphẩm, nghiên cứu thi pháp là lấy cấu trúc văn bản làm đối tợng nghiên cứuchính

Trên cơ sở đó, chúng tôi có sử dụng các phơng pháp nghiên cứu nh :khảo sát, thống kê, phân tích, so sánh, tổng hợp và đặc biệt chúng tôi sửdụng phơng pháp so sánh " Nhật ký trong tù" với các tác phẩm cùng thời đểlàm nổi bật giá trị của tác phẩm " Nhật ký trong tù" ra đời vào giai đoạn1942-1943 đây cũng là thời điểm phong trào Thơ mới - một phong trào đợc

sáng tác chủ yếu theo khuynh hớng lãng mạn bớc vào giai đoạn cuối và đặcbiệt với sự góp mặt của " Từ ấy"- tập thơ đầu tay của Tố Hữu đã khởi xớngcho dòng thơ ca cách mạng Tuy cùng sinh ra trong một giai đoạn lịch sử nhngcách thức biểu hiện cái tôi trữ tình trong các tập thơ lại khác nhau Nếu nh ởphong trào Thơ mới chúng ta bắt gặp những cái tôi cá nhân cô đơn, bơ vơ giữacuộc đời, hay trong " Từ ấy" là tiếng reo vui hân hoan của ngời chiến sĩ cộngsản đợc giác ngộ bởi lý tởng của Đảng thì trong tập " Nhật ký trong tù" của

Hồ Chí Minh, chúng ta lại bắt gặp một con ngời đa dạng - con ngời ấy vừamang dáng dấp hình ảnh con ngời đại trợng phu trong thơ ca trung đại "dĩ bấtbiến, ứng vạn biến", lại vừa biểu hiện là con ngời hiện đại với những phẩmchất cao đẹp và đáng kính Nh vậy, so sánh tập thơ nhật ký với các tác phẩm

đơng thời cũng là một cách để làm nổi bật giá trị độc đáo của quan niệm nghệthuật của tác giả Hồ Chí Minh

Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi đặc biệt quan tâm đến vấn đề của thểloại tác phẩm Ngay nhan đề của tác phẩm đã bộc lộ cho ta thấy đây là mộttập thơ nhng lại đợc viết theo thể "nhật ký" - " nhật ký" là thể văn ghi chépnhững vấn đề có thật xẩy ra trong cuộc sống hàng ngày có liên quan đến ngờiviết hoặc đợc ngời viết quan tâm, và t tởng tình cảm, suy nghĩ, thái độ của ng-

ời viết trớc những vấn đề xẩy ra đó Vì thế những vần thơ trong tập nhật ký

đ-ợc viết ra nh một sự giải toả về mặt tâm lý chứ ngời viết không hề có mục đíchlàm thơ để in thành sách, để lấy tiền nhuận bút

Thế nên, những vần thơ ấy là tiếng nói trung thực nhất về con ngời HồChí Minh trong hoàn cảnh lao tù Hay nói cách khác, đó chính là bức chândung tinh thần tự hoạ của Hồ Chí Minh Mỗi bài thơ thể hiện một khía cạnhcủa một tâm hồn cao cả, phong phú chứa chan nhân tình Nhận thức đợc vấn

đề này, chúng ta sẽ có cái nhìn toàn diện hơn về con ngời Hồ Chí Minh, tránh

xu hớng "thần thánh hoá" để đi vào khám phá phần con ngời giản dị mà rất

đỗi đáng quý về lãnh tụ muôn vàn kính yêu của dân tộc

IV Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Tập thơ " Ngục trung nhật ký" đề cập tới nhiều vấn đề nhng trong giớihạn của một luận văn, chúng tôi chỉ nghiên cứu " Quan niệm nghệ thuật vềcon ngời" trong tác phẩm này Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi dựa vàobản dịch trọn vẹn của viện văn học có bổ sung, chỉnh lý vào năm 1990 gồm

133 bài thơ Trong đó có chú ý đến những bài thơ đợc đa vào chơng trình sáchgiáo khoa ở các cấp học và cả những bài thơ các bản dịch trớc đây không đa

Với đề tài này chúng tôi đi sâu vào nghiên cứu con ngời tự nhận thứccủa tác giả, nghiên cứu nhân vật trữ tình hiện diện trong thơ Đồng thời cũngquan tâm đến cách nhìn, cái nhìn của nhà thơ đối với các nhân vật khác (đối t-ợng trữ tình) trong tác phẩm nh : Em bé trong nhà lao Tân Dơng, ngời bạn từthổi sáo, phu làm đờng, những ngời nông dân Trung Quốc từ đó có thể thấyquan niệm nghệ thuật về con ngời trong tập thơ vừa hiện lên trong sự tự nhậnthức tự cảm về mình và cả trong cách nhìn, cái nhìn độc đáo về những ngờikhác

V Nhiệm vụ khoa học của đề tài

Qua việc nghiên cứu, luận văn có nhiệm vụ làm rõ những biểu hiệnnghệ thuật về con ngời Hồ Chí Minh, xem con ngời ấy trong tập thơ đợc biểuhiện phong phú ra sao? cụ thể nh thế nào? trên những phơng diện nào? để từ

đó làm nổi bật những nét tởng chừng nh đối lập nhng lại rất nhất quán trongcon ngời Hồ Chí Minh Trên cơ sở đó, khẳng định những đóng góp độc đáocủa Hồ Chí Minh đối với nền văn học nớc nhà

VI Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm bốn chơng :

Chơng I : Quan niệm nghệ thuật về con ngời

Chơng II : Con ngời cao cả Hồ Chí Minh trong " Nhật ký trong tù"

Chơng III : Con ngời bình thờng nh mọi con ngời

Chơng IV : Hai con ngời trong một nhân cách văn hoá Hồ Chí Minh

Phần nội dung

Chơng I

Quan niệm nghệ thuật về con ngời

I khái niệm Quan niệm nghệ thuật về con ngời.

Đại văn hào Nga M Goorki có câu nói nổi tiếng : "văn học là nhânhọc" Điều này có nghĩa là văn học là nghệ thuật miêu tả, biểu hiện con ngời.Con ngời là đối tợng chủ yếu của văn học, là "điểm nhìn" chính yếu của chủthể sáng tạo nghệ thuật Song sự miêu tả con ngời trong văn học không phải là

sự sao chép, chụp ảnh và tâm hồn của nhà văn không phải là một tấm gơngphẳng cho sự vật phản chiếu nào Nhà văn miêu tả nhân vật dới góc độ củamình trong sự sáng tạo làm nên sự khác biệt Vì thế trong thế giới nghệ thuật,

quan niệm nghệ thuật về con ngời "là sự lí giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con

ngời đã đợc hoá thân thành các nguyên tắc, phơng tiện, biện pháp thể hiện con ngời trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình t- ợng nhân vật trong đó"(30.5).

Quan niệm nghệ thuật về con ngời chi phối sáng tác của nhà văn, vì thếkhi nghiên cứu về con ngời không phải nhìn nhận ở góc độ khách thể, mà phảixem xét con ngời dới lăng kính chủ quan của nhà văn và việc tìm hiểu quanniệm nghệ thuật về con ngời, tức là đi vào khám phá cách cảm thụ và biểuhiện thế giới chủ quan của ngời sáng tạo trong tác phẩm văn học

Quan niệm nghệ thuật về con ngời là một phạm trù của thi pháp học,

nó hớng chúng ta nhìn về một đối tợng chính yếu của văn học, về quan niệmthẩm mỹ của ngời nghệ sỹ Nhân vật xuất hiện trong tác phẩm văn học bao giờcũng mang tính quan niệm, tức là sự phản ánh, miêu tả nhân vật luôn mangtrong nó quan niệm của tác giả Quan niệm nghệ thuật về con ngời là một sảnphẩm của lịch sử, của văn học và t tởng Mỗi một thơì đại thờng có một quanniệm riêng về một con ngời, tuy quan niệm có khác nhau nhng vẫn có một

điểm chung nhất định: đó là những con ngời in đậm dấu ấn xã hội, mang đậmdấu ấn của ngời nghệ sỹ, gắn với cái tôi của chủ thể sáng tạo, con ngời còn đ-

ợc gắn với từng thể loại riêng và ở mỗi một thể loại có một chức năng, ph ơngtiện biểu hiện riêng Muốn tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con ngời thì phảixuất phát từ nhân vật, bởi nhân vật là phơng tiện chính để nhà văn thể hiệnquan niệm về con ngời

II Quan niệm nghệ thuật về con ngời từ văn học trung đại đến văn học hiện đại.

