Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết nguyễn việt hà qua cơ hội của chúa và khải huyền muộn

Dới đây, chúng tôi tóm lợc một vài nét về những đánh giá ấy: - Về cuốn Cơ hội của Chúa: Tác giả Hoàng Ngọc Hiến trong "Đọc Cơ hội của Chúa" đã khẳng định: "Tác giả Cơ hội của Chúa đọc v

Bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học vinh

Bộ giáo dục và đào tạo

Trờng đại học vinh

Mục lục

Trang

Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Phơng pháp nghiên cứu 7

6 Đóng góp của luận văn 7

7 Cấu trúc của luận văn 7

Chơng 1 Sự đổi mới về t duy nghệ thuật trong tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà 7

1.1 Sự đổi mới về t duy nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam đơng đại 8

1.1.1 Tiểu thuyết nh một bản giao hởng về đời sống 9

1.1.2 Tiểu thuyết hiện đại và sự chối bỏ nguyên tắc "điển hình hoá" 17

1.2 Những đổi mới về t duy nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà 25

1.2.1 Nguyễn Việt Hà - "hiện tợng văn học" Việt Nam đơng đại 26

1.2.2 Nhân vật nh những con ngời đa diện - những "tâm trạng đơng thời" 28

1.2.3 "Viết là một chủ đề văn học" 31

Chơng 2 Nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà 35

2.1 Quan niệm nghệ thuật về con ngời 35

2.1.1 Con ngời hoài nghi 36

2.1.2 Con ngời sám hối 40

2.2 Các loại nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà 43

2.2.1 Mẫu ngời "lập thân, lập nghiệp" 44

2.2.2 Nhân vật nh là những trạng thái t tởng 51

2.2.3 Nhân vật với niềm tin tôn giáo 57

Chơng 3 Một số thủ pháp nghệ thuật cơ bản trong Cơ hội của Chúa và

Khải huyền muộn 64

3.1 Nghệ thuật tổ chức cốt truyện 64

3.1.1 Nới lỏng và phá vỡ cốt truyện 65

3.1.2 Cấu trúc phân mảnh và lắp ghép 69

3.2 Nghệ thuật trần thuật 77

3.2.1 Vai kể và điểm nhìn trần thuật 78

3.2.2 Ngôn ngữ trần thuật 87

3.2.3 Giọng điệu trần thuật 96

Kết luận 106

Tài liệu tham khảo 109

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Từ thời đổi mới đến nay (1986 - 2008), văn xuôi Việt Nam nói chung

và tiểu thuyết Việt Nam nói riêng đã và đang thực sự chuyển mình trong giai

đoạn xã hội đầy biến động, tạo nên diện mạo riêng với những đặc trng so với cácgiai đoạn trớc

Đặc biệt, đáng chú ý là sự phát triển mạnh mẽ của tiểu thuyết trong hơn bamơi năm qua Lơng Khải Siêu - nhà hoạt động chính trị - nhà văn Trung Quốc đãtừng quan niệm rằng: "Muốn đổi mới dân một nớc, không thể không trớc hết đổimới tiểu thuyết của nớc đó" Vì vậy, tiếp cận tìm hiểu, nghiên cứu tiểu thuyết làmột công việc có nhiều ý nghĩa Nó không những cho chúng ta nhìn thấy sự pháttriển của bản thân văn học mà còn cho phép chúng ta nhận thấy chiều sâu văn hoádân tộc trong những thời đoạn lịch sử khác nhau

1.2 Trong giai đoạn hiện nay, khi đất nớc bớc vào thời kỳ đổi mới, tiểuthuyết đang đứng trớc nhiều thách thức và sự thực đã có đổi mới trên cơ sở tìmkiếm cỏi mới qua nhiều thể nghiệm nghệ thuật táo bạo Cùng với nhiều cây bútkhác nh Bảo Ninh, Phạm Thị Hoài, Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh Nguyễn Việt

Hà là ngời luôn luôn tìm kiếm những hình thức biểu đạt nghệ thuật mới, mang

đậm cảm quan hiện đại và hậu hiện đại

1.3 Mặc dù tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà không nhiều, chỉ với hai cuốn

Cơ hội của Chúa và Khải huyền muộn, nhng đó là những "viên ngọc" quý tạo

nên đặc điểm riêng trong phong cách nghệ thuật của nhà văn Chúng tôi chọn đềtài Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà qua Cơ hội củaChúa và Khải huyền muộn đi sâu tìm hiểu, khám phá nhằm thấy đợc nét riêng

độc đáo của nhà văn trong dòng văn xuôi Việt Nam nói chung và tiểu thuyếtViệt Nam đơng đại nói riêng

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Hiện đã có một số bài phân tích, đánh giá về Cơ hội của Chúa và Khải

huyền muộn trên cả hai bình diện: Nội dung và hình thức nghệ thuật Dới đây,

chúng tôi tóm lợc một vài nét về những đánh giá ấy:

- Về cuốn Cơ hội của Chúa:

Tác giả Hoàng Ngọc Hiến trong "Đọc Cơ hội của Chúa" đã khẳng định:

"Tác giả Cơ hội của Chúa đọc và biết nhiều lý thuyết" và ông đã đánh giá cao

những đóng góp của tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà đối với sự phát triển của tiểuthuyết Việt Nam hiện đại trên một số phơng diện cơ bản nh:

"Trong tác phẩm có những khái quát "xanh rờn" giúp ngời đọc hình dung

và suy nghĩ về những thực trạng của xã hội, những vấn đề và những gì thực sự

đ-ơng diễn ra trong xã hội ta thời kỳ đổi mới" Và Cơ hội của Chúa "thừa thãi

những câu hóm hỉnh, đùa giễu, về phơng diện này có thể xem tác phẩm của

Nguyễn Việt Hà là một cái mốc" [44, 18] Còn nữa, "Cơ hội của Chúa kết thúc

bằng mấy trang tiểu luận, mở ra những vấn đề rất sớm của nền văn minh nhânloại" [44, 34]

Trần Văn Toàn trong cuốn Tự sự học có bài "Tự sự trong Cơ hội của Chúa

cách tân và giới hạn" nhận ra rằng: "Mặc dù ở phơng Tây, từ những năm đầu củathế kỷ XX ngời ta đã chứng kiến sự biến mất của tính cách, thì với Nguyễn Việt

Hà, phạm trù nghệ thuật này vẫn là công cụ chủ yếu để anh xây dựng bức tranh

đời sống" [88, 422] Tác giả bài viết đã đa ra những dẫn chứng cụ thể để minhchứng cho điều này cùng với những thành công cũng nh giới hạn mà NguyễnViệt Hà cha làm đợc Cụ thể đó là về cách xây dựng nhân vật, xen kẽ các chuyệnngoại đề, điểm nhìn và giọng điệu trần thuật Qua đó, Nguyễn Văn Toàn đi đếnkhẳng định: "Cuốn tiểu thuyết này đã làm đợc một việc không dễ dàng: nó khiếnngời ta phải dừng lại suy ngẫm về những gì đã đạt đợc, những gì cần vợt qua củatiểu thuyết Việt Nam trong tơng lai" [88, 428]

Còn Phạm Xuân Nguyên trong "Buồn vui văn học năm cuối thế kỷ" lại viết: "Tác phẩm sáng tác "quậy" đợc không khí xôn xao trong năm là cuốn Cơ

hội của Chúa của Nguyễn Việt Hà Một tác giả mới toe, dù không phải lần đầu

xuất hiện Cuốn tiểu thuyết hơn bốn trăm trang bằng nội dung và cách viết của

nó đã khiến độc giả không thể thờ ơ, đã kéo đợc giới trong nghề phải lên tiếng

tranh cãi, đã không bị rơi vào sự im lặng tẻ vắng nh bao cuốn khác"( ) "Cơ hội

của Chúa là tác phẩm có tìm tòi về nghệ thuật tiểu thuyết và có cách nhìn tiểu

thuyết đối với cuộc sống và con ngời đợc phản ánh" [77] Tác phẩm đã góp mộttiếng nói mong muốn "tạo đà" thúc đẩy cho thể loại văn học quan trọng nàytrong văn học Việt Nam đơng đại

Tiểu thuyết này cũng đã tạo nên một sự "ngỡ ngàng" đối với Đoàn CầmThi và điều đó đợc thể hiện qua bài viết: "Cơ hội của Chúa - Từ nhật ký đến hậu

trờng văn học" Tác giả bài viết không ngần ngại bày tỏ về sự "ngỡ ngàng" đó của mình khi đọc tác phẩm này: "Xuất hiện đã năm năm, Cơ hội của Chúa vẫn

khiến tôi ngỡ ngàng bởi sự bề bộn của nó Không chỉ ở độ dày gần năm trămtrang, dù đó là một sự hiếm, khi truyện Việt Nam ngày càng mòn, đa phần nhàvăn Việt Nam ngày càng nh hụt hơi Không chỉ ở sự phong phú của các chủ đề -tình yêu, tình bạn, tình anh em; các lĩnh vực - tôn giáo, chính trị, kinh tế, vănhoá; các tầng lớp xã hội - thị dân, công chức, lãnh đạo, trí thức, buôn lậu Khôngchỉ ở chất ngổn ngang của dĩ vãng, hiện tại tơng lai Không chỉ ở sự chồng chéocủa những Hà Nội, Hải Phòng, Đồ Sơn, Sài Gòn, Huế, Beclin, Dresden, Ba Lan,Tiệp" [94]

Ngoài những ý kiến đánh giá về những thành công của tác phẩm, cũng cómột số ý kiến cho rằng tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà còn gặp phải một số hạn chếnhất định Nguyễn Hoà trong bài viết "Cơ hội của Chúa: Chúa cũng không giúp

đợc gì" (http://www.evan.com.vn) cho rằng: "Dù tác giả có khéo léo cài đặt, việndẫn tới kinh thánh, huy động một vốn sống phong phú, thổi vào tác phẩm mộtkhông khí hiện sinh thì cũng cha đa ra đợc một lý giải về tình trạng mà chỉ là sựmiêu tả về tình trạng trong một mớ bòng bong các sự kiện và chi tiết" Và cũng

ở trang web này, Nguyễn Thanh Sơn trong bài "Cơ hội của Chúa: Gánh nặng củacái tôi phù phiếm" lại nghĩ: "Vì viết cho sớng ngòi bút, cho thoả mãn ego củamình, Nguyễn Việt Hà không thể kết thúc đợc câu chuyện không hiểu rồi tácgiả sẽ đi về đâu trong cái mớ bòng bong những câu chuyện vụn vặt này"

- Về cuốn Khải huyền muộn:

Khải huyền muộn đợc xem nh một "sải bơi" tiếp theo của Cơ hội của Chúa cũng đã thu hút đợc sự quan tâm chú ý của giới nghiên cứu, phê bình và

những ngời yêu văn chơng Xung quanh cuốn tiểu thuyết "rất khó đọc" này đã cókhông ít những đánh giá, những lời bình xác đáng

Nhà văn Trung Trung Đỉnh nói về những cách tân của Nguyễn Việt Hàtrong việc tạo ra một cấu trúc tác phẩm tự mình bứt ra khỏi lối mòn của cấu trúc

tiểu thuyết và cách kể chuyện truyền thống mà các nhà văn đơng đại Việt Namvốn rất đông lại viết rất khoẻ, đang gặt hái đợc những mùa bội thu trên cánh

