Quan niệm mỹ học của lỗ tấn trong tạp văn luận văn thạc sỹ ngữ văn

Hơn mười năm sau, trong Lược sử văn học Trung Quốc, GS Đặng Thai Mai nói nhiều hơn về tạp văn với những nhận xét thật sâu sắc: “Trong sựnghiệp văn chương của Lỗ Tấn, tạp văn không những

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH -  -

NGUYỄN THỊ KIM THANH

QUAN NIỆM MỸ HỌC CỦA LỖ TẤN

NGUYỄN THỊ KIM THANH

QUAN NIỆM MỸ HỌC CỦA LỖ TẤN

TRONG TẠP VĂN

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VĂN HỌC

MÃ SỐ: 60.22.32

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học :

TS PHẠM TUẤN VŨ

VINH - 2011

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU……….… 1

1.Lí do chọn đề tài……… 1

2.Lịch sử vấn đề……….2

3.Mục đích nghiên cứu……… 6

4.Phạm vi nghiên cứu……… 7

5.Phương pháp nghiên cứu……… 7

6.Đóng góp của luận văn………7

7.Cấu trúc của luận văn……… 8

Chương 1 TẠP VĂN TRONG TRƯỚC TÁC CỦA LỖ TẤN ……… 9

1.1.Khái niệm quan niệm mỹ học, khái niệm tạp văn………9

1.1.1.Quan niệm mỹ học……… 9

1.1.2.Tạp văn……….11

1.2.Vị trí của tạp văn trong trước tác Lỗ Tấn……… 14

1.2.1.Số lượng tạp văn Lỗ Tấn……….14

1.2.2.Giá trị của tạp văn Lỗ Tấn.……… 18

Chương 2 QUAN NIỆM VỀ THUỘC TÍNH CỦA VĂN NGHỆ………….28

2.1.Quan niệm về đặc thù của văn nghệ……… 28

2.1.1.Đặc thù về nội dung phản ánh……….28

2.1.2.Đặc thù về hình tượng……….32

2.1.3.Đặc thù về ngôn ngữ……….……… 35

2.2.Quan niệm về văn nghệ sĩ……….……… 41

2.2.1.Người nghệ sĩ phải là người có vốn sống phong phú……….……… 41

2.2.2.Người nghệ sĩ phải có ý thức tu dưỡng tư tưởng………….……… 46

2.2.3.Người nghệ sĩ phải có ý thức trau dồi văn hoá và kỹ thuật viết…….…… 50

Chương 3 QUAN NIỆM VỀ VỊ TRÍ CỦA VĂN NGHỆ TRONG CUỘC ĐẤU TRANH XÃ HỘI………54

3.1.Văn nghệ và cách mạng……… ….54

3.1.1.Đời sống cách mạng đem đến cảm hứng và đề tài cho văn nghệ………….54

3.1.2.Văn nghệ góp phần đấu tranh cho sự nghiệp cách mạng………60

3.2.Văn nghệ và quần chúng………66

3.2.1.Quần chúng làm nên văn nghệ……… 66

3.2.2.Văn nghệ phục vụ quần chúng………69

Chương 4 QUAN ĐIỂM VỀ KẾ THỪA DI SẢN DÂN TỘC VÀ TIẾP THỤ TINH HOA NƯỚC NGOÀI……… 74

4.1.Vấn đề kế thừa di sản dân tộc………74

4.1.1.Quan điểm kế thừa……… 74

4.1.2.Kế thừa di sản các nhà văn hoá cổ đại Trung Quốc………76

4.1.3.Tính dân tộc của sáng tác………79

4.2.Vấn đề tiếp thụ tinh hoa nước ngoài……… 81

4.2.1.Quan điểm tiếp thụ……… 81

4.2.2 Tiếp thụ văn học Đông Âu……….83

4.2.3.Tiếp thụ văn học phương Tây……… 84

4.2.4.Tiếp thụ văn học Nhật Bản……… 85

4.2.5.Tiếp thụ văn học Nga Xô viết……… 86

KẾT LUẬN………… ……….………….……… 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO……….…… ………….……… 92

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Lỗ Tấn (1881 - 1936) là nhà văn vĩ đại của Trung Quốc, từng đượcsuy tôn là “linh hồn của dân tộc” Ông là “chủ tướng” của nền văn hoá cáchmạng, là nhà lý luận văn học xuất sắc Ông đã sáng tác bền bỉ, để lại một sựnghiệp văn chương vĩ đại và một thành tựu lý luận văn học lớn Thành tựutrên cả hai lĩnh vực này đã hỗ trợ và tôn vinh nhau, làm cho những tư tưởng

mỹ học của tác giả có ảnh hưởng lớn trong lịch sử mỹ học Trung Quốc thờicận - hiện đại Đây là một đối tượng rất đáng nghiên cứu

1.2 Nghiên cứu quan điểm mỹ học của Lỗ Tấn, chúng ta có thể dựavào nhiều nguồn tư liệu, mỗi nguồn tư liệu có đặc điểm và ưu việt riêng Tạpvăn là một loại văn bản nghị luận, ở đó tác giả có thể trực tiếp trình bày tưtưởng tình cảm về những vấn đề thuộc nhiều phương diện của đời sống chínhtrị xã hội và văn học Là tác phẩm đoản thiên, tạp văn có tính chất thời sự,nhưng với những tác giả tài năng, những giá trị thời sự không chỉ có ý nghĩanhất thời

Tạp văn là một thành tựu đặc sắc của Lỗ Tấn, chiếm hai phần ba số

lượng trước tác Ông bắt đầu viết tạp văn từ năm 1903, bài đầu tiên là Hồn

Xpáctơ đăng trên tạp chí Sóng Chiết Giang Ở Nhật vào năm 1907, ông viết

bài Bàn về sức mạnh của dòng thơ Mora Ông viết nhiều nhất vào chín năm

cuối đời ở Thượng Hải, số lượng gấp nhiều lần so với những năm trước Tổngcộng trên 650 bài, tập hợp lại trong 16 tập Tạp văn đã nâng địa vị của Lỗ Tấnngày càng cao trên văn đàn Trung Quốc Ông trở thành nhà cách mạng, ngườichiến sĩ cộng sản từ những bài tạp văn rực lửa chiến đấu, thấm sâu tư tưởngcách mạng Với số lượng lớn, chất lượng cao, tạp văn Lỗ Tấn có ý nghĩa tiêubiểu cho cả một giai đoạn văn học và cả một thời đại “Nếu truyện ngắn LỗTấn là ngọn cờ tiên phong, là cương lĩnh sáng tác đánh dấu một thời kì vẻvang của văn học hiện đại Trung Quốc thì tạp văn của Lỗ Tấn là bộ sử “đấu

tranh tư tưởng” của nhân dân Trung Quốc, là cuốn “bách khoa toàn thư” củaTrung Quốc thời hiện đại” [38, 238].

1.3 Nghiên cứu quan điểm mỹ học của Lỗ Tấn trong tạp văn sẽ gópphần hiểu thêm tác phẩm của văn hào, trong đó có những tác phẩm được dạy -học trong nhà trường

Tạp văn của Lỗ Tấn là sáng tạo thiên tài của ông, là sản phẩm của thờicách mạng Trung Quốc, là vũ khí chiến đấu không mệt mỏi của Lỗ Tấn trongmột thời đại máu và nước mắt ở Trung Quốc Vì vậy, đề tài nghiên cứu nàycòn giúp chúng ta hiểu rõ hơn về tư tưởng cũng như con người Lỗ Tấn

2 Lịch sử vấn đề

Trong suốt cuộc đời cầm bút của mình, Lỗ Tấn đã để lại một bộ sốlượng sách báo đồ sộ, bao gồm hàng trăm tác phẩm thuộc nhiều thể loại:truyện ngắn, truyện vừa, thơ, kịch, tạp văn, văn nghị luận Mặc dù việc nghiêncứu về các sáng tác của Lỗ Tấn hiện nay đã rất phong phú, có những côngtrình đồ sộ, song chúng ta vẫn thấy cần phải tiếp tục nghiên cứu

2.1 Một số nghiên cứu về tạp văn Lỗ Tấn ở Trung Quốc

Ở Trung Quốc, công trình nghiên cứu về tư tưởng Lỗ Tấn được xem làsớm nhất và có ảnh hưởng khá rõ đến các nhà nghiên cứu sau này, nhất là các

nhà Lỗ Tấn học theo trường phái mác-xít, là bài viết làm lời tựa Tuyển tập tạp

cảm Lỗ Tấn của Cù Thu Bạch in năm 1933 Tác giả cho rằng tư tưởng Lỗ Tấn

đi từ chủ nghĩa cá tính đến chủ nghĩa tập thể, từ tiến hoá luận đến giai cấpluận

Ý nghĩa quan trọng của nhận định này là Cù Thu Bạch xem tư tưởngcủa Lỗ Tấn như một quá trình phát triển chứ không phải là tư tưởng tĩnh lặngcứng nhắc Tuy nhiên, nhược điểm của đánh giá này là ở chỗ nó chưa chuẩnxác và chặt chẽ Theo nhà Lỗ Tấn học Vương Phú Nhân: “chủ nghĩa cá tính làvấn đề tư tưởng, chủ nghĩa tập thể thuộc về hành vi, hai khái niệm này khôngcùng phạm trù… Tiến hóa luận và giai cấp luận cũng không hẳn là hai kháiniệm cùng phạm trù Tiến hóa luận là nói theo chiều dọc của quá trình phát

triển xã hội, còn giai cấp luận thì bắt đầu từ mặt cắt ngang của kết cấu xã

hội…” [35, 124] Hơn nữa trong lời tựa tập tạp văn Tam nhàn, Lỗ Tấn cũng

cho rằng chủ nghĩa Mác đã uốn nắn cái thiên lệch chỉ tin vào tiến hóa luận,chứ ông không hoàn toàn phủ định tiến hóa luận Thực ra phải thấy tư tưởngcủa Lỗ Tấn dù trước hay sau vẫn có một đặc điểm, đó là “không có điểmdừng”

Dù có nhược điểm, bài viết của Cù Thu Bạch vẫn xứng đáng là mộttrước tác mang ý nghĩa vạch mốc trong lịch sử nghiên cứu tư tưởng Lỗ Tấn,bằng chứng là cho đến nay vẫn được đa số những nhà nghiên cứu xem là kếtluận kinh điển khi nói về tư tưởng nghệ thuật Lỗ Tấn

Sau 1949, việc nghiên cứu Lỗ Tấn được đẩy mạnh, có thể điểm quamột số nhà Lỗ Tấn học quan trọng là Phùng Tuyết Phong, Lý Hà Lâm, TrầnDũng… trong đó tiêu biểu là Phùng Tuyết Phong Nền tảng nghiên cứu củanhóm Marxist này là tuân theo sự phân chia tư tưởng Lỗ Tấn làm hai thời kỳ

mà Cù Thu Bạch đưa ra vào thập niên 30, bồi đắp thêm làm cho nó trở thành

hệ thống nghiên cứu Lỗ Tấn hoàn chỉnh trong một thời kỳ khá dài từ 1949đến “Đại cách mạng văn hóa” Ưu điểm của hệ thống này là nối kết một cáchthống nhất và liên tục cuộc cách mạng tư tưởng Ngũ Tứ và cuộc đấu tranhcách mạng do Đảng Cộng sản Trung Quốc phát triển sau này Họ coi toàn bộsáng tác tư tưởng Lỗ Tấn thời kỳ trước là sự lựa chọn chính trị của ông thời

kỳ sau (tức là mặc nhiên cho rằng tư tưởng của Lỗ Tấn thời kỳ đầu là bướcđệm cho thời kỳ sau chứ không phải là tư tưởng độc lập) Nhược điểm của hệthống này là khép kín về lý luận, mang tính chất tổng kết chứ không mangtính tìm tòi về giai đoạn văn học đã qua, vô hình trung đã phong tỏa ý nghĩacủa tác phẩm Lỗ Tấn Họ cho rằng xã hội Trung Quốc sau 1949 đã khác thời

Lỗ Tấn, nên tác phẩm của Lỗ Tấn chỉ có ý nghĩa lịch sử, không phù hợp vớihiện thực sau đó, ví dụ Phùng Tuyết Phong tuyên bố căn bệnh “AQ” khôngcòn ở người Trung Quốc nữa Đó là một minh chứng cho tính chất khép kíntrong nghiên cứu Lỗ Tấn và tác phẩm của ông Từ đó, việc nghiên cứu Lỗ

Tấn của họ gần như bị đóng khung trong hệ thống này, không có bước khaiphá.

