Quan niệm của tô hoài về văn học và nghề văn qua nghệ thuật và phương pháp viết văn

Ông đã viết nhiều cuốn về kinh nghiệm viết văn và lao động nhà văn nhng do điều kiện của khoá luận chúng tôi chỉ tìm hiểu nghiên cứu sáng tác của Tô Hoài trên phạm vi những tác phẩm viết

Lời nói đầu!

Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tôi xin chân thành cảm ơn thầy giáo – TS Lê Văn Dơng đã trực tiếp giao đề tài, tận tình hớng dẫn, giúp đỡ

tạo điều kiện cho tôi trong quá trình thực hiện luận văn

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo khoa Ngữ Văn, Ban chủ nhiệm khoa đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong thời gian hoàn thành luận văn

Nhân dịp này, tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới những ngời thân, gia đình, bạn bè đã quan tâm, động viên giúp đỡ tôi vợt qua trở ngại vơn lên trong học tập và hoàn thành tốt luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Tác giả luận văn Sinh viên Nguyễn Thị Giang

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1 1 Tô Hoài - một tài năng lớn, thuộc thế hệ nhà văn tiền chiến, góp

phần hiện đại hoá nền văn xuôi quốc ngữ Ông còn là nhà văn hiện đại có nhiều đóng góp xuất sắc cho nền văn học Việt Nam thế kỷ XX Ông sáng tác trên nhiều thể loại truyện ngắn, truyện dài, hồi ký, bút ký, truyện thiếu nhi, truyện ngời lớn, tiểu thuyết Dờng nh ở thể loại nào Tô Hoài cũng có những đóng góp nổi bật, mang giá trị văn chơng đích thực cả về nội dung lẫn hình thức cho nền văn xuôi cách mạng nớc ta Có thể nói, cả cuộc đời ông là một quá trình phấn đấu miệt mài cho những trang sách, trang đời Qua chặng đờng sáng tác 60 năm, nhà văn đã để lại trong kho tàng văn học dân tộc một gia tài đồ sộ cả về số lợng lẫn chất lợng, đã có hơn 175 đầu sách đợc xuất bản

1 2 Trong hành trình 60 năm viết, Tô Hoài đã khẳng định đợc vị trí

vững chắc trên thi đàn văn học Việt Nam hiện đại ở mỗi chặng đờng, thành tựu có thể khác nhau nhng bao giờ Tô Hoài cũng có một tiếng nói, một cách nhìn, một phong cách riêng độc đáo Ông là tác giả có nhiều tác phẩm đợc đa

vào sách giao khoa phổ thông , từ những câu truyện viết cho thiếu nhi nh Dế mèn phiêu lu ký đến truyện viết cho ngời lớn Vợ chồng A Phủ Ngoài ra, đến

bậc đại học chúng ta còn có dịp tìm hiểu sâu hơn về cuộc đời, con ngời và các mảng sáng tác khác nhau qua từng thời kỳ của nhà văn

1 3 Sáng tác của Tô Hoài gặt hái đợc nhiều thành tựu và đạt đợc nhiều

giải thởng cao quý trong lĩnh vực văn học: giải nhất về tiểu thuyết của Hội Văn

nghệ Việt Nam (1955) với tập Truyện Tây Bắc; giải thởng Hội Nhà văn á - Phi (1970)với tập truyện Miền Tây; giải A giải thởng Hội Văn nghệ Hà Nội (1980); giải thởng Hồ Chí Minh đợt 1 (1996) với tập truyện Quê nhà Những

thành tựu to lớn, rực rỡ và những cống hiến mới mẻ đó, khiến ngời ta chỉ nhìn

Tô Hoài ở mặt chói sáng nhất, thành công nhất, mà quên đi rằng: Tô Hoài ngời mãi miết trong hành trình viết dài dặc ấy cũng là ngời thỉnh thoảng hay dừng lại để sơ kết và tổng kết cho nghề nghiệp, qua sách viết bàn về văn học và nghề văn Đó là một cách rút kinh nghiệm và nhấn mạnh những gì mình tin tởng, bằng chính trải nghiệm trong đời viết của mình

1 4 Vấn đề văn học và nghề văn nói chung từ trớc tới nay đã có nhiều

công trình nghiên cứu, quan tâm tới Cho tới nay biết bao nhà nghiên cứu, lí luận cũng nói về văn học và nghề văn Nhng cái nhìn của các nhà nghiên cứu,

lí luận là cái nhìn khoa học, quan tâm đến cái gọi là quy luật và những điều phổ quát Những thành quả nghiên cứu của họ đã rọi sáng lí trí về lĩnh vực hoạt

động tinh thần đầy hấp dẫn mà cũng đầy bí ẩn, chông gai Bên cạnh họ, bổ sung cho họ, có nhiều nhà văn cũng bàn về văn học và nghề văn Học họ chúng

ta luôn tìm đợc những kinh nghiệm, phơng pháp, phong cách cùng với những rung động mới mẻ từ quá trình lao động nghệ thuật Từ đó dễ cảm thông chia

sẽ với nhà văn đồng thời còn là chìa khoá để chúng ta đi vào khám phá những tác phẩm văn chơng của họ Thế nhng, việc nghiên cứu Tô Hoài ở mảng sách bàn về văn học và nghề văn thì còn rất ít Vì vậy, luận văn của chúng tôi góp một tiếng nói tìm hiểu thành tựu của Tô Hoài ở mảng sáng tác này

2 Lịch sử vấn đề

Văn học Việt Nam vào nửa đầu thế kỷ XX đã xuất hiện nhiều tài năng văn xuôi mà tên tuổi của họ đã trở thành bất tử Trong số đó chúng tôi xin đợc bàn tới Tô Hoài - một cây đại thụ của văn học Việt Nam hiện đại, vậy mà việc tìm hiểu nghiên cứu về ông quả còn ít Mới chỉ khoảng hơn 60 bài viết nghiên cứu về sáng tác của Tô Hoài nói chung còn mảng đề tài viết về tiểu luận, phê bình, kinh nghiệm sáng tác hay mảng sách bàn về văn học và nghề văn, tìm hiểu nghệ thuật và phơng pháp viết văn thì hầu nh cha bài nào nghiên cứu sâu

và nếu đề cập tới cũng chỉ điểm qua, mang tính chất khơi gợi ở đây chúng tôi không có ý định sắp xếp đầy đủ một th mục nghiên cứu về Tô Hoài mà chỉ

điểm qua những ý kiến tiêu biểu, gắn với vấn đề đặt ra của khoá luận Về thời gian, tạm chia lịch sử nghiên cứu, sáng tác của Tô Hoài ra làm hai giai đoạn: tr-

ớc và sau Cách mạng tháng Tám

2 1 Tình hình nghiên cứu Tô Hoài trớc cách mạng tháng Tám

Trớc năm 1945, chỉ trong khoảng thời gian 30 năm, đời sống văn chơng

là sự tiếp nối của nhiều thế hệ với nhiều kiểu viết khác nhau: từ Phan Bội Châu,

đến Tự Lực Văn Đoàn Tự Lực Văn Đoàn rực rỡ đến một lúc nào đó, rồi nhờng chỗ cho các kiện tớng của trào lu hiện thực: Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng, Nam Cao Tô Hoài đứng bên cạnh nam Cao, làm một…cuộc chạy tiếp sức cho văn học tiền Cách mạng Tô Hoài là ngời sớm thành danh nhng thời kỳ này, ngời ta mới bắt đầu nghĩ đến Tô Hoài – một cây bút tả chân, song chủ yếu lại nghĩ đến Tô Hoài – nhà văn của thiếu nhi mà thôi nên những gì ông mang đến cha đợc chú ý Vì thế những bài viết, nghiên cứu về Tô Hoài thời kỳ này rất ít, chỉ duy nhất một bài của Vũ Ngọc Phan - ông chủ “Hà Nội Tân Văn”

Vũ Ngọc Phan (1944), Tô Hoài Nguyễn Sen– , sách Nhà văn Việt Nam hiện đại, quyển 4, nhà xuất bảnTân Dân, Hà Nội

ở bài viết này, Vũ Ngọc Phan đã sớm phát hiện và thấy đợc “Tô Hoài tỏ

ra là một nhà tiểu thuyết có con mắt quan sát sâu sắc”, là “một nhà văn có biệt tài về cảnh nghèo nàn của dân quê” và “tiểu thuyết của ông thuộc loại tả chân nh tuểu thuyết của Nguyễn Công Hoan, nhng Tô Hoài có khuynh hớng thiên về xã hội”