đồng văn học Theo ông, "Nguyễn Việt Hà không hề né tránh phô diễn cái "tôi"thuần tuý trong lối nghĩ và lối viết" Ngay cả cách thể hiện mình bằng một lốikết thúc mở khác với lối kết thúc của các tiểu thuyết gia truyền thống cũng đợcTrung Trung Đỉnh khái quát một cách ngắn gọn, rằng Nguyễn Việt Hà đã xâydựng nên "những câu chuyện không đầu, không cuối nhng thi vị trong cuộc sống

đơng đại" [85]

Tác giả Tạ Duy Anh nhận xét: "Khải huyền muộn có nhiều trang viết đẹp,

có chiều sâu, có sức lan toả và nó cũng cho thấy tác giả là ngời nghiêm túc, cóbản lĩnh, có trách nhiệm nghề nghiệp" [85] Còn nhà báo Nguyễn Mạnh Hùng

thì cho rằng: Khải huyền muộn là cuốn tiểu thuyết với sự "chọn lựa thứ cấu trúc

đa ngôi thứ nh thể khối vuông ru bích, Nguyễn Việt Hà tạo ra cho mình u thếthoải mái để quan sát và kể chuyện thoả cơn khát tìm tòi và đồng cảm với cácnhân vật sống và "điều thú vị cũng là đóng góp riêng của Nguyễn Việt Hàchính là vẽ nên những tâm trạng của những ngời đơng thời, quan sát hay, tinh tế

và cả tọc mạch nên những câu chuyện bình dị, nhỏ nhoi không sự biến đợcNguyễn Việt Hà trình bày kiểu dây cà ra dây muống làm cuốn hút ngời đọc.Bởi ngời đọc trong khoảng thời gian nhiều biến động này rất có nhu cầu đọc lạichính mình mà Nguyễn Việt Hà có tài đọc họ, viết về họ" [85] ý kiến này nhằmkhẳng định thế mạnh của Nguyễn Việt Hà trong việc lựa chọn cấu trúc đa ngôithứ để diễn tả những gì đang diễn ra trong cuộc sống và tâm hồn con ngời vớinhững cuộc trao đổi, giao lu một cách thoải mái, linh hoạt mà giàu ý nghĩa

Trên báo Ngời Hà Nội ngày 4/11/2001, với nhan đề "Thực trạng văn

ch-ơng và những thế khốn cùng của đạo đức - Đọc Khải huyền muộn - tiểu thuyếtcủa Nguyễn Việt Hà", nhà thơ, nhà phê bình Nguyễn Chí Hoan đã khẳng định:

"Với Khải huyền muộn có lẽ lần đầu tiên trong văn chơng nớc nhà xuất hiện một

cuốn tiểu thuyết về chính nó, đúng hơn là trình bày nó nh một văn bản nhiềutầng, nhiều lớp đang trở thành cái mà nó tự ý thức là một cuốn tiểu thuyết ".Nhận xét đó của Nguyễn Chí Hoan đã góp phần làm nổi bật lối kết cấu tác phẩmtầng bậc, đan xen các văn bản, lối kết cấu nh cách gọi của các nhà nghiên cứu đó

là "tiểu thuyết trong tiểu thuyết" Bên cạnh cách cấu tạo khác thờng của nó, cuốntiểu thuyết này còn đợc thể hiện bằng cả sự dằn vặt mà nó phơi bày Đó là mộttrong những thành công của Nguyễn Việt Hà khi xây dựng nên tiểu thuyết này

Bên cạnh đó, hoạ sĩ Lê Thiết Cơng còn phân vân về những điều lẽ ra tácphẩm này có thể đa đến những thành công hơn nữa: "Giá nh Khải huyền muộn

có kết cấu bớt mạch lạc đi nữa Thừa thiếu chấm phẩy, câu chữ xô bồ chút nữa,không giống chút nữa cũng chẳng sao, mỗi ngời viết cần có chính tả của mình"

Nhà văn Tạ Duy Anh lại nghĩ, nhợc điểm lớn nhất của cuốn này là "tác giả còn

lộ ra mình phải cố, tức là có chỗ đuối sức"

Đặc biệt là những trang viết của tác giả cuốn luận văn Thạc sĩ Những thể

nghiệm của tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà qua hai cuốn Cơ hội của Chúa và Khải huyền muộn, Trờng Đại học S phạm Hà Nội (2007), Nguyễn Thị Anh Đào đã chỉ

ra một cách khái quát về những thể nghiệm thành công cũng nh cha thành côngcủa hai cuốn tiểu thuyết này Tác phẩm đợc khai thác cụ thể trên các phơng diện

nh cốt truyện, nghệ thuật xây dựng nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu "với sự bắtnguồn từ sự thay đổi trong cách tiếp cận đời sống đến quan niệm nghệ thuật mới

về con ngời" và khẳng định: "sáng tác của Nguyễn Việt Hà cho thấy rõ hơn vềbản chất không ngừng vận động của văn học"

Trên đây là những đánh giá khá phong phú và đa dạng về hai cuốn tiểuthuyết của Nguyễn Việt Hà ra đời trong bối cảnh đất nớc có nhiều biến độngcũng nh sự chuyển đổi của tiểu thuyết Việt Nam trong giai đoạn mới Ngoài ra,

còn có rất nhiều những bài viết về Cơ hội của Chúa và Khải huyền muộn nh bài

của Nguyễn Hoà, Bùi Việt Thắng, Thanh Huyền, Đỗ Thị Bích Liên, Vũ ThịHồng Minh, Nguyễn Thị Minh Thuỷ, Trơng Ngọc Hân Tuy rằng, những bàiviết này mới chỉ dừng lại ở từng khía cạnh mà cha có sự nghiên cứu toàn diện,sâu sắc trên tất cả mọi vấn đề, nhng rõ ràng việc chỉ ra những thành quả nghiêncứu về tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà của các tác giả đi trớc là rất có ý nghĩa Nógiúp chúng tôi có cơ sở phát triển sâu hơn, hệ thống hơn những nghiên cứu về

tiểu thuyết của nhà văn Do đó, vấn đề Những cách tân nghệ thuật trong tiểu

thuyết của Nguyễn Việt Hà qua Cơ hội của Chúa và Khải huyền muộn vẫn là

vấn đề mà chúng tôi quan tâm, tiếp tục đi vào tìm hiểu, khám phá

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Đối tợng nghiên cứu của luận văn là Những cách tân nghệ thuật trong tiểu

thuyết của Nguyễn Việt Hà qua Cơ hội của Chúa và Khải huyền muộn.

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi chủ yếu khảo sát hai cuốn: Cơ hội của

chúa và Khải huyền muộn của Nguyễn Việt Hà Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng

một số tác phẩm của các tác giả khác để phục vụ cho việc so sánh: Tiểu thuyết

Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh; Thiên sứ của Phạm Thị Hoài; Đi tìm nhân vật của Tạ Duy Anh; Thoạt kỳ thủy của Nguyễn Bình Phơng

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Tìm hiểu quan niệm mới của Nguyễn Việt Hà về tiểu thuyết trong sự

đối sánh với các quan niệm truyền thống và hiện đại

4.2 Khám phá thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà

4.3 Chỉ ra một số thủ pháp nghệ thuật cơ bản trong Cơ hội của Chúa và

Khải huyền muộn.

5 Phơng pháp nghiên cứu

Khi thực hiện luận văn, chúng tôi đã vận dụng nhiều phơng pháp nghiêncứu khác nhau Trong đó, có các phơng pháp chính: Phơng pháp thống kê - phânloại; phơng pháp phân tích - tổng hợp; phơng pháp so sánh - đối chiếu; phơngpháp cấu trúc - hệ thống

6 Đóng góp của luận văn

Đây là công trình nghiên cứu về những cách tân nghệ thuật trong tiểuthuyết Nguyễn Việt Hà trên cơ sở khảo sát, phân tích một cách tập trung, cụ thể

và có tính hệ thống hai tiểu thuyết Cơ hội của Chúa và Khải huyền muộn Nếu

luận văn thành công, thì đây sẽ là tài liệu tham khảo cho các công trình nghiêncứu tiếp theo về Nguyễn Việt Hà trong tiến trình vận động của tiểu thuyết ViệtNam đơng đại

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn đợc triển khai

qua 3 chơng:

Chơng 1 Sự đổi mới về t duy nghệ thuật trong tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà Chơng 2 Nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà

Chơng 3 Một số thủ pháp nghệ thuật cơ bản trong Cơ hội của Chúa và

Khải huyền muộn

Chơng 1

Sự đổi mới về t duy nghệ thuật trong tiểu

thuyết của Nguyễn Việt Hà

1.1 Những đổi mới về t duy nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam đơng đại

Hành trình đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam nói riêng gắn liền với tiếntrình vận động của đổi mới văn học nớc nhà nói chung Nhìn vào các chặng đờngcùng với những thành tựu mà nó đạt đợc, ta có thể thấy rõ sự đổi mới ấy đợc thểhiện trên các phơng diện: Quan niệm nghệ thuật về con ngời, nhân vật, giọng

điệu, ngôn ngữ Đặc biệt là những đổi mới về t duy nghệ thuật - một "dạng hoạt

động trí tuệ của con ngời hớng tới sáng tạo và tiếp nhận tác phẩm nghệ thuật

T duy nghệ thuật là một bộ phận của hoạt động nghệ thuật nhằm khái quát hoáhiện thực và giải quyết nhiệm vụ thẩm mỹ Phơng tiện của nó là các biểu tợng, t-ợng trng có thể trực quan đợc Cơ sở của nó là tình cảm Dấu hiệu bản chất của tduy nghệ thuật là ngoài tính giả định, ớc lệ, nó hớng tới việc nắm bắt những sự

thật ngoài đời sống cụ thể, cảm tính mang nội dung khả nhiên (cái có thể có), cóthể cảm thấy theo xác suất, khả năng và tất yếu" [49, 381]

Nh vậy, t duy nghệ thuật không phải cái gì đó đơn giản, mờ nhạt mà nó

đóng vai trò rất quan trọng trong sáng tạo nghệ thuật của nhà văn T duy nghệthuật bộc lộ rõ ở việc "chiếm lĩnh thế giới một cách hình tợng, cảm tính, ở sự tổnghợp một cách hữu cơ các kết quả hoạt động của các cơ chế vừa lý tính vừa cảmtính của sự tởng tợng Cơ sở năng sản của t duy nghệ thuật là hoạt năng cảm xúccủa ý thức nghệ sỹ, đi kèm với hoạt lực thao tác của một giác quan thẩm mỹ pháttriển, của những tiên cảm" [7, 358] Dấu hiệu cốt yếu của t duy nghệ thuật là tínhgiả thiết, là năng lực suy tính bằng cái bất định Những giả thiết đợc tạo dựng, cácmảng hiện thực "vô hình" đợc soi rọi, các "khoảng trống của sự không biết" đợckhắc phục Tất cả đều nhờ cái tởng tợng, hiện diện ở hoạt động nghệ thuật nh chấtxúc tác độc đáo của t tởng sáng tạo

Cùng với sự biến đổi thăng trầm của lịch sử dân tộc thì văn học cũng cónhững yêu cầu phải đổi mới, điều này đã tạo nên những chấn động sâu xa trong

ý thức nghệ thuật của nhà văn Nhất là tiểu thuyết - một thể lại "năng động nhất"trong việc nắm bắt và thể hiện các vấn đề của cuộc sống và con ngời Nó có vaitrò "quyết định căn cốt một diện mạo văn học", đánh dấu "một bớc phát triểnquan trọng và cơ bản trong t duy của con ngời về thế giới, là một thời đại mớitrong t duy của con ngời" (Nguyên Ngọc), đang ngày càng khẳng định vị thế cộtsống của nền văn học, đòi hỏi chúng ta phải có cái nhìn mới toàn diện và dânchủ hơn