Sau “Đại cách mạng văn hóa”, việc nghiên cứu về tư tưởng Lỗ Tấn cónhững thay đổi Giờ đây, các trí thức Trung Quốc thấy sự tồn tại độc lập củamình thông qua sự tồn tại của Lỗ Tấn với tư cách một trí thức hiện đại củaTrung Quốc Lỗ Tấn xuất hiện trước mắt họ như một trí thức đã phát huy tácdụng lớn lao trong lịch sử hiện đại Trung Quốc chứ không phải chỉ là một tríthức cánh tả từng ủng hộ Đảng Cộng sản Gắn Lỗ Tấn với sự phát triển củaTrung Quốc hiện đại, họ thấy rằng, nhiệm vụ thiêng liêng của trí thức đâu phảichỉ là phục tùng, củng cố chính quyền, mà là cải biến tình trạng ngu muội lạchậu của dân tộc, phát triển văn hóa - khoa học Họ ít quan tâm đến tư tưởngcủa Lỗ Tấn ra sao, mà cho rằng cống hiến lớn lao của ông cho lịch sử dân tộc

là ở chỗ ông coi trọng vấn đề cải tạo “quốc dân tính”, ở chỗ ông đã giải phẫu

và biểu hiện sáng tạo các hiện tượng văn hóa Trung Quốc Đó là điểm mới củaviệc nghiên cứu tư tưởng Lỗ Tấn thời kỳ sau “cách mạng văn hóa” đến nay

2.2.Nghiên cứu về tạp văn Lỗ Tấn ở Việt Nam

Ở Việt Nam, công trình sớm nhất nghiên cứu về Lỗ Tấn là Lỗ Tấn

-thân thế - văn nghệ của Đặng Thai Mai (Nxb Thời đại 1958) trong đó có

nghiên cứu tạp văn Cuộc đời, tác phẩm và đặc điểm phong cách Lỗ Tấnđược nhà nghiên cứu Đặng Thai Mai đề cập khái quát với những nhận xét,đánh giá xác đáng mà cho đến nay chúng ta thấy vẫn còn nguyên giá trị, cóthể khai thác ở những tầng, vỉa sâu hơn Đặng Thai Mai khẳng định Lỗ Tấn

là một nhà nhân đạo chủ nghĩa, văn phong cay độc, lạnh lùng nhưng che giấucảm tình nhiệt huyết bên trong

Hơn mười năm sau, trong Lược sử văn học Trung Quốc, GS Đặng Thai

Mai nói nhiều hơn về tạp văn với những nhận xét thật sâu sắc: “Trong sựnghiệp văn chương của Lỗ Tấn, tạp văn không những có một số lượng rấtnhiều mà lại có một giá trị tư tưởng và nghệ thuật rất cao…Về số lượng cũng

như về phẩm chất, tạp văn của Lỗ Tấn quả có một ý nghĩa tiêu biểu cho cảmột hình thức văn học và cả một thời đại” [32, 185].

Năm 1959, trong công trình Lỗ Tấn – chủ tướng của cách mạng văn

hoá Trung Quốc (do Nxb Văn hoá ấn hành), tác giả Lê Xuân Vũ đã giành

một phần nghiên cứu về tạp văn, với những đánh giá xác đáng về nội dung và

nghệ thuật Ông cho rằng: “Chiến đấu là nguồn sinh mệnh của tạp văn, LỗTấn viết tạp văn cũng vì chiến đấu, cho nên bút pháp của tạp văn Lỗ Tấntrước sau bất nhất mà thay đổi theo nhu cầu của chiến đấu” [63, 145]

Lỗ Tấn, nhà lý luận văn học của Phương Lựu (Nxb Đại học và Trung

học chuyên nghiệp, 1977) cho rằng tư tưởng Lỗ Tấn trải qua ba thời kỳ: thời

kỳ chịu ảnh hưởng quan điểm tiến hóa của Darwin và chủ nghĩa cá tính siêunhân của Niezsche (1898-1919), thời kỳ quá độ để mất dần ảnh hưởng củaDarwin và Nietzsche chuyển sang quan điểm giai cấp (1919-1927), ngườicộng sản vĩ đại với thế giới quan Marxist sâu sắc (1927- mất) Chuyên luậnnày giành mười một trang nghiên cứu về tạp văn, với những nhận định kháiquát về đặc điểm và vị trí của tạp văn Lỗ Tấn: “Cũng như trong tiểu thuyết,tạp văn của Lỗ Tấn rất giàu màu sắc trữ tình và châm biếm” Tác giả chorằng: “Qua việc tìm hiểu…chúng ta thấy rõ thêm thể loại tạp văn nhờ thựctiễn sáng tác của Lỗ Tấn đã vươn lên vị trí quan trọng trên văn đàn TrungQuốc hiện đại” [30, 281 - 283]

Nhà nghiên cứu Phương Lựu đã chịu ảnh hưởng của quan điểm các nhà

Lỗ Tấn học thời kỳ sau 1949 ở Trung Quốc được gọi là phái Marxist, tiêubiểu là Phùng Học Phong

Năm 2005, Nhà xuất bản Văn học cho in cuốn Hiện đại Trung Quốc –

nhìn từ Thượng Hải do Vương Văn Anh chủ biên, (Phạm Công Đạt dịch, Lê

Sơn hiệu đính) Công trình đánh giá rất cao về thành tựu tạp văn của Lỗ Tấn:

“Tạp văn…của Lỗ Tấn có một sức thu hút mạnh về mặt văn học, có một giátrị nghệ thuật độc đáo” “Cho nên giá trị văn học tạp văn của Lỗ Tấn làkhông thể nghi ngờ Tạp văn của Lỗ Tấn là một sự kết hợp hoàn mỹ giữa

lôgic lí luận và lôgic hình tượng, là sự kết hợp hoàn mỹ giữa thơ ca và chínhluận” [4, 253, 257].

Ngoài các cuốn sách đã dẫn còn có một số bài báo nghiên cứu về tạp

văn Lỗ Tấn và quan niệm mỹ học của Lỗ Tấn trong tạp văn như: Tạp văn –

vũ khí chiến đấu của Lỗ Tấn (in trên Tạp chí Văn học số 10/1969) của Lương

Duy Thứ; Lỗ Tấn – người chiến sỹ tiền phong đã đấu tranh không mệt mỏi

để xây dựng nền văn học vô sản Trung Quốc (đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Văn học số 7 năm 1961) của tác giả Nguyễn Vũ… Các bài viết đều khẳng

định tính chiến đấu của tạp văn và tư tưởng, quan niệm mỹ học cũng nhưphong cách nghệ thuật của Lỗ Tấn trong tạp văn

Có thể thấy tạp văn của Lỗ Tấn đã được nghiên cứu khá sớm Tuynhiên, những công trình đồ sộ và độc lập về tư tưởng, giá trị của tạp văn LỗTấn thì vẫn chưa có

Văn chương của Lỗ Tấn nói chung và tạp văn của ông nói riêng không

xa lạ với bạn đọc Việt Nam Các công trình Lỗ Tấn – Tạp văn tuyển tập, Lỗ Tấn - Tạp văn do Trương Chính giới thiệu và tuyển dịch đã cung cấp một

phần lớn văn bản tạp văn của văn hào

Trong những năm gần đây, một số luận văn tốt nghiệp đại học, cao học

đã đi vào khám phá nhiều phương diện tạp văn của Lỗ Tấn Đề tài nghiêncứu của chúng tôi là sự tiếp nối một hướng tìm tòi mà nhiều người đã thểnghiệm Với hi vọng khảo sát và chỉ ra được một cách có hệ thống quan điểm

mỹ học của Lỗ Tấn trong tạp văn – một vấn đề mà dường như chưa một côngtrình nào đề cập một cách trọn vẹn, chúng tôi sẽ cố gắng đem đến cho bạnđọc những đóng góp nhất định

3.2 Lý giải quan điểm mỹ học của Lỗ Tấn trong tạp văn xuất phát từđặc điểm chính trị xã hội Trung Quốc đương thời, từ hoạt động xã hội cơ bảncủa tác giả và từ đặc điểm thể văn.

3.3 Đánh giá quan niệm mỹ học của Lỗ Tấn theo quan điểm đồng đại vàlịch đại, góp phần xác định đóng góp của nhà văn cho thể loại ở phương diệnquan điểm mỹ học

4 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu quan điểm mỹ học của Lỗ Tấn qua các văn bản tạp văn do

Trương Chính dịch ra tiếng Việt, in trong sách Lỗ Tấn - Tạp văn tuyển tập (Nxb Văn học ấn hành năm 1963), Lỗ Tấn – Tạp văn (Nxb Giáo dục ấn hành

năm 1998)

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu văn học trong đó chútrọng phương pháp lịch sử, nhìn nhận quan niệm mỹ học của Lỗ Tấn như làmột hệ thống động, không phải nhất thành bất biến

Ngoài ra còn chú trọng phương pháp đối sánh: đối sánh quan niệm mỹhọc của Lỗ Tấn ở các thời kì và đối sánh quan niệm đó với những giá trịhữu quan

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn đã nghiên cứu quan điểm mỹ học của Lỗ Tấn trong tạp vănmột cách hệ thống Từ sự nghiên cứu các văn bản tạp văn, chúng tôi cốgắng hướng tới những giá trị mỹ học xuyên thấm trong mọi tác phẩm tạpvăn của văn hào ở các thời kỳ, lý giải các giá trị này trong quan hệ với đờisống lịch sử xã hội Trung Quốc đương thời và với truyền thống tạp văncủa nước này

Luận văn đóng góp thêm cơ sở để khẳng định thành tựu của Lỗ Tấncho văn học Trung Quốc ở lĩnh vực tạp văn, từ đó góp thêm tiếng nóikhẳng định Lỗ Tấn là vị chủ soái của văn học cách mạng Trung Quốc đầuthế kỷ XX

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu và Kết luận, nội dung luận văn được trình bày trong bốnchương:

Chương 1 Tạp văn trong trước tác của Lỗ Tấn

Chương 2 Quan niệm về thuộc tính của văn nghệ

Chương 3 Quan niệm về vị trí của văn nghệ trong cuộc đấu tranh xã hội.Chương 4 Quan điểm kế thừa di sản dân tộc và tiếp thụ tinh hoanước ngoài

Chương 1 TẠP VĂN TRONG TRƯỚC TÁC CỦA LỖ TẤN

Lỗ Tấn không chỉ là nhà văn lớn của Trung Quốc mà còn của cả thếgiới thế kỷ XX Ông đã để lại một sự nghiệp văn chương đồ sộ, gồm nhiềuthể loại, trong đó tạp văn là một thành tựu đặc sắc, chiếm hai phần ba sốlượng trước tác Trước khi nghiên cứu quan điểm mỹ học của Lỗ Tấn trongtạp văn, cần có sự làm rõ các khái niệm quan niệm mỹ học, khái niệm về tạpvăn và vị trí của tạp văn trong sự nghiệp trước tác của văn hào

1.1 Khái niệm quan niệm mỹ học, khái niệm tạp văn

1.1.1 Quan niệm mỹ học

Tư tưởng mỹ học có từ rất lâu trong đời sống thẩm mỹ của con người

từ thời cổ đại, nhưng thuật ngữ “Assthetic” (Mỹ học) được Baumgaten

(XVIII, Đức) sử dụng lần đầu tiên trong bài viết Những suy xét về triết học

có quan hệ tới việc xây dựng thơ ca, sau đó ông cho xuất bản bộ sách hai tập

mang tên Mỹ học Baumgaten chia hoạt động nhận thức của con người gồm

hai loại: nhận thức bậc thấp và nhận thức bậc cao Nhận thức bậc cao gắn vớilôgic học, gắn với lý trí, gắn với chân lý, còn nhận thức bậc thấp gắn với mỹhọc, gắn với cảm nhận cái đẹp, gắn với cảm tính Ông cho rằng “Mỹ học làkhoa học về cái đẹp”

Đóng góp của Baumgaten là đưa lại một thuật ngữ khoa học ngày càngđược sử dụng rộng rãi nhưng ông đã không đúng khi đối lập nhận thức cảmtính với lý tính, nhận thức cái đẹp với nhận thức chân lý

Sau Baumgaten, các nhà mỹ học có những quan niệm khác nhau về mỹhọc Kant (nhà triết học cổ điển Đức) cho rằng: mỹ học là lĩnh vực của thịhiếu thẩm mỹ hoặc lĩnh vực của sự phán đoán về thẩm mỹ, ông quan tâm đếnphạm trù cái đẹp, cái cao cả mang tính chất chủ quan của con người

Hêghel (nhà triết học cổ điển Đức) thì lại cho rằng: mỹ học là khoa học

về cái đẹp nhưng chỉ là cái đẹp trong nghệ thuật

Các nhà cách mạng dân chủ Nga như Beilinxky và Tsernưshevski chorằng mỹ học là quan hệ thẩm mỹ của con người với hiện thực, và cái đẹp làđối tượng đáng chú ý của mỹ học, cái đẹp gắn với hiện thực khách quan,không phụ thuộc vào chủ quan con người.