Nh vậy, Vũ Ngọc Phan đã phát hiện và thừa nhận tài năng của Tô Hoài nhng mới chỉ dừng lại ở việc phát hiện, đánh giá tính chất xã hội trong sáng tác của Tô Hoài mà cha thực sự đi sâu tìm hiểu, chỉ ra các giá trị về nghệ thuật và phơng pháp viết văn cũng nh đóng góp của Tô Hoài

2 2 Tình hình nghiên cứu Tô Hoài sau cách mạng tháng Tám

Thời kỳ này, do hoàn cảnh đất nớc đổi khác, hơn nữa bản thân Tô Hoài cũng có những sáng tác làm cho giới bạn đọc, các nhà nghiên cứu phê bình chú

ý Đã có trên 60 bài viết nghiên cứu về sáng tác của Tô Hoài nói chung, trong đó

có gần 10 bài viết có đề cập đến vấn đề mà chúng tôi quan tâm

1 Nguyễn Văn Bổng (1995), Tô Hoài - viết và viết, Báo Văn nghệ, số

ngày14/10

ở bài viết này, tác giả cho biết, Tô Hoài là ngời đi nhiều, biết nhiều và viết cũng rất nhiều kể cả trớc và sau Cách mạng tháng Tám “Anh Tô Hoài hoài viết bất cứ ở đâu và viết không ngng nghỉ Vì anh có nhiều điều để viết Anh sống nhiều, biết nhiều”

2 Phan Cự Đệ (1979), Tô Hoài nhà văn Việt Nam hiện đại, sách Nhà

văn Việt Nam 1945-1975, NXB Đại học và THCN, Hà Nội

Trong bài viết của mình Phan Cự Đệ đã điểm qua sơ lợc về quá trình sáng tác của Tô Hoài và khẳng định quá trình đó chuyển biến từ chủ nghĩa hiện thực phê phán sang chủ nghiã hiện thực xã hội chủ nghĩa

3 Hà Minh Đức (1987), Lời giới thiệu tuyển tập Tô Hoài, Tuyển tập Tô

Hoài, Tập I, NXB Văn học

Bài viết của Hà Minh Đức giới thiệu Tô Hoài gần nửa thế kỷ lao động sáng tạo nghệ thuật Tô Hoài đã có những đóng góp quan trọng vào nền văn học cách mạng Ông có mặt ở cả hai thời kỳ trớc và sau Cách mạng tháng Tám Giai đoạn trớc ông là ngòi bút có giá trị, có bản sắc riêng trong các lớp nhà văn hiện thực quen biết Sau cách mạng ông viết và tham gia vào cuộc đấu tranh xã hội với t cách một nhà văn chiến sĩ, nhà văn kiểu mới của giai cấp vô sản tác phẩm của ông ở cả hai thời kỳ phản ánh đợc nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của đất nớc, đi sâu vào nhiều giá trị thẩm mỹ phong phú và sáng tạo

Ông là ngời có công khơi sâu, mở rộng nguồn cảm hứng dân tộc trong sáng tác nghệ thuật Từ những truyền thuyết và những truyện cổ của dân tộc, những

phong tục tập quán tạo thành truyền thống của quê hơng, những hiểu biết về cuộc sống của nhân dân trong nghề nghiệp quen thuộc cho đến lời ăn tiếng nói gợi cảm của dân gian đã đợc chắt lọc qua thời gian đều đợc ông trân trọng tìm hiểu và đa vào quỹ đạo và sáng tạo nghệ thuật Tác phẩm của ông mang theo phong vị và hơng sắc riêng của đời sống và tâm hồn dân tộc Ngoài ra, ông còn

là ngời bạn thân thiết của các em thiếu nhi

4 Nguyễn Công Hoan (1977), “Trau dồi Tiếng Việt”, sách Hỏi chuyện các nhà văn, NXB Tác phẩm mới, Hà Nội

ở bài viết này Nguyễn Công Hoan phát hiện ra Tô Hoài là ngời có ngôn vốn ngữ phong phú Bằng cách, nhà văn luôn trau dồi ngôn từ, câu văn, chữ, tiếng nói để tự làm mới mình Đặc biệt,Tô Hoài luôn đề cao học hỏi tiếng nói của ngời nông dân lao động

5 Phong Lê (1999), Tô Hoài sáu mơi năm viết , sách Tô Hoài về Tác

có lẽ là thứ ân sủng nghề nghiệp mà chỉ những ai hết lòng với nó mới đ ợc tận hởng” [19, 584]

7 Vân Thanh (1976), Sáng tác của Tô Hoài, Tác giả văn xuôi Việt

Nam hiện đại, NXB Khoa học xã hội, H

ở bài viết này Vân Thanh phát hiện và công nhận Tô Hoài có những trang viết rất hay khi miêu tả sinh hoạt, ông có tài dựng cảnh gắn bó với con ngời Bút pháp Tô Hoài linh hoạt, dẫn truyện và chuyển cảnh tài tình Ngôn ngữ thờng ngắn gọn và rất gần với khẩu ngữ của nhân dân lao động

8 Hoàng Trung Thông (1987), Nhà văn trên dòng sông Tô Lịch, Báo

và phơng pháp sáng tác của ông, nếu có cũng chỉ nêu ra qua một vài luận điểm nhỏ có tính chất phát hiện, gợi ý

Chúng tôi đã điểm qua các bài viết của Tô Hoài trớc và sau Cách mạng Nhìn chung các tác giả bớc đầu tuy có những ý kiến đánh giá khác nhau nhng

đều có điểm chung là đánh giá thừa nhận tài năng, tinh thần lao động nghệ thuật của Tô Hoài nhng cha nêu bật đợc vấn đề và nhìn thấy những đóng góp mới mẻ

đáng quý, cha nhận thấy hết giá trị sâu sắc và phong phú đối với mảng kinh nghiệm về nghệ thuật và phơng pháp viết văn Dẫu vậy, những bài viết, những ý kiến đánh giá của ngời đi trớc một mặt giúp chúng tôi thấy đợc những gì họ đã

làm đợc, đồng thời chúng tôi có thể tìm ra những gợi ý quý báu để tiếp tục đi vào tìm hiểu sâu hơn, toàn diện hơn về đối tợng nghiên cứu

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu:

Sáng tác của Tô Hoài phong phú và đa dạng trên nhiều thể loại với nhiều mảng đề tài, ông vừa viết cho thiếu nhi vừa viết cho ngời lớn Ngoài ra, Tô Hoài thỉnh thoảng hay dừng lại để sơ kết và tổng kết nghề nghiệp Ông đã viết nhiều cuốn về kinh nghiệm viết văn và lao động nhà văn nhng do điều kiện của khoá luận chúng tôi chỉ tìm hiểu nghiên cứu sáng tác của Tô Hoài trên phạm vi những tác phẩm viết về lao động sáng tạo, nghệ thuật và phơng pháp viết văn

1 Một số kinh nghiệm viết văn của tôi , NXB Văn học, H, 1959

2 Sổ tay viết văn , NXB tác phẩm mới, H, 1967

3 Nghệ thuật và phơng pháp viết văn , NXB Văn học, H, 1997

Ngoài ra, chúng tôi còn mở rộng phạm vi nghiên cứu đến một số tác phẩm của một số tác giả cùng thời để thấy đợc nét đặc sắc cũng nh những đóng góp mới mẻ, của Tô Hoài trong hoạt động lao động nghệ thuật

4 Nhiệm vụ CủA khóa luận

- So sánh, đối chiếu trên cấp độ bao quát nhất các hình thức bàn về lao

động nhà văn xuất phát từ các chủ thể khác nhau: nhà nghiên cứu, nhà lý luận

và các nhà văn cùng thời với Tô Hoài

- Khái quát hoá, hệ thống hoá những kinh nghiệm, nhận xét của Tô Hoài

về lao động nhà văn qua: Nghệ thuật và phơng pháp viết văn

-Tìm hiểu kiểu bàn riêng của Tô Hoài về kinh nghiệm lao động nhà văn

ở cuốn: Nghệ thuật và phơng pháp viết văn , qua đó chỉ ra cội nguồn các hình

thức thể hiện có sức thuyêt phục qua những trang viết của tác giả

5 Phơng pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi có sử dụng một số phơng pháp sau:

- Phơng pháp so sánh, đối chiếu

- Phơng pháp phân tích - tổng hợp

- Phơng pháp qui nạp - diễn dịch

6 cấu trúc CủA luận văn

Tơng ứng với nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra, ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung luận văn đợc triển khai trong ba chơng