1.1.1 Tiểu thuyết nh một bản giao hởng về đời sống

1.1.1.1 Quan niệm truyền thống về tiểu thuyết

Tiểu thuyết là một thể loại văn học đợc sự quan tâm nhiều của các nhànghiên cứu, phê bình trong và ngoài nớc Đã có không ít những ý kiến đồng tình,thậm chí trái ngợc nhau khi đánh giá về tiểu thuyết với các chức năng, nhiệm vụ

mà nó phải đảm nhận cũng nh các trạng thái đời sống mà nó cần nắm bắt và biểuhiện Ngay đến định nghĩa tiểu thuyết, mỗi nhà văn, mỗi văn phái cũng có những

điểm khác nhau Thế nào là tiểu thuyết? Có ngời cho rằng tiểu thuyết phải giốngcuộc đời, nghĩa là giống sự thực; có ngời lại cho rằng tiểu thuyết phải tạo ranhững cái gì phi thực; có văn phái khẳng định tiểu thuyết trớc hết phải là mộtcâu chuyện tởng tợng có đầu, có cuối hẳn hoi; trong khi văn phái khác lại khôngcâu nệ trong lề lối nh thế Với họ, đã đành tiểu thuyết là một câu chuyện tởng t-ợng xếp đặt rồi, nhng cần phải linh hoạt và phức tạp nh cuộc đời, nh sự sống mà

sự sống thì không có khuôn phép gì nhất định

Văn học đợc xem là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt, mang trong mìnhnhững nhiệm vụ cao cả, những sứ mệnh lớn lao Ngay từ thời trung đại, các nhàvăn, nhà thơ đã ý thức đợc rằng làm văn là để giáo hóa, chở tải đạo lý và làm thơ

là để tỏ rõ chí hớng, t tởng của mình Có lúc văn học trở thành công cụ của chínhtrị, là vũ khí của công tác t tởng, là phơng tiện tuyên truyền, giáo dục quầnchúng, phục vụ các chủ trơng, chính sách của Đảng và Nhà nớc.

Xác định phơng hớng nghệ thuật là sự miêu tả "giống nh thực" "trongnhững dạng thức của bản thân đời sống", các tiểu thuyết gia bấy giờ lấy tiêuchuẩn là tính chân thực và sự trung thành với nguyên tắc sáng tác ấy làm chuẩn.Một cuốn tiểu thuyết lúc này đợc xem nh là "một tấm gơng đi chơi trên đờngcái" (Stendhal) Thực tiễn phát triển của tiểu thuyết Việt Nam thế kỷ XIX "bộc

lộ toàn bộ những nguyên tắc thẩm mỹ của những đặc tính loại hình của chủnghĩa hiện thực Sự trung thành với thực tại trở thành tiêu chuẩn chủ đạo của tínhnghệ thuật Sự miêu tả không còn mang tính ớc lệ, trừu tợng, phúng dụ Nó đạttới một mức độ mới của tính sống động, khiến ngời ta có thể nói về các nhân vậtvăn học nh những con ngời sống thực" [7, 87] Đặc biệt, khi đất nớc dốc toàntâm lực vào những cuộc chiến tranh vệ quốc, bản lĩnh nhà văn thể hiện ở tinhthần công dân, ở vai trò "chiến sĩ", ở việc hy sinh nghệ thuật cho những yêu cầusống còn của dân tộc Tiểu thuyết vì vậy hớng đến những đề tài lớn, giàu tínhthời sự Nhà văn không có nhu cầu hớng nội mà hớng ngoại, hớng đến cộng

đồng, tập thể Họ đợc coi là những "th ký trung thành của thời đại" (Balzac), lựachọn một t tởng chỉ đạo chung để văn học dẫn dắt độc giả đi theo, vì trong mộtcuốn tiểu thuyết dù thế nào cũng "biểu diễn nhiều hay ít, rõ rệt hay mơ hồ cái lậptrờng xã hội của tác giả" Chính vì thế, khoảng cách giữa thực tại khởi nguyên vàthế giới nghệ thuật bị thu ngắn lại, h cấu thờng khi lùi lại trớc sự tái hiện các sựviệc và con ngời mà cá nhân tác giả biết rõ, đa theo lối chọn lựa vào tác phẩmcủa mình những con ngời và sự kiện có thực Các nhà văn tỏ ra a thích các dữkiện hiện thực hơn sự h cấu, đôi khi nhấn mạnh u thế của việc "viết theo tựnhiên" [7, 167]

Từ quan niệm về việc biểu hiện đời sống hiện thực của tiểu thuyết nh thếnên các tác giả truyền thống cho rằng, đã là tiểu thuyết thì phải khác các thể loạikhác nh truyện ngắn, truyện vừa, với một độ dài, dung lợng khá đồ sộ Do đó,một trong những điểm nổi bật của tiểu thuyết cổ điển là tác phẩm chia thànhnhiều tập, nhiều chơng, nhiều hồi, nhiều nhân vật với khả năng bao quát hiệnthực rộng lớn cả bề rộng lẫn bề sâu Hơn nữa, tiểu thuyết nhất quyết phải tồn tạitrên một cốt truyện, nếu không có cốt truyện sẽ không có tiểu thuyết Theo họ,

đó là yếu tố cơ bản, quyết định sự thành công của một cuốn tiểu thuyết, là một

hệ thống cụ thể những sự kiện, biến cố và hoạt động trong tác phẩm nhằm bộc lộtính cách của các nhân vật, phản ánh đợc những mâu thuẫn, xung đột điển hìnhcủa hoàn cảnh xã hội mà nhà văn miêu tả, giúp cho t tởng, chủ đề và nội dungnghệ thuật có điều kiện bộc lộ một cách đầy đủ trong tác phẩm Tiểu thuyết lúcnày có chức năng phản ánh tuân theo cốt truyện ấy với thủ pháp có tính hoang đ-

ờng, kỳ ảo hay đậm tính chất ớc lệ tợng trng và các sự kiện, chi tiết, tình huống

đều đợc sắp xếp theo trình tự, tầng bậc hợp quy định mà không có sự đan càigiữa quá khứ và hiện tại nhằm tập trung làm nổi bật vai trò trung tâm của nhânvật chính Đó là đặc trng của tiểu thuyết thời trung đại, đẫm chất sử thi và có thể

kể lại dễ dàng

Bên cạnh đó, nhân vật tiểu thuyết trong quan niệm truyền thống đợc coi

nh là những "nhân vật đại biểu", đại diện cho một mặt phẩm chất hay tính cáchcon ngời, những mặt này của họ bao giờ cũng ở ngỡng tuyệt đối tạo cho ngời đọc

ấn tợng khó quên Nó thờng có mẫu mực định trớc, chia thành nhiều tuyến và

đặc tính thiện - ác, tốt - xấu rõ ràng Do đó, khi nói đến mặt tính cách nào thì

ng-ời đọc nghĩ ngay đến nhân vật đại diện cho tính cách ấy Chẳng hạn, trong Tam

quốc diễn nghĩa của La Quán Trung có nhân vật "Khổng Minh đại diện cho tài

trí mu lợc, Tào Tháo đại diện cho thói đa nghi, Lã Bố đại diện cho uy vũ " (VũBằng) "Nhân vật đại biểu" do đó bao giờ cũng đạt đến chỗ tối cao hay tối hèn,không ai có thể làm những việc cừ khôi hay hèn kém hơn đợc Bởi thế, nhữnghành động của họ sẽ mãi khắc vào tâm trí bạn đọc với những tính cách tiêu biểu

đó

Những nhân vật đó là những con ngời thể hiện sức mạnh của mình ở mộtkhía cạnh, một bình diện hay phẩm chất nào đó tại một thời điểm cụ thể mà thôi.Còn những gì thuộc về thế giới bên trong đầy trắc ẩn và phức tạp của họ cha đợcchú ý khai thác và biểu hiện Nhà văn lúc này cũng tập trung vào đối tợng trọngtâm mà mình chủ ý xây dựng với những tính cách, hành động nổi bật để làm rõ ýtởng của mình Đúng nh lời nhận xét của M.Bakhtin "do hớng tới lời văn mộtgiọng nhằm thẳng vào đối tợng" nên "chủ nghĩa cổ điển đã không tài nào xác lập

đợc giọng văn đa thanh trong các tác phẩm văn học Văn cảnh trong chủ nghĩa

cổ điển là văn cảnh phù hợp với giọng văn đơn thanh Các quan hệ đối ngoại ờng bị xem nhẹ và bỏ qua" [38, 21] Và nh thế, vai trò của ngời đọc cũng bị "lấn

th-át", họ nh một "cỗ máy" làm theo lập trình đã định sẵn, đọc và chiếm lĩnh chân

lý đã đợc các nhà văn - ngời "biết tuốt" vạch đờng, chỉ lối Tiểu thuyết chủ yếuthuyết phục họ ở các sự kiện và thờng bị thu hút vào cái đợc kể hơn là nghệ thuậtngôn từ Họ luôn rơi vào một tình thế bị động trong tiếp nhận tác phẩm

Tất cả những quan niệm truyền thống về tiểu thuyết đó dần dần có những

điểm không còn phù hợp với thời đại mới nữa Bởi thế, đến văn học hiện đại đã

có nhiều thay đổi trên cơ sở kế thừa và phủ định biện chứng, tìm ra những con ờng đi mới cho riêng mình nhằm đáp ứng đợc nhu cầu của con ngời về một nềntiểu thuyết đúng nh những gì mà thể loại này có thể làm đợc, đa lại hiệu quảnghệ thuật cao nhất

đ-1.1.1.2 Quan niệm mới về tiểu thuyết

Thời đại mới đòi hỏi nhà tiểu thuyết phải có cái nhìn mới để tái hiện triệt đểcuộc sống đầy phức tạp, dang dở và theo đó con ngời cũng trở nên sinh động và đadạng hơn Đồng thời, ý thức nghệ thuật của nhà văn cũng là một hoạt động sáng tạogắn liền với hoạt động nhận thức và tự nhận thức, thể hiện một cách tiếp cận cuộcsống, một kiểu ứng xử mới đối với thế giới và con ngời.