Trong lịch sử tư tưởng, mỹ học đã từng lưu hành hai quan niệm phổbiến: mỹ học là khoa học về cái đẹp, là triết học của nghệ thuật

Nói mỹ học là cái đẹp của nghệ thuật là đúng nhưng chưa đủ Mỹ học

là khoa học nghiên cứu phương diện thẩm mỹ trong đời sống xã hội, nghiêncứu những đặc điểm, những quy luật chung nhất của mối quan hệ thẩm mỹcủa con người với hiện thực, đồng thời nghiên cứu những đặc điểm, nhữngquy luật chung nhất của nghệ thuật

Sự nghiệp văn chương của Lỗ Tấn có thành tựu lớn không chỉ do tàinăng của tác giả mà còn do ông ý thức đúng đắn, sâu sắc về cái đẹp Lỗ Tấnchọn nghề viết văn để chữa bệnh tinh thần cho nhân dân Vì vậy, từ sinh viêntrường thuốc, ông chuyển thành một “chiến sỹ của giới tinh thần” Ngay trongbước chuyển biến này, chúng ta thấy rõ tư tưởng văn nghệ của Lỗ Tấn, quanniệm của ông về cái đẹp là phải phục vụ nhân sinh, phục vụ sự nghiệp giảiphóng nhân dân Đó là mấu chốt, nó quy định phương hướng duy vật và tinh

thần chiến đấu trong quan niệm thẩm mỹ của ông Trong bài Thử bàn về

truyền bá mỹ thuật, ông cho nội dung của mỹ thuật gồm ba mặt Trước khi

nhắc đến “tư lý” và “mỹ hoá” là “tư tưởng” và “kỹ thuật”, Lỗ Tấn đã đặc biệt

nhấn mạnh “thiên vật” tức là hiện thực bao gồm cả tự nhiên và xã hội Trong

Bàn về sức mạnh của thơ Mora, ông phản đối những loại “văn học đình miếu”

và “văn học sơn lâm” (tức là loại “văn chương tế lễ” và “văn chương ẩn dật”)chỉ biết “kêu theo tiếng dế” và “cảm theo người xưa”, “bị trói buộc bởi khuônkhổ vô hình, cho nên không thể biểu hiện cái đẹp thực trong xã hội” Lỗ Tấn

đã đem tính chân thực trong việc phản ánh cuộc sống liên hệ với cái đẹp Nếumột tác phẩm không thật, không phản ánh được chân thực cuộc sống, khôngnói lên được cái “chân tình thực cảm” của tác giả thì không thể nào có giá trị

thẩm mỹ được Chính thực tiễn sáng tác của Lỗ Tấn đã thể hiện rất sinh độngquan niệm mỹ học ấy của ông.

1.1.2 Tạp văn

Tạp văn là một thể loại văn học độc đáo, có những điểm gần gũi với tảnvăn, bút ký, tạp bút, tạp cảm Đã từng có nhiều quan niệm về tạp văn

Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa: “Tạp văn là những áng văn tiểu

phẩm có nội dung chính trị, có tác dụng chiến đấu mạnh mẽ Đó là một thứvăn vừa có tính chính luận sắc bén vừa có tính nghệ thuật cô đọng, phản ánh

và bình luận kịp thời các hiện tượng xã hội” [19, 198]

Từ điển văn học định nghĩa: “Tạp văn là những bài văn nghị luận có

tính nghệ thuật Phạm vi của tạp văn rất rộng, bao gồm tạp cảm, tuỳ cảm, tiểuphẩm, bình luận ngắn…Đặc điểm nổi bật là ngắn gọn Trong cổ văn TrungQuốc, có nhiều bài tạp văn có tư tưởng tiến bộ, nghệ thuật cao Từ Ngũ Tứ,tạp văn trong văn học Trung Quốc phát triển như một vũ khí trọng yếu trongđấu tranh chính trị, văn hoá và nghệ thuật” “Tạp văn là một bộ phận lớn củavăn học Trung Quốc, Lỗ Tấn viết theo một thể loại đặc biệt gồm những bàicảm nghĩ nhỏ, luận văn, tùy bút, thư từ, nhật kí, hồi ức” [23, 333]

Trong cuốn Từ điển văn học (bộ mới) định nghĩa về tạp văn như sau:

“Tạp văn là một thể loại thuộc tản văn trong văn Trung Quốc, thiên về nghịluận nhưng cũng giàu ý nghĩa văn học” [24, 60]

Tác giả Đỗ Văn Hiểu trong bài Tạp văn và tuỳ bút cho rằng: “Tạp văn

là một thể loại văn học trung gian kết hợp giữa văn học và chính luận, là luậnvăn xã hội mang tính nghệ thuật có nhiều chất nghị luận, đem tính chính luận

và tính văn học hòa vào trong sự điêu luyện ngắn gọn, linh hoạt, sắc bén giàutính châm biếm”

Đỗ Hải Ninh xem tạp văn như một dạng nhỏ của tản văn: “Tản văn làmột loại ngắn gọn hàm súc, với khả năng khám phá đời sống bất ngờ, thể hiệntrực tiếp tư duy, tình cảm tác giả bao gồm cả tạp văn, tuỳ bút, văn tiểu phẩm”[36, 19]

Giáo sư Lý Hà Lâm trong công trình Lố Tấn – thân thế - tư tưởng –

sáng tác khẳng định: “Tạp văn là một hình thức do Lỗ Tấn sáng tác, vì Lỗ

Tấn đã phát triển hình thức này đến đỉnh cao nhất của nó, hơn nữa lại cónhững đặc điểm độc đáo của bản thân ông Nói tới nguồn gốc và phương phápcủa tạp văn thì tạp văn của Lỗ Tấn chính là kế thừa và phát triển hình thức tảnvăn của văn học truyền thống Trung Quốc” [26, 169]

Lỗ Tấn cho rằng: “Phàm là văn chương, nếu xếp loại, thì có loại để màxếp, nếu là biên niên, thì cứ theo năm tháng sáng tác, bất kể thể gì, mọi thểđều xếp vào một chỗ cả, thế là thành “tạp” [45, 561] Đây là sự giải thích của

Lỗ Tấn đối với chữ “tạp” trong tạp văn Ông có lúc lại gọi tạp văn là “tạpcảm”, rồi lại gọi là “tiểu phẩm văn học”, sau đó tiếp thu cách nói của truyềnthống văn học Trung Quốc, đổi tên thành “tạp văn”, đem loại văn chương nàysắp xếp thành tập mà gọi là “tập tạp văn”

Tạp văn tạo thành một thể loại văn học trung gian, đặc điểm của nóbiểu hiện ở sự kết hợp giữa tính chính luận và tính văn học Tạp văn có tínhchính luận rất rõ ràng Lỗ Tấn cho rằng nhiệm vụ của người sáng tác tạpvăn là phải lập tức phản ánh hoặc đấu tranh chống lại sự vật tiêu cực, là

“bộ thần kinh để cảm ứng, là tay chân để công thủ” [45, 561] Tạp văn tấtyếu là “mũi dao sắc nhọn, là khẩu súng, có thể cùng với người đọc mở mộtcon đường sống bằng máu” [45, 358] Ông còn chỉ ra: “tạp văn có lúc hệtnhư một chiếc kính hiển vi cực nhỏ, cũng có thể chiếu nước bẩn, cũng có thểxem nước mủ, có lúc nghiên cứu vi khuẩn, có lúc giải phẫu ruồi nhặng Từgóc độ những học giả có tên tuổi thì “cái nhỏ nhặt, ô nhiễm, thậm chí có thểxấu xa nhưng trong bản thân lao động tác giả nó cũng là một loại công việcnghiêm túc có liên quan đến đời sống nhân sinh” [41, 16] Điều mà Lỗ Tấnnhấn mạnh là tính chất chính luận của tạp văn Tạp văn của ông kế thừatruyền thống chính luận của tạp văn Trung Quốc, đã tiếp thụ những phẩm chấtcủa thời đại, đã tấn công vào đế quốc Nhật Bản, chính phủ phản động Quốc

dân đảng, phát huy tác dụng luận chiến của tạp văn, thể hiện sắc thái chínhluận tươi mới mãnh liệt

Tạp văn có tính chất văn học Sắc thái chính luận của nó được biểu hiện

ra thông qua tính hình tượng của văn học Tản văn tuy không giống như tiểuthuyết, văn học kịch ở chỗ có hình tượng văn học hoàn chỉnh và điển hình,nhưng cũng có tính chất hình tượng và phản ánh, bình luận kịp thời các sựkiện xã hội Lỗ Tấn viết tạp văn là để “bàn luận thời sự”, “không chú trọng bềmặt” mà “cốt giữ lấy cái loại hình” Trong tạp văn của ông, Ba Nhi Cẩu, SơnDương, Ruồi xanh, Muỗi… là những hình tượng loại hình nổi tiếng Trong lời

giới thiệu Viết tạp tập của Đỗ Mậu Dung, Lỗ Tấn đã cho rằng những thứ mà

được gọi là thơ ca thì trong đó “có thể chạm tới tính thời sự cấp thiết của tạpvăn, tính sinh động, có ích, thậm chí có thể làm biến đổi tình người” [chuyểndẫn từ 30, 135] Cần chú ý nhiều hơn đến tính văn học của tạp văn Để làmnổi bật tính hình tượng, tạp văn thường vận dụng trần thuật, miêu tả, trữ tình

và nghị luận để làm cho nghị luận trừu tượng và tình cảm khó nắm bắt trở nên

có hình hài cụ thể Để tăng cường sự thuyết lí bằng hình tượng hóa, tạp vănhoặc phác họa hình tượng, hoặc lấy nhân vật ngụ tình, hoặc lấy sự việc đểhiểu lí, vẽ rồng điểm mắt Liên quan với tính văn học, tản văn phần lớn baohàm nhân tố châm biếm, trào phúng (u mua) Cái mà tản văn phản ánh thường

là sự vật lạc hậu hoặc phản động, hiện tượng thấp hèn, hủ bại, khi biểu hiệnnhững hiện tượng đó, tạp văn không phải là bản phân tích bình giá trangnghiêm, chỉ ra những hiện tượng đó tốt xấu như thế nào mà là do dùng thủpháp châm biếm u mua, đem mâu thuẫn bên trong và những điều đáng cười,đáng khinh ghét làm hiện ra trước mắt người đọc, đạt đến sự nghiêm trangtrong sự nhẹ nhàng hài hòa, khiến người đọc tỉnh ngộ Để làm được điều đó,ngôn ngữ tản văn phải trong sáng, hàm súc, hài hước, sâu sắc, giàu tính vănhọc

Đến đây có thể nêu được những đặc điểm cơ bản nhất của thể tạp văn.Tạp văn là một sự kết hợp nhuần nhuyễn nhiều thể loại như tạp cảm, tuỳ cảm,

tiểu luận, bình luận ngắn, thư từ, nhật ký, hồi ức.Tuy nhiên, tạp văn khôngphải là sự xáo xào, gán ghép nhiều thể loại Tạp văn cũng không phải thuầntuý là văn chính luận mặc dù nó có yếu tố bình luận, bởi vì nó còn mang đậmtính nghệ thuật Tạp văn cũng không phải là tác phẩm thuần văn chương Nókhác với các thể loại như thơ, truyện, tiểu thuyết ở chỗ lấy nghị luận làmchính Vì thế, đặc điểm của tạp văn nói chung là sự kết hợp giữa bình luận vàvăn nghệ Đúng như ý kiến của Trương Chính, đó là những bài nghị luận cótính nghệ thuật cao.