Chơng 1 . Văn học và nghề văn một đối tợng nghiên cứu của lí luận văn học và nhà văn

Chơng 2 Những vấn đề văn học và nghề văn đợc trình bày qua Nghệ“

thuật và phơng pháp viết văn ”

Chơng 3 Đặc điểm hình thức thể hiện những vấn đề văn học và nghề văn qua Nghệ thuật và ph“ ơng pháp viết văn ”

Chơng 1 Văn học và nghề văn một đối tợng nghiên cứu

của lý luận văn học và nhà văn

Văn học là sản phẩm tinh thần kết tinh những t tởng, tình cảm con ngời trớc cuộc sống;là sản phẩm của một dạng hoạt động dặc biệt Nhà văn sáng tạo nên tác phẩm không chỉ bằng trí tụê, tài năng mà bằng cả tình cảm, tâm huyết

và tâm hồn của mình Do đó, nói tới văn học và nghề văn là nói tới quá trình sáng tác văn học, nói tới quá trình lao động nghệ thuật đầy gian truân vất vả nh-

ng cũng đầy rung động, cảm hứng của nhà văn

Ngoài việc tự rèn luyện cho mình một thế giới quan và một nhân sinh quan cách mạng vững vàng, bồi dỡng vốn hiểu biết sâu sắc phong phú về thực tiễn cuộc sống, nhà văn còn phải học hỏi, trau dồi kỹ thuật và tự rèn luyện để viết những tác phẩm đạt đến độ chín của nghệ thuật Sự khổ luyện trên tất cả các mặt này có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy, giải phóng khả năng sáng tạo nghệ thuật của nhà văn

Từ những lý do trên, chúng ta có thể khẳng định rằng: đã nói đến văn học

và nghề văn không thể không nói đến chủ thể sáng tạo, mà chủ thể sáng tạo lại chính là ngời thực hiện công việc bếp núc, nội trợ để chế biến nên những món

ăn tinh thần

1 1 Lý luận văn học quan niệm về văn học và nghề văn

1.1.1 Lý Luận văn học quan niệm về văn học

Văn học có tự muôn đời, những quan niệm, định nghĩa về văn chơng cũng đã xuất hiện từ rất sớm Nhà văn sáng tác bao giờ cũng theo một quan niệm nào đó Đã có sáng tác văn học tức là đã tồn tại các quan niệm nhất định

về văn chơng

Trong lịch sử nghiên cứu, ngành lý luận văn học tồn tại với t cách là một ngành khoa học độc lập với những hệ thống và phạm trù hoàn chỉnh ra đời

muộn Nhng bộ phận cốt lõi của nó là những quan niệm cơ bản về văn học thì

đã ra đời từ rất sớm

Trong lịch sử văn học Việt Nam tự bao đời đã tồn tại quan niệm:" Văn

học yêu nớc và tự hào dân tộc" Còn ở Trung Quốc, ngay từ thời cổ đại đã

từng xuất hiện quan niệm "Văn dĩ tải đạo, thi dĩ ngôn chí" ở phơng Tây thời

cổ Hy - La Platôn đã quan niệm: " Cái đẹp là do sự hồi tởng của con ngời về

một tiền kiếp còn chung sống với thần linh Còn nghệ thuật chính là sự tái hiện lại cái đẹp tuyệt đối vĩnh cửu đó " Đối lập với quan niệm đó Arixtốt -

đại diện của chủ nghĩa duy vật, quan niệm:"Văn học bắt chớc thực tế, nhng

không máy móc sao chép, mà vẫn khái quát sáng tạo” Nhà văn, nhà lý luận

phê bình Nga hiện đại Biêlinxki quan niệm:" Văn học là tấm gơng phản ánh ý

thức xã hội của nhân dân " [ 18, 25]

ở luận văn này, chúng tôi không có điều kiện tái hiện toàn bộ diện mạo lịch sử của khoa lý luận mà chỉ điểm qua những quan niệm một cách sơ lợc, cơ bản về văn chơng Đông, Tây, Kim, Cổ nh vậy Chúng ta thấy rằng các quan niệm về văn chơng đã có từ rất sớm Tuy vậy để cắt nghĩa, quan niệm văn ch-

ơng là gì ? Thì đó lại không phải là vấn đề đơn giản

Chúng ta có thể hiểu rằng: để tái hiện cuộc sống con ngời, nhà văn trớc hết phải hiểu đợc con ngời, phải hiểu đợc cách họ sống, giao tiếp, suy nghĩ, hành động Tất cả những điều đó tạo thành cái mô hình nghệ thuật về thế giới và con ngời một cách bao quát mà tác giả xuất phát từ đó để khắc hoạ hình tợng của những con ngời và số phận cụ thể, tổ chức các mối quan hệ của nhân vật, giải quyết các xung đột, xây dựng kết cấu tác phẩm Nói cách khác, nhà văn xuất phát từ đó để phản ánh cuộc sống xã hội

Quan niệm về văn chơng thể hiện cái giới hạn tối đa trong cách hiểu về thế giới và con ngời của một hệ thống nghệ thuật thể hiện khả năng, phạm vi, mức độ chiếm lĩnh đời sống của nhà văn

Quan niệm văn chơng thể hiện ở điểm nhìn, cách nhìn của nhà văn trớc hiện thực cuộc sống, thể hịên ở chủ thể mà nhà văn lựa chọn, ở kiểu nhân vật

mà nhà văn xây dựng, ở cách xử lý các biến cố và quan hệ nhân vật Quan niệm văn chơng còn thể hiện thái độ của nhà văn đối với cuộc sống

Quan niệm văn chơng của một nhà văn bao hàm trong đó hoặc nói chính xác hơn là mối quan hệ mật thiết với thế giới quan, nhân sinh quan, phơng pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật của nhà văn đó, nó làm thành thớc đo của hình thức văn học và cơ sở của t duy nghệ thuật

Trong thực tế có những nhà văn trực tiếp phát biểu quan niệm của mình

về văn chơng thành những ý kiến, những khái niệm, luận điểm;cũng có những nhà văn chỉ thể hiện quan niệm của mình trên thực tiễn trang viết Dù các nhà văn có trực tiếp phát biểu các quan niệm của mình hay không, thì khi sáng tác nhất định họ phải tuân theo một quan niệm nào đó

1.1.2 Lý luận văn học quan niệm về nghề văn và quá trình sáng tác 1.1.2.1.Lý luận văn học quan niệm về nghề văn.

Quan niệm về nghề văn các nhà lý luận văn học cho rằng: Nghề văn phải

có một số năng khiếu thích hợp với công việc sáng tạo văn học của nhà văn Tức nghề văn yêu cầu nhà văn, ngời nghệ sỹ phải có những phẩm chất năng lực sau:

- Bản chất giàu cảm xúc

Các tài năng nghệ thuật vốn rất đa dạng, họ đến với nghệ thuật từ những lứa tuổi khác nhau, từ những hoàn cảnh khác nhau, từ những nghề khác nhau nhng họ có một điểm chung là một tâm hồn nghệ sỹ Bởi sáng tạo nghệ thuật là quá trình phản ánh và tái tạo hiện thực đồng thời là quá trình tự biểu hiện, là quá trình giải bày, chia sẽ, là sự hiện diện của nhà văn giữa cuộc đời Cho nên,

một khi tấm lòng nhà văn đã thờ ơ, nguội lạnh, tâm hồn đã khép kín trớc cuộc

đời thì khi ấy tài năng nghệ thuật cũng chấm dứt Vì vậy phẩm chất đầu tiên dễ thấy ở nghề văn chính là bản chất giàu cảm xúc

- Khả năng quan sát tinh tế, rộng rãi.

Cuộc sống vốn hết sức phong phú, đa dạng; nhà văn phải quan sát kỹ ỡng và tinh tế mới có thể phát hiện đợc ý nghĩa sâu xa tiềm ẩn trong sự vật, hiện tợng Nhà văn không dừng lại ở mức độ quan sát nh những ngời bình th-ờng mà phải nhìn thấy đợc tình trạng tâm hồn con ngời quyết định hành vi của

l-họ, tìm ra đợc chìa khoá để mở vào thế giới nội tâm của nhân vật Vì vậy, đối với ngời nghệ sỹ đây là một phơng tiện để bồi đắp, để tích luỹ vốn sống; là cuộc sống để làm giàu năng lực tởng tợng, sáng tạo

- Khả năng tởng tợng, liên tởng phong phú, độc đáo.