Nhìn chung các quan niệm hiện đại về tiểu thuyết đều cho rằng: Nhà văn

có nhiệm vụ tái hiện cuộc sống và con ngời với tất cả những phức tạp, bộn bề, đadiện một cách nghệ thuật, giàu tính sáng tạo, chọn lọc và không cần thiết phải gòtác phẩm của mình theo cốt truyện một cách máy móc Do vậy, ở tiểu thuyết ViệtNam hiện đại, tổ chức tác phẩm trở thành yếu tố cần thiết góp phần vào sự thànhcông của tác phẩm Nói khác đi, điều quan trọng nhất là nhà tiểu thuyết phải phấn

đấu "viết" nội dung chứ không phải "kể" nội dung Đó là loại tiểu thuyết đa thanh(phức điệu), gắn liền với một kiểu t duy nghệ thuật đặc biệt (đợc M.Bakhtinkhám phá trớc hết trên cứ liệu sáng tác của Đốt-xtôi-ép-xki) mang một chiều sâunhân văn mới hẳn so với kiểu truyền thống Nó có "khả năng khám phá thực tại

và thức tỉnh ý thức về sự thật", "có khả năng dự báo, dự cảm" cao hơn so với tiểuthuyết đơn thanh Nó đề xuất một lập trờng nghệ thuật mới của tác giả trongquan hệ với các nhân vật của mình: Đó là lập trờng đối thoại, khẳng định tính

độc lập, tự do bên trong của nhân vật, về căn bản nó không phục tùng sự đánhgiá một chiều và hoàn tất từ phía tác giả Theo M.Bakhtin, trong tiểu thuyết,không chỉ tác giả mới đợc quyền nói mà nhân vật, với t cách là một chủ thể độclập, cũng có quyền sản sinh ra các lời thoại, tranh cãi một cách bình đẳng với tácgiả Nếu nh trong loại hình văn xuôi đơn thanh, giọng điệu tác giả bao giờ cũnggiữ vai trò thống trị, giọng nhân vật bị hoà tan và bị hút mất trong từ trờng giọng

điệu tác giả thì ở tiểu thuyết đa thanh, giọng điệu tác giả đã bị tớc bỏ vai trò ấy.Nhân vật cùng tồn tại trên một mặt bằng, cùng đối thoại với tác giả Đồng thời,nhân vật phải chịu trách nhiệm về tiếng nói của mình, tác giả không thể áp đặtcái nhìn của mình vào nhân vật mà buộc phải đối thoại không dứt với các nhânvật

Chính tính độc lập, có giá trị ngang hàng của nhân vật với tác giả đã tạonên cấu trúc đa thanh của tiểu thuyết, là tiếng nói của t tởng mang tính liên cánhân, liên chủ thể thể hiện "tính không tất định của cuộc sống, phi tuyến tính,thoát ra khỏi t duy cơ giới vốn coi những điều hợp lý nh một cỗ máy, biếtnguyên nhân thì rõ hậu quả, cái trớc cái sau" (Nguyên Ngọc) Điều này giúpchúng ta phân biệt đợc với kiểu t duy của loại "tiểu thuyết đơn thanh" truyềnthống, kiểu t duy nghệ thuật độc thoại, miêu tả thế giới qua sự "độc tôn duy nhấtcủa ý thức tác giả" (M.Bakhtin) ở đây, bản chất đối thoại của ý thức con ngời đợcgắn với tính mở ngỏ của nó, tính không hoàn thành - một trong những vấn đềtrung tâm đợc đề cập một cách rõ nét, đa các nhân vật của tiểu thuyết đến những

vấn đề ngọn nguồn của tự do con ngời Vì không trùng khít với chính mình, conngời bao giờ cũng có thể vợt ra ngoài những giới hạn của mình và bác bỏ cáchnhìn định sẵn về mình, nhng điều này chỉ có trong sự thâm nhập bằng đối thoạivào đời sống sâu kín của nhân cách

Với cái nhìn hiện đại về tiểu thuyết, nhà văn đã ý thức đợc cốt truyệnkhông còn là vấn đề cơ bản của tiểu thuyết nữa, cuộc sống cũng không tuân theomột quy luật nào, không theo trật tự tuyến tính nhân quả nào, nó không yêu cầungời viết phải lệ thuộc vào những chuẩn mực khuôn phép, gò bó, máy móc nhtrong quan niệm truyền thống Lúc này, đòi hỏi nhà văn phải lựa chọn sự kiện để

đẩy nhanh sự việc theo tốc độ diễn biến ngày càng nhanh của hiện thực và tạo

điểm nhấn cho sự kiện vừa đợc đa ra nhằm tạo cho mình một lối đi tự do và thoảimái hơn Vũ Bằng có quan niệm khá gần gũi với M.Bakhtin khi nhà lý luận này

đối lập yếu tố nhân vật trong tiểu thuyết "đơn thanh" với tiểu thuyết "đa thanh"

là loại tiểu thuyết mà ở đó nhân vật đợc miêu tả nh một sự tự ý thức , một dòng ttởng, một giọng điệu với tất cả tính chất cốt lõi, chủ đạo Họ thấy rằng điều cầnthiết và quan trọng hơn hết là nhân vật và thế giới nội tâm, tính cách nhân vật nổilên hàng đầu, có vai trò hiện thực hoá cốt truyện trong tác phẩm Nhà văn sẽ tự

do trong lựa chọn thời gian và không gian Nó không còn tuân thủ theo lối cũ,tuần tự (ra đời, phát triển và kết thúc nh trong tiểu thuyết truyền thống), mà "phảihoặc lấy tâm lý làm gốc, giải phẫu tính tình dục vọng của cá nhân hay toàn thể,hoặc làm cho ta suy nghĩ về những vấn đề lớn lao có quan hệ đến đời ngời" [79,108]

Mặt khác, quan niệm hiện đại về tiểu thuyết còn thể hiện ở cái nhìn mới,tiểu thuyết - loại truyện không kể đợc Khoảng cách giữa tác giả và nhân vậttrong tác phẩm gần nh bị triệt tiêu Nhà nghiên cứu Vơng Trí Nhàn đa ra nhậnxét nh sau: "Phải nói ngay rằng, ở đây không đòi hỏi nhân vật phải giống y nhcon ngời ngoài đời Giữa trang sách và cuộc sống không bao giờ có sự trùng khíthoàn toàn Đó là một lẽ nhiều ngời đã biết, nhng thực chất là thống nhất" Dunglợng lúc này cũng đợc dồn nén, các tiểu thuyết gia bắt tay vào công cuộc mới,tìm kiếm và khám phá: "Mạnh bạo, can đảm giơ tay mở cánh cửa ra và xé nhữngcái vỏ bọc bên ngoài đi" (Vũ Bằng) Tiểu thuyết vì thế cũng nh đời, rất khó tómthuật, đời đời cái kiểu mẫu của chúng ta không thể nào đem ra mà kể lại, chonên tiểu thuyết không cần phải chủ trơng gì cả

M.Kundera khi bàn về nghệ thuật tiểu thuyết có một ý rất độc đáo: "ở bênngoài tiểu thuyết ngời ta sống trong thế giới của những điều khẳng định Mọi ng-

ời đều tin chắc ở lời nói của mình Trong lãnh địa tiểu thuyết ngời ta khôngkhẳng định bởi đây là lãnh địa của "trò chơi" và những giả thuyết Một trongnhững tiếng gọi thôi thúc sự phiêu lu của tiểu thuyết hiện đại chính là tiếng nóicủa trò chơi Tiểu thuyết chính là một trò chơi, chỉ có điều nó không phải là một

trò chơi vô tăm tích mà là nỗ lực biểu đạt nghĩa đầy chủ động của nhà văn, tức

có dụng ý nghệ thuật và bộc lộ một quan niệm nhất định của tác giả về đời sống"[64, 16] Cái khuynh hớng của tiểu thuyết bây giờ là hết sức gần gũi sự sống, để

đợc linh hoạt và thật nh cuộc đời

Cũng là vấn đề nhìn nhận về những điều cốt lõi của tiểu thuyết trong giai

đoạn mới, nhà lý luận Đ.H.Lawrence cho rằng: "Tiểu thuyết là cuốn bách khoa

về cuộc đời" Bởi vậy, một cuốn tiểu thuyết hiện đại không có sự sắp xếp, dàndựng sẵn, vì cuộc sống hiện đại với nhiều sôi động, biến cố, đổi thay với vô vànnhững khó khăn, phức tạp Còn Nhất Linh trong bài "Viết và đọc tiểu thuyết", đãxem tiểu thuyết là một thể loại dễ dàng phản ánh cuộc sống một cách chân thực,khám phá đợc mọi biến thái trong tâm hồn con ngời một cách sâu sắc, hợp lí nh

nó vốn diễn ra không gò ép Theo tác giả, "những cuốn tiểu thuyết hay là nhữngcuốn tiểu thuyết tả đúng sự thật cả bề trong lẫn bề ngoài, diễn tả đợc một cáchlinh động các trạng thái phức tạp của cuộc đời, đi sâu vào sự sống với tất cảnhững chuyển biến mong manh, tế nhị của tâm hồn Những cuốn đó cần phải

có sự thành thực của tác giả cấu tạo nên, viết bằng một lối văn giản dị, khônggiảng giải nhiều và không phải hay chỉ vì cốt truyện" [92, 164] Đó là cách nhìnmới so với truyền thống về tiểu thuyết - thể loại đầy triển vọng đang đợc bạn đọcyên mến và đón đợi

Ngoài ra, một điều dễ nhận thấy trong các tác phẩm của đội ngũ các nhàvăn mới, đó là việc chú ý đặc biệt đến thủ pháp nghệ thuật "đồng hiện" Nó th-ờng đợc sử dụng khi thể hiện lôgíc "dòng ý thức" của nhân vật, tập trung làm nổibật hình ảnh con ngời luôn suy nghĩ, với đủ cung bậc tình cảm: buồn, vui, hạnhphúc, đau khổ, trăn trở, dằn vặt hiện ra trong khối lập thể ba chiều: quá khứ,hiện tại, tơng lai chồng chéo, đan cài vào nhau Nh một lẽ dĩ nhiên, đó không chỉ

là sự thay đổi về hình thức mà còn là sự thay đổi trong t duy nghệ thuật tiểuthuyết của các nhà văn Bởi thế, tác giả không còn trói buộc tác phẩm vào luận

đề, quan điểm của mình Mọi cái tự bộc lộ ra qua hoạt động của hệ thống nhânvật kể cả vai chính lẫn vai phụ cùng sự bố trí tác phẩm, vì "cuộc đời là một mớchân lý tơng đối mà những con ngời chia lấy cho nhau" (M.Kundera)

Qua đó, ta thấy vai trò quan trọng của yếu tố nhân vật và việc xây dựngcác nhân vật với tất cả sự phức tạp của nó trong sáng tạo nghệ thuật để phản ánh

đúng hình ảnh con ngời hiện đại với mọi chiều kích của một xã hội tân tiến

Điều ấy đợc minh chứng bằng các tác phẩm có giá trị của các tiểu thuyết gia

đ-ơng đại nh: Bảo Ninh, Ma Văn Kháng, Hồ Anh Thái, Phạm Thị Hoài, NguyễnViệt Hà, Nguyễn Bình Phơng Đến với những sáng tác ấy, độc giả - với t cách

là bạn "đồng hành" cùng tác giả, cùng tham gia vào một "sân chơi" mới, tự tìm

ra lời giải đáp hay những bài học, những ý nghĩa sâu xa trong tác phẩm Điều đóchứng tỏ thể loại tiểu thuyết đã và đang có những bớc tiến đáng kể trong cách

nhìn nhận, đánh giá về các vấn đề của con ngời và cuộc sống cũng nh chính bảnthân nó Đội ngũ sáng tác đang nỗ lực tìm tòi, đổi mới để chọn hớng đi riêng chotiểu thuyết nớc nhà, nhất là từ đổi mới (1986) đến nay.