Xét về nguồn gốc, tạp văn xuất hiện từ rất sớm, từ thời đại Thương,Chu và vì thế nó là một thể văn truyền thống của Trung Quốc Một số quanđiểm cho rằng đến Lỗ Tấn thì thể tạp văn mới hình thành là không đúng.Thực ra Lỗ Tấn không sáng tạo ra thể tạp văn mà ông chỉ phát huy nhữngtruyền thống tốt đẹp của tản văn truyền thống, một thể loại chứa đựng tínhhiện thực dồi dào, bằng một lối đi riêng cho phù hợp với nhu cầu cấp báchcủa thời đại

Như vậy, tạp văn đã góp phần nâng cao địa vị của Lỗ Tấn trên văn đànTrung Quốc Ông trở thành nhà cách mạng, người chiến sỹ cộng sản từ nhữngbài tạp văn rực lửa chiến đấu, thấm sâu tư tưởng cách mạng

1.2 Vị trí của tạp văn trong trước tác Lỗ Tấn

1.2.1 Số lượng tạp văn Lỗ Tấn

Tạp văn không phải là một thể loại mới ở thời Lỗ Tấn mà là một thểloại được Lỗ Tấn kế thừa và phát triển từ tản văn trong văn học truyền thốngTrung Quốc Chính Lỗ Tấn đã từng thừa nhận điều này: “Thật ra tạp vănkhông phải là hàng mới bây giờ, trước kia đã có” [45, 561] Tạp văn xuấthiện sớm dưới hình thức là tản văn thời đại Thương, Chu Đến thời ChiếnQuốc, nó chia làm hai loại: tản văn lịch sử và tản văn chư tử Nội dung tưtưởng của văn xuôi thời kỳ này là thể hiện tính biện luận, ngôn ngữ hàm súc,

ví von với bố cục chặt chẽ

Sang đời Đường, tản văn tách rời trước tác lịch sử và triết học, trởthành sáng tác độc lập và đạt được những thành tựu rực rỡ.

Tản văn đời Nguyên không đạt được sự cực thịnh như đời Đườngnhưng cũng có một số tác giả nổi tiếng như Đái Biểu Nguyên, Triệu MạnhPhủ…

Đến thời Minh - Thanh, tản văn có bước đột phá mạnh, số tác phẩm ưu

tú không ít, lấy đề tài rộng rãi, thủ pháp biểu hiện cũng tương đối đa dạng, ítnhiều chịu ảnh hưởng của tiểu thuyết, ngụ ngôn, văn bát cổ Văn tiểu phẩmMinh, Thanh đã có bước đột phá lớn, có nhiều tìm tòi mới mẻ, phá vỡ khuônkhổ cũ kỹ, tạo nên sự biến đổi lớn Trên cơ sở đó mở ra dòng chảy của tạpvăn về sau

Tạp văn hiện đại Trung Quốc phát triển trên cơ sở hấp thụ trào lưu tưtưởng bên ngoài và tiếp nhận truyền thống, hình thức phong phú, đa dạng, cóthể là tạp cảm, bình luận ngắn, tuỳ bút, thư từ, nhật ký…Lỗ Tấn đã kế thừa

và phát huy những đặc điểm của tản văn trong suốt trường kỳ của văn học cổđiển Trung Quốc Ông đã sử dụng thể tạp văn như một phương tiện chiến đấuhiệu quả để chống phong kiến, chống đế quốc, chống bọn bồi bút chó săn,phê phán bệnh trạng xã hội, đấu tranh cho văn học vô sản…Chính vì thế tạpvăn trở thành một thành tựu đặc sắc trong sự nghiệp sáng tác của ông, gắnliền với tên tuổi của ông Nói đến Lỗ Tấn không thể không nói tới tạp văn.Tạp văn là một bộ phận lớn trong sáng tác của Lỗ Tấn Lỗ Tấn bắt đầu

viết tạp văn từ năm 1903, bài đầu tiên là Hồn Xpáctơ đăng trên tạp chí Sóng

Chiết Giang Ở Nhật năm 1907,ông viết bài Bàn về sức mạnh của dòng thơ Mara Trong tập Nấm mồ, ta thấy có bốn bài viết bằng văn ngôn khi còn ở

Nhật Bản; kể từ năm 1918, ông viết liên tục, bằng văn bạch thoại, cho đến khi

từ trần năm 1936 Bài Một vài việc nhân nói về ông Thái Viêm mà nhớ đến,

ông viết trên giường bệnh ngày 17 tháng 10 năm 1936, đúng một hôm trước

khi mất Tạp văn Lỗ Tấn góp lại thành 16 tập: Nấm mồ, Gió nóng, Hoa cái,

Hoa cái tiếp theo, Nhặt cánh hoa tàn, Cỏ dại, Mà thôi, Tam nhàn, Hai lòng,

Nam xoang Bắc điệu, Viết tự do giả, Cho bàn gió trăng, Văn học viền hoa, Thả giới đình, Thả giới đình tập II, Thả giới đình tập cuối.

Ngoài ra, Lỗ Tấn còn để lại cho chúng ta Tập ngoại tập, Tập ngoại tập

thập di, Tập ngoại tập thập di bổ biên.

Gần như sau ba tập tiểu thuyết, Lỗ Tấn chỉ viết tạp văn Ông đã liên tụcviết tạp văn trong thời gian gần hai mươi năm, từ khi bắt đầu sáng tác đến khimất Vì thế, tạp văn Trung Quốc đương thời gắn với tên tuổi Lỗ Tấn Bằngtài năng và nhân cách lớn, ông đã làm cho tạp văn thành một thể loại văn học

có vai trò và vị trí đáng kể trong văn học Trung Quốc hiện đại, đúng như lờinhận xét của giáo sư Đặng Thai Mai: “Về số lượng cũng như về phẩm chất,tạp văn của Lỗ Tấn quả có một ý nghĩa tiêu biểu cho cả một hình thức vănhọc và cả một thời đại” [34, 287]

Tạp văn là một thành tựu đặc sắc của Lỗ Tấn, chiếm một số lượng lớntrong sự nghiệp sáng tác của ông Trong cuộc đời viết văn của mình, Lỗ Tấnsáng tác và thành công ở nhiều thể loại: truyện ngắn, thơ, nghiên cứu, dịchthuật, thư từ, nhật ký… Tuy nhiên, ông giành phần lớn thời gian và trí lực

cho tạp văn Từ Nấm mồ đến Thả giới đình tập cuối đã cho thấy quá trình

phát triển tư tưởng trong sáng tác của Lỗ Tấn từ hiện thực cách mạng đếnhiện thực xã hội chủ nghĩa và cho thấy “linh hồn dân tộc Trung Quốc”trong đó

Lỗ Tấn là một “danh thủ truyện ngắn”, nhưng vì sao về sau Lỗ Tấn tậptrung viết tạp văn?

Theo Cù Thu Bạch, nguyên nhân xã hội của tạp văn Lỗ Tấn là: “Cuộcđấu tranh xã hội kịch liệt khẩn cấp khiến nhà văn không thể ung dung hunđúc tư tưởng tình cảm của mình vào sáng tác, biểu hiện nó trong những điểnhình và hình tượng cụ thể Đồng thời, áp lực tàn khốc và thô bạo cũng khôngcho phép nhà văn dùng những hình thức ngôn luận thông thường Tài năng umua của nhà văn đã giúp họ dùng hình thức nghệ thuật để biểu hiện lập

trường chính trị của họ, sự quan sát xã hội sâu sắc của họ, lòng đồng tình của

họ đối với cuộc đấu tranh của quần chúng” [chuyển dẫn từ 30, 146]

Mặc dù AQ chính truyện cũng như các truyện ngắn trong ba tập Gào

thét, Bàng hoàng, Chuyện cũ viết lại đều hay, cả về nghệ thuật cũng như nội

dung, nhưng trong hoàn cảnh nước sôi lửa bỏng của xã hội Trung Quốc thời

đó, Lỗ Tấn muốn sử dụng văn nghệ như một thứ vũ khí thật sự, một “lưỡidao găm” đâm vào mạng mỡ của kẻ thù Ông rất biết những thể loại như thơ

ca, tiểu thuyết, kịch có khả năng đi sâu vào lòng người, thay đổi con người từchỗ thầm kín nhất, do đó có sức mạnh có khi còn lớn hơn cả sức mạnh củavật chất, nhưng trong cuộc đấu tranh kịch liệt trước mắt, ông không thể ungdung ngồi sáng tác, đem tư tưởng và tình cảm của mình hun đúc lại để xâydựng thành hình tượng sinh động, điển hình được

Chính Lỗ Tấn đã từng giải thích lí do tại sao ông chọn thể tạp văn:

“Huống chi bây giờ, thời đại cấp bách như thế này, nhiệm vụ của nhà vănphải là bộ dây thần kinh để cảm ứng, phải là tay chân để công thủ Muốnsáng tác những tác phẩm vĩ đại cho nền văn hoá tương lai, cố nhiên rất tốt,nhưng nhà văn đấu tranh cho hiện tại đồng thời cũng là đấu tranh cho tươnglai, bởi vì mất hiện tại thì làm gì có tương lai”[45, 561]

Suốt ba mươi năm hoạt động văn học, Lỗ Tấn đã dùng tạp văn làm vũkhí chiến đấu quan trọng nhất Tạp văn của ông muôn hình muôn vẻ, bao

gồm những bài cảm xúc, cảm nghĩ, luận văn, bút chiến, thư từ, hồi kí, hồi ức,

nhật ký, dạ ký, cả thơ văn xuôi nữa Nói như ông “bất cứ thể văn gì, các thứ

góp lại với nhau, thế là thành tạp”[45, 561].

Lúc đầu, ông có ý chia thành hai loại: “tạp cảm” và “tạp văn” Tạp cảmgồm những bài trong đó phần trữ tình đậm hơn, tạp văn gồm những bài trong

đó phần thuyết lý đậm hơn, nhưng về sau, ông xếp chung lại cho là tạp văn.Bởi tạp văn của Lỗ Tấn đều được viết bằng cả tâm hồn, bằng cả trái tim, chonên văn ông luôn chứa chan tình cảm

1.2.2 Giá trị của tạp văn Lỗ Tấn

Lỗ Tấn viết và thành công ở nhiều thể loại song tạp văn là thể loạichiếm số lượng lớn nhất và có giá trị nhất trong sự nghiệp văn học của ông.Người đọc biết đến tạp văn Lỗ Tấn chính là ở giá trị nội dung và thành côngnghệ thuật của nó

1.2.2.1.Về nội dung, tạp văn Lỗ Tấn mang tính chiến đấu rõ rệt, bộc lộ

tư tưởng và tình cảm đúng đắn của tác giả, phù hợp với quần chúng, với ôngtạp văn là loại vũ khí xung kích trên trận địa văn học Nhà văn khẳng định:

“Là mũi nhọn, là khẩu súng, có thể cùng với người đọc mở một con đườngsống bằng máu” [45, 358]

Lỗ Tấn viết nhiều tạp văn là vì ông nhận thấy đây là thể loại phát huyđược tác dụng kịp thời, nhanh chóng, sắc bén, thu được hiệu quả lớn “Nếu

kẻ thù hôm nay tung ra luận điệu gieo rắc tâm lí chống phá cách mạng, hômsau có thể dùng tạp văn để đả kích kẻ thù, uốn nắn tư tưởng cho nhân dân”[38, 236]

Nhận xét đặc điểm tạp văn của Lỗ Tấn, Cù Thu Bạch - nhà lý luậnTrung Quốc đã viết: “Tạp văn của Lỗ Tấn sự thật là một thứ văn chương nghị

luận có tính chất xã hội, là một thứ feuilleton có tính chiến đấu” [chuyển dẫn

từ 38, 237]

Lỗ Tấn viết tạp văn là vì nhiệm vụ chính trị cấp thiết trong sự nghiệpđấu tranh chống đế quốc, chống phong kiến của nhân dân Trung Quốc đangthời kì gay go và quyết liệt Ông cho rằng không có một thứ vũ khí văn nghệnào lại nhạy bén, nhanh chóng, kịp thời bằng tạp văn, vì vậy ông gác việcsáng tác tiểu thuyết và truyện ngắn lại để dành thời giờ viết tạp văn với mụcđích “công kích những khuyết điểm của xã hội thời bấy giờ, lột mặt nạ của xãhội cũ ra” [chuyển dẫn từ 38, 237]

Suốt ba mươi năm chiến đấu trên mặt trận văn học nghệ thuật, Lỗ Tấn

đã dùng tạp văn làm vũ khí để đấu tranh với mọi thế lực đen tối, mọi âm mưubán nước hại dân, phát huy tinh thần yêu nước, chống lại lễ giáo phong kiến,

đề xướng cách mạng văn hoá, vạch mặt bọn tay sai, bồi bút của giai cấp tưsản và đế quốc Viết về đề tài nào ngòi bút của Lỗ Tấn cũng sắc bén, kiêncường và dũng cảm Tạp văn trở thành phương tiện sắc bén để Lỗ Tấn chốngtrả kẻ thù trên mặt trận tư tưởng.