Nghề văn nếu chỉ có phẩm chất giàu cảm xúc và khả năng quan sát tinh

tế thôi cha đủ Vì nó mới chỉ tạo nên nguồn cảm hứng và chất liệu sáng tạo tác phẩm Còn tởng tợng và liên tởng lại là cơ sở để nhào nặn chất liệu thành hình tợng nghệ thuật

đờng đi đến chân lý

Có thế coi những t chất, phẩm chất nói trên là những điều kiện cần thiết cho nghề văn nhng không phải là tất cả bởi vì muốn sáng tạo văn học, muốn có tác phẩm hay ngoài năng lực giàu tởng tợng, ngoài trí nhớ tốt, ngoài khả năng

quan sát cuộc sống một cách sâu sắc thì nghề văn còn đòi hỏi ở mỗi nhà văn nhiều phẩm chất khác nữa

1.1.2.2 Lý luận văn học quan niệm về quá trình sáng tác.

Theo các nhà lý luận văn học thì quá trình sáng tác của nhà văn gồm có các giai đoạn sau:

- Hình thành ý đồ sáng tác

Hình thành ý đồ có tác dụng xác định phơng hớng cho quá trình sáng tác

cụ thể Thực ra hình thành ý đồ cũng là một quá trình ý đồ có thể manh nha từ một vài hình ảnh nào đó trong tâm trạng nhà văn rồi dần dần mới hình thành t-

ơng đối hoàn chỉnh và cũng chỉ mới là ý đồ ban đầu Dù sao, khi đã có ý đồ, thì nhà văn mới triển khai quá trình sáng tác của mình

Các nhà lý luận còn nhấn mạnh: ý đồ không đứng yên mà còn thay đổi

và phát triển Và nếu viết một tác phẩm tự sự thì ý đồ phải dựa trên sự thu thập tài liệu

- Lập sơ đồ

Theo các nhà lý luận, việc lập sơ đồ là nhằm hệ thống hoá những điều quan sát và thu thập những ấn tợng, hình ảnh và cảm nghĩ vào trong một chỉnh thể Đây là một thao tác, một khâu quan trọng trong quá trình sáng tác Lập hồ sơ đợc xem là phơng án tác chiến, là bản phác thảo cho nhà văn trớc khi viết

Nó giải quyết mối quan hệ giữa toàn thể và bộ phận, giữa bộ phận này với bộ phận khác Tuy nhiên, họ vẫn công nhận rằng vấn đề lập hồ sơ còn phụ thuộc vào mỗi cá nhân, mỗi quan niệm của từng nhà văn

- Viết

Giai đoạn viết là giai đoạn đợc xem là khó khăn nhất Nhà văn phải vật lộn vơí từng chữ, từng cách diễn đạt Đây là một quá trình mà nhà văn phải xử

lý những tài liệu mà mình đã thu thập đợc từ trớc khi viết tác phẩm sao cho nó phù hợp

- Sửa chữa

Sửa chữa là giai đoạn cuối cùng của quá trình sáng tạo trớc khi đem tác phẩm ra công bố với độc giả " Bớc vào giai đoạn này nhà văn mới có cơ hội nhìn bao quát thành quả của mình, hoàn thiện nó để đạt tới tính t tởng và tính nghệ thuật theo ý đồ và mong muốn mới nhất, cao nhất" [18, 217] làm cho tác phẩm trở thành một chỉnh thể hoàn chỉnh trọn vẹn

Nh ở trên chúng ta thấy, dới cái nhìn của các nhà nghiên cứu, lý luận thì

có một mẫu số chung cho lao động nghệ thuật của mọi nhà văn Những mắt xích cần yếu của hoạt động sáng tạo đã đợc họ trình bày một cách sáng rõ, khúc triết bằng ngôn ngữ khoa học Thậm chí họ đã trình bày các thao tác làm việc của nhà văn theo một trình tự chặt chẽ Từ đó, cho thấy quá trình sáng tác của nhà văn là một quá trình đa dạng nhiều vẻ nhng có tính quy luật, thể hiện ở chỗ: chống lại sức ì của chất liệu và khắc phục nhiều khó khăn khi sáng tác Đó là hoạt động lao động tràn đầy cảm hứng và đầy tính sáng tạo Đồng thời lao động của nhà văn cũng là một lĩnh vực thể hiện rõ nhất phong cách và cá tính sáng tạo của ngời nghệ sĩ Dĩ nhiên các nhà nghiên cứu lý luận vẫn nhận ra rằng từ lý thuyết đến thực tiễn sáng tác, lao động nhà văn trong từng trờng hợp cụ thể diễn

ra không theo một khuôn mẫu nhất định nào cả Chẳng qua, theo yêu cầu của quy luật khái quát hoá họ phải chọn cách trình bày đã nói để ngời ta hình dung

về vấn đề dễ hơn mà thôi

dung và nghệ thuật của tác phẩm văn học Tuy nhiên, ở mỗi nhà văn lại không diễn ra theo một khuôn mẫu nhất định nào mà biến hoá khôn lờng Bởi nh chúng ta đã biết, lao động nhà văn mang tính chất cá nhân cao độ nên quan niệm của họ cũng muôn màu muôn vẻ, chẳng ai giống ai Nếu đối với nhà lý luận thì dù thế nào họ cũng quy về mô hình chung còn những ngời trong cuộc lại nói về điều này nh là sự bộc bạch những kinh nghiệm riêng, sống động Xin dẫn ra đây một vài ví dụ của các nhà văn để chúng ta có thể nhận thức thấu suốt hơn về vấn đề Đầu thế kỷ XX trên văn đàn Việt Nam có cuộc tranh luận giữa

hai phái "Nghệ thuật vị nghệ thuật"và "Nghệ thuật vị nhân sinh" về quan niệm văn chơng Đại diện cho phái "Nghệ thuật vị nghệ thuật " Hoài Thanh

trong quan niệm " Văn chơng là văn chơng: là thứ vật quý với chân tớng lộng

lẫy Văn chơng là sản phẩm kết tinh là sự thăng hoa của tâm hồn nghệ sĩ

tr-ớc cái đẹp vĩnh cửu của thiên nhiên và nỗi buồn vui muôn thuở của kiếp ngời

Thạch Lam, hơn 50 năm về trớc trong lời tựa tập truyện Gió đầu mùa đã

phát biểu quan niệm của mình: " Đối với tôi, văn chơng không phải là một

cách đem đến cho ngời đọc sự thoát ly hay sự quên Trái lại văn chơng là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta để vừa tố cáo và thay đổi một thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng ngời đợc thêm trong sạch và phong phú hơn " [ 6 62]

Khác với các nhà văn khác nêu quan niệm của mình thành những ý kiến, khái niệm, luận điểm, Nam Cao lại thể hiện quan niệm của mình thông qua tác phẩm: " Văn chơng không cần những ngời thợ khéo tay làm theo một vài kiểu

mẫu đa cho Văn chơng chỉ dung nạp những ngời biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn cha ai khơi, và sáng tạo những gì cha ai có "[ 5, 254]

ở một chân trời khác, Raxun Gamzatốp trong cuốn Đaghextan của tôi đã nói rất nhiều về lao động nghệ thuật của nhà văn, quan niệm về văn học và nhà văn: " Văn học nh một cây đàn, còn mỗi nhà văn giống nh một chiếc dây căng

trên cây đàn đó, từng dây có một cung bậc riêng âm điệu riêng, nhng hợp lại thì chúng lại là một bản hoà âm " [ 9 61]

Đó là ý kiến, quan niệm của các nhà văn về văn chơng văn học còn về nghề văn thì sao?