Tiểu thuyết đợc xem nh một "bản giao hởng về đời sống" Trong cái nhìndân chủ của con ngời hôm nay thì sứ mệnh mà nó phải đảm nhận mang tínhnhân văn và nhân bản hơn Nó phải thực sự trở thành "một hoạt động sáng tạo

độc lập, tích cực tham gia vào quá trình đổi mới và dân chủ hóa xã hội bằng cáchriêng của mình, làm phong phú thêm đời sống tinh thần và nhận thức con ngời vềthế giới và về chính mình, mang đến cho mỗi con ngời tình yêu cái đẹp, sự rung

động trớc cuộc đời, lòng quý trọng và xót thơng đồng loại" [60, 65]

1.1.2 Tiểu thuyết hiện đại và sự chối bỏ nguyên tắc "điển hình hoá"

1.1.2.1 "Điển hình hoá" nh một nguyên tắc, yêu cầu của chủ nghĩa hiện thực

Theo nghĩa rộng, chủ nghĩa hiện thực là "thuật ngữ đợc dùng để xác địnhquan hệ giữa tác phẩm văn học đối với hiện thực, bất kể tác phẩm đó là của nhàvăn thuộc trờng phái hoặc khuynh hớng văn nghệ nào" [49, 77] Còn theo nghĩahẹp, chủ nghĩa hiện thực "đợc dùng để chỉ một phơng pháp nghệ thuật hay mộtkhuynh hớng, một trào lu văn học có nội dung chặt chẽ, xác định trên cơ sở cácnguyên tắc mỹ học sau: mô tả cuộc sống bằng hình tợng tơng ứng với bản chấtnhững hiện tợng của chính cuộc sống và bằng điển hình hoá các sự kiện của thực

tế đời sống; thừa nhận sự tác động qua lại giữa con ngời và môi trờng sống, giữatính cách và hoàn cảnh, các hình tợng nghệ thuật hiện thực chủ nghĩa hớng tớitái hiện chân thực các mối quan hệ khác của con ngời và hoàn cảnh; cùng với sự

điển hình hoá nghệ thuật, coi trọng những chi tiết cụ thể và độ chính xác củachúng trong việc mô tả con ngời và cuộc sống, coi trọng việc khách quan hoánhững điều đợc mô tả, làm cho chúng tự nói lên đợc tiếng nói của mình" [49,78]

Tất cả những sáng tác theo khuynh hớng chủ nghĩa hiện thực đều phảiphục tùng các nguyên tắc sáng tác của nó, phục tùng sự nhận thức con ngời trongmối quan hệ phức tạp với thế giới xung quanh và những điều kiện lịch sử - xã hội

cụ thể Để phản ánh đợc trật tự xã hội đơng thời và lịch sử xã hội Việt Nam lúcbấy giờ, các tác giả hiện thực chủ nghĩa đã xây dựng nên những điển hình nghệthuật, miêu tả sinh động, hấp dẫn và khái quát đợc những nét bản chất nhất, quantrọng nhất của con ngời và đời sống Điển hình là "cấp độ cao nhất của tính cách,ghi nhận chẳng những các nét lịch sử xã hội và dân tộc của tính cách ngời, màcòn đồng thời ghi nhận các nét tính ngời phổ biến, tức là những nét bền vững,vĩnh cửu của bản tính ngời; đây là cơ sở của những hình tợng vĩnh cửu" [7, 151]

Đó là một hiện tợng nghệ thuật phổ biến, có thể tìm thấy trong những sáng tác u

tú thuộc mọi thời đại Tuy nhiên, mức độ, ý nghĩa phổ biến và sức mạnh nghệthuật của các điển hình không phải bao giờ cũng giống nhau

Vấn đề điển hình hoá các tính cách và hoàn cảnh cũng là một phơng thức

khái quát nghệ thuật tiêu biểu mà các tác giả của chủ nghĩa hiện thực rất quan

tâm Điển hình hoá theo một xác định của Marx, chính là "Shakespeare-hoá"

(khác với "Schiller-hoá), tức là ý tởng hoá) [7, 87] Nó trở thành nguyên tắc sángtác của chủ nghĩa hiện thực mà cơ sở là "các tính cách và hoàn cảnh trong tácphẩm nghệ thuật đợc cắt nghĩa ở bình diện xã hội - lịch sử, sự liên hệ theo quyluật nhân quả giữa chúng (quyết định luận xã hội) đợc khám phá trong sự phát

triển về chất (chủ nghĩa lịch sử) nhờ việc điển hình hoá các sự kiện tồn tại, tức là

tơng ứng với thực tại nguyên khởi" [7, 81]

Hiểu theo nghĩa rộng thì điển hình hoá là "tổng hoà mọi biện pháp nghệ

thuật nhằm làm cho hình tợng trở thành điển hình, là con đờng đa sáng tạo nghệ

thuật đạt tới chất lợng cao" [49, 116] Còn hiểu theo nghĩa hẹp, điển hình hoá là

hình thức khái quát hoá đặc trng của phơng pháp sáng tác hiện thực chủ nghĩa,hình thành trên cơ sở quan sát tính lắp đi lắp lại tơng đối ổn định của các hiện t-ợng, tính cách và quá trình cuộc sống cùng loại trong thực tế [49, 116] Các nhà

lý luận và các nhà văn lớn của chủ nghĩa hiện thực thờng sử dụng thuật ngữ điển

hình hoá với ý nghĩa này.

ở mỗi thời đại lịch sử, mỗi trào lu, trờng phái văn học, mỗi phơng pháp

sáng tác thờng có những nguyên tác điển hình hoá riêng Nó gắn liền với quá

trình cá thể hoá và khái quát hoá nhằm làm cho hình tợng vừa khái quát đợcnhững nét quan trọng nhất của đời sống, lại có đợc hình thức cụ thể, cảm tínhcủa cá thể, độc đáo và không lặp lại Đây là một đặc trng tiêu biểu của quá trìnhsáng tạo nghệ thuật, đợc xem là hình thức khái quát cao nhất trong các hình thứckhái quát

Với nguyên tắc điển hình hoá, những điều viết ra đều đợc nghe thấy, trông

thấy, nhng không dùng nguyên một sự thực ấy mà chỉ lấy một phần rồi cải tạothêm, phát triển nó và nguyên mẫu nhân vật cũng vậy, không dùng nguyên mộtngời nào, "thờng là miệng ở Chiết Giang, mặt ở Bắc Kinh, quần áo ở Sơn Tây, làmột vai đợc ghép lại " [49, 153] Đây đợc xem nh một nguyên tắc của chủnghĩa hiện thực Với đặc trng là thể loại phản ánh khái quát những bức tranh xãhội rộng lớn với nhiều nhân vật, nhiều sự kiện, biến cố trong những mối quan hệràng buộc phức tạp nên nhà tiểu thuyết không thể không vận dụng hoạt động hcấu để cho toàn bộ hiện thực đợc tổ chức lại theo hệ thống của mỗi hoàn cảnh,mỗi nhân vật có tính điển hình cao hơn, sâu sắc hơn Sự thực cuộc sống qua lăngkính của nhà văn phải đợc khúc xạ, làm cho nhân vật có tính điển hình với tầmkhái quát rộng lớn

Quan điểm của khuynh hớng chủ nghĩa hiện thực về nhân vật là nhà văn

có quyền lựa chọn sự kiện để chọn sự thực điển hình Theo họ, cái điển hình cókhả năng biểu hiện bản chất của một phạm trù tính cách Sự chọn lọc đó nhằm

gạt bỏ những cái không mang tính bản chất, loại nhân vật một chiều, phản ánhhay mang một đặc trng nổi bật nào đó của con ngời Nhân vật là những con ngờimang đạo lý chống lại kẻ vô đạo, là anh hùng thay trời hành đạo mà Vũ Bằnggọi đó là loại "nhân vật đại biểu" trong tiểu thuyết Nó đại diện một mặt phẩmhạnh hay tính cách nào đấy của con ngời Những mặt này của họ bao giờ cũng ởngỡng tuyệt đối, do đó, khi nói đến mặt tính cách nào ngời ta nghĩ ngay đếnnhân vật với những đặc trng nổi bật ấy.

Theo F.Engels, chủ nghĩa hiện thực đòi hỏi bên cạnh tính chân thực củacác chi tiết còn phải "tái hiện chân thực những tính cách điển hình trong hoàncảnh điển hình" Con ngời đợc bộc lộ nh một sinh thể xã hội, tơng tác với các

điều kiện sống khách quan Muốn làm đợc điều đó, nhà văn phải dựa vào sự tổnghợp nhiều sự việc, nhiều con ngời để sáng tạo nên hoàn cảnh điển hình hay nhânvật điển hình Đồng thời, " cần phải quan sát nhiều ngời cùng loại với nhau đểxây dựng một kiểu ngời nhất định" (L.Tônxtôi)

Trong sáng tác của chủ nghĩa cổ điển hình tợng điển hình chủ yếu kháiquát những thuộc tính của loại "Phải đến thế kỷ XIX, chủ nghĩa hiện thực mớisáng tạo đợc những điển hình đầy đặn, hoàn chỉnh và mang nội dung cụ thể -lịch sử sâu sắc" [49, 115] Còn nói đến trào lu hiện thực ở Việt Nam, chúng takhông thể không nhắc đến tên tuổi của Hồ Biểu Chánh, Ngô Tất Tố, Vũ TrọngPhụng, Nam Cao cùng các tác phẩm có giá trị lớn với những điển hình nghệ

thuật sống mãi với thời gian nh: Con nhà nghèo, Cay đắng mùi đời (Hồ Biểu Chánh); Tắt đèn (Ngô Tất Tố); Số đỏ (Vũ Trọng Phụng); Sống mòn (Nam Cao).

ở đó, ta thấy con ngời luôn luôn gắn bó chặt chẽ với hoàn cảnh, tính cách bị chiphối và biến đổi theo hoàn cảnh Tác giả hớng tới tái hiện chân thực các mốiquan hệ khách quan của con ngời, phát hiện ra bản chất xã hội - giai cấp của conngời: "cá nhân con ngời, số phận của nó, tất nhiên bao giờ cũng thu hút sự chý ýcủa các nhà hiện thực phê phán, song cái quan trọng nhất trong sự miêu tả hiệnthực của họ sẽ là sự phụ thuộc của số phận con ngời vào phát triển của nhữngquan hệ xã hội, vào xã hội nói chung" [62, 358]

Với việc sử dụng bút pháp điển hình hoá nh một nguyên tắc, một yêu cầu

đối với sáng tạo và tiếp nhận văn học của chủ nghĩa hiện thực thì đội ngũ các nhàvăn thời kỳ này đã kỳ vọng vào việc xây dựng nên những điển hình, đạt tới một

điều bất di, bất dịch trong lòng ngời, một cái gì cốt yếu trong tính tình của conngời và bất cứ ngời nào, hạng nào, dân tộc nào cũng đều giống nhau Họ đã gặthái đợc không ít những thành công, xây dựng nên những "nhân vật đại biểu" mãikhắc sâu vào tâm trí bạn đọc với những "tính cách điển hình trong hoàn cảnh

điển hình" mà nó phản ánh Song, điều này cũng tạo nên một số hạn chế nhất

định, nhà văn chỉ chú tâm xây dựng nhân vật mang tính hiện thực, lý tởng hoánhân vật thì dễ biến nhân vật thành cái loa phát ngôn cho t tởng của mình

Tiểu thuyết hiện thực đã từng bớc đổi mới cách nhìn về con ngời, xoá bỏcách thể hiện con ngời nh những cá nhân xuất chúng, những con ngời tài hoa tài

tử, xa lạ với cuộc đời thực để từng bớc thể hiện con ngời một cách trung thực nh

nó vốn có ở đời, đi sâu khai thác thế giới nội tâm đầy biến động bên trong conngời, tiêu biểu là sáng tác của Nam Cao Điều đó đánh dấu một bớc tiến nhằm đatiểu thuyết nớc nhà chuyển sang một giai đoạn tiếp theo với những hớng tìm tòi

và thể nghiệm nghệ thuật mới trên tất cả các phơng diện

1.1.2.2 Sự phá vỡ nguyên tắc "điển hình hoá" trong tiểu thuyết hiện đại

Trong xã hội hiện đại, cùng với sự khủng hoảng niềm tin vào các "lịch sửlớn", các "đại tự sự", ngời ta nhận ra rằng không ai có thể đại diện hay có thểlàm kiểu mẫu cho một loại ngời lý tởng nào đó, không có chủ thể nào là trungtâm của một mẫu mực, không có tính cách tiêu biểu cho một xã hội, một thời