Trong văn học Việt Nam từ khi nền văn học viết ra đời cho đến nhữngnăm 20 của thế kỷ XX, cái nhìn nghệ thuật chung nhất về con ngời là sự khámphá con ngời trong mối tơng quan "thiên nhân tơng dữ", "thiên nhân tơngcảm" ở phơng Đông, nhất là ở Trung Quốc và Việt Nam, văn học chịu ảnh h-

kiến, đó là Nho, Phật, Đạo Hơn nữa, nhà văn trung đại còn chịu sự quy địnhnghiêm khắc của hệ ý thức phong kiến biểu hiện ở tôn ti trật tự xã hội với "tam cơng ngũ thờng", " tam tòng tứ đức" Do những quy định trên cho nên nhàvăn trung đại quan niệm con ngời nh một phần thể của vũ trụ, là một bộ phậncủa tự nhiên Thiên nhiên trở thành những chuẩn mực của cái đẹp, chuẩn mựccủa mọi tài năng, phẩm chất, sức mạnh của con ngời Nói về ngời con gái đẹp,các nhà văn, nhà thơ thờng sử dụng hình ảnh dáng liễu, dáng mai Nói chínam nhi thì "đầu đội trời, chân đạp đất" với hình ảnh cây tùng, cây trúc Rồikhi miêu tả tài năng của con ngời thì các nhà văn trung đại giải thích do

"mạch đất tính trời"," do khí thiêng sông núi tạo nên Con ngời trung đại coithiên nhiên là sức mạnh to lớn, vĩnh hằng có sức thống trị con ngời cho nêncon ngời khao khát vơn mình tới những sức mạnh đó Con ngời trung đại cũngcoi thiên nhiên là chuẩn mực của cái đẹp và cái vĩnh cửu, do đó con ngời luônthể hiện khát vọng vơn tới giá trị vĩnh hằng

Đến văn học hiện đại, quan niệm về con ngời của các nhà văn tuy cóphần thừa hởng quan niệm văn chơng trung đại nhng cơ bản đã hoàn toànkhác Từ những năm 20 của thế kỷ XX trở đi, các nhà văn hiện đại quan niệmcon ngời cá nhân đợc tách khỏi cộng đồng tự trở thành vị trí trung tâm, mọisuy nghĩ, nhận thức, hành động tình cảm của con ngời đều xuất phát từ trungtâm này và hớng về nó Nguyên nhân dẫn tới quan niệm này là do sự chuyểnbiến của xã hội Nền kinh tế thị trờng của chủ nghĩa t bản phơng Tây đã trànvào Việt Nam trong những năm đầu thế kỷ XX Sự thay đổi này đã dẫn đến sựthay đổi trong quan niệm của nhà văn về con ngời ở tất cả các trào lu, xu h-ớng thời kỳ văn học hiện đại đều lấy con ngời cá nhân làm nhân vật trung tâm( khác với văn chơng trung đại lấy vũ trụ làm trung tâm, làm thớc đo cho mọigiá trị của con ngời), con ngời cá nhân ấy có khi mạnh dạn tự khẳng định sựtồn tại của mình trên trần thế:

" Ta là Một, là Riêng, là Thứ nhất Không có chi bè bạn nổi cùng ta"

( "Hy mã lạp sơn"- Xuân Diệu)

Cũng có khi tự bộc bạch những tâm trạng, cảm xúc của mình: buồn, vui, bấthạnh, khổ đau, nỗi cô đơn, sự thất vọng và niềm hy vọng… Nhà văn hiện đạithoát khỏi sự cơng toả của các lễ giáo phong kiến nên họ có quyền xây dựngnhân vật theo cách riêng của mình, nhng vẫn trên cơ sở học hỏi tiếp thu ảnh h-ởng của truyền thống Vì thế nếu xét trong cả qúa trình thì nhân vật trong vănhọc hiện đại không có tính cách đơn nhất mà là một phức hợp tính cách, mỗi

một tính cách phản ánh một dục vọng hay một khát vọng của con ngời, nh vậy

có thể hình dung trong một nhân vật cùng một lúc có nhiều con ngời, mỗi conngời này là một lực lợng giằng xé, lôi kéo nhân vật về một phía nhng cùngcộng hởng để tạo thành nhân vật trong một tác phẩm

III "Nhật ký trong tù" và khái quát quan niệm nghệ thuật về con ngời trong tác phẩm :

Đây chính là nét độc đáo nổi bật của tập thơ Nói về sự ra đời này Giáo sNguyễn Đăng Mạnh nhận xét: "Một tác phẩm vĩ đại mà tác giả hình nh chỉ

đánh rơi vào kho tàng văn học nh một hành động ngẫu nhiên hoặc giả còn cóthể nói nh là câu chuyện vạn bất đắc dĩ"

Tháng 2-1941 Bác Hồ về nớc trực tiếp lãnh đạo phong trào cánh mạngViệt Nam, lúc bấy giờ tình hình thế giới và trong nớc diễn ra phức tạp và khẩntrơng Để tranh thủ sự viện trợ của quốc tế, Bác nhận nhiệm vụ hết sức nặng

nề là đi sang Trung Quốc để bắt liên lạc với đồng minh Ngày 13-8-1942 vớitên là Hồ Chí Minh, Ngời lên đờng sang Trung Quốc, sau khoảng nửa thángtrời đi bộ, Bác đã bị bắt ngày 28-9-1942 tại thị trấn Túc Vinh thuộc huyệnLĩnh Tây - Quảng Tây - Trung Quốc Từ đây Bác phải trải qua quãng đờng tù

đày cơ cực kéo dài trong suốt 13 tháng, bị giải tới giải lui gần 13 ngục khắptỉnh Quảng Tây Chính trong thời gian tù đày khổ cực này Ngời vẫn làm thơ

và lịch sử văn học có đợc một tài sản vô giá là "Nhật ký trong tù" gồm 133 bàithơ chữ Hán, phần lớn là tứ tuyệt đợc ghi trong cuốn sổ tay, ở ngoài bìa vẽ hainắm tay bị xích đề dới là " Ngục trung nhật ký"

Khi nghiên cứu "Nhật ký trong tù" ngời ta thờng chú ý đặc trng thể loạicủa tác phẩm này ở đây có sự kết hợp giữa tập nhật ký với tính chất của nó làtả thực, ghi chép một cách trung thực quãng đời tù đày của Hồ Chí Minh Vìthế, chính đặc điểm về nhật ký đã tạo ra giá trị lịch sử cho tác phẩm Mặt khác

" Nhật ký trong tù" còn là một tập thơ nên nó mang đặc điểm của một tập thơtrữ tình Vì vừa là một tập nhật ký vừa là một tập thơ nên " Nhật ký trong tù"

đã kết hợp đợc những đặc điểm của một tiếng thơ mang phong vị cổ điển á

đông với đặc điểm hiện đại: vừa hớng nội, vừa hớng ngoại, vừa hiện thực vừatrữ tình, vừa châm biếm, tự trào, triết lý.