Trong cuốn Hỏi chuyện các nhà văn, Nguyễn Công Hoan viết: "Nghề

viết văn không phải đọc lắm kinh nghiệm và lý luận mà thành thạo đợc Muốn thành thạo đợc trớc hết ta phải biết làm và làm nhiều "[15, 208]

Vũ Bằng, trong cuốn Vũ Bằng - bốn mơi năm nói láo lại nghĩ khác khi

ông cho nghề viết văn, báo chí chỉ là hình thức " nói láo "

Raxun Gamzatốp bên cạnh việc nói về văn chơng ông còn nói tới nghề văn, cách viết văn khi ông dùng những hình ảnh sinh động và thú vị để thể hiện suy ngẫm của mình:" Viết văn mà lủng củng thì không thể kết thúc đợc, giống

nh ngời cố đẩy cái cửa mà ngời ta không đóng, cố mở cái vòi mà ngời ta đã

mở sẵn, thắt nút quá nhiều vào sợi dây đã thắt nút" [ 9 217]

Nh vậy, có thể thấy cách nói của các nhà văn về văn học và nghề văn là cách nói của những ngời trong cuộc Họ phải thực sự là ngời mẹ giàu kinh nghiệm mới hiểu đợc thế nào là nỗi đau khi sinh nở và thế nào là niềm sung s-ớng hạnh phúc khi nhìn thấy đứa con chào đời Chính vì vậy, những gì họ viết

ra luôn có sức hấp dẫn, thuyết phục đối với độc giả Những điều họ viết ra bên cạnh lợng thông tin khoa học còn có lợng thông tin về chính phong cách nghệ thuật;là quá trình miệt mài học hỏi, trau dồi, trải nghiệm trong nghề Rõ ràng trên vấn đề này, giữa nhà nghiên cứu, lý luận và nhà văn có sự không giống nhau nhng bổ trợ cho nhau rất tốt

1.3 Khái quát chung về giá trị của cuốn " Nghệ thuật và phơng pháp viết văn "

Là một trong số những nhà văn lớn của Việt Nam nhận Giải thởng Hồ Chí Minh đợt đầu, Tô Hoài là nhà văn có nhiều tác phẩm nhất đợc in từ trớc tới nay;số lợng đã lên tới hơn 175 đầu sách bao gồm: tiểu thuyết, truyện ngắn, bút

ký, hồi ký Ngoài ra còn có những cuốn viết về tiểu luận, phê bình và kinh nghiệm sáng tác, vì vậy hơn ai hết Tô Hoài hiểu rất sâu về nghề viết Thông qua Nghệ thuật và phơng pháp viết văn chúng ta nhận thấy ở đó những kinh nghiệm gần gũi quý báu trong công việc lao động tinh thần vất vả của nhà văn Nó đồng thời là kim chỉ nam, la bàn chỉ đờng cho mỗi chúng ta đi vào khám phá thế giới tác phẩm đồ sộ và phong cách sáng tác của tác giả

Có thể nói Nghệ thuật và phơng pháp viết văn là một cách nhìn lại quá

trình viết để sơ kết, tổng kết lại nghề nghiệp của mình, một cách rút kinh nghiệm và nhấn mạnh những gì mình tin tởng Qua đó, chúng ta có thể dễ dàng nhận ra phong cách nghệ thuật độc đáo của nhà văn- một phong cách đã từng thể hiện đậm nét trong nhiều truyện ngắn, tiểu thuyết, bút ký, hồi ký đã gây rung động khiến cho nhiều nhà nghiên cứu phê bình đến học sinh, sinh viên hết thảy đều mê đắm, yêu thích

1 3 1 Giá trị nội dung

Cuốn sách Nghệ thuật và phơng pháp viết văn cùng một số cuốn khác

của Tô Hoài nói về công việc lao động của nhà văn một cách sinh động, hấp dẫn Để giúp cho ngời đọc hiểu và đồng cảm với công việc dặc biệt này của nhà văn, Tô Hoài đã phải trải qua một quá trình lao động, thể nghiệm, học tập

và có ý thức trách nhiệm cao với nghề nghiệp Do đây là những điều đợc viết bằng sự trải nghiệm sâu sắc của ngời lâu năm từng trải qua nhiều thành công và

vấp ngã trong nghề nên Nghệ thuật và phơng pháp viết văn càng có giá trị đặc

biệt, có thể đợc xem là một sự bổ sung quan trọng cho các sách nói về nghề văn, văn học đợc viết bởi những nhà nghiên cứu lý luận

Qua gần 300 trang của Nghệ thuật và phơng pháp viết văn Ta thấy đợc

ở Tô Hoài một con ngời luôn học hỏi, luôn biết đổi mới trong sáng tạo và thành công trên nhiều mảng sáng tác cũng nh thể loại Là ngời am hiểu về công việc lao động nhà văn, những trang viết ấy toát lên ở ông con ngời giàu lòng yêu thiên nhiên đất nớc, con ngời, đặc biệt yêu quý ngôn ngữ và những truyền thống tinh hoa của dân tộc Ông luôn có ý thức đề cao gìn giữ những gì thuộc

về truyền thống, phong tục, đồng thời luôn quan sát chú ý đến đặc điểm dân tộc trong truyền thống và hiện đại, trong cảnh vật và con ngời, trong những phong tục tập quán và nét sinh hoạt riêng hàng ngày Ông quan tâm tới các hình thức truỵên, thể loại trong văn xuôi, từ cách quan sát, ghi chép cho đến tiếng nói, câu chữ Đặc biệt luôn tôn trọng tài năng và nhắc mình luôn học hỏi các nhà văn trong nớc cũng nh nớc ngoài Nh vậy, rõ ràng Tô Hoài là ngời trọng ngòi bút, trọng nghề văn nhng không coi nó là siêu phàm mà hết sức giản dị, chân thành, đầy nhiệt huyết

1.3.2 Giá trị nghệ thuật

Qua việc khảo sát và tìm hiểu Nghệ thuật và phơng pháp viết văn của

Tô Hoài chúng tôi thấy văn của ông giản dị, gần gũi, giọng văn chậm rãi, quan sát tinh tế, cụ thể, tỉ mỉ với những so sánh sắc sảo, dẫn chứng cụ thể từ các nhà văn, các nhà lý luận tài năng trong nớc và nớc ngoài nh: Hồ Chí Minh, M Goorky, Pha đê ép, Lép tônxtôi Ngôn ngữ thì dễ hiểu đợc trau chuốt công phu

Trong Nghệ thuật và phơng pháp viết văn, Tô Hoài sử dụng các t liệu

quen thuộc đặc sắc, các biện pháp tu từ thành công

Sách cũng sử dụng nhiều hình thức câu văn dài ngắn khác nhau linh hoạt, lấy những ví dụ, dẫn chứng tiêu biểu cụ thể có sức thuyết phục lớn

Chơng 2 Những vấn đề văn học và nghề văn

đợc trình bày qua Nghệ thuật và phơng pháp viết văn

Là một nhà văn - ngời trực tiếp cầm bút sáng tác nên các tác phẩm văn chơng với số lợng lớn trên nhiều lĩnh vực, nhiều thể loại khác nhau, Tô Hoài hiểu hơn ai hết lĩnh vực lao động nghệ thuật nhà văn: " Lao động nghệ thuật

không riêng rẽ với quan điểm, lập trờng Vấn đề lao động trong nghệ thuật của ngời viết văn bao trùm cả lao động nâng cao trình độ chính trị t tởng lao

động tích luỹ vốn sống và hiểu biết, lao động trong sáng tác "[Xem{14}]

Lần khác ông lại nói:"Nghề cầm bút là một nghề bình thờng và cần thiết trong

xã hội nh mọi nghề khác Cao quý hay thiêng liêng là do mơ ớc và sự tự trọng của anh " [Xem{3}] Ông cho rằng trong nghề thì " nghề viết đòi hỏi

phải có chí và công phu rèn luyện” Đọc Nghệ thuật và phơng pháp viết văn

và một số cuốn sách khác nh Một số kinh nghiệm viết văn của tôi, Sổ tay viết văn chúng ta thấy vấn đề văn học và nghề văn đợc nhìn nhận bằng chính

quá trình trải nghiệm của ngời nghệ sĩ có tinh thần lao động nghệ thuật cần cù, nhẫn nại Nó là lòng ớc muốn vơn tới chân lý nghệ thuật của bất kỳ ngời nghệ

sĩ nào có ý thức về trách nhiệm ngòi bút của mình trớc độc giả Chính vì điều

đó mỗi trang viết của Tô Hoài luôn thu hút giới nghiên cứu và bạn đọc, hứa hẹn nhiều hấp dẫn, thú vị

Nhìn một cách tổng thể, Nghệ thuật và phơng pháp viết văn đợc Tô Hoài bàn đến trên nhiều lĩnh vực Ông bàn đến bất kỳ lĩnh vực nào thì ngòi bút của

ông đều sinh động hấp dẫn Những suy nghĩ, kinh nghiệm sắc sảo, về văn học

và nghề văn, giúp chúng ta hiểu hơn về ông cũng nh sáng tác của ông, đồng thời là t liệu tham khảo khám phá các nhà văn, nhà thơ khác mà lý luận văn học còn, cha đụng tới