đại Vì con ngời trong xã hội hiện đại bị phân tán thành những mảnh, nhữngmẫu Và trong thế giới rộng lớn này, con ngời chỉ có thể đại diện cho chính mình

mà thôi, thậm chí nó phong phú đến mức họ không thể hiểu đợc chính mình Mỗicon ngời góp một gơng mặt riêng vào cuộc sống chung mà không ai giống ai,không cá tính nào giống cá tính nào, muốn tìm hiểu nó chỉ có cách thông qua cáchành vi, ứng xử của từng cá thể trớc mọi hoàn cảnh sống

Các tiểu thuyết gia hiện đại đã nhận ra một đặc điểm quan trọng của nhânvật tiểu thuyết, đó là nội dung nhân vật "không trùng khít với địa vị xã hội" vàtính cách xã hội của nhân vật mà rộng lớn hơn, phong phú, phức tạp, đa diệnhơn Đây là một nhận thức quan trọng trong t duy nghệ thuật tiểu thuyết NhấtLinh phủ nhận loại nhân vật trong tiểu thuyết truyền thống Tàu và ta: "Nhữngnhân vật tợng gỗ, thiếu tính cách riêng, nêu lên chỉ cốt làm những quân cờ đểdùng trong việc bênh vực cái này hay đả đảo cái kia" [92, 162] Gia Cát L ợng đ-

ợc tác giả xây dựng nh là một biểu tợng nhằm ca ngợi sự thông minh tuyệt vờicủa con ngời, Tào Tháo đợc xây dựng để lên án sự tàn bạo, gian hùng CònThạch Lam lại cho rằng: "Cái quan niệm "vai chính hoàn toàn" của tiểu thuyết làsai lầm Cái hoàn toàn tốt và hoàn toàn xấu không có ở trên đời, đó là điều mà aicũng biết: ngời ta là một động vật rất phiền phức Tâm hồn ngời ta cũng khônggiản dị nh một biểu hiện và bao giờ cũng có một phần bí mật ngời ta là ngờivới những sự cao quý và hèn hạ của ngời" [79, 81-82]

ý thức đợc tính bất toàn của mình, nhân vật của văn học hiện đại suy t đặcbiệt căng thẳng về vấn đề tự đồng nhất, không thể nào có đợc hình ảnh hoàn tất

về cuộc sống và về bản thân Cái điển hình lúc này không còn thích hợp để cóthể bao quát hiện thực vốn dĩ nh nó phải thế Nhân vật không đợc tái hiện mộtcách tròn trịa, hoàn hảo mà chỉ có thể hiện lên nh những mảnh, những mẩu,những con ngời rất bình dị trong cuộc sống đời thờng Nói nh M.Kudera " Tínhtoàn thể là một cái gì đó mà chúng ta tự tái thiết cho chính mình thông qua tất cả

những mảnh vỡ vì những mảnh vỡ này là những cái đem lại sự hữu hình" vàkhi ghép các mảnh vỡ đó lại thì "bức tranh" toàn thể mới "lộ diện" Đó là tập hợpnhững tính cách, những số phận, những mảnh đời, xuất hiện với những khoảnhkhắc ngắn ngủi, những "mảnh vỡ tâm trạng", những "dòng ý thức" đầy rắc rối.

Lúc này, nhà văn không chú tâm xây dựng những nhân vật điển hình nhtrong tiểu thuyết truyền thống, mẫu ngời trong xã hội cũ ấy không còn là mẫumực, là tiêu chuẩn cho bất kỳ một cá nhân nào, đại diện cho một t tởng, chân lýnào "Nhân vật đại biểu" là loại nhân vật không còn phù hợp với tiểu thuyết hiện

đại, với việc thể hiện những con ngời mới với tính cách đa dạng, phong phú vàsinh động Giờ đây nó đợc phát triển tự do, hành động theo lôgíc tự thân của nó,

đạt đợc những phẩm chất tâm lý sâu sắc và không còn bị cột chặt vào cốt truyện,không phải tập trung minh hoạ cho t tởng của tác giả nên đó là những con ngờirất đời thờng với những mối quan hệ hàng ngay với thế giới xung quanh " Cómột tấm lòng quảng đại, nhng lại rất có thể có những điểm hèn kém, có một khối

óc quang minh nhng lại rất có thể sa vào hầm tội lỗi" (Vũ Bằng) Nhân vật đó là

sự phản chiếu hình ảnh của cuộc đời, với những cảnh ngộ và cảm nghĩ rất phiềnphức Những con ngời đời thờng, sống bên cạnh chúng ta với đầy đủ những cungbậc tình cảm: yêu, ghét, buồn, vui Đó là những con ngời đang ngợc xuôi tất bậtgiữa dòng đời ồn ào, náo động trong cuộc mu sinh với bao toan tính, đợc xác

định bằng "sự hiện diện, bằng tồn tại của nó với những hành vi, những ứng xử

tr-ớc mọi hoàn cảnh"

Những con ngời này sinh hoạt không trong một hoàn cảnh điển hình nào

mà nó ở mọi nơi, có thể chuyển đổi bất kỳ khi nào nó muốn Vì vậy, nó khôngcòn là "cái loa phát ngôn" t tởng của nhà văn, " nhân vật chính sở dĩ nói điềunày điều nọ là vì họ cần phải nói, bởi vì những điều đó phù hợp với tâm tính của

họ, thành kiến của họ" [14, 232] Tiểu thuyết làm một cuộc vật lộn giữa một bên

là tình cảm và lý tởng của cá nhân nhà văn với bên kia là thực tế trần trụi, ngổnngang và còn dang dở của hiện thực đời sống Cách xây dựng nhân vật đợc cáctác giả chú trọng, không còn những nguyên tắc, những lối bắt buộc độc giả phảitheo dõi một nhân vật suốt cả cuộc đời nhân vật, cũng không có kiểu nhân vật tốtthì cực tốt hoặc xấu thì cực xấu nữa Xu hớng chung là thu rút thời gian, góighém câu chuyện trong một quãng thời gian ngắn, tính cách của nhân vật đadạng hơn, tồn tại với tất cả những mặt tốt - xấu của nó Chứng tỏ tiểu thuyết hiện

đại ngày càng đi sâu vào thế giới tâm hồn nhân vật, thế giới tinh thần của conngời Đó là thế giới vô cùng tinh vi và phức tạp, nó nh một sợi dây vô hình khónắm bắt nhng lại có ý nghĩa quan trọng để chúng ta nhìn nhận, đánh giá về mộtcon ngời - một nhân cách Khi đó, nhà văn buộc phải đứng lùi xa đằng sau nhânvật một khoảng cách hoặc đứng cao hơn để đánh giá, suy ngẫm với tất cả nhữngchuyển biến mong manh tế nhị nhất của tâm hồn

Đến thời kỳ 1945 - 1975, đứng trớc yêu cầu của thời đại - phục vụ khángchiến, cổ vũ, động viên nhân dân đến với chiến trờng, đến với công trờng, nôngtrờng nên các tác giả hớng ngòi bút của mình nghiêng về phản ánh những sựkiện trọng đại của dân tộc, gắn liền với số phận và vận mệnh dân tộc, cộng đồng.Nhân vật lúc này thờng đẩy về hai phe: ta và địch, phân tuyến rõ ràng: chínhdiện và phản diện gắn với lý tởng của dân tộc Tập trung biểu dơng, ca ngợinhững anh hùng cách mạng, đại diện cho mơ ớc của tập thể, thời đại: nhân vật

anh hùng Núp trong Đất nớc đứng lên của Nguyên Ngọc, chị út Tịch trong Ngời

mẹ cầm súng của Nguyễn Thi, chị Sứ trong Hòn đất của Anh Đức đợc đa lên

thành những "điển hình kích thớc cỡ lớn của dân tộc, của thời đại" (Nguyễn

Đăng Duy) Họ hiện ra nh những con ngời mà văn chơng mong muốn hơn lànhững con ngời của hiện thực đời thờng Nội dung chủ yếu lúc này đợc viết theokhuynh hớng sử thi và cảm hứng lãng mạn Nó đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnhlịch sử giao phó là tìm hiểu, khám phá, ngợi ca những nét đẹp của chủ nghĩa anhhùng cách mạng, của nhân dân trong chiến đấu và xây dựng Văn học phát triểntrong 30 năm đất nớc có chiến tranh, với hoàn cảnh ấy thì việc phản ánh cuộcsống và thể hiện con ngời lúc này cha thật toàn diện

Đến năm 1975 - năm trở thành mốc chấm dứt một giai đoạn lịch sử củadân tộc để chuyển sang một vận hội mới Đối với văn học, bối cảnh mới tạo nênnhững chấn động sâu xa trong ý thức nghệ thuật Đặc biệt, từ Đại hội Đảng lầnthứ VI năm (1986), văn học lại mang một màu sắc khác, một tinh thần khác Cóthể nói, "bắt đầu một giai đoạn khác" - giai đoạn mới này không cắt lìa mà vẫntiếp nối vừa mang tính kế thừa, vừa có sự phủ định biện chứng cái cũ Nổi bật lêntrong tác phẩm là mối quan hệ thân mật, bình đẳng, tự nhiên với độc giả, cùng

đối thoại với độc giả, dành cho độc giả quyền kết luận và phán xét cuối cùngtrong quá trình tiếp nhận, thởng thức và thẩm thấu tác phẩm Bởi "một thiên tiểuthuyết có giá trị đều có ảnh hởng sâu xa tốt đẹp cho trí thức, cho học vấn, cho

đạo đức, cho sự lịch duyệt của ngời đọc" (Vũ Đình Long) Đó là những tác phẩm

- những tiểu thuyết linh động nh chính cuộc đời cả về bề rộng lẫn bề sâu

Trong tiểu thuyết của các tiểu thuyết gia đơng đại nh: Dơng Hớng, MaVăn Kháng, Bảo Ninh, Phạm Thị Hoài, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Nguyễn Việt

Hà, Nguyễn Bình Phơng không còn thấy bóng dáng của nhân vật điển hìnhnữa, có lúc nó chỉ đợc phác hoạ một cách mơ hồ không rõ nét Những nhân vậttrong truyện sống và linh động với cuộc sống ấy, không bao giờ bị ai sai khiếnhay bắt mang trong mình một học thuyết này, học thuyết nọ mà tất cả để nó tựnhiên bộc lộ mình Nếu không nó sẽ dễ rơi vào tình trạng nh "một đồ vật mà ng-

ời ta đem dán giá tiền vào" (Proust) Con ngời lúc này đợc soi chiếu từ nhiều góc

độ, họ sống, ăn, ngủ, đi lại trên khắp mọi miền của đất nớc với địa vị xã hội khácnhau Mỗi ngời là một thế giới riêng t với những suy nghĩ, hành xử không ai

giống ai Trong từng trang viết, các nhà tiểu thuyết luôn lắng nghe, diễn tả đầy

đủ và đi vào tận ngóc ngách những tâm sự riêng, những nhận thức, những kinhnghiệm cuộc sống, những lo âu, trăn trở của mỗi ngời giữa cuộc đời

Trên bớc đờng sáng tạo, các tiểu thuyết gia đã tuân theo sự phát triển tựnhiên của tính cách nhân vật chứ không phải gò vào cốt truyện định sẵn củamình Đây là thực tế vì: "truyện không chỉ nhờ vào cốt truyện, nhân vật khôngnên bị cốt truyện chi phối mà cần đợc giải phóng khỏi nó, hòng có đợc một nộidung phong phú hơn, nhất là khi nhân vật cần phải có chiều sâu của đời sống nộitâm" [41, 14] Chính từ cái nhìn mới ấy mà cốt truyện của tiểu thuyết đơng đại

nh những mảnh vỡ lồng ghép vào nhau, các sự kiện khó có thể tóm tắt thành hệthống tuần tự để kể lại dễ dàng - một loại truyện "truyện không kể đợc" (VũBằng)