" Nhật ký trong tù" có nhiều đặc điểm nghệ thuật độc đáo về cái tôi trữtình, về không gian, về thời gian nghệ thuật, về quan niệm con ngời, về sự kếthợp phong vị cổ điển và tinh thần hiện đại Trong đó ngời ta chú ý đến đặc

điểm nổi trội nhất là về ngôn ngữ Ngôn ngữ giản dị mà hàm xúc, nhiều ẩn dụ,nhiều tợng trng, cấu tạo theo nhiều tầng ý nghĩa, mở ra nhiều liên tởng trongtâm t ngời đọc theo kiểu " thi tại ngôn ngoại"( " Cảnh chiều tối", " Giải đisớm", " Học đánh cờ", " Cột cây số", " Nghe tiếng giã gạo"…) Roger Denux -

nhà văn Pháp đã nhận xét rất tinh tế rằng: " Thơ Ngời nói ít mà gợi nhiều, là

loại thơ có màu sắc thanh đạm, có âm thanh trầm lắng, không phô diễn mà

nh cố khép lại trong đờng nét để cho ngời đọc tự thởng thức lấy cái phần ý ở ngoài lời Phải yên lặng một mình đọc thơ Ngời, phải thỉnh thoảng ngừng lại

để suy nghĩ mới cảm thấy hết cái âm vang của nó và nghe những âm vang ấy

cứ ngân dài mãi"(946.10).

" Nhật ký trong tù" nói riêng, thơ Hồ Chí Minh nói chung chúng takhông thấy có những bài " hô to gọi giật" nh thờng thấy ở một số nhà cáchmạng khác mà là những lời lẽ giản dị, mộc mạc, rất dễ hiểu và rất dễ cảm.Chữ Hán dùng trong thơ cũng phần nhiều là bạch thoại chứ không chất chứa

điển tích, điển cố hay những câu chữ đẽo gọt, mài rũa cầu kỳ, chúng ta thấyBác "đọc" ra thơ hơn là "nghĩ" ra thơ Nếu câu nói "thơ là ngời" là đúng thìthơ của Bác cũng phản ánh tính chất giản dị của Bác, nếu chỉ có những lời lẽgiản dị thì cha phải là thơ vì thơ khác với lời nói thờng ở những chỗ nó có "vị",

nó làm cho ngời ta cảm Thơ của Bác nh trên đã nói rất giản dị và cũng rất

đậm đà, dễ đi vào tâm hồn ngời đọc Có chăng cảm nhận đợc điều này mà nhàthơ Cuba Phelich Pita Rodrighet đã dành cho "Nhật ký trong tù" những lời

trang trọng: " Nhật ký trong tù là toà nhà bằng ngôn ngữ vững chắc và đẹp,

ngời ta có cảm giác nh mỗi bớc đi đều chạm vào gốc rễ sâu xa của một trong những con ngời kỳ diệu ít có, những con ngời nh những tảng đá lớn làm nền cho nhân loại"(414.10).

Ai đã từng hơn một lần đọc " Ngục trung nhật ký" hẳn khó có thể quên

đợc những vần thơ mở đầu nh một sự tuyên ngôn của tác giả:

" Ngâm thơ ta vốn không ham Nhng mà trong ngục biết làm chi đây Ngày dài ngâm ngợi cho khuây

Vừa ngâm vừa đợi đến ngày tự do"

Bài thơ không chỉ là tuyên ngôn, mà chính là quan niệm của Hồ ChíMinh, về văn chơng nghệ thuật Viết văn làm thơ không phải là mục đích cuốicùng của Ngời Đặc biệt Ngời không bao gìơ có ý định viết " Nhật ký trongtù" để đợc xuất bản, để đợc nổi tiếng mà đơn giản đó chỉ là một trong nhữngcách để giải trí, để bày tỏ tâm t tình cảm của mình Đồng thời có lẽ còn là nhucầu của một con ngời hết sức năng động không chịu để cho tâm trí mình đợcnghỉ ngơi chăng? Nói nh vậy không phải Bác khinh nghề văn, nếu nh Bác đãtừng có lúc tán thởng câu thơ của Viên Tử Tài " lập thân tối hạ thị văn chơng "thì điều đó chỉ có nghĩa là Bác coi thờng những kẻ coi văn chơng cao hơncuộc sống, vì " sự nghiệp văn chơng " mà quay lng lại những thúc bách củanhiệm vụ xã hội nhất là trong hoàn cảnh nớc mất nhà tan Bác tuyệt đối khôngkhinh thờng một nghề gì, một việc gì " mỗi một ngời bất cứ là công tác gì, ở

đơn vị nào đều là quan trọng Công việc gì có ích cho Đảng, cho cách mạngcũng vẻ vang Huống chi " văn hoá nghệ thuật cũng là một mặt trận và vănnghệ sỹ là những chiến sỹ trên mặt trận ấy " Bác không coi mình là nghệ sỹ,không nghĩ mình thật sự làm thơ Vì thế khi có ngời hỏi về " Nhật ký trong tù"

Bác nói : " Các chú không nhắc thì Bác cũng không nhớ đến nữa Bác không

phải là ngời hay thơ, mà thơ của Bác cũng không hay Mời mấy tháng bị nhốt trong cái phòng u ám và quạnh hiu, một mình một bóng, không đợc nói chuyện với ai, không có việc gì làm Muốn " du lịch " thì đi dọc chỉ năm bớc,

đi ngang chỉ bốn bớc Để "tiêu khiển " ngày giờ chỉ có cách nghêu ngao vắn tắt ghi lại sinh hoạt của ngời tù cho khuây khoả thế thôi chứ thơ thú gì đâu …" "

(455.10 ) Nên " Nhật ký trong tù" trớc hết là tập thơ tự viết cho chính mình,ghi lại vắn tắt những điều tai nghe, mắt thấy làm mình trăn trở, suy nghĩ vàxúc cảm

Sau khi Bác đợc chính quyền Tởng Giới Thạch thả ra khỏi tù thì tập thơ

đã theo chân Bác về nớc, Bác đã vô tình đánh mất tập thơ nên mãi về sau ngời

ta mới tìm lại đợc Năm 1959 Viện văn học tổ chức dịch thuật, năm 1960 tácphẩm đợc xuất bản lần đầu có 114 bài còn bỏ sót nhiều bài Đến năm 1983 thì

đợc chỉnh lý, bổ sung 127 bài Nhân dịp Unesco tổ chức kỷ niệm 100 nămngày sinh danh nhân văn hoá Hồ Chí Minh thì tập thơ mới đợc công bố trọnvẹn 133 bài

2 Khái quát quan niệm con ngời trong tác phẩm:

Có thể có một mẫu số chung nào đó cho quan niệm nghệ thuật về conngời của một thời đại, một thời kỳ hoặc một xu hớng, trào lu văn học Nhng

sáng tạo của cá tính nghệ sỹ Nó là mô hình nghệ thuật của nhà văn, mặc dù

nó gắn bó mật thiết với mặt bằng ý thức và văn hoá thẩm mỹ của thời đại đãsinh ra nó Nó thừa hởng kinh nghiệm nghệ thuật quá khứ nhng không lặp lại.Cuộc sống và con ngời trong nguyên mẫu của hiện thực đi qua sự khúc xạ đặcbiệt của tâm hồn, thế giới tâm linh và nỗi niềm tâm sự của nhà văn mới trởthành hình tợng Quan niệm nghệ thuật về con ngời là cách nhìn, cách cắtnghĩa, đánh gía, khái quát con ngời của nhà văn thông qua các phơng diện,các yếu tố của hình thức nghệ thuật trong tác phẩm Hình thức trực tiếp củaquan niệm nghệ thuật về con ngời là các kiểu nhân vật Không thể khảo sátquan niệm nghệ thuật của nhà văn từ sự " quyết định" của các yếu tố nằmngoài văn bản nh thời đại, lịch sử, gia đình và bản thân, di truyền và huyếtthống, nền giáo dục và hệ ý thức mà nhà văn chịu ảnh hởng, hoạt động chínhtrị và sứ mệnh lịch sử của nhà văn… các yếu tố này có thể có một vai trò đốichiếu với các yếu tố hình thức nghệ thuật của văn bản tác phẩm để tìm ra tính

"có nghĩa", sự " hợp lý", tính " quy luật" của hình thức chứ bản thân chúngkhông hề và không thể quyết định giá trị nghệ thuật của tác phẩm