Tạp văn của Lỗ Tấn đã tái hiện những bức tranh toàn diện, sắc nét về

xã hội Trung Quốc cận đại, nó là pho sử thi hiện thực chủ nghĩa chứa đựngtinh thần chiến đấu cao độ Với tư cách là “nhị thần nghịch tử” (đứa con phảnnghịch và kẻ tôi hai lòng), ông “trở đầu gậy một cái là có thể đánh chết kẻcường địch ngay”; nhưng lại thấy thái độ “của người bạn chân thành” chỉtrích một cách đau xót đối với sai lầm và khuyết điểm của những đồng chítrong cùng một trận tuyến

Tính chiến đấu chính là biểu hiện của tư tưởng hiện thực phê phántrong tạp văn Lỗ Tấn, nó được phản ánh ở những vấn đề sau:

Tạp văn Lỗ Tấn lên án xã hội phong kiến và chống đế quốc Đây khôngphải là chủ đề mới trong sáng tác của Lỗ Tấn mà là chủ đề được phát triển

sau truyện ngắn Nhật ký người điên của ông Trong bài Trước đèn tuỳ bút in trong tập Nấm mồ, Lỗ Tấn lên án xã hội phong kiến Trung Quốc từ xa xưa đã

là “cái bếp soạn bữa tiệc thịt người” Cái bếp đó ngày nay vẫn tồn tại “bữayến tiệc thịt người vẫn còn bày biện ra”, và ông kiên quyết đòi “quét sạchnhững đứa ăn thịt người ấy đi, hất đổ cái mâm tiệc ấy đi, đốt phá cái nhà bếp

ấy đi” [45, 76, 77]

Trong nhiều bài tạp văn, Lỗ Tấn vạch trần và chỉ trích mạnh mẽ bảnchất độc ác của lễ giáo và đạo đức phong kiến Ông cho rằng lễ giáo chính làcái công cụ nguy hiểm của giai cấp thống trị, dùng để đầu độc, ru ngủ, mê

hoặc tinh thần nhân dân Trong bài Chuyện phiếm cuối xuân (Nấm mồ), Lỗ

Tấn lấy chuyện con tò vò làm tê liệt những con sâu xanh để làm mồi cho conchúng, con tò vò “dùng một thứ kim độc thần kỳ chích một mũi vào huyệtthần kinh vận động, con sâu xanh tê liệt đi, ở vào trạng thái không chết,

không sống” [45, 66] để ví lễ giáo phong kiến chính là những thứ kim độcchích vào cơ thể nhân dân Trung Quốc làm cho tinh thần họ bị tê liệt.

Tạp văn của Lỗ Tấn đã phân tích, mổ xẻ những quan niệm, tập quán hủ

lậu của chế độ phong kiến Trong những bài Quan niệm của tôi về tiết liệt

(Nấm mồ), Ngày nay chúng ta làm cha như thế nào? , tác giả lên án những

kẻ chủ trương năm thê bảy thiếp theo đạo “tiết liệt” để chà đạp người phụ nữ.Tác giả biểu lộ lòng căm ghét lễ giáo phong kiến, bênh vực hạnh phúc củangười phụ nữ, đấu tranh xoá bỏ tệ nạn bất công đó Lỗ Tấn đề cập đến mộtvấn đề xã hội đáng quan tâm khác, đó là quan hệ cha mẹ và con cái Ôngkhông đồng tình với kiểu cha mẹ bắt buộc con cái phải có bổn phận trả ơncha mẹ ơn sinh thành ra chúng mà cha mẹ có bổn phận tạo ra quan hệ tốt vớichúng Cha mẹ phải nghĩ đến tiền đồ và tương lai của con cái, tìm cách giảiphóng sự ràng buộc cho thanh niên Ông nói: “Chúng ta sẽ gánh lấy cái gánhnặng của tập quán, vai ghì lấy cái cánh cửa chặn bóng tối, thả cho chúng nó

ra chỗ rộng rãi sáng sủa, rồi từ đó được sống sung sướng, được làm ngườimột cách hợp lý” [45, 31]

Lỗ Tấn đã dùng ngòi bút để vạch trần tội ác của bọn đế quốc và bọn taysai Ông tích cực ủng hộ tinh thần đấu tranh cách mạng của nhân dân Bằngnhững luận cứ chắc chắn, với giọng văn châm biếm sinh động, kết hợp vớihình tượng nghệ thuật chân thực, Lỗ Tấn đã chỉ ra bản chất của kẻ thù cũnggiống như “tính chó không mấy khi thay đổi” kể cả lúc thất thế Sau chiếntranh Nha phiến (1840), bọn đế quốc phương Tây ngày càng tìm mọi cáchxâm chiếm Trung Quốc, chúng cấu kết với giai cấp thống trị, dùng mọi thủđoạn đen tối để biến Trung Quốc trở thành một xã hội nửa phong kiến, nửathuộc địa Ngày 18 tháng 3 năm 1925, chính phủ quân phiệt Đoàn Kỳ Thuỵ

ra tay đàn áp những người biểu tình, trong số đó phần nhiều là thanh niên học

sinh, rất tàn nhẫn Sau vụ thảm sát đó, Lỗ Tấn viết những bài Kỷ niệm chị

Lưu Hoà Trân, Hoa hồng không hoa II… để lên tiếng cảnh cáo bọn thống trị

tay sai đế quốc và biểu lộ lòng đồng tình, ca ngợi tấm gương hi sinh dũngcảm của những thanh niên yêu nước đó.

Tạp văn Lỗ Tấn phê phán nhiều bệnh trạng xã hội đương thời Mộttrong những điều làm cho Lỗ Tấn đau xót là nhân dân Trung Quốc ngày càngtrở nên mê muội, ngu dốt, lạc hậu, tinh thần càng tê liệt; nhưng họ khôngcảm thấy tủi nhục, luôn luôn tự mãn với một quá khứ huy hoàng trống rỗng

của mình Trong bài Trương mắt mà nhìn (Nấm mồ), Lỗ Tấn đã phê phán

thái độ đó: “Người Trung Quốc không dám nhìn thẳng vào các mặt, lại chedấu, lừa dối, tạo ra một con đường thoát kỳ diệu và tự cho đó là con đườngthẳng Trên con đường đó, quốc dân ta tỏ rõ khiếp nhược, lười biếng, xảo trá,nhưng lại cảm thấy càng ngày càng vinh quang…” [45, 212]

Lỗ Tấn còn phê phán nghiêm khắc thái độ an phận, chịu nhục nhã,không biết đấu tranh, kém tiến thủ, lúc nào cũng khư khư ôm lấy truyềnthống lạc hậu, nhắm mắt trước thực tế đổi thay của thế giới Chính điều nàylàm cho người Trung Quốc trở nên yếu hèn, bất lực, mất niềm tin Trong bài

Nôra đi rồi thì sao? (Nấm mồ), Lỗ Tấn đã nhận xét: “Đáng tiếc là Trung

Quốc khó thay đổi quá; dời chiếc ghế hay là sửa chữa cái bếp lò, có khi cũngphải đổ máu; dù có đổ máu cũng chưa chắc đã có thể dời được, sửa chữađược Không có cái roi to tướng quất vào lưng, thì Trung Quốc để tự nó, nókhông chịu nhúc nhích” [45, 48]

Lỗ Tấn đến với nghề văn chính là vì mục đích chữa bệnh tinh thần choquốc dân đồng bào Ông luôn đi tìm cái căn nguyên bệnh trạng mà ngườiTrung Quốc mắc phải Ông vạch trần những thói hư tật xấu của dân tộc mìnhcũng vì một mục đích cao cả là thức tỉnh họ, chỉ cho họ phương thức cứuchữa Vì thế, tác phẩm của Lỗ Tấn nói chung chan chứa tinh thần yêu nước,thương dân

Tạp văn của Lỗ Tấn còn tập trung chống bọn bồi bút tay sai của đế

quốc và giai cấp thống trị Quốc dân đảng Trong các bài tạp văn: Ông K.S,

Trước khi có thiên tài, Thử xét học hành, Việc đọc kinh truyện năm thứ mười

bốn, Lại bàn về chuyện Tháp Lôi Phong đổ…, Lỗ Tấn đã phẫn nộ công kích

âm mưu đen tối của bọn phục cổ phong kiến Ông xem bọn “phục cổ” nhưnhững kẻ rao bán đồ cổ, việc bọn chúng làm là những trò hề Những kẻ chủtrương đọc kinh truyện chẳng qua muốn xúi dục thanh niên học sinh vùi đầuvào sách vở để lơ là việc nước, quên đấu tranh chính trị Đó là âm mưu ngănchặn sự phát triển của cách mạng văn hoá

Vào những năm 1930, song song với việc “vây quét” các khu căn cứcách mạng, bọn phản động Quốc dân đảng còn tích cực “vây quét” phongtrào văn hoá do Đảng Cộng sản lãnh đạo đang lan dần khắp các đô thị Cácnhóm phản động tung ra những luận điệu “văn nghệ tự do”, “tự do sáng tác”,thuyết “siêu giai cấp”…để hướng mũi nhọn công kích đường lối văn học củagiai cấp vô sản, chống lại học thuyết Mác – Lênin Bằng những bài tạp văn

như: Con chó bất tài của nhà tư bản chạy tang, Nhiệm vụ của nhà phê bình

trong nhóm Trăng mới, Dịch cứng nhắc và “tính giai cấp trong văn học”…,

Lỗ Tấn đã vạch trần bộ mặt chó săn của bọn người phản động đó Có thể nóicác bài tạp văn của Lỗ Tấn đã xây dựng được hình tượng hoàn chỉnh và rõnét về con chó săn mang bản chất ác độc xảo quyệt được các ông chủ, bà chủtrong nước và nước ngoài nuôi dưỡng

Tạp văn Lỗ Tấn còn là vũ khí để đấu tranh bảo vệ văn học vô sản Ông

đề cao và đưa nó lên địa vị độc tôn, coi đó là đại diện chân chính cho nền văn

học mới của Trung Quốc Lỗ Tấn đã viết trong bài Hiện trạng giới văn nghệ

của Trung Quốc tối tăm như thế này: “Hiện nay ở Trung Quốc, cuộc vận

động cách mạng vô sản thực ra là cuộc vận động văn nghệ duy nhất Vì đó làcái mầm non giữa cánh đồng hoang, Trung Quốc không còn có văn nghệ nàokhác Những người gọi là “nhà văn nghệ” của giai cấp thống trị thì đã mụcnát đến nỗi cả những tác phẩm gọi là “nghệ thuật vị nghệ thuật” và “đồi phế”cũng không ra đời được nữa” [45, 313]

Lỗ Tấn nhận thức rằng sự hình thành và phát triển của nền văn học vôsản gắn liền với vận mệnh dân tộc Trung Hoa Chính vì vậy, ông đã đấu

tranh kịch liệt với các nhà văn tư sản và giương cao ngọn cờ văn học vô sảncách mạng Sau khi trở thành một nhà văn học vô sản thực thụ, Lỗ Tấn đã cónhiều đóng góp cho sự lớn mạnh của nền văn học vô sản Những bài tạp văncủa ông viết vào những năm 1930 là những bài lý luận sắc bén về văn họcmác xít, là những bài học tu dưỡng rèn luyện lập trường tư tưởng và nhâncách cho nhiều nhà văn trẻ.