2.1 Những vấn đề văn học đợc trình bày qua Nghệ thuật và phơng pháp viết văn

2.1.1 Ký

Trong hành trình viết 60 năm của một ngời luôn viết, lúc nào cũng thấy cần viết và có cái để viết thì ký là thể loại đợc Tô Hoài sử dụng gần nh thờng xuyên ở tác phẩm ký chất báo chí đã nhạy cảm bắt lấy từ sự kiện chính trị xã hội, hớng mạch văn theo dòng thời cuộc và đánh giá đúng đắn, kịp thời các hiện tợng xã hội

Đối với Tô Hoài - ngời lâu năm viết các thể ký trải qua nhiều vấp ngã và thành công nên hơn ai hết ông trân trọng và đánh giá cao vai trò ngời viết các thể loại ký và dành tặng họ danh hiệu cao quý:"Nhà văn là ngời th kí trung

thành của thời đại Trách nhiệm và vinh dự câu định nghĩa của cuộc sống đã dành cho những ngòi bút chân chính " [14, 37]

Theo ông công việc của ngời viết các loại ký là:" Xem xét rồi ghi lại suy

nghĩ t tởng của mình, phát biểu ý kiến của mình " [14, 37] Điều này khác hẳn

định nghĩa của các nhà lý luận xem: " Ký là ghi chép ngời thật việc thật"[18, 423] Do đó, tính chính xác là đặc trng cơ bản của ký còn h cấu chỉ là thứ yếu

Đồng thời, ông cũng quan niệm:" Ký là một thể văn luôn luôn thúc đẩy, đặt

nhiệm vụ và mục đích chiến đấu rõ nhất cho ngời viết Ký gắn ngòi bút vào

kỷ luật tự giác và trách nhiệm với cuộc đời Nó còn tạo cho chúng ta những

đức tính chăm chỉ, tỉ mỉ, tháo vát " [14, 38]

Tuy định nghĩa nh vậy, nhng đồng thời Tô Hoài cũng cho rằng "Làm

sao định nghĩa cố định đợc thế nào là một bút ký, ký, cũng nh truyện ngắn, truyện dài hoặc thơ, hình thù nó đấy, nhng vóc dáng nó luôn luôn mới, đòi hỏi sáng tạo và thích ứng Cho nên, không nên trói nó vào một cái khuôn "

[14, 38] Ngợc lại với Tô Hoài, từ điển văn học trớc kia phân chia: phóng sự trình bày sự việc; bút ký thì kèm những lời bình phẩm của ngời viết Nhng theo Tô Hoài việc chia ký thành hai loại: ký văn học và ký báo chí của các nhà

lý luận là vô tình hạ thấp giá trị và khả năng của ký, đôi khi khiến ký nhạt nhẽo, không đặc sắc Chỉ bởi cái nhìn tách đôi ấy biến ký thành những hàng chữ chết cứng, không xúc động, không phát hiện một điều gì, không ai thấy cái

" tôi " có trách nhiệm của ngời viết trong đó Tô Hoài cũng khẳng định thời

gian không quyđịnh đợc thời giờ cho sáng tác Mà "chỉ có sự thấu đáo, trình

độ thuần phục vấn đề và đòi hỏi của tình cảm ngời viết mới quy định thời gian cho sáng tác " [14, 41] Để thuyết phục hơn Tô Hoài dẫn ra trờng hợp

của Trần Đăng trong thời kỳ kháng chiến Anh vừa là phóng viên báo "Vệ quốc quân " vừa công t ác liên miên từ chiến dịch này sang chiến dịch khác vẫn viết đợc tập Truyện và bút ký đặc biệt giá trị

Với kinh nghiệm lâu năm về thể ký, Tô Hoài còn cho rằng: Trong cuộc sống ngày nay, thể ký đã phát triển đến một giai đoạn mới, nó đợc mở rộng và

đi sâu vào tất cả các lĩnh vực hoạt động và t tởng của xã hội Cụ thể:

Trong thời gian đất nớc bị chia cắt làm hai miền: Miền Bắc xây dựng chủ nghĩa xã hội và miền Nam tiếp tục làm cuộc cách mạng dân tộc dân chủ "Ngời

viết văn có vinh dự và trách nhiệm bớc vào thời đại "[14, 44] Trong thời kỳ

đặc biệt khẩn trơng " ký đã chiếm vị trí hàng đầu và có mặt ở khắp nơi" Ký

có sức mạnh to lớn:"nó phản ánh tức khắc cuộc sống" Theo Tô Hoài "ngời

viết ký cần tránh t tởng tách rời cuộc sống xã hội và thực tế khách quan với khả năng kinh nghiệm ngời viết văn mà đó là quá trình tích luỹ vốn sống nghiêm túc và tài năng biểu hiện cần thiết cho ký cũng nh bất cứ thể loại sáng tác nào ? " [14, 45]

Tuy vậy, ký không phải thể loại dễ viết và không phải ai viết cũng hay vì "ký

là một thể loại mang tính cách riêng, tính cách của một lối viết ra những nhận xét

và cảm xúc trớc sự mắt thấy tai nghe Ký có lối xây dựng chủ đề, nhân vật, kết cấu, tình tiết, ngôn ngữ của ký Vì vậy, cần nhận rõ đặc trng của từng thể loại "

[14, 45-46] Nh vậy hình thức thể loại sáng tác luôn biến động, ký ngày càng đợc

mở rộng và tinh vi hơn Ông chỉ ra đặc trng của ký là ghi chép, ghi chép là một loại

ký trong văn học, ghi chép đó đã có từ lâu và dần dần đợc mở rộng và phổ biến đặc biệt từ Cách mạng tháng Tám đến nay

Kinh nghiệm viết hồi ký ấy đã đi vào sáng tác của ông từ những tác phẩm

ký mang tính chất tự truyện, hồi ký đến những thiên bút ký giàu chất sống thực

tế Ông đã có nhiều đóng góp ký qua những tác phẩm Thành phố Lê Nin (1961); Tôi thăm Campuchia; Hoa hồng vàng song cửa (1980) những tác

phẩm viết ra với những cảm nhận sâu sắc và quan sát tinh tế về đất nớc và con ngời

2.1.2.Truyện

Trong lao động nghệ thuật Tô Hoài đặt ra mục tiêu: " Lúc nào cũng

khao khát những mục đích xa và không cùng của triển vọng sáng tạo "[14,52]

Nói nh vậy, không có nghĩa Tô Hoài bỏ qua hay phủ nhận những công trình sáng tác trớc đó và bây giờ mà thực chất chính là sự khao khát sống có hoài bão Ông luôn tâm đắc với câu nói chí lý:" Bao giờ cũng phải cho rằng cái

sáng tác hằng mơ tởng, mà ta đơng chuẩn bị mới là cái hay nhất "[14,52]

Tâm niệm ấy đã theo ông vào trong các sáng tác

Nói về truyện, Tô Hoài cho rằng: định nghĩa truyện ngắn thời Guy-đơ Mô-pat-xăng đã khác và cũng không thể cho tiểu thuyết một nghĩa và cách làm

cố định Mà " tiểu thuyết lúc nào cũng phát triển và biến đổi Tiểu thuyết có

khả năng tung hoành vô bờ Tiểu thuyết là một thể loại hỗn hợp thu hút đợc các thể loại khác, không ai trói nó vào một chừng mực nào ? " [14, 52]

Từ đó, ông nhìn ra tiểu thuyết xung quanh nh tiểu thuyết Tây Âu " số

đông ngời viết tiểu thuyết đơng phải gian truân nh vỡ nợ " vì ở đây "chuỵên

đời quanh quẩn " mà "tiểu thuyết là cái bóng của cuộc sống" [14,53] Ông cho

công việc nh vậy quả là đáng chán và dẫn ra cốt kịch của nhà văn Pháp Phờ - răng -xoa Sa găng đơng nôỉ tiếng mà mọi ngời cho là bạo và mới thì Tô Hoài lại phủ nhận " theo hiểu biết và nhận xét của tôi, gọi thế là bạo và mới thì quả

là cùng quẩn " [14, 55]

Trở lại với tiểu thuyết Việt Nam, Tô Hoài có nhận xét khá tinh tế với lối

so sánh hóm hỉnh, hình ảnh:" Tiểu thuyết mới của ta còn trẻ Cũng nh đứa trẻ

đôi khi quặt quẹo " Ông khẳng định " đứa trẻ vốn khoẻ mạnh thì ngày một phổng phao " [14, 55] Nhìn nhận về tiểu thuyết của ta, ông tự hào: " Ta có cái mới của ta, đặc biệt của ta " Cái " mới" cái "đặc biệt" ấy mặc dù phát

triển trong ách đế quốc " chẳng khác hạt giống nảy lên nhng lại bị ớm bóng

râm" [14, 55] Tuy vậy, nó đã " vợt những chặng quan trọng của bớc đờng văn học từng thời gian ngắn " Ông còn cho rằng :" Tiểu thuyết non trẻ của ta cha bao giờ khô cạn, là hoàn toàn mới và lớn lên cùng biến đổi của thời đại "