Con ngời trong "Nhật ký trong tù" đợc thể hiện là một con ngời đadạng, phức hợp của nhiều tính cách, có hai con ngời trong một con ngời vănhoá, cao cả, vĩ đại Hồ Chí Minh, ở hình tợng trung tâm nhân vật trữ tình là conngời tự nhận thức, tự phát hiện về chính mình của tác giả, thể hiện lòng kiêntrung đối với sự nghiệp cách mạng, một tinh thần thép, tinh thần của một ngờianh hùng không bao khuất phục trớc gông cùm, xiềng xích, luôn luôn vững b-

ớc tiến lên, bền gan chiến đấu ở khía cạnh này cho ta thấy hình ảnh về HồChí Minh - con ngời cao cả của muôn đời

Hồ Chí Minh là một con ngời vĩ đại, nhng không bao giờ ông miêu tảmình bằng một dáng điệu " vĩ nhân", không bao giờ Ngời gò lấy cho mìnhmột "khẩu khí" phi thờng… Ngời không những vui cái vui lớn của hàng triệu ,hàng triệu nhân dân lao động….Ngời còn thích thú cái thích thú hồn nhiên dễdãi của mỗi con ngời bình thờng chúng ta ở Hồ Chí Minh cái chung của dântộc, của giai cấp đã thành hẳn cái riêng của Ngời Có chăng nhận thức đợc

điều này mà nhà nghiên cứu Lê Đình Kỵ đã có những lời nhận xét rất xác

đáng: " Thơ Bác lớn mà không cần phải ngự trị trên các đỉnh núi hay phiêu

diêu trên các tầng mây …" trong thơ Bác có chuyện " mắm, muối, t ơng, cà", còn có cả chuyện cơm, áo, gạo tiền, củi, nớc, tắm giặt, vệ sinh …" nh ng không

có trờng hợp nào mà vì thế mà "Nhật ký trong tù" rơi vào vụn vặt, tầm thờng vì đằng sau những chuyện ấy là mối quan tâm lớn đến vui buồn của quần

chúng, là trách nhiệm nói lên tiếng nói của lịch sử đối với một chế độ, một tình trạng xã hội cần phải nhanh chóng đẩy vào quá khứ để nhân loại tiếp tục tiến lên" ( 117.3) Hơn một nửa tập thơ, chúng ta bắt gặp những cảnh tợng rất

đỗi bình thờng, giản dị, gắn với cuộc sống thờng nhật của Bác Qua đó để thấyrằng: Bác cũng là một con ngời bình thờng nh bao con ngời khác - con ngờibằng da bằng thịt với sinh hoạt hằng ngày: ăn, ở, đi lại…với tâm trạng trần thếnhất của con ngời: có vui, có buồn, có nỗi cô đơn, có niềm khắc khoải chờmong…Mặt khác, đối tợng trữ tình trong thơ cũng là những con ngời bình th-ờng nh : Em bé trong nhà lao Tân Dơng, ngời bạn tù thổi sáo, ngời vợ khócchồng, những phu làm đờng…qua việc phản ánh một tình huống, một cảnhngộ của các nhân vật này ta thấy tấm lòng bao dung , thơng yêu con ngời vôhạn của Bác Về phơng diện này càng khắc hoạ rõ nét hơn cho chúng ta vềhình ảnh lãnh tụ kính yêu của dân tộc, vị Cha già của nhân dân - một con ngờibình thờng nh bao con ngời nhng ẩn sâu trong con ngời ấy là trái tim lớn, mộtnghệ sỹ lớn

Khi nghiên cứu con ngời trong "Nhật ký trong tù" chúng ta phải có cáinhìn toàn diện và sâu sắc về con ngời ngoài đời và con ngời hiện diện trongthơ Nếu chỉ chăm chăm đào sâu khám phá phần con ngời lịch sử với tầm vóclớn lao mà quên mất phần con ngời đời thờng thì đó là cách nhìn một chiềuphiến diện Thực chất có hai con ngời trong một nhân cách văn hoá Hồ ChíMinh: con ngời cao cả và con ngời bình thờng nh mọi con ngời, nhng chúng

ta không nên tách rời hoàn toàn hai con ngời này bởi xét cho cùng hai con

ng-ời này đều đợc bắt nguồn từ một con ngng-ời và chung đúc thành một con ngng-ời

Đó là sự kết tinh, sự hài hoà giữa lãnh tụ và nhân dân, giữa thời đại và dân tộc,giữa chính trị và tình đời, tình ngời, giữa cao siêu và bình dị, giữa đa dạng vàthống nhất Hai con ngời trong một nhân cách văn hoá Hồ Chí Minh đã tạonên hình ảnh về một con ngời vĩ đại - Ngời xứng đáng là " một bậc đại nhân,

đại chí, đại dũng", anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hoá thế giới

Chơng II:

Con ngời cao cả Hồ Chí Minh trong

Hy lạp La Mã cổ đại Về sau mỹ học Mác - Lê Nin khẳng định cái cao cả tồntại trong khách quan, vốn là đặc tính của các sự vật, hiện tợng trong mối quan

hệ của nó đối với con ngời Cái cao cả là cái có tầm vóc lớn lao, phi thờng, cóthể gây ra ở con ngời cảm giác choáng ngợp, chiêm ngỡng, kính phục, đôi khipha lẫn chút bối rối, sợ hãi Cái cao cả có trong tự nhiên ( giông bão, thác đổ,núi cao, sông rộng, trời xanh, biển động, …), trong xã hội ( các biến động lịch

sử, chiến công, các vĩ nhân, anh hùng) và trong nghệ thuật ( hình tợngPromete trong tác phẩm của Etsin hay hình tợng Thánh Gióng trong truyện cổViệt Nam….) phạm trù cái cao cả không chỉ liên quan đến đặc tính của các sựvật, hiện tợng khách quan mà còn có quan hệ tình cảm với chủ quan của conngời Có cái cao cả của núi ngất trời, nhng đồng thời cũng có cái cao cả củatình cảm, khát vọng nghệ thuật, cái cao cả đợc tạo thành bằng hai nguồn đó

Con ngời cao cả trong văn học đợc hiểu là con ngời vơn tới những giátrị lớn lao siêu việt, mang tầm vóc lịch sử cả về không gian, thời gian , kích th-

ớc Con ngời cao cả đã có mặt trong văn học truyền thống với hình ảnh nhữngngời anh hùng hào kiệt, bậc hiền nhân quân tử Họ mang trong mình nhữngphẩm chất cao đẹp tiêu biểu cho một cộng đồng, một dân tộc Đó là hiện thâncủa những con ngời có ý chí lớn lao phi thờng " đầu đội trời, chân đạp đất"( hình ảnh ngời anh hùng Từ Hải); những con ngời xả thân vì nghĩa lớn, chốnglại cái ác, bảo vệ công lý Con ngời trung đại chịu ảnh hởng sâu sắc của các lễgiáo phong kiến, luôn khao khát hớng đến những giá trị văn hoá tinh thần theoquan diểm của nho giáo Nho giáo quan niệm con ngời mang t tởng nhập thế,hành đạo giúp đời, con ngời luôn có ớc vọng về một xã hội an minh, hoà mụctrong một thế giới đại đồng và đặc biệt là t tởng triết lý hành động:

"Đem đại nghĩa để thắng hung tàn

Lấy chí nhân để thay cờng bạo"

Tiêu biểu cho quan niệm con ngời đạo lý là truyện "Lục Vân Tiên" (Nguyễn

Đình Chiểu), những nhân vật: Lục Vân Tiên, Kiều Nguyệt Nga, ông Quán,

ông Tiều, ông Ng, tiểu đồng…đều là những ngời sống chết vì đạo, vì lẽ phảitruyền thống, họ sống theo lối dạy cổ truyền:

"Nhớ câu kiến ngãi bất vi

Làm ngời thế ấy cũng phi anh hùng"

Trong văn chơng, ta bắt gặp hình bóng con ngời kẻ sĩ, cao sĩ biết thời thế, biết

u hoạn, có khí tiết, không màng danh lợi, luôn luôn chăm lo cho việc nớc (nhNguyễn Khuyến, Nguyễn Bỉnh Khiêm…) Đó là hình ảnh về con ngời cao cảcủa muôn đời