Lỗ Tấn đặc biệt nhấn mạnh vấn đề khắc phục tư tưởng tiểu tư sản vàmọi biểu hiện của tư tưởng tư sản để xây dựng tư tưởng cách mạng cho nhàvăn Ông khuyên các nhà văn xuất thân trí thức tiểu tư sản muốn đứng tronghàng ngũ các nhà văn cách mạng thì phải khắc phục nhược điểm, dồn sứcvào học tập chủ nghĩa Mác, mặt khác vứt bỏ mọi ảo tưởng trống rỗng, laomình vào cuộc đấu tranh thực tế Xuất phát từ quan điểm duy vật và chủnghĩa hiện thực, Lỗ Tấn khẳng định tầm quan trọng của thực tiễn cuộc sốngđối với tư tưởng nhà văn Cuộc sống lắm màu sắc, nhu cầu thẩm mỹ củanhân dân cũng nhiều màu nhiều vẻ Hiện thực phải xuất hiện trong tác phẩmvới sắc thái phong phú của nó Ông nói: “Đời sống hằng ngày của chiến sỹkhông phải là toàn bộ đáng ca ngợi cả, nhưng lại không có cái nào là khôngliên quan tới cái phần đáng ca ngợi, đó mới là chiến sỹ trong thực tế”[chuyển dẫn từ 30, 115]

Lỗ Tấn nghiêm khắc phê phán một số nhà văn “ngồi trong nhà kínhviết văn và nghiên cứu vấn đề” Ông đòi hỏi các nhà văn phải đi sâu vào cuộcđấu tranh thực tế, cải tạo tư tưởng, tình cảm của mình, xây dựng thế giớiquan phục vụ nhân dân, theo Lỗ Tấn, đây là trọng tâm của quan hệ văn nghệ

và cách mạng, cũng là nhiệm vụ cấp bách và là điều kiện quan trọng làm thayđổi bộ mặt văn học hiện đại Trung Quốc Cuộc sống là nguồn gốc của sángtác, đòi hỏi nhà văn phải “nhìn thẳng vào xã hội hiện tại” làm cho tác phẩmcủa mình phong phú đầy đủ hơn Ông nói: “theo ý tôi, dù là người xưa đi nữacái gọi là “nhà thơ của đồng ruộng”, “nhà thơ của núi rừng” mà văn thơ hoàntoàn siêu thoát khỏi chính trị là không có Hoàn toàn siêu thoát khỏi người

đời cũng là không có” [chuyển dẫn từ 38, 248]… “Các bậc thiên tài cho dù

có thổi phồng lên như thế nào chăng nữa thì cuối cùng cũng vẫn là không thểsáng tạo từ chỗ không có cái gì” [chuyển dẫn từ 38, 248]

Lỗ Tấn chủ trương nhà văn tiếp xúc với thực tế, sáng tác văn chương

để quần chúng nhân dân đọc hiểu và thích đọc, mục đích của nó là để làmcho văn học mới Trung Quốc trưởng thành và phát triển

Thực tiễn sáng tác của Lỗ Tấn đã chứng minh một cách toàn diện vàsâu sắc những quan điểm trên của ông Có thể thấy tạp văn Lỗ Tấn là “bộ đạibách khoa toàn thư đầu thế kỷ XX của xã hội Trung Quốc nửa phong kiến,nửa thuộc địa” [30, 119] Trong trước tác tạp văn đồ sộ và đa dạng của ông,

sự phản ánh đối với hiện tượng cuộc sống thật rộng, đồng thời có sự phântích tỉ mỉ, sự giải phẫu chính xác hiếm có xưa nay Lỗ Tấn xem tạp văn là

“một chiếc kính hiển vi bé nhỏ Nó soi được nước bẩn, đờm mủ, có lúcnghiên cứu vi trùng, có lúc mổ xẻ ruồi nhặng” [41, 16] Cho nên, muốn dùngchiếc kính hiển vi này, thì không những phải có một nhãn quan chính trị sâusắc đã đành, mà còn phải có một vốn sống phong phú nhiều mặt đặt cơ sởcho diện phản ánh rộng rãi

1.2.2.2.Về nghệ thuật, tạp văn của Lỗ Tấn được coi là những tác phẩmnghệ thuật xuất sắc đóng góp cho tạp văn Trung Quốc nói riêng và văn họchiện đại Trung Quốc nói chung

Tạp văn của Lỗ Tấn sở dĩ chiếm được vị trí đặc biệt trong lòng độc giả

từ xưa tới nay là do cách lập luận sắc bén, tính lôgíc chặt chẽ Những vấn đề

Lỗ Tấn đặt ra đều xuất phát từ cơ sở thực tế, có căn cứ, hợp tình hợp lý, dẫndắt câu chuyện từ xa đến gần, từ trừu tượng đến cụ thể khiến người đọc dễhiểu Tinh thần chiến đấu của tạp văn Lỗ Tấn bắt nguồn từ nội dung tư tưởngchính xác và sức truyền cảm nghệ thuật mãnh liệt, nó là sự kết hợp hữu cơgiữa tư duy lôgíc và tư duy hình tượng, thông qua những chất liệu cụ thể LỗTấn cho rằng tạp văn cần phải “sinh động, sâu cay, có ích, hơn nữa” và cũng

“có thể xúc động tình người” Ông đã có một sự kiến giải toàn diện đối với

tạp văn: “Thứ văn tiểu phẩm có tính chất mê đắm sẽ cùng bị tiêu diệt vớingười làm cho mê đắm và người bị mê đắm Văn tiểu phẩm muốn tồn tại thìphải là dao nhọn, là khẩu súng, có thể cùng với người đọc mở một con đườngsống bằng máu Tất nhiên, nó cũng sẽ làm cho người ta thích thú và nghỉ

ngơi, nhưng đó không phải là tiểu bài thiết (thứ trang hoàng vặt) và cũng

không phải là lối vuốt ve, an ủi, không phải là sự tê liệt Nó làm cho người tathích thú và nghỉ ngơi, nó bồi bổ, chuẩn bị cho người ta làm việc và chiếnđấu” [45, 358] Tình cảm yêu ghét mãnh liệt của Lỗ Tấn trong tạp văn đượcthể hiện bằng lôgíc chặt chẽ, linh hoạt, kỳ diệu Chẳng hạn như mở đầu bài

Hãy khoan “Fair Play” đã, Lỗ Tấn nói thẳng ngay “chó rơi xuống nước”,

mặc dù cũng có mấy loại khác nhau, nhưng nếu đã cắn người thì đều phảiđánh Tiếp đến lại nói thêm rằng những loại chó bông độc ác và có thế lực thìcàng phải đánh, nếu không sẽ di hại rất lớn cho con cháu về sau Liền sau đóông lại cho rằng không nên đem những người sa cơ lỡ vận so sánh với “chórơi xuống nước”, tuy nhiên nếu họ xấu ác thì cũng cứ đánh Cuối cùng ôngkêu gọi mọi người nên cảnh giác, chớ có mắc lừa cái chủ nghĩa tự do giả dối

“Fair Play” của giai cấp tư sản Ngày nay chưa có thể “Fair play” nhất loạtđược, mà đối với kẻ thù phải “lấy gậy ông mà đập lưng ông” Tính lôgíc chặtchẽ là một điều kiện quan trọng làm cho tư tưởng của tác giả chóng thuyếtphục được người đọc, đem lại cho họ sự khoan khoái thường có của nhữngngười mau nhận được những chân lý khó khăn

Xuất phát từ một yêu cầu toàn diện, xem tạp văn không đơn thuần làmột hình thức chính luận, Lỗ Tấn cho rằng việc sáng tác tạp văn không phải

dễ dàng: “Đúng thế, so với một đài thiên văn cao lớn thì tạp văn quả chỉgiống như công việc của một chiếc kính hiển vi bé nhỏ Nó soi nước bẩn, soiđờm mũi, có lúc nghiên cứu vi trùng, có lúc mổ xẻ ruồi nhặng Đối với cácnhà học giả cao siêu, thì nó bé nhỏ, bẩn thỉu, thậm chí đáng ghét nữa, nhưngđối với bản thân người làm, thì cũng là một công việc nghiêm túc, có quan hệđến nhân sinh và cũng không phải là dễ làm đâu” [41, 16]

Một đặc điểm nổi bật trong tạp văn của Lỗ Tấn là vận dụng hình tượngnghệ thuật và trữ tình vào Văn chính luận, làm cho các bài tạp văn không khôkhan, không cứng nhắc mà có sức hấp dẫn và thuyết phục rất lớn Vì vậy cóngười cho rằng tạp văn Lỗ Tấn là thể văn chính luận kết hợp với thơ và gọi

Lỗ Tấn vừa là chiến sỹ vừa là thi sỹ Người ta còn nói Lỗ Tấn đã đem thơvào văn nghị luận, nhiều bài tạp văn của ông là những bài thơ văn xuôi như

tập Cỏ dại (Dã thảo tập) Chất trữ tình trong tạp văn Lỗ Tấn không phải là

thứ tình cảm ôn hoà nhu mì mà kết hợp giữa sự đau buồn phẫn nộ với tinh

thần chiến đấu Chúng ta có thể thấy điều này trong những bài như: Kỷ niệm

chị Lưu Hoà Trân, Kỷ niệm để quên đi, Văn học cách mạng vô sản Trung Quốc và máu những chiến sỹ tiên phong…Thực tiễn sáng tác giàu tính chất

nghệ thuật tạp văn của Lỗ Tấn đã cho chúng ta thấy toàn diện và rõ ràng hơnquan niệm về tạp văn của ông

Tạp văn Lỗ Tấn có sức chiến đấu mạnh mẽ còn là nhờ tính chất châmbiếm và u mua Tài viết văn u mua đã giúp Lỗ Tấn vận dụng được hình thứcnghệ thuật để mà biểu hiện lập trường chính trị cùng với lối nhận thức rất sâusắc về đời sống xã hội và sự đồng tình của nhà văn đối với cuộc đấu tranhcủa nhân dân Lối văn này vì nhờ có Lỗ Tấn mà biến thành lối văn nghị luận

có tính chất văn nghệ Ông sử dụng nó như là một phương tiện để chống kẻthù, nó là viên đạn bắn trúng đích nhất Thái độ châm biếm, u mua trong tạpvăn của ông cũng rõ ràng, đối với kẻ thù thì chua cay, gay gắt, độc ác, đối vớibạn bè thì giễu cợt, trêu đùa, kích thích lòng tự ái, sĩ diện để tỉnh ngộ, để đấutranh

Tạp văn của Lỗ Tấn rất chặt chẽ về mặt lôgíc, đồng thời lại rất giàuhình tượng Có nghĩa là tính chiến đấu sắc nhọn được thể hiện qua hình tượng

vô cùng phong phú trong tạp văn của ông Tính hình tượng đó thể hiện rõtrong khi miêu tả nhân vật, và có lúc đã đạt đến trình độ điển hình Lỗ Tấnnói: “Những chỗ dở của tôi là khi bàn đến thời sự thì không nể mặt, khi chỉtrích tệ hại thì thường lấy điển hình, nhất là cái sau, không hợp thời chút nào

cả Bởi vì tả điển hình, đối với khuyết điểm, cũng giống như bức vẽ về bệnh

lý học; giả thử mụn nhọt thì bức vẽ sẽ là tiêu bản của loại mụn nào, loại nhọtnào, hoặc có chỗ giống nhọt của ông X, hoặc có chỗ giống nhọt của ông Y,

mà người nhìn không chịu xét, cho rằng bức vẽ đó chỉ là nhọt của mình, thế làmuốn giết chết anh vẽ Chẳng hạn, trước đây, tôi bàn về con chó bông, vốnkhông chỉ ai rõ ràng cả, nhưng những người có tính cách chó bông đều tựđứng ra thừa nhận” [45, 553]

Tạp văn của Lỗ Tấn không chỉ kiến giải tinh tế mà luôn khắc hoạ đượcnhững hình tượng cụ thể, sinh động, có nhiều cách ví von xác thực đối vớibọn tay sai đế quốc, bọn trí thức thuộc cánh hữu của giai cấp tư sản, ví như

“những con mèo điệu bộ”, “những con chó còn nghiêm khắc hơn cả chủ”,những con muỗi trước khi hút máu “còn vo ve mấy bài nghị luận” Lỗ Tấngiỏi tường thuật sự thực, bình luận kỹ càng, sau đó sáng tạo nên thành hìnhtượng sinh động để lại cho bạn đọc những ấn tượng khó quên