Trong quá trình phát triển, văn học có sự kết hợp hài hoà giữa phổ cập vànâng cao, giữa truyền thống và sáng tạo Hình tợng nghệ thuật ngày càng phùhợp với cuộc sống, chứng tỏ tính u việt của phơng pháp sáng tác mới Tiểuthuyết là thể loại "sử thi đời t" (Biêlinxki), là "sử thi của thời đại chúng ta" Bởivì điều quan trọng đối với nó là sự xúc tiếp tối đa với cái thực tại dang dở "chaxong xuôi", cái thực tại đang thành, cái thực tại luôn luôn bị đánh giá lại Và ở

đời, con ngời không có ngời nào giống ngời nào cũng nh có "muôn ức triệu lácây không có lá nào giống lá nào" [79, 379], nên nhân vật trong tiểu thuyết đơng

đại đợc xây dựng nh một sự đối thoại hoặc chối từ quan niệm điển hình hoá của

chủ nghĩa hiện thực truyền thống Cái cá biệt, cái phi sử thi trở thành đặc điểmchính Đây là cách các tiểu thuyết gia bứt mình ra khỏi lối mòn của tiểu thuyếttruyền thống, tìm một hớng đi riêng để bộc lộ cảm quan mới về con ngời hiện

đại

1.2 Những đổi mới về t duy nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà

Tồn tại thế giới mang tính quan niệm, không có gì tồn tại ngoài quanniệm, ngoài cái nhìn và ở mỗi thời đại có hệ thống t tởng, quan niệm khác nhau

Hệ t tởng ấy phản ánh tâm thức, cách nhìn nhận, đánh giá của con ngời trong xãhội đơng thời Các lĩnh vực đời sống dù lớn hay nhỏ đều chịu sự quy chiếu của

hệ thống quan niệm này, trong đó không thể không kể tới địa hạt văn học Quanniệm của ngời nghệ sĩ dù ít hay nhiều đã thể hiện đợc ý thức sâu sắc của họ về nghệthuật trong tình hình mới, góp phần làm thay đổi bức tranh văn học dân tộc mà tiểuthuyết là thể loại tiêu biểu đứng ở vị trí tiên phong

Sự chuyển đổi trong t duy tiểu thuyết của ngời nghệ sĩ dù ít hay nhiều đãthể hiện đợc ý thức sâu sắc của họ về nghệ thuật trong tình hình mới Nó đã xoá

bỏ sự ám ảnh của chủ nghĩa đề tài Hiện thực chỉ là cái nền cho sự diễn biếnnhững việc đời, những số phận, những trạng thái tinh thần Tiểu thuyết đi sâukhám phá con ngời, truy tìm cái ẩn mật của bản ngã và đang ngày càng khẳng

định vị trí của mình Những đặc điểm của t duy ấy là tính không tất định củacuộc sống, phi tuyến tính, thoát khỏi t duy cơ giới vốn coi những điều hợp lý nhmột cỗ máy, biết nguyên nhân thì rõ hậu quả, cái trớc cái sau của sự việc Có thểnói, một trong những yếu tố làm nên sự thành công của Nguyễn Việt Hà là sự

đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về tiểu thuyết Nó nh "kim chỉ nam" định ớng cho quá trình sáng tạo nghệ thuật của nhà văn

h-1.2.1 Nguyễn Việt Hà - "hiện tợng văn học" Việt Nam đơng đại

Nguyễn Việt Hà tên thật là Nguyễn Mạnh Cờng, sinh năm 1962, tự nhậnmình là ngời công giáo Sau khi tốt nghiệp trờng Đại học Kinh tế, anh làm việccho một Ngân hàng Đến tháng 12/2004 anh trở thành nhà văn chuyên nghiệp

Ngoài tiểu thuyết, Nguyễn Việt Hà còn viết truyện ngắn và các tiểu luận

cho các báo: Tiền phong, Tuổi trẻ Tên tuổi của nhà văn đã đợc biết đến qua một số tập truyện ngắn: Thiền giả, Của rơi nhng phải đến khi tiểu thuyết đầu tay Cơ hội của Chúa ra đời năm 1999 và sau đó sáu năm là sự ra đời của cuốn thứ hai - Khải huyền muộn năm 2005 - tác phẩm đợc giải thởng của Hội Nhà văn

Việt Nam thì Nguyễn Việt Hà mới thực sự gây ấn tợng mạnh đối với giới nghiêncứu và đông đảo bạn đọc

Với sự xuất hiện của các tiểu thuyết gia thuộc thế hệ đi trớc nh: Lê Lựu,

Ma Văn Kháng, Bảo Ninh gây tiếng vang lớn với sự nỗ lực không ngừng tronglao động sáng tạo nghệ thuật thì sự xuất hiện của Nguyễn Việt Hà nh một gơngmặt mới cùng thế hệ đi sau: Nguyễn Bình Phơng, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái cũng đang gặt hái không ít những thành công Đó là điều thuận lợi nhng cũng làmột thử thách lớn đối với Nguyễn Việt Hà Để tạo ra phong cách riêng của mình

là một điều không đơn giản, đòi hỏi nhà văn phải có những đổi mới trong t duynghệ thuật để tránh lối mòn định sẵn của các tiểu thuyết gia truyền thống vàkhông lặp lại chính mình Trên con đờng đi đến sự thành công, anh đã góp mộttiếng nói mới mẻ cho tiến trình đổi mới và phát triển của tiểu thuyết Việt Nam đ-

ơng đại Anh không thần bí hoá nghệ thuật mà cho nó nh một trong rất nhiềulĩnh vực của cuộc sống, không ôm đồm quá nhiều trọng trách, không rao giảng

đạo đức, huấn thị con ngời Nguyễn Việt Hà đa tiểu thuyết về đúng mảnh đất của

nó đó là làm ra cái mới, là sáng tạo cái đẹp Điều đó phù hợp với hiện thực đơng đạisôi động và luôn diễn tiến, với tinh thần dân chủ hoá cao của thời đại Độc giả tìmthấy mình trong văn học, nhà văn đợc chủ động trong ngòi bút, đợc là chính mình,sống đến tận cùng tài năng và cá tính sáng tạo của ngời nghệ sĩ

Tiểu thuyết trong bối cảnh văn hoá, lịch sử có nhiều biến đổi, bộn bề hơithở cuộc sống với bao mối quan hệ chằng chéo đòi hỏi ngời cầm bút phải có vốnhiểu biết, t duy nghệ thuật tiên tiến, có tính chính xác cao Điều này sẽ dẫn đến

sự đổi mới trong cấu trúc nghệ thuật của tác phẩm để có thể chuyển tải những gì

đang xẩy ra trong cuộc sống hằng ngày Nhà văn trong quá trình sáng tác tuân

theo sự phát triển tính cách nhân vật hợp lôgíc với một lối kết thúc mở thay vìkhép kín, đan xen quá khứ - hiện tại, thực - giả Bởi vậy, tiểu thuyết luôn gợi cho

độc giả về sự ngổn ngang, dở dang, bất tận không có hồi kết nh chính cuộc đời

Đội ngũ các nhà tiểu thuyết Việt Nam đơng đại cũng nh Nguyễn Việt Hà

đang phải lao động sáng tạo nghệ thuật vất vả, trăn trở, tìm tòi một hớng đi mới

về t duy thể loại, tạo ra những phong cách biểu đạt hoàn toàn mới sao cho dễthấm sâu vào lòng độc giả, phản ánh một cách chân thực và phong phú nhất vềxã hội hiện đại, không ngừng nỗ lực sáng tạo trong việc xây dựng cốt truyện,nhân vật và ngôn ngữ tiểu thuyết Phải thấy rằng, đến với những tác phẩm củaBảo Ninh, Phạm Thị Hoài, Hồ Anh Thái, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Bình Ph-

ơng là đến với "một thứ văn chơng có ma lực", nó lôi cuốn và chất chứa nhiềutầng ý nghĩa Ngời đọc bị cuốn hút, hấp dẫn bởi những lối viết mạnh dạn, táobạo, sâu sắc của các nhà văn và càng thấm thía hơn những giá trị mà họ gửi gắmqua tác phẩm của mình Họ có cái nhìn khác nhau về văn chơng mà không bịràng buộc hay chi phối bởi bất cứ điều gì, có ngời viết để nhớ, có ngời viết đểquên đi, có ngời lại viết để đợc là chính mình Nhà văn không dừng lại ở nộidung, giá trị t tởng "viết cái gì", mà quan tâm nhiều hơn đến cách viết, lối viết,cải tiến một số yếu tố để tạo ra chiều sâu lý giải thế giới, đổi mới cảm xúc, thay

đổi đề tài, thay đổi thủ pháp biểu hiện Văn chơng giờ đây phải bất chấp hết

"ngập xuống bùn, lục tung lên thoát thành bớm và hoa"

Có thể nói, quan niệm mới về con ngời, về nghệ thuật là những điều cơbản nhất đa tới những cách tân nghệ thuật của văn xuôi nói chung, tiểu thuyếtViệt Nam đơng đại nói riêng, trong đó có Nguyễn Việt Hà

1.2.2 Nhân vật nh những con ngời đa diện - những "tâm trạng đơng thời"

Nguyễn Việt Hà là một cây bút sẵn sàng lao vào công cuộc cách tân nghệthuật tiểu thuyết không ngần ngại với một tâm thế "nhập cuộc" Trớc hết, thể hiện

ở cách nhìn nhận về con ngời, về cuộc sống mới để xác lập cho mình một hớng điriêng ở việc xây dựng hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết của mình Chính vì thế

mà khi đọc tiểu thuyết của anh, độc giả cảm thấy hết sức gần gũi và thân thiện nhnhững con ngời đâu đó trong cuộc sống xung quanh

Con ngời trong tiểu thuyết của anh đợc nhìn nhận từ nhiều phơng diện,nhiều chiều kích Đó là những con ngời cá nhân riêng t, độc lập và cũng là conngời lỡng diện, không nhất quán, "không trùng khít với địa vị xã hội của mình"(M.Bakhtin) Khác với các tiểu thuyết gia truyền thống, Nguyễn Việt Hà khôngchú tâm vào việc ghi dấu ấn nhân vật vào tâm trí của ngời đọc bằng những bứcchân dung đầy đặn, vẹn nguyên về ngoại hình, tính cách và số phận mà giả tậptrung khai thác thế giới nội tâm nhân vật với "dòng ý thức", cũng nh chú ý hơn

đến tâm trạng nhân vật trong "những mảnh phân thân" của nó, với những chiêm

nghiệm, suy t về cuộc đời Trong tác phẩm của anh, các nhân vật đợc xây dựng

nh "trong lòng họ có một nỗi khát khao không đợc giải thoát đối với những cáiphù phiếm của cuộc đời" (Nguyễn Thanh Sơn) Con ngời với những quan hệ mới,với những thói quen xài rợu Tây, dùng tiếng Tây, những ngời đơng thời "lập

thân, lập nghiệp" (Cơ hội của Chúa), hay những ngời đang băn khoăn, trăn trở

về nghề nghiệp của mình: nhà văn nói về nhà văn, nhà văn nói về việc viết văn

(Khải huyền muộn) Họ không ngần ngại bộc lộ những tâm tình, suy nghĩ của

mình về những ngời xung quanh và họ có thể thoải mái nói về cái "tôi" màkhông cần giấu giếm, rụt rè Chúng xuất hiện nh một hiện thực của tâm cảm, thểhiện một cái nhìn tinh nhạy, biện chứng, biết hớng tới cuộc sống mà ở đó conngời đợc là chính mình, đợc tìm thấy tự do theo đúng nghĩa của nó Nhờ đó,Nguyễn Việt Hà làm thay đổi lối t duy của ngời đọc khi tìm hiểu, tiếp cận và

về đời mình, nghĩ về nhân tình thế thái Đó là nỗi cô đơn, uất hận khi bị biếnthành nạn nhân của cái danh và cái lợi của chính những ngời mà cô tin tởng và th-