Về một khía cạnh khác, con ngời cao cả là con ngời coi thờng cơm áovật chất, những nhu cầu bản năng ở đời, con ngời "bên trên " đối lập với conngời "bên dới"

Con ngời cao cả trong văn học trung đại đợc ý thức chủ yếu trong ánhsáng của lý tởng phật giáo, nho giáo, đạo giáo nên phẩm chất của họ đợckhẳng định trên phơng diện đời sống tinh thần thanh cao thoát tục Họ mangtrong mình tính cách của những anh hùng hy sinh vì nghĩa lớn

Đến văn chơng thời hiện đại, từ những năm đầu của thế kỷ XX trở đi,con ngời cao cả đợc hiểu theo một nghĩa khác, đợc nâng lên cho phù hợp vớihoàn cảnh lịch sử của đất nớc Khi đất nớc có giặc ngoại xâm , con ngời caocả đợc thể hiện là nhng con ngời xả thân vì cách mạng, vì độc lập tự do cho Tổquốc, vì hạnh phúc của nhân dân Những con ngời này ta bắt gặp trong thơPhan Bội Châu, Phan Chu Trinh Nhân vật trữ tình trong bài thơ thờng lànhững đấng nam nhi giàu lòng yêu quê hơng đất nớc, muốn làm nên sựnghiệp to lớn, xoay chuyển trời đất, và dù con đờng cứu nớc có phải trải quamuôn vàn thử thách và nguy hiểm thì con ngời chiến sĩ ấy vẫn kiên cờng, bấtkhuất, giữ vững niềm tin, ý chí chiến đấu, lạc quan tin tởng vào tơng lai tơisáng:

"Thân ấy hãy còn, còn sự nghiêp Bao nhiêu nguy hiểm sợ gì đâu"

( " Cảm tác vào nhà ngục Quảng Đông"- Phan Bội Châu)

Đầu thế kỷ XX, khi đất nớc vẫn chìm đắm trong đêm trờng nô lệ, khi

"non sông đã chết", đã bị ngoại bang xâm chiếm, giày xéo thì thân phận nhândân ta chỉ là kiếp ngựa trâu, có sống cũng nhơ nhuốc nhục nhã Nên nhiệm vụhàng đầu mà mỗi ngời dân yêu nớc hớng tới là tìm cho kì đợc con đờng cứu n-

ớc Đó là khát vọng ngàn đời của ngời dân mất nớc, nh Chủ tịch Hồ Chí Minh

đã nói: "Độc lập cho Tổ quốc, tự do cho đồng bào, đấy là tất cả những điều tôi

muốn, là tất cả những điều tôi hiểu" Vẫn biết con đờng cách mạng là giannan, khổ ải, có khi phải đối diện với cái chết:

"Đời cách mạng từ khi tôi đã hiểu Dấn thân vô là phải chịu tù đày

và với dân tộc Hình ảnh con ngời cao cả còn đợc thể hiện ở tình cảm bao la

"ôm cả non sông mọi kiếp ngời", họ bày tỏ niềm xót thơng vô hạn đối vớinhững thân phận nhỏ bé bất hạnh trong xã hội

Bên cạnh đó họ còn dành một góc tâm hồn mình cho thiên nhiên, thiênnhiên đã trở thành ngời bạn tri âm tri kỷ Nhng họ ý thức đợc rằng, thơ cakhông chỉ ngợi ca cảnh đẹp thiên nhiên mà còn phải phục vụ cho cuộc đấutranh chung của dân tộc, trong thơ phải thể hiện đợc tính chiến đấu, tinh thần "thép":

"Thơ xa yêu cảnh thiên nhiên đẹp Mây, gió, trăng, hoa, tuyết núi sông Nay ở trong thơ nên có thép

Nhà thơ cũng phải biết xung phong"

(" Cảm tởng đọc thiên gia thi"- Hồ Chí Minh)

Mỗi thời đại có thể có những quan niệm khác nhau về con ngời cao cả,nhng tựu chung lại đặc điểm nổi bật nhất: họ là hiện thân của con ngời lý t-ởng, luôn khát khao vơn tới những giá trị văn hoá tốt đẹp của dân tộc.Vì thếcon ngời cao cả đã, đang và sẽ mãi mãi đợc in dấu trong thơ văn xa và nay,trong trái tim mỗi chúng ta

II Các hình thức biểu hiện và ý nghĩa của con ngời cao cả trong " Nhật ký trong tù":

Từ thuở nằm trong nôi ai chẳng đợc nghe tiếng ru hời tha thiết của bà,của mẹ:

"Tháp Mời đẹp nhất bông sen

Việt Nam đẹp nhất có tên Bác Hồ"

Bác Hồ là ngời Việt Nam đẹp nhất trong tất cả những ngời Việt Nam đẹp nhất.Bác là kết tinh của Việt Nam suốt bốn ngàn năm lịch sử, Ngời chính là " Sencủa loài ngời" (Chế Lan Viên), phẩm chất cao quý ấy không chỉ đợc biểu hiện

qua con ngời ngoài đời của Bác với sự nghiệp cách mạng vĩ đại mà còn đợcthể hiện trong những vần thơ thấm đẫm tình đời, tình ngời, có khi ngay cảtrong hoàn cảnh tăm tối của ngục tù, từ 133 bài thơ đợc viết " dới giá treo cổ"vẫn toả ra ánh sáng lấp lánh của một tâm hồn lớn - một nhân cách lớn

"Nhật ký trong tù" trớc hết là tiếng nói của một ngời cộng sản dù trongcảnh lao tù vẫn giữ vững ý chí chiến đấu và thể hiện tinh thần kiên cờng bấtkhuất:

"Thân thể tại ngục trung

Tinh thần tại ngục ngoại

Dục thành đại sự nghiệp

Tinh thần cánh yếu đại"

Biện pháp tu từ nghệ thuật nổi bật nhất trong bài thơ là tác giả dùngphép đối Trớc hết, đối giữa câu 1 và câu 2, thân thể với tinh thần, trong ngụcvới ngoài ngục Nói cách khác : giữa hoàn cảnh và ý chí con ngời

Câu 1, Bác thừa nhận một thực tế, một hoàn cảnh đặc biệt ( hay nóitheo ngôn ngữ văn học là một hoàn cảnh điển hình ) : Bác bị tù đày Chữ

"Tại" ở đầu câu 1 là sự thừa nhận ( Không xem thờng khinh bạc trớc khókhăn, cũng không cờng điệu , thổi phồng, bác chỉ nói Bác bị giam cầm Thừanhận một thực tế đúng mức và khách quan là một đức độ, một nhãn quanmang tính khoa học của ngời chiến sĩ cộng sản)

Thừa nhận đúng mức thực tế khách quan để xác định một thái độ, mộtcách sống trớc một hoàn cảnh Chữ "Tại" ở câu 2 khẳng định điều ấy Nhngtại sao kẻ thù hay nhà tù của chúng không thể giam đợc tinh thần của Bác Cáikhông gian có hạn của nhà tù, nếu so sánh với không gian vô hạn ngoài nhà tù

mà Bác nói đến trong câu thơ, ta thấy rõ: tinh thần Bác cao quá, lớn quá, nhà

tù chúng, cái chế độ của chúng hoàn toàn bất lực

Mà quả vậy: tâm hồn của Bác luôn bay bổng trong cái không gian rộnglớn lúc thì một xóm núi ven sông, lúc thì nghìn dặm bâng khuâng hồn nớc cũ,lúc tâm hồn Bác trải rộng ra theo dõi cả PHƯƠNG ĐÔNG, cả hoàn cầu…

ý thơ cho phép ta nghĩ: bản chất tinh thần của Bác là to lớn vĩ đại Bác cũng tựkhẳng định cho mình sự cố gắng vơn lên về mặt ý chí để đè bẹp cái hoàn cảnh

khó khăn trên ("Thời cuộc không bao giờ có một giá trị tuyện đối ảnh hởng

của nó tuỳ theo mỗi ngời Tai hoạ có thể là một nấc thang cho một thiên t, là một kho tàng cho ngời khôn lanh hoặc một vực thẳm cho kẻ yếu hèn" H BANZắC).