Qua việc tìm hiểu sơ lược mấy đặc điểm nghệ thuật trong tạp văn LỗTấn, chúng ta thấy rõ thêm thể loại tạp văn nhờ thực tiễn sáng tác của Lỗ Tấn

đã vươn lên địa vị quan trọng trên văn đàn Trung Quốc hiện đại, quả đúngkhông phải chỉ là “dao nhọn”, là “khẩu súng”, mà còn có thể “làm cho người

ta thích thú và được nghỉ ngơi” như chính nhà văn đã nhấn mạnh trong khiphát biểu quan niệm của mình về tạp văn

Tạp văn của Lỗ Tấn là sáng tạo thiên tài, là vũ khí chiến đấu không mệtmỏi của Lỗ Tấn trong một thời đại máu và nước mắt ở Trung Quốc Với sốlượng lớn, chất lượng cao, tạp văn Lỗ Tấn có ý nghĩa tiêu biểu cho cả mộtgiai đoạn văn học và cả một thời đại Những thành tựu về tạp văn mà Lỗ Tấn

đã để lại cho văn học Trung Quốc nói riêng và văn học nhân loại nói chung

là bất hủ Trong sự nghiệp văn chương của Lỗ Tấn, tạp văn không những cómột số lượng rất nhiều, mà còn có một giá trị tư tưởng và nghệ thuật rất cao

Chương 2 QUAN NIỆM VỀ THUỘC TÍNH CỦA VĂN NGHỆ

Văn học nghệ thuật là một hình thái ý thức xã hội đặc thù Nó có thuộctính riêng có thể dễ dàng phân biệt được với các hình thái ý thức xã hội khác

Sự tồn tại và phát triển của văn nghệ dựa trên cơ sở kinh tế, xã hội nhưng tựbản thân nó có những quy luật riêng Cho nên, việc nắm vững những thuộctính của văn nghệ là điều cần thiết không chỉ đối với người sáng tác mà cảđối với người tiếp nhận để có thể khám phá ra các giá trị tư tưởng và nghệthuật theo đúng đặc thù của nó Tạp văn của Lỗ Tấn đã cho chúng ta thấyđược những quan niệm của ông về các thuộc tính của văn nghệ, trong đó nổilên là quan niệm về đặc thù của văn nghệ và quan niệm về văn nghệ sĩ

2.1.Quan niệm về đặc thù của văn nghệ

Lỗ Tấn đã sáng tác theo tinh thần của chủ nghĩa hiện thực

Lỗ Tấn để lại một sự nghiệp trước tác đồ sộ về số lượng, phong phú vềthể loại, nội dung phản ánh bao quát một phạm vi rộng lớn Xuyên suốt trongtác phẩm của ông, dù viết về đề tài gì, ngòi bút tác giả đều có một điểm thốngnhất, đó là theo sát dòng thác cách mạng của nhân dân và phản ánh hiện thựcmột cách trung thực Lỗ Tấn là nhà văn cách mạng đích thực và văn chươngcủa ông cũng là văn chương cách mạng đích thực

Lỗ Tấn viết và thành công ở nhiều thể loại Tạp văn chính là một trongnhững thể loại quan trọng đã nâng cao địa vị của Lỗ Tấn trên văn đàn TrungQuốc Ông trở thành nhà cách mạng, người chiến sĩ cộng sản từ những bàitạp văn rực lửa chiến đấu, thấm sâu tư tưởng cách mạng Như vậy có thể thấy

rằng một trong những điểm nổi bật trong quan niệm của Lỗ Tấn ở tạp văn lànội dung mang tính chiến đấu.

Đời Lỗ Tấn là một đời tranh đấu, tranh đấu cho dân tộc, cho Tổ quốc,tranh đấu trong lĩnh vực văn nghệ và tư tưởng Nhà văn tranh đấu chống chủnghĩa đế quốc, chống bọn quan liêu quân phiệt, bọn tư sản mại bản, bọn đạođức giả hiệu, bọn phản cách mạng trá hình Tác giả tranh đấu với bản thânmình để tiến với thời đại, để hướng dẫn thời đại Ngoài ra ông còn tranh đấutrong nội bộ đoàn thể mình, để lãnh đạo phong trào tới chỗ thắng lợi “Thiêntài và cá tính của Lỗ Tấn, tôi luyện trong cuộc tranh đấu của nhân dân đạichúng Trung Hoa, cũng là một biểu hiện vĩ đại cho tinh thần tranh đấu anhdũng của toàn thể nhân dân Trung Hoa trong vòng một trăm năm vừa qua”[34, 383]

Lỗ Tấn có công rất lớn đối với sự phát triển của văn học Trung Quốchiện đại Ông đã nêu lên một tấm gương sáng về tinh thần tiến công liên tục,

ý chí bền bỉ dẻo dai trên lĩnh vực văn nghệ Kẻ địch đã phải hoảng sợ trướcnhững bài tạp văn của ông, đến nỗi chúng phải kêu lên: “Ông ta không cómột bài nào mà trong đó ông ta không bắn một mũi tên ngầm” Các nhà vănTrung Quốc đương thời có tư tưởng tiến bộ đều rất kính trọng Lỗ Tấn Rấtnhiều người trong số họ được sự giúp đỡ nhiệt tình của ông mà trở thànhnhững nhà văn cách mạng có nhiều đóng góp cho cuộc đấu tranh của nhândân

Luôn đem sáng tác của mình phục vụ cho cuộc đấu tranh chính trị trướcmắt, Lỗ Tấn nhận thấy rằng chỉ có thể loại tạp văn mới đáp ứng kịp thời nhấtcho nhu cầu mà thời đại bão táp yêu cầu ở văn nghệ Ông nhận thức rằng viếttạp văn là một nhiệm vụ chính trị cấp thiết trong sự nghiệp đấu tranh chống

đế quốc, chống phong kiến của nhân dân Trung Quốc trong thời kỳ gay go vàquyết liệt Lỗ Tấn cho rằng không có một thứ vũ khí văn nghệ nào lại nhạybén, nhanh chóng, kịp thời bằng tạp văn, vì vậy ông gác việc sáng tác tiểuthuyết và truyện ngắn lại để giành thời giờ viết tạp văn với mục đích “công

kích những khuyết điểm của xã hội thời bấy giờ, lột mặt nạ của xã hội cũ ra”.

Lỗ Tấn đã đem hết tâm huyết và sức lực của mình để viết tạp văn, dùng ngòibút sắc bén để chống trả kẻ thù trên mặt trận tư tưởng

Suốt ba mươi năm chiến đấu trên mặt trận văn học nghệ thuật, Lỗ Tấn

đã dùng tạp văn làm vũ khí để đấu tranh với mọi thế lực đen tối, mọi âm mưubán nước hại dân Tạp văn của ông phát huy tinh thần yêu nước, chống lại lễgiáo phong kiến, đề xướng cách mạng văn hoá, vạch mặt bọn tay sai bồi bútcủa giai cấp tư sản và đế quốc Mặt nào, ngòi bút của Lỗ Tấn cũng sắc bén,kiên cường và dũng cảm Có thể nói tạp văn Lỗ Tấn đã vẽ ra một bức tranhtoàn diện, sắc nét về xã hội Trung Quốc cận đại, nó là pho sử thi hiện thựcchủ nghĩa chứa đựng tinh thần chiến đấu cao độ Đúng như tác giả PhươngLựu nhận định: “Tạp văn của Lỗ Tấn như một bó đuốc, có người đụng đếnphải bỏng, thậm chí bị thiêu chết; nhưng nhiều người cảm thấy ấm áp, có thểtìm nguồn sức mạnh trong đó” [30, 274]

Chính vì chứa đựng một sức chiến đấu mãnh liệt như thế nên tạp văncủa Lỗ Tấn thường bị kẻ thù công kích Bọn “chánh nhân quân tử” cố tìnhbêu riếu ông là “chuyên gia tạp cảm” Lâm Ngữ Đường còn đề xướng loạivăn tiểu phẩm “u mua” “nhàn thích”, công khai bày tỏ ý định không bàn đếnchính trị, phản đối các loại văn học khác, đặc biệt là những bài văn có tínhchất “chính luận” như tạp văn Lỗ Tấn Ông chủ trương văn tiểu phẩm cầnphải miêu tả “cái mùi vị của văn sĩ, của ả đào, của vũ nữ, của rượu thịt”, bởi

vì chỉ có những loại văn như thế “mới thật đáng yêu vì sáng sủa dễ chịu”.Với loại văn tiểu phẩm đó, Lâm Ngữ Đường muốn dùng cách nhìn đời “nhânsinh nguyệt bất thường viên, hoa bất thường hảo, hảo hữu bất thường phùng”

để dẫn dắt thanh niên đi vào con đường từ bỏ đấu tranh

Lỗ Tấn đã kịch liệt phê phán “loại văn tiểu phẩm” do Lâm ngữ Đường

đề xướng Trong những bài như: Một năm của Luận ngữ, Văn tiểu phẩm

khủng hoảng (Nam xoang bắc điệu), Lỗ Tấn đã nghiêm khắc vạch ra rằng cái

u mua mà Lâm Ngữ Đường đề xướng “chỉ có thứ người ở hội nghị bàn tròn

(chỉ dân Anh – P.L) mới chơi được cái của ấy Ở Trung Quốc ngay đến cáinghĩa của nó cũng không dịch được” Thực chất của nó chẳng qua là “đemcái hung hãn của bọn đao phủ biến thành một thứ làm cho người ta có thểcười được để dễ bề thu xếp cho gọn” Loại “văn tiểu phẩm” mà Lâm NgữĐường rêu rao cũng chỉ là dựa vào “sự kêu la và rên rỉ, đem cái tấm lòng hàophóng của con người mà mài mòn dần dần cho trở thành tròn trịa”, và cuốicùng nó sẽ biến thành “cái của trang hoàng vặt” (tiểu bài thiết) làm hao mòn

ý chí của thanh niên

Hiểu rõ giá trị của vũ khí văn chương mà mình sử dụng, Lỗ Tấn cổ vũ

và biểu dương các nhà văn trẻ khác sử dụng thứ vũ khí đó Khi giới thiệu tậptạp văn của nhà văn trẻ, ông đã bộc lộ rõ thái độ của mình đối với thể loạivăn học này Lỗ Tấn mỉa mai những người chê “tạp văn là biểu hiện sựxuống dốc của nhà văn” chỉ vì họ thấy nó không phải là thơ và tiểu thuyết, lạicũng không phải là kịch, cho nên không “đưa được vào khu rừng văn nghệ”.Ông cho rằng mặc dù những bài công kích tạp văn cũng chỉ là tạp văn, nhưng

họ quyết không phải là tác giả tạp văn, bởi vì họ không tin “bản thân mìnhcũng xuống dốc theo” Ông châm biếm những thanh niên muốn trở thành nhàvăn vĩ đại, nhưng thấy tạp văn là nản chí ngay, chỉ vì không tìm thấy tên của

nó trong những quyển Khái luận văn học của Mỹ hoặc trong giáo trình của

một trường đại học nào đó ở Trung Quốc

Tạp văn của Lỗ Tấn có sức chiến đấu mạnh mẽ là nhờ tính chất châmbiếm và u mua của ông Tính chất này thể hiện một cách bao quát trong toàn

bộ tạp văn, trở thành phong cách Ông sử dụng nó như là một phương tiện đểchống kẻ thù Thái độ châm biếm, u mua trong tạp văn của ông cũng rõ ràng,đối với kẻ thù thì chua cay, gay gắt, độc ác, đối với bạn bè thì giễu cợt, trêuđùa, kích thích lòng tự ái, sỹ diện để tỉnh ngộ, để đấu tranh

Tính chiến đấu là mục đích cao nhất của Lỗ Tấn trong sáng tác nóichung và tạp văn nói riêng Từ thời kỳ Tân thanh niên cho đến thời kỳ thànhlập Hội liên hiệp các nhà văn phái tả, cho đến ngày Lỗ Tấn mất, có khi cùng

đi với phong trào, có khi độc lập tác chiến, trong thời kỳ “viết văn chươngtheo một mệnh lệnh”, cũng như trong lúc lãnh đạo phong trào Tả liên, LỗTấn luôn luôn dùng tạp văn để phục vụ cách mạng cho kịp thời Đối tượngđấu tranh của tạp văn Lỗ Tấn cũng là mục tiêu của cách mạng: chủ nghĩaphong kiến và chủ nghĩa tư bản Lỗ Tấn đã đấu tranh không mệt mỏi vì sựtiến bộ của nhân dân