[14, 56] Từ đó, ông khẳng định:" Tiểu thuyết là gì nếu không là hiện thực của

những vấn đề thời đại Chúng ta đơng đợc trải những sôi nổi của thời đại Bản chất cuộc sống ấy quyết định nội dung phong phú của sáng tạo " [14,56]

Quan niệm này của Tô Hoài đã gặp gỡ quan niệm của những nhà lý luận:"tiểu

thuyết quan tâm tới vấn đề cuộc sống " tức lấy cuộc sống làm đối tợng phản

ánh và cho " văn học là bức tranh phản ánh đời sống " Chính vì vậy, ông

khẳng định: "Ngời nghệ sĩ không viết đợc nếu không tìm hiểu cuộc sống, gắn

hoà mình vào cuộc sống " Với Tô Hoài, cuộc sống là nguồn đề tài không bao

giờ cạn :" Cuộc sống lực lỡng, nếu không đủ sức cho tâm hồn và t tởng đón

đ-ợc cái mới của thực tế, ta sẽ bị khô héo, mà nguồn sống xã hội thì phát triển

không bao giờ có thể cạn "[14, 56] Với t tởng ấy, khi viết truỵên Miền Tây,

Tô Hoài đã ba cùng vào cuộc sống Điều này đã đợc ông tâm sự " Đất nớc và

ngời Miền Tây đã để thơng để nhớ cho tôi nhiều quá Hình ảnh Tây Bắc đau thơng và dũng cảm lúc nào cũng thành nét, thành ngời, thành việc trong tâm trí tôi Đó là ám ảnh mạnh mẽ thúc đẩy tôi sáng tác " [Xem {12}]

Đi sâu vào cuộc sống, gắn bó hoà mình với cuộc sống nh vậy, Tô Hoài

đ-ợc Vũ Bằng mệnh danh là "loại văn sĩ viết dễ dàng"[1,202]

Nền văn xuôi nớc ta từ trớc tới nay đón nhận nhiều luồng gió: trớc có Trung Hoa sau đến phơng Tây nhng Tô Hoài vẫn khẳng định " Văn xuôi Việt

Nam đợm màu sắc hình ảnh nơi chôn rau cắt rốn nó "[14, 57], tức nền văn

xuôi Việt Nam dù đón nhận từ nhiều hớng nhng vẫn giữ đợc bản sắc dân tộc

Điều đó " buộc các nhà tiểu thuyết Việt Nam phải sáng tác thế nào cho thật

là tiểu thuyết Việt Nam " [14, 57]

Cũng nh các nhà lý luận, Tô Hoài khẳng định nền tiểu thuyết Việt Nam

đợc kế thừa truyền thống văn học chữ Hán và truỵên Nôm Nhng Tô Hoài còn cho rằng:" Vốn của cha ông cha đủ mà phải đem tinh hoa tiểu thuyết giàu có

trên thế giới xa kia và bây giờ đa vào tiếp sức cho tiểu thuyết ta " [14,57] Đây

quả là quan niệm tiến bộ học tập những tinh hoa dân tộc và thế giới để làm giàu cho tiểu thuyết mình Để làm đợc điều ấy, Tô Hoài cho rằng bản thân ngời nghệ

sĩ phải biết vay mợn, chắt lọc vì " hồn ngời, hồn truyện mợn thế nào đợc " mà "

cơ sở tâm hồn nhân vật do thực tế đời sống quanh ta và của ta " Đọc ngàn

vạn Đông Tây Kim Cổ cũng chỉ " tham khảo " để " phát triển ý của ta " [14, 59]

Cũng trong cuốn Nghệ thuật và phơng pháp viết văn , Tô Hoài còn đề

cập tới truyện trên nhiều phơng diện:

Trớc tiên bàn về hình thức và đề tài ông cho rằng " Cứ nên viết tự do

nhiều loại, khi đã rõ loại nào thích hợp sẽ đi sâu Cuối cùng tôi chuyên viết

văn xuôi" Trả lời câu hỏi của Đoàn Minh Tuấn về đề tài sáng tác, Tô Hoài

khẳng định: “đề tài của tôi chỉ có hai, không nhiều và không phải cái gì cũng

viết đợc Còn nh tôi thờng miêu tả phong tục, tập quán thì cũng là một quan niệm và phơng pháp xây dựng truyện và nhân vật của tôi Tôi cho rằng câu truyện và nhân vật phải luôn luôn đợc bao bọc và ảnh hởng qua lại với phong tục tập quán, nghề nghiệp và quan hệ từ gia đình ra ngoài xã hội” [xem{24}]

Trong tuyển tập Vũ Bằng - mời bốn gơng mặt nhà văn đồng nghiệp, Tô Hoài

đã đợc đề cập qua nhận xét:" Nh một ông thợ nấu cực kỳ thành thạo, tay dao

tay thớt, mắt để vào món vừa chín, mắt nhìn món bng ra Anh viết đủ thứ, thợng vàng hạ cám, từ cái hộp th, cái tin vặt, cái vui cừơi, cái mục " biết ai tâm sự " đến truyện ngắn, truyện dài cách làm việc khoẻ nhng phân tán và tạp nham ấy đã huỷ hoại khả năng và khát vọng của ngời viết mà anh không

tự biết " [2,373] Quả thực quan niệm của Tô Hoài đúng với châm ngôn dân tộc

ta "một nghề cho chín còn hơn chín nghề" tức làm một nghề quen tay hơn thử sức trong nhiều lĩnh vực trí ta phải phân tâm mà kinh nghiệm khó đúc kết

Cùng chung quan niệm với các nhà lý luận, Tô Hoài khẳng định đề tài bắt nguồn từ cuộc sống : "Cuộc sống vốn phong phú mãnh liệt, nghĩ đến thành

vệt trong óc, dờng nh cha viết ra thì cha nguôi đợc Đề tài bắt nguồn từ cuộc sống trực tiếp, đề tài nào cảm xúc nhất đã nắm chắc dợc thì viết đợc Ngày nay chủ đề sáng tác bao la rộng rãi, ngời viết tha hồ đi sâu vào muôn màu muôn vẻ trong con ngời "[14,74]

Để xây dựng truyện với Tô Hoài "nhân vật là trụ cột " nhng cùng với nhân vật phải là bố cục truyện "Tôi thì tôi chuẩn bị bố cục dàn khung truyện

tựa nh dựng nhà cho nhân vật ở, làm đờng cho nhân vật đi "[14,74] và khi dự

định viết truyện Tô Hoài ghi ý rồi mới viết Mặc dù ý định ban đầu của quá trình sáng tác là vậy, nhng khi đi vào thực tiễn " nhân vật thờng phá bố cục, phải dàn

lại, dàn theo nhân vật Vì bố cục lệ thuộc vào nhân vật " [14, 74]

Điều đó cho thấy việc xây dựng nhân vật phải đợc tiến hành song song với việc dàn khung, xây dựng bố cục thì truyện viết ra mới lô gic cuốn hút

Chính những quan niệm về truỵên nh thế mà Tô Hoài đã đi nhiều, học nhiều, gắn mình với cuộc sống và con ngời nên mỗi trang viết của ông đều là những trang có chất lợng cao

2.1.2.1 Về t tởng của truyện

Theo Tô Hoài " không khuôn thớc nào đóng khung hoặc đánh giá san

bằng nh nhau đợc trình độ, công phu tu dỡng t tởng và nghẹ thuật của ngời viết văn cho có một nhân sinh quan ngày càng vững Bao lâu cũng cha đủ

Nh không biết mức nào định cho vốn sống phong phú là nguồn của sáng tác "

[14, 76] và " sáng tác là do sức lực và khả năng mỗi ngời Ta cố gắng thì mỗi

thời gian viết có khác "[14,76]

Cũng nói về t tởng Bùi Hiển viết:" Cái chất t tởng phải đợc biểu hiện

thông qua sắc thái tình cảm đã đợc chuyển hoá thành tình cảm nhuần nhuyễn

và sâu đậm, đủ độ để tạo nên hình tợng thẩm mĩ toàn vẹn mà không cần phải thuyết lý hoặc cho nhân vật thuyết lý dài dòng " [10,102]