Hai câu thơ tiếp theo trong một tơng quan hữu cơ gắn bó Yếu tố nàylàm tiền đề thúc đẩy yếu tố kia Hai chữ " Đại" ở hai câu rất khác nhau Chữ "

Đại" (Đại sự nghiệp) là từ bổ nghĩa cho sự nghiệp Nhng "Đại" (trong cánhyếu đại) trở thành tính chất đối tợng miêu tả Tinh thần ở đây to lớn chứ khôngphải cao Cao chỉ nói đợc chiều rộng của không gian "Đại" vừa nói đợc chiềucao vừa là bề rộng Với cách dùng từ nh vậy, Bác muốn nói rõ vấn đề mức độcủa ý chí phấn đấu, vấn đề tầm cỡ tinh thần cần có để tơng xứng với sự nghiệplớn lao của Bác: sự nghiệp cứu dân cứu nớc

Nhìn lại vấn đề, không phải bài thơ chỉ đối lập ở câu1 với câu 2 mà sự

đối lập có chủ định , có tầng lớp Đối lập với câu 1 là câu 2, 3 và 4 Bác khôngphải làm cái việc " cho giống", "cho ra" thơ Đờng tức là có đối có đáp Bảnthân sự sống, sự nghiệp, suy nghĩ của Bác có sự đối lập ấy Đó là đối với hoàncảnh khó khăn cần xác định : tinh thần không khuất phục, ngợc lại vơn lêntrên, đè bẹp hoàn cảnh ấy Muốn vậy phải chú ý đến lý tởng, đến sự nghiệp,một sự nghiệp lớn và tinh thần to lớn , ba câu thơ, ba ý tầng tầng lớp lớp đèbẹp lên cái hoàn cảnh kia

Và bài thơ cũng bỗng hiện lên hai hình ảnh đối lập: một hình ảnh củathân thể bị giam cầm và đối lập, to lớn hơn đè bẹp cả hoàn cảnh ấy là con ngờivới tất cả ý chí, nghị lực tinh thần và lý tởng cao đẹp Nhiều bài thơ trongNgục trung nhật ký có cách diễn đạt bằng hai hình ảnh:

" Ví không có cảnh đông tàn Thì dâu có cảnh huy hoàng ngày xuân

Nghĩ mình trong bớc gian truân

Tai ơng rèn luyện tinh thần thêm hăng"

(Tự khuyên mình)

Đọc " Nhật kí trong tù" chúng ta thấy rằng: tinh thần không hề có ýnghĩa siêu hình, tinh thần không tách rời thể phách của con ngời mà trái lạichính là yếu tố cao quý trong con ngời, để cho con ngời có thể vơn lên cao lớnhơn tầm vóc của thể xác mà vợt qua mọi gian khổ trên đờng đấu tranh cáchmạng để đi đến thắng lợi Tinh thần ấy của Hồ Chí Minh có lúc đợc bộc lộmột cách trực tiếp:

" Kiên trì và nhẫn nại

Không chịu lùi một phân Vật chất tuy đau khổ

Không nao núng tinh thần"

( Bốn tháng rồi)

Nhng cũng có khi kín đáo thể hiện trong những sự vật, sự việc bình ờng thông qua đó nêu lên một triết lý, một chân lý Chẳng hạn: nghe tiếng giãgạo lúc chiều hôm , Bác liên tởng đến sự rèn luyện tu thân:

" Gạo đem vào giã bao đau đớn Gạo giã xong rồi trắng tựa bông

Sống ở trên đời ngời cũng vậy

Gian nan rèn luyện mới thành công"

( Nghe tiếng giã gạo)

Câu thơ không rơi vào hình thức giáo huấn, khô khan, trừu tợng mà tạonên một sự xúc động trầm lắng nhờ sự kết hợp trí tuệ với cảm xúc Bài thơ cógiá trị soi đờng, chỉ lối cho bạn đọc phơng hớng hành động, tích cực chủ động

và vững chắc một niềm tin

Nhờ có tinh thần kiên định, tâm thế ung dung tự tại, Hồ Chí Minh đãthực hiện "những cuộc vợt ngục" về tinh thần, sức mạnh của niềm tin và khíphách đã tạo cho ngời chiến sỹ một thế đứng cao hơn hẳn cái hiện thực đen tốicủa nhà tù Tởng Giới Thạch Vì thế câu thơ của Hồ Chí Minh lạc quan, ungdung, thanh thản lạ thuờng:

" Đáp thuyền thẳng xuống huyện Ung Ninh Lủng lẳng chân treo tựa giảo hình

Làng xóm ven sông đông đúc thế Thuyền câu rẽ sóng nhẹ thênh thênh"

Bài thơ có bốn câu nhng chỉ có một câu gợi cảnh tù đày " Lủng lẳngchân treo tựa giảo hình" câu thơ đọc lên ta thấy xót xa cho cảnh ngời tù bị giảitới giải lui từ nhà lao này đến nhà lao khác trong t thế hai chân bị treo ngợclên dàn thuyền Ba câu còn lại nh miêu tả một ngời lãng du đi tìm cảnh thúthiên nhiên và cuộc sống của con ngời Tâm hồn của con ngời vẫn chung vuivới cảnh làng xóm trù phú ven sông và mắt vẫn dõi theo một chiếc thuyền câu

rẽ sóng đi về phía xa Kể cả nhan đề bài thơ cũng chẳng còn thấy cảnh tù đày.Toàn bộ bài thơ hiện hữu con ngời cao cả vơn lên, lấn át, chế ngự hoàn cảnh ,coi thờng cực hình, luôn tạo cho mình một tâm thế ung dung, thanh thản cáiung dung thanh thản ấy, Xuân Diệu cho là " lên đến mức thần thánh", đó là

điều khó thấy trong thơ xa Hình ảnh nhân vật trữ tình trong bài thơ này khiếncho ta nhớ đến hình ảnh ông già trong bài" Giang tuyết" ( Liễu Tông Nguyên),bất chấp cái khắc nghiệt, giá lạnh của thời tiết " Thiên sơn điểu phi tuyệt Vạnkính tung nhân diệt" ( Lạnh đến mức chim bay về tổ ngủ hết, con ngời khôngdám ra đờng), ấy thế mà ông già vẫn dám ngồi giữa tuyết trời băng giá đểchìm đắm vào tâm trạng, nỗi niềm của mình Nh vậy, có sự gặp gỡ giữa haicon ngời trong hai bài thơ này Đó đều là những con ngời cao cả biết vợt lêntrên mọi hoàn cảnh để thể hiện khí phách lớn lao của mình

Trong " Nhật ký trong tù" chất thép đợc thể hiện khá rõ nét, nếu chúng

ta đọc kỹ tập thơ thì hầu nh bài nào cũng có "thép", "tinh thần thép" Nhng nó

đợc thể hiện một cách gián tiếp chứ không phải trực tiếp Đúng nh nhà phê

bình văn học Hoài Thanh đã phát hiện: " Khi Bác nói trong có thép ta cũng

cần tìm hiểu thế nào là thép trong thơ, ta cần phải hiểu linh hoạt mới đúng Không phải cứ nói chuyện thép, lên giọng thép mới có tinh thần thép" tinh

thần thép là tinh thần không khuất phục, không thoả hiệp đối với chủ nghĩa đếquốc, với giai cấp thù địch Và trong bài thơ dới đây tinh thần thép đợc thểhiện là tinh thần luôn giữ vững niềm tin, không bị nao núng trớc hoàn cảnhcùng cực, thiên nhiên khắc nghiệt:

" Gà gáy một lần đêm chửa tan Chòm sao đa nguyệt vợt lên ngàn Ngời đi cất bớc trên đờng thẳm Rát mặt đêm thu trận gió hàn"

( Giải đi sớm)