2.1.2 Đặc thù về hình tượng

Một trong những đặc thù của văn học nói chung là phản ánh cuộc sốngbằng hình tượng nghệ thuật Là một nhà văn hiện thực chủ nghĩa, Lỗ Tấn đãrất chú trọng vào việc xây dựng hình tượng của tác phẩm Bởi vậy, trong tạpvăn của mình, ông đã có những quan điểm và kiến giải rất sâu sắc về vấn đềđiển hình hoá trong văn nghệ

Nghiêm ngặt mà nói, điển hình chỉ có từ chủ nghĩa hiện thực trở đi.Nhưng theo nghĩa rộng, thì vấn đề điển hình chiếm một vị trí quan trọngtrong tính đặc thù của văn học nghệ thuật nói chung Điển hình là chất lượngcao của sự phản ánh, là mục đích của nhà văn hiện thực trong lao động nghệthuật

Lỗ Tấn là người rất quan tâm bồi dưỡng phương pháp viết cho các nhàvăn trẻ Bản thân nhà văn đã sáng tạo ra nhiều điển hình như Tường Lâm,Khổng Ất Kỷ, AQ… cho nên có cơ sở để trình bày những ý kiến xác thực vềvấn đề điển hình

Nói đến điển hình là nói đến cái tiêu biểu, cái chung có ý nghĩa kháiquát cao Nhưng cái chung đó lại phải hài hoà cao độ, phải nhuyễn trong cáiriêng với một cá tính sinh động và sắc nét AQ là một điển hình bất hủ, nóvạch trần được bản chất của tầng lớp nhân dân lạc hậu, nêu lên được một vấn

đề thời đại – sự hoành hành của chủ nghĩa AQ trong đời sống tinh thần củadân tộc Trung Hoa vào thời kỳ đen tối cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX…Tóm lại nó bao gồm một sự khái quát cao độ và một ý nghĩa phổ biến rộngrãi, nhưng Lỗ Tấn không xem nó đơn thuần chỉ là “bản chất của một lực

lượng xã hội nhất định”, mà trước hết như là một con người có máu thịt với

tất cả cá tính sinh động của nó Khi bàn về nguyên nhân viết AQ chính

truyện, ông có nói: “Hình ảnh AQ đã ám ảnh tâm hồn tôi mấy năm trời,

nhưng trước đó tôi chưa hề nghĩ đến sự đem ra viết thành một bộ tiểu thuyết”[45, 462]

Lỗ Tấn coi điển hình trong văn học phải là một con người cụ thể, con

người này như Hêghen nói Đồng thời, con người ấy cũng đại biểu cho một

hạng người nhất định trong xã hội Lỗ Tấn cho rằng mình miêu tả con người

cá biệt AQ để vẽ lên cái “linh hồn quốc dân” như thế là đã cho tính chungcủa điển hình không hoàn toàn đồng nhất với tính giai cấp Dụng ý của ôngkhi xây dựng hình tượng AQ là: “Phương pháp của tôi là làm cho người đọckhông thể tìm ra người tôi miêu tả là ai, ngoài bản thân mình, để trút tráchnhiệm, để biến thành kẻ bàng quan, rồi lại giống như miêu tả tất cả mọingười, do đó mở đường cho việc tự xét lại mình” [45, 457]

Trong điển hình hoá, Lỗ Tấn cho rằng quan hệ giữa tính chung với tínhgiai cấp của điển hình là mối quan hệ biện chứng, có quan hệ hữu cơ khôngtách rời nhau – tính chung phải có tính giai cấp; nhưng là hai phạm trù khácnhau chứ không phải đồng nhất – tuỳ theo đề tài và trình độ khái quát củanhà văn, tính chung có thể “lớn hơn” hoặc “nhỏ hơn” tính giai cấp AQ làmột nông dân trong xã hội phong kiến, tính chung của nó nhất định phải cótính giai cấp nông dân Phép thắng lợi tinh thần ở con người AQ mặc dù chủyếu là bắt nguồn từ giai cấp phong kiến thống trị, nhưng nông dân phải chịuthách nhiệm một phần Nhưng phép thắng lợi tinh thần ở AQ không phảihoàn toàn đồng nhất với giai cấp nông dân

Lỗ Tấn là nhà văn có tài xây dựng hình tượng điển hình Hình tượng điểnhình trong tác phẩm của ông đa dạng, sinh động, tạo ấn tượng sâu sắc Nhân vậttrong tác phẩm của Lỗ Tấn đã gieo vào đầu óc người đọc những ấn tượng khóquên Những nhân vật do Lỗ Tấn sáng tạo ra đều chân thực như là những conngười ngoài đời Có được như vậy là do ông có phương pháp điển hình hoá

Trước hết, Lỗ Tấn tuân thủ nguyên tắc của chủ nghĩa hiện thực là tínhchân thực, phục tùng lôgíc nội tại của tính cách, tức là cái quy luật kháchquan trong việc hình thành và phát triển của nhân vật, buộc nhà văn hiện thựctrước hoặc trong quá trình sáng tác phải nghiên cứu, thấm nhuần và chiếmlĩnh Những tính cách giờ đây không hoàn toàn phụ thuộc trực tiếp vào ýnghĩ và nguyện vọng chủ quan của nhà văn như các phương pháp sáng táctrước kia mà phụ thuộc trực tiếp vào hoàn cảnh điển hình Theo Lỗ Tấn: “Cứviết một mạch, nhân vật đó dần dần hoạt động lên, làm tròn nhiệm vụ củanó… tính cách có thể đổi khác, tình cảm cũng có thể không giống với cái

mình dự đoán lúc đầu” [42, 398] Khi bàn về nguyên nhân sáng tác AQ chính

truyện, ông cũng thể hiện quan điểm như vậy: “… Rồi cứ như vậy, tuần này

sang tuần khác, cứ kéo ra, và không thể không đề khởi vấn đề AQ làm cáchmạng Theo ý tôi nếu Trung Quốc không làm cách mạng thì AQ cũng chảbao giờ làm cách mạng, nhưng nếu như Trung Quốc làm cách mạng thì thểnào AQ cũng sẽ làm Số mạng chú AQ của tôi nhất định phải thế, và nghĩ lạicũng chả có thể vì thế mà nhân cách AQ thành ra không nhất trí” [45, 463]

Rõ ràng, AQ là một con người có máu có thịt, phát triển theo lôgích nội tạiphù hợp với vận mệnh khách quan của nó

Lỗ Tấn phê phán những nhà văn không tuân theo lôgích cuộc sống,chuyên đi miêu tả những “nhân vật lý tưởng” Quan điểm này ngày nay vẫn

có ý nghĩa thời sự Nó có tác dụng ngăn ngừa lối lý tưởng hoá làm cho nhữngnhân vật tích cực hoặc anh hùng trở nên giả tạo

Bên cạnh việc tuân thủ nguyên tắc của chủ nghĩa hiện thực là tính chânthực, Lỗ Tấn còn chọn cách dùng người mẫu Ông cho rằng nhân vật trongtác phẩm ít nhiều đều có liên hệ với người mẫu ngoài đời: “Giả thử tả là tảyêu quái, Tôn Ngộ Không nhào một cái đi xa mười vạn tám nghìn dặm, TrưBát Giới làm rể nhà họ Cao, trong loài người cũng vị tất đã không có ai giống

họ về mặt tinh thần Có ai giống, tức là vô tình mà lấy người đó làm mẫu; có

điều vì vô tình, nên cũng có thể nói người nào đó giống người nào đó trongsách” [43, 454].

Theo Lỗ Tấn, tuỳ theo phương pháp sáng tác khác nhau mà vai trò vàcách chọn nguyên mẫu sẽ khác nhau Dựa theo kinh nghiệm của mình, LỗTấn cho rằng có hai cách chọn người làm mẫu: một là chuyên dùng mộtngười nhất định, ngôn ngữ cử chỉ và ngay những thói quen nhỏ nhặt, cách ănmặc cũng không thay đổi; hai là góp nhặt ở nhiều hạng người lại để thànhmột người Lỗ Tấn đã chọn cách thứ hai

Khi xây dựng nhân vật AQ, trước hết Lỗ Tấn nghiền ngẫm kỹ “tinhthần AQ” qua lịch sử và đời sống xã hội Trung Quốc Sau đó ông góp nhặtcác sự việc cụ thể, quan sát tỉ mỉ ở những con người thật như A.Quế, A Hựu,Đổng Sinh… những người cùng khổ mà Lỗ Tấn từng gặp ở Thiệu Hưng quêông, nhưng ông cũng không chuyên dùng một người mẫu mà kết hợp tả

“mồm ở Chiết Giang, mặt ở Bắc Kinh, quần áo ở Sơn Tây…”

Ngoài những phương pháp ở trên, Lỗ Tấn còn dùng thủ pháp khoatrương, “vẽ rồng điểm mắt” để điển hình hoá nhân vật Quan điểm về hìnhtượng điển hình và phương pháp điển hình hoá của ông được khái quát từthực tiễn sáng tác của bản thân và nó phù hợp với điển hình hoá của chủnghĩa hiện thực Cho đến nay, những bài học về điển hình hoá đó vẫn còn cógiá trị, vẫn là những kinh nghiệm quý báu cho các nhà văn hiện thực nóichung

2.1.3 Đặc thù về ngôn ngữ

Lỗ Tấn là nhà văn có nhiều đóng góp lớn lao với phong trào cải cáchngữ văn Trung Quốc Trong suốt cuộc đời hoạt động văn học của mình, LỗTấn luôn luôn kiên trì đấu tranh để đặt nền móng cho sự phát triển ngôn ngữvăn học của tiếng Hán hiện đại Cùng với các quan điểm về văn học nóichung, những ý kiến của Lỗ Tấn về ngôn ngữ văn học cùng với cống hiếncủa ông cho phong trào ngữ văn mới bắt đầu từ thời Ngũ Tứ, đều rất có giátrị, cần phải được kế thừa

Những quan điểm về ngôn ngữ văn học của Lỗ Tấn gắn liền với phong

trào Bạch thoại thời Ngũ Tứ và phong trào Đại chúng ngữ thời Tả liên Phong trào Bạch thoại thời Ngũ Tứ và phong trào Đại chúng ngữ thời Tả liên

đều là những bộ phận hữu cơ của một quá trình xác lập và phát triển ngônngữ văn học của tiếng Hán hiện đại, gắn bó chặt chẽ với phong trào văn họcmới

Phong trào bạch thoại và phong trào văn học mới mặc dù có liên hệ mậtthiết, nhưng không thể lẫn lộn Ngay khi bắt đầu phong trào văn hoá mới, LỗTấn đã kiên quyết phản đối tư tưởng phong kiến và ngữ ngôn văn học cũ.Qua lời bình luận của ông đối với cuộc cách mạng văn học, có thể thấy đượcquan hệ đúng đắn giữa phong trào văn học mới và phong trào bạch thoại.Ông nói: “Chúng tôi gọi là cách tân văn học, cái đại ý của nó cũng chẳng có

gì đáng sợ, chẳng qua nói: chúng ta bất tất phải phí tâm cơ, học nói những lờicủa người chết thời cổ, cần phải nói lời người sống hiện nay, không nên xemvăn chương là món đồ cổ, nên viết bằng bạch thoại cho dễ hiểu Nhưng chỉ

có cách tân văn học chưa đủ, bởi vì tư tưởng hủ bại có thể viết bằng cổ văn,

mà cũng có thể viết bằng bạch thoại Cho nên về sau mới có người đề xướngcách tân tư tưởng Kết quả của cách tân tư tưởng là phong trào cách tân xãhội nổi lên” [42, 124]

Lỗ Tấn cho rằng văn ngôn vẫn diễn biến và phát triển: “Văn pháp của

Trung Quốc… cũng từng có cái thay đổi Thí dụ: Sử ký, Hán thư không giống với Kinh Thư; văn bạch thoại ngày nay lại không giống Sử ký, Hán

Lỗ Tấn rất xem trọng ngôn ngữ nhân dân, xem trọng “thanh âm phát

ra từ miệng của bốn trăm triệu người Trung Quốc” [41, 202] Ông cho