Dới cái nhìn của Tô Hoài, ngời viết văn Việt Nam - nhà văn khuyết danh

xa viết văn để " mua vui cũng đợc một vài trống canh ", nhà văn nay ý thức đợc sáng tác để "làm cho ngời đọc say mê, ngẫm nghĩ, cời hay khóc, đợc ảnh hởng

của tác phẩm"[14, 105] Và, dù có viết thế nào thì đời sống thực tế luôn là đối

tợng cho nhà văn có câu truyện, tức nói nh Ban Zắc "Nhà văn là ngời th ký

trung thành của thời đại " có nghĩa văn chơng phải phản ánh cuộc sống nh ngời

tính biền ngẫu Hiện đại hơn, lời văn chau chuốt hơn có tiểu thuyết Tự lực văn

đoàn từ đó tới nay nền tiểu thuyết của ta luôn có những bớc đi dài và ngày càng

đợc khẳng định nâng cao ở mỗi tác giá lại có một lối viết riêng phong cách hình thức biểu hiện riêng cho mình Đó cũng là đặc điểm của nghề viết

Trong quan niệm của Tô Hoài, nghiên cứu cách viết của Đông Tây Kim

Cổ hay những câu chuuyện cổ dân gian không có nghĩa là "rập lại " hình thức hay "bắt chớc " mà "cái mới phải từ gốc mình mà ra khác với cái mới sao chép " [14,114] Cùng quan niệm với Tô Hoài, Nam Cao trong "Đời thừa " đã

để cho nhân vật Hộ lên tiếng: " Sự cẩu thả trong bất cứ nghề gì cũng là một sự

bất lơng rồi Nhng sự cẩu thả trong văn chơng thì thật là đê tiện " [5,254]

Nếu nh Nam Cao không cho phép "cẩu thả trong văn chơng " bởi đó là sự "đê

tiện " thì Tô Hoài không cho phép ngời viết rập khuôn lặp lại, nghĩa là " đối với ngời viết không thể là hình thức mang máng có sẵn có từ kỉ niệm đọc sách, cũng không thể tồn cổ máy móc, cũng không thể mới một cách xa lạ và cũng không thể là công việc lặp lại của chính anh những cái mà anh đã viết hôm qua rồi " [14, 114] Với ông, hình thức truyện dài Việt Nam hôm nay không

giẫm chân tại chỗ, không đem cái ngoại lai vào, chúng ta học tập, phát triển, sáng tạo trong công phu tìm hiểu lối tiếp thu của bạn đọc Việt Nam

Không chỉ yêu cầu học hỏi phấn đấu không ngừng Tô Hoài còn cho rằng truỵên Việt Nam có ba đặc điểm: gọn, trong sáng, nhanh Để thuyết phục hơn

Tô Hoài chứng minh bằng truyện Hoàng Lê nhất thống chí

Bên cạnh đó Tô Hoài đặt ra vấn đề, ngoài học tập truyền thống, trong xu thế hiện đại hoá ngời viết văn không chỉ " đóng cửa phòng văn hì hục viết " mà không quan tâm tới việc đổi mới, phải luôn tự làm mới mình, mới tác phẩm

Ông viết:" Chúng ta phải gọn, trong sáng, mới Ta trọng hình thức dân tộc

nhng mặt khác rất mới rất hiện đại Có điều cái mới phải từ thực tế hàng ngày của con ngời và tâm hồn dân tộc " [14,119] Nh vậy, yêu cầu cái mới, cái

hiện đại trong văn học buộc ngời viết phải luôn học hỏi sáng tạo "đem lại một

phong cách, dáng dấp, một hình thức luôn luôn mới, thật mới, bởi vì cuộc sống và đối tợng bạn đọc đòi hỏi thế "[14,119] Tuy yêu cầu đổi mới nhng ông

không quên nhấn mạnh " cái mới ấy chỉ có thể mới đợc trên cơ sở cách nghĩ,

cách hành động của ngời Việt Nam và cách cảm thụ thởng thức tác phẩm xa

và nay của ngời Việt Nam "[14,120]

Tô Hoài với cái nhìn khái quát về hình thức truyện từ trớc tới nay đã cho chúng ta cái nhìn chung về hình thức truyện Việt Nam cũng nh yêu cầu, những vấn đề Tô Hoài thấy ở truyện và đặt ra đối với hình thức truyện Việt Nam Ông

nh ngời nghệ sĩ luôn mê man, say sa đi tìm cái mới, cái đẹp cho hình thức truyện Việt Nam, nh con ong cần mẫn tìm mật dâng đời

2 1 3 Nhân vật

Trong nghề ,Tô Hoài luôn tâm đắc với ý kiến của M Goocky:" Ngôn

ngữ là cái áo của t tởng " Ông nhấn mạnh rằng:" Nếu ngôn ngữ ví là cái áo của t tởng thì nhân vật là hình thù con ngời mặc cái áo ấy "[14,61] Theo

ông:" Nhân vật là nơi tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng

tác " Nh vậy nhân vật quyết định thành công câu chuyện: "Câu chuyện thành công thì nhân vật phải đặt ở hàng đầu vì nhân vật hay thì câu chuyện mới hay

" [14,62]

Bàn về nhân vật Tô Hoài không tập trung nói về nội dung nhân vật mà chủ yếu bàn tới trên phơng diện xây dựng nhân vật Theo ông sau Cách mạng tháng Tám, xã hội Việt Nam thay đổi, con ngời cũng đổi mới nên ngời viết thể

hiện nhân vật nhiều lúc còn ngợng, cha đúng Dới cái nhìn của Tô Hoài t tởng con ngời dù đại diện cho giai cấp nào thì khi thể hiện thành tình cảm cũng chỉ gom vào thái độ quan hệ với ba mặt: gia đình, bạn bè ( cha mẹ, vợ con, họ hàng, anh em) với sản xuất( lao động, cách sinh sống, đời sống vật chất ), với…xã hội (ý thức chính trị, công tác ) Ông khẳng định:"… Ba mặt tình cảm một ngời bao gồm toàn bộ t tởng con ngời Dù chỉ thể hiện một mặt nhng hai mặt khác ảnh hởng trực tiếp hoặc gián tiếp tới ba mặt ta thể hiện " [14, 63] tức ba

mặt này quy định lẫn nhau Ông đa ra dẫn chứng trớc Cách mạng tháng Tám ngời nghệ sĩ không đợc toàn quyền hành động nhng bây giờ ngòi bút đợc tự do trong mọi lĩnh vực

Với Tô Hoài " sáng tác là tái hiện sự sống '' Nhng không phải chỉ làm sống lại một cách tự nhiên mà trong nhiệm vụ còn mang phần "trang điểm cho

sự sống " Nghĩa là phải biết hiện thực cuộc sống " Khi đa nhân vật nhất thiết phải hết sức rõ : nhân vật ấy đáng khen hay đáng chê Nhân vật ấy có trả

lời đợc câu hỏi của xã hội "[14,64] Điều này Tô Hoài khẳng định trong Một

số kinh nghiệm viết văn của tôi , " Nhân vật phải làm nổi bật lên trên tài liệu chứ không để nó bơi lội, chết chìm trong tài liệu nh tôi đã thất bại ở " Núi Cứu quốc " [Xem {12}]

Tô Hoài đặt ra câu hỏi " Viết truyện thì ý chung tới trớc hay nhân vật tới

tr-ớc ? Truyện bắt vào chung rồi đến riêng hay riêng rồi mới chung ? " Về vấn đề

này ở mỗi ngời là khác nhau, riêng Tô Hoài:" ý muốn sáng tác tới, có khi một ý

chung trớc, có khi hình ảnh một vài nhân vật tới trớc, điều đó không nhất định thành luật lệ ý nghĩ hình ảnh tới miên man, không một trật tự trớc sau nào Nh-

ng có điều chắc chắn là dù ý nào đến trớc, đến sau, nhng tiếp theo và sau cùng bao giờ cũng chỉ còn có nhân vật, ý chung phải nhập vào nhân vật"[14,65-66]

Tức là dù ý nào tới trớc hay nhân vật tới trớc thì nhân vật bao giờ cũng là trung tâm

là tối quan trọng Vì thế mà ông đề cao vai trò của nhân vật tới mức:"Chỉ có nhân

vật mới kiểm tra đợc cốt truyện, nhân vật mới có quyền phân phối ý chính, ý phụ "