Hình tợng trung tâm của bài thơ là ngời tù bị giải đi từ sáng sớm tinhmơ khi bóng đêm cha tàn không gian hiu quạnh, giá rét, một tiếng gà heo hút,một chòm sao và một vầng trăng lạnh, một đỉnh núi mùa thu đổ dài xuống con

đờng xa thẳm Âm thanh càng vắng lặng sau tiếng gà, chỉ còn tiếng gió rít vàmàu sáng lạnh của trăng thu Trong cảnh gian lao đó, ngời tù " tay bị trói giậtcánh khuỷu, cổ mang vòng xích" vẫn hiện lên với t thế của một ngời chiến sỹ

ra đi vì nghĩa lớn, mặc cho trận trận gió thu lạnh thổi tới trớc mặt " nghênhdiện thu phong trận trận hàn ", thiên nhiên khắc nghiệt, thân phận tù đàykhông làm giảm đợc ý chí và lòng quyết tâm của ngời chiến sỹ

Nh vậy ở bất kỳ hoàn cảnh nào, Hồ chí Minh đều vợt qua cảnh tình củariêng mình để đến với cuộc đời " lấy cái vui của cuộc đời đánh bạt mọi đau th-

ơng " hay " hoà lệ thành thơ tả nỗi này"

Trong thơ xa con ngời cao cả thờng hớng đến không gian trên cao đểkhẳng định vị trí của mình trong đất trời, vũ trụ Còn trong thơ Hồ Chí Minh tabắt gặp thế đứng cao, tầm nhìn xa của Ngời về sự nghiệp cách mạng của dântộc Ngời nhắn nhủ : hãy luôn giữ vững thế tiến công và tin tởng vào tơng lai t-

ới sáng:

" Tấn công, thoái thủ nên thần tốc Chân lẹ, tài cao ắt thắng ngời"

(III)

( Học đánh cờ)

Hồ Chí Minh sinh ra và lớn lên trong cảnh nớc mất nhà tan, dân nô lệ.Ngời không đành lòng chứng kiến nỗi đau chung của toàn dân tộc, ngày 05-06-1911- ngày định mệnh đã đến, Ngời đã quyết định ra đi tìm đờng cứu nớcmang theo tâm hồn, t tởng , dòng máu bất khuất của ông cha Nhng Ngờikhông muốn đi theo vết xe đổ của các anh hùng đã thất bại trong sự nghiệpcứu nớc Ngời chọn con đờng sang phơng Tây bởi đây là nơi có khoa học kỹthuật phát triển,có khẩu hiệu " Tự do, bình đẳng, bác ái " đã chạm vào khátvọng ngàn đời của các dân tộc bị áp bức Sau nhiều năm bôn ba Ngời đã tìm

đợc con đờng cứu nớc cho dân tộc - đó là con đờng cách mạng vô sản Dù bất

cứ ở đâu, làm gì, ngay cả khi bị vào tù, bị tra tấn dã man Ngời vẫn luôn chungthành với con đờng đó " Nhật ký trong tù" canh cánh một tấm lòng nhớ nớc,

than, phong trào cách mạng đang sôi nổi ở nớc nhà mà bản thân lại bị giamcầm trong tù ngục nơi đất khách quê ngời Vì thế mới có những vần thơ nh thếnày:

" Một canh …" hai canh …" lại ba canh Trằn trọc băn khoăn giấc chẳng lành Canh bốn, canh năm vừa chợp mắt Sao vàng năm cánh mộng hồn quanh"

( Không ngủ đợc)

Trong hoàn cảnh đặc biệt ấy Hồ Chí Minh tha thiết mong muốn đợc hy sinhcho tổ quốc, cho dân tộc Khi nghe tin Việt Nam có biến động đăng trên báoUng Ninh Ngời đã tởng tợng đến một cuộc khởi nghĩa bùng nổ:

" Thà chết chảng cam nô lệ mãi Tung bay cờ nghĩa khắp trăm miền Xót mình còn hãm trong tù ngục Cha đợc xông ra giữa trận tiền"

( Việt Nam có báo động)

Cũng có khi ngời đứng ngồi không yên , lo cho vận mệnh của đất nớc tronglúc gian nguy, cảm thấy "Buồn bực" vì "chí cao mà chẳng đáng đồng chinh"

133 bài thơ của " Ngục trung nhật ký" đã dệt nên bức chân dung tinhthần tự hoạ của Hồ Chí Minh- ngời cộng sản trong chốn lao tù Lòng yêu đời,yêu cuộc sống cùng với tinh thần lạc quan không chịu lùi bớc trớc mọi khókhăn gian khổ đã là một minh chứng hùng hồn cho bức chân dung tinh thần tựhoạ ấy Trong thời gian hơn một năm ở tù, Hồ Chí Minh bị giải qua m ời mấynhà lao ở tỉnh Quảng Tây Khi thì Ngời bị giải vào lúc nửa đêm, khi thì bị giảisuốt cả ngày, đi bộ "năm mơi ba cây số một ngày" , tàn tạ đến mức " áo mũdầm ma, rách hết dày" Nhng chúng chỉ có thể trói chân tay của Ngời, làm saochúng có thể trói đợc tâm hồn Bác Tâm hồn Bác vẫn bay bổng với thiênnhiên, hoà hợp với chim muông, hoa lá:

" Mặc dù bị trói chân tay Chim ca rộn núi, hơng bay ngát rừng

Vui say, ai cấm ta đừng

Đờng xa âu cũng bớt chừng quạnh hiu"

" Sự vật xoay vần đã đinh săn Hết ma là nắng hửng lên thôi Ngời cùng vạn vật đều phơi phới Hết khổ là vui vốn lẽ đời"

( Trời hửng)

Mỗi tấm lòng đến với " Nhật ký trong tù" đều rút ra đợc những bài học sâu sắc

và bổ ích về nhân sinh quan cuộc sống

Con nguời cao cả Hồ Chí Minh trong " Nhật ký trong tù" còn đợc thểhiện ở tình yêu thơng mênh mông đối với những con ngời bị áp bức, nhữngngời lao động cùng khổ Nhà thơ Tố Hữu đã phải thốt lên rằng:

" Bác ơi! tim Bác mênh mông thế Ôm cả non sông mọi kiếp ngời"

( Bác ơi)

đồng chí Phạm Văn Đồng cũng nói thêm: " Tình nhân đạo, tình thơng đồng

bào đó là điều sâu sắc và tốt đẹp nhất trong con ngời Hồ Chủ Tịch"

ở Hồ Chí Minh lòng thơng nớc, thơng dân, thơng nhân loại mang một nộidung mới sâu sắc, toàn diện Trớc hết đó không phải là lòng thơng hại của "

bề trên" nhìn xuống, cũng không phải là sự động lòng trắc ẩn của ng ời "đúngngoài" trông vào mà là sự đồng cảm của những ngời cùng cảnh ngộ đã từngtrải qua và chứng kiến biết bao cảnh đau thơng ngang trái, bất công Cũng làvì:

" Ngời đã đói một cơn đói ngày xa Vì Ngời đã chết hai triệu lần năm đói bốn lăm khủng khiếp

Bởi vì Ngời đã mặc lên mọi tấm áo xác xơ

Đã đi chân đất với mỗi đôi chân trần của ngời dân mất nớc Bởi vì Ngời đã chứa chất nỗi tủi nhục của mọi ngời cùng cực".

Trong nhà lao, nghe tiếng sáo sầu thảm của bgời bạn tù nhớ quê hơng, Bác

th-ơng cảm và nh thấy hiện ra trớc mắt một làng quê nào đó, có ngời thiếu phụ

b-ớc lên thêm một tầng lầu ngóng về phơng xa:

" Bỗng nghe trong ngục sáo vi vu Khúc nhạc tình quê chuyển điệu sầu Muôn dặm quan hà, khôn xiết nỗi Lên lầu ai đó ngóng trông nhau"

( Ngời bạn tù thổi sáo)

ở đây không còn là nỗi nhớ thơng hối tiếc của ngời khuê phụ đã trót xui chồng

ra đi lập công hầu trong bài " Khuê oán" của Vơng Xơng Linh Ngày xuânnhớ chồng ngoài chiến địa, ngời thiếu phụ bớc lên thêm một tầng lầu nhìn vềphía xa, nhng chỉ thấy một màu dơng liễu xanh Chủ đề bài thơ của Hồ ChíMinh là chủ nghĩa nhân ái Ngời thơng cảm cảnh ngộ xa cách của ngời bạn tù

và ngời khuê phụ qua tiếng sáo nhớ quê hơng Tiếng sáo đã tạo nên một niềm

đồng cảm sâu sắc giữa ba tâm hồn, ba cảnh ngộ Khúc nhạc t hơng của ngờibạn tù cũng có thể gợi lên tấm lòng nhớ nớc, nhớ quê hơng xa cách ngàn dặm

và " khuê nhân" ở đây có thể là vợ của ngời bạn tù mà cũng có thể là nhân dântrong nớc đang chờ mong ngời cán bộ lãnh đạo trở về

Bài thơ thể hiện tình cảm nhân đạo cao quý của hồ Chí Minh Cái cao quý cònnằm ở phần" vô ngôn" của bài thơ, phần "không nói" của thơ Đờng, thơ tứtuyệt Trong khi thơng vợ chồng ngời bạn tù, Bác cũng bị đày đoạ đau khổ và

có lẽ Bác là ngời đáng thơng nhất trong nhà tù tàn bạo đó Đêm Ngời nằm trênsàn đá lạnh " không đệm cũng không chăn, gối quắp lng còng ngủ chẳng an",

có những ngày phải đi bộ " năm mơi ba cây số một ngày áo mũ dầm ma ráchhết giày", lại bị giải đi bất kể ngày , đêm, khuya, sớm " tay bị giật cánhkhuỷu, cổ bị mang vòng xích Cụ Hồ Chí Minh đi mãi, đi mãi…( Trần DânTiên) còn biết bao chuyện đáng nói trong cái nhà tù " Rệp bò lổm ngổm nh

xe cóc Muỗi lợn nghênh ngang tựa máy bay" nhng Bác không nói, Bác đãquên đi nỗi đau khổ của riêng mình mà đem lòng yêu thơng những ngời bấthạnh " nâng niu tất cả chỉ quên mình"

Bác không thể dằn lòng đợc cảnh " vợ ngời bạn tù đến thăm chồng",chế độ tàn ác của Tởng Giới Thạch nh cánh song cửa sắt của nhà tù đã ngăncách không cho họ đợc gặp nhau:

" Anh đứng trong cửa sắt

Em đứng ngoài cửa sắt Gần nhau trong tấc gang

Mà biển trời cách mặt Miệng nói chẳng nên lời Chỉ còn nhờ khoé mắt Cha nói, lệ tuôn tràn Cảnh tình đáng thơng thật"

( Vợ ngời bạn tù đến nhà lao thăm chồng)

Nhà thơ Tố Hữu có những vần thơ thật cảm động khi viết về Bác:

" Trăm thế kỷ mang tên Ngời: ái Quốc Bạn muôn đời của thế giới đau thơng"

( Hồ Chí Minh)

Quả thực Bác dành tình thờng cho tất cả mọi ngời trên thế gian, không phânbiệt giai cấp, màu da, Ngời đã từng nói:

" Rằng đây bốn biển là nhà Vàng, đen, trắng, đỏ đều là anh em"

Và đặc biệt càng là ngời vất vả khổ cực thì Bác lại càng thơng, thơng ngời bạn

tù chỉ có cái chăn bằng giấy bồi, đêm thu cũng nh Bác, trằn trọc ngủ chẳngyên:

" Sách xa, vở mới khéo đem bồi Chăn giấy hơn không đã hẳn rồi Giờng ngọc, màn thêu ai có thấu Trong lao không ngủ biết bao ngời"

( Chiếc chăn giấy của ngời bạn tù)

Bác thơng ngời tù cờ bạc nghèo không có gì ăn trớc cái cảnh ngày ngày no rợuthịt của kẻ khác, đành chịu nớc mắt bọt mồn tuôn Thơng ngời bạn tù đêm quacòn dựa lng vào Bác, sáng ngày đã chết cứng:

" Hôm qua còn ở bên tôi Hôm nay anh đã về nơi suối vàng"

( Một ngời tù cờ bạc "chết cứng")

Sống trong nhà tù hà khắc của bọn Tởng Giới Thạch đã khốn khổ, những lần

bị giải đi qua nhà tù khác, Bác càng khổ hơn Là tù nhân, chân bị Xiềng, tay bịtrói, bị giải đi bất kể nắng ma Bác vẫn nghĩ và đem lòng thơng ngời lao độngtrên đờng hơn là nghĩ đến mình Xét đến cùng, giữa ngời tù nhân và phu làm

đờng thì dẫu sao ngời phu làm đờng vẫn dễ chịu hơn Nhng nhìn thấy cảnh lao

động nặng nhọc của họ, Ngời đã xúc động :

" Dãi nắng, dầm ma chẳng nghỉ ngơi

( Phu làm đờng)

Bác thơng ngời phu đờng vì phải làm việc trong những điều kiện khắcnghiệt mà vẫn tận tụy với công việc, " ngựa xe hành khách " hình ảnh tấp nậptrên đờng đi là kết quả của những ngời phu làm đờng " dãi gió dầm ma" nặngnhọc, vất vả, vậy mà mấy ai biết :

" Biết cảm ơn anh đợc mấy ngời ? "

Câu thơ vừa nói lên một sự thật đợm chút cay đắng vừa nh nhắc nhở,nhắn nhủ mọi ngời hãy biết ơn những ngời làm đờng Bài thơ có gốc rễ sâu xatrong nền tảng t tởng của dân tộc Từ t tởng ân nghĩa, Ngời đã phát triển thànhtinh thần nhân đạo cộng sản cao cả khiến cho bài thơ có giáo dục giá trị sâusâu sắc

Với những ngời tù nhân, Hồ Chí Minh còn nói thay cho họ nỗi uất ứccủa tâm hồn:

"Thanh minh lất phất ma phùn

Tù nhân nghe thấm nỗi buồn xót xa "

( Tiết thanh minh )

Bác luôn bênh vực cho những ngời " cùng hội cùng thuyền ", thơng chonhững ngời đi đờng nghèo khổ, giữa bao nhiêu hình ảnh bề bộn, tâm trí Bác đã

âu yếm ghi lại hình ảnh một cái quán nhỏ bên đờng chỉ có cháo hoa và muốitrắng nhng khách qua đờng vẫn lấy làm chỗ dừng chân

Đặc biệt, Bác dành tình thơng cho những sinh linh bé nhỏ phải chịucảnh lao tù rất vô cớ Bài thơ tự tuyệt mở đầu bằng câu thơ rất lạ :

" Oa …" ! Oa …" ! Oa …" ! "

Âm thanh non nớt đó không thể có trong nhà ngục đợc.Tiếng khóc "

Oa…oa " của đứa trẻ muốn xé cả nhà ngục đó cứ dội vào trái tim yêu thơngmênh mông của Bác Âm thanh non nớt đó kể lể với Bác ( hơng hoa hồngcũng đã vào thấu trong ngục kể lể với Bác về sự bất bình Nh là cháu bé vàhoa hồng đều biết đây là ông chủ bút của tờ báo " Ngời cùng khổ " ) Tiếngkhóc nói với Bác một niềm cay dắng trong " ngàn vạn điều cay đắng trên đời":

" Cha trốn không đi lính nớc nhà Nên nỗi thân em vừa nửa tuổi Phải theo mẹ đến ở nhà pha."

Bọn Tởng Giới Thach có lệ bắt lính, nhng chính quyền quốc dân đảngTởng Giới Thạch không đại diện cho quyền lợi của nhân dân, các quốc gia đóchỉ đại diện cho bọn ngời bóc lột, tàn bạo Không ai đi lính để bảo vệ cho cái