ơng yêu nhất (Lâm và Sáng); bên cạnh Nhã là Hoàng, ngời đã từng tràn đầy hivọng, khát khao nhiều điều trong cuộc sống và tình yêu, nhng cuối cùng tất cả đềutrở nên phù phiếm, anh đau đớn nhận ra mình là một kẻ bình thờng đang bị tầmthờng hoá Và giờ đây, Hoàng nhìn lại mình: "Ngời tôi lấp lửng một sự loay hoaycủa bảy năm về trớc Bảy năm trớc tôi mò mẫm đi tìm công danh sự nghiệp Giờ

đây, tôi vớt vát đi tìm tình yêu Có lẽ suốt đời tôi phải lê lết vác cây thập giá thấtbại" Anh bơ vơ, lạc lõng giữa cõi đời; còn Thuỷ khi quyết định xa Hoàng - ngời

mà cô yêu lại luôn day dứt: "Tại sao liên miên những ngày tháng này tôi thấytrống rỗng", cô chấp nhận thực tại nhng không khỏi dằn vặt, băn khoăn; Tâm lại

tự nhận rằng mình ít có thời gian để ngồi một mình ngẫm nghĩ lại những gì đã và

đang xẩy ra, nhng anh đã hiểu đợc những quy luật của cuộc sống mới, tất cả chạy

đua trên thơng trờng vì danh và lợi và anh ra sức nghĩ cách để làm giàu

Đó là bốn nhân vật - bốn mảnh tâm trạng - những tâm trạng sâu kín đangbối rối giữa cuộc đời, mỗi mảnh tâm trạng đó là bao nhiêu mảnh vỡ của nhữngcái "tôi" khác nhau Cách xây dựng nhân vật mang tính chất phân mảnh thể hiệncảm quan của Nguyễn Việt Hà về con ngời Thế giới đổ vỡ, tan hoang và tâmtrạng con ngời cũng rã rời Không có một chân lý nào gọi là bất di bất dịch

"Chân lý là khái niệm cực đoan Một khái niệm rỗng, đúng với ngời này mà sai

với ngời kia, khi va chạm với thực tế đời thờng tạo ra những bong bóng xà phòngtrong trĩnh" mà thôi Bên cạnh đó, Nguyễn Việt Hà còn gửi gắm những suy t của

mình qua nhân vật nhà văn Bạch trong Khải huyền muộn về thực trạng của đời

sống văn chơng chứa đầy phức tạp, bộn bề giữa thật và giả dù nhìn bề ngoài có

vẻ bình lặng Nhân vật tự đối diện với bản thân mình, luôn sống với những nỗibăn khoăn, dằn vặt và dờng nh không bao giờ hiểu hết về thế giới xung quanhcũng nh chính mình

Văn học là lăng kính phản ánh thực xã hội đơng thời Nhng Nguyễn Việt

Hà viết về xã hội với quan niệm hoàn toàn mới, đánh giá nó trong t ơng quan vớichủ thể cầm bút, nhìn nhận nó trong sự biến đổi logíc của cuộc sống với nhữngphân mảnh, lắp ghép không có hồi hết thúc Đây là một cách tiếp cận hiện thựcvừa trực diện vừa đa diện, đánh dấu một bớc trởng thành của văn học, chứng tỏnăng lực bao quát cuộc sống, sự từng trải và trình độ nhận thức sâu sắc của nhàvăn trong những thời đoạn nhất định của lịch sử Đây là cách nhìn rất khác đốivới đội ngũ các nhà văn mấy chục năm về trớc Đối với Nguyễn Việt Hà, hiệnthực chỉ là cái phông nền để nhà văn bày tỏ cách đánh giá, nhìn nhận, thể hiện sự

"nghiền ngẫm có t tởng" của mình Nhà văn tỏ ra khá thẳng thắn khi phơi bàynhững mặt trái của xã hội và ngầm bày tỏ một thái độ phê phán trớc những thựctrạng đau lòng của đời sống giai đoạn đầu thời kỳ mở cửa Đấy còn là đời sống

uể oải, đơn điệu, tẻ nhạt của đám công chức mà sinh hoạt của họ là "một vũnglầy đọng những thói nửa hay nửa dở của đám tiểu thị dân" [43, 220] Đất nớccàng phát triển thì những tiêu cực càng gia tăng, con ngời đang dần đánh mấtnhân cách của mình Đó là các cơ quan nhà nớc - "một thứ vờn trẻ con ông cháucha", công việc thì chẳng có gì để làm, rồi cả sinh hoạt của đám ngời mẫu, đámquan chức, cho đến đám nhà văn cũng vậy Tất cả đang trong trạng thái lơ lửng,không biết hồi kết sẽ ra sao khi mà họ không ngừng phải dấn thân, hoài nghi, thahoá rồi sám hối trớc cuộc đời

Nguyễn Việt Hà có cơ hội đợc hởng luồng sinh khí của sự đổi mới, dânchủ của văn học nớc nhà, anh có quyền nhìn thẳng vào sự thật và nói lên nhữnggì mình nghĩ trên cơ sở điều mình quan sát và suy ngẫm về hiện thực cuộc sốnghôm nay Đó là một hiện thực ngổn ngang, đa tạp, bộn bề với những biến đổikhông ngờ Vì thế, nhân vật trong tiểu thuyết của anh hiện lên nh là những conngời đơng thời đợc soi chiếu từ nhiều góc độ, nhất là những giá trị thiêng liêng,

đầy bí ẩn trong tâm hồn họ nh đang cuốn theo mạch chảy không có điểm dừngcủa nhịp sống mới

1.2.3 "Viết là một chủ đề văn học"

Cuộc sống vừa là điểm xuất phát vừa là đích đến của nghệ thuật Nhà văn

là con đẻ của một môi trờng sống, chịu tác động sâu sắc những biến đổi của thời

đại Phản ánh cuộc sống là đặc trng của nghệ thuật và là nhu cầu tất yếu của bản

thân mỗi ngời cầm bút Tác phẩm nào cũng đợc khúc xạ từ những vấn đề trongcuộc sống và con đờng đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn bắt đầu từ cáchtiếp cận hiện thực của anh ta ở đó có sự thống nhất giữa hiện thực phản ánh vàcách nhìn, cách cảm thụ, lý giải của chủ thể sáng tạo Khi xã hội có nhiều thay

đổi đòi hỏi nhà văn cũng phải có cái nhìn mới về nó và có cách viết khác trớc

ý thức nghề nghiệp hình thành ngay khi nhà văn bắt đầu công việc viếtlách của mình và nó đợc trau dồi, tích lũy trong suốt hành trình sáng tạo Trongthời đại ngày nay, khi các phơng tiện thông tin đại chúng phát triển mạnh mẽ,trình độ nhận thức và ý thức thẩm mỹ của độc giả đợc nâng cao, các nhà văn lạicàng phải nỗ lực hơn trong việc làm mới văn chơng, làm mới chính mình Cácnhà văn Việt Nam đơng đại muốn chứng tỏ một điều rằng: văn chơng là mộtnghệ thuật, đồng thời cũng là một "trò chơi" (hiểu theo nghĩa tích cực nhất của từnày) Và hoạt động sáng tạo là "chơi kết cấu", "chơi giọng điệu", "chơi ngôn từ"thậm chí là một "trò chơi vô tăm tích" nhng viết phải nh một "phép ứng xử": "Tr-

ớc hết là ứng xử với bản thân mình, sau là ứng xử với môi trờng và môi trờng ở

đây là toàn bộ những gì mà tự nhiên và con ngời tạo ra, kể cả những di sản trongquá khứ và những tín hiệu còn mơ hồ về tơng lai" (Phạm Thị Hoài) Trong bài

"Nguyễn Việt Hà trên cả cá nhân chủ nghĩa" (L' Humatité tháng 4/ 2005), chính

tác giả đã thừa nhận: "Với Cơ hội của Chúa tôi đã viết ở mọi lúc, trong mọi

trạng thái khác nhau, ngay cả khi đã uống rợu hoặc thức trắng đêm với bạn bè.Viết là một cách xả nhiệt ý thức đó đến với cuốn thứ hai ở đây, tôi đã thực sựlàm việc để đào sâu thêm các ý tởng" Hơn nữa, Nguyễn Việt Hà còn nhấnmạnh: "Viết văn với tôi là một đam mê Vì thế, các tiểu thuyết của tôi quan tâm

đến vấn đề sáng tạo, trong đó viết là một chủ đề văn học" Cá tính sáng tạo củanhà văn với t cách là chủ thể thẩm mỹ có ảnh hởng rất lớn đối với việc ra đời mộttác phẩm văn học Nó giúp các nhà văn sáng tác một cách say mê, luôn có ý thứctạo cho mình một giọng điệu riêng, một lối diễn đạt riêng, mới mẻ và nó cũng làmột trong những yếu tố đảm bảo cho sức sống lâu dài của tác phẩm Nguyễn Việt

Hà coi "viết là một chủ đề văn học", đa văn học trở về đúng vị trí của nó, coi tácphẩm nh một công trình thể nghiệm khả năng sáng tạo của mình, viết những điềumình muốn, hiện thực hớng đến không chịu sự chi phối hay chỉ đạo của bất cứ

điều gì Đọc Cơ hội của Chúa và Khải huyền muộn, khó ai có thể phủ nhận đợc

những đột phá trong cách viết và kiến tạo tác phẩm mang đầy tính thử thách củaNguyễn Việt Hà Cây bút trẻ này đã tự mình cởi trói khỏi những ràng buộc, trù níu,vợt thoát khỏi những berem, đờng mòn định sẵn của tiểu thuyết truyền thống, cầmbút với ý thức tự giải phóng để khẳng định mình

Để có một tác phẩm, ngời viết tiểu thuyết từ những t liệu thực tế có chọnlựa, sắp xếp để tạo ra một thế giới tởng tợng, xây dựng nên những con ngời,những cảnh ngộ, những địa điểm, sự vật tất cả vừa nh thực vừa nh có một ánhsáng chiếu rọi vào khiến chúng hiện lên với một vẻ riêng Muốn vậy, nhà văn

phải biết rõ ràng, tỉ mỉ, cặn kẽ điều mà mình định viết, phải có vốn sống phongphú, hiểu biết sâu rộng về con ngời và cuộc đời Nguyễn Đình Thi từng ví côngviệc của nhà tiểu thuyết nh công việc của một con ong: "Con ong thì rất kiênnhẫn và vất vả kiếm từng hạt phấn, nhuỵ hoa và đem về biến nhuỵ hoa ấy thànhmột chất mới, trong và ngọt: là mật ong Đó là cách làm việc của một nhà vănlớn, họ lăn lộn, học hỏi, tìm kiếm rất nhiều để hiểu biết thực tế đời sống thật sâusắc và khi viết họ đem những điều đã suy xét, những tình cảm và lý tởng của họ,nhào nặn vào với thực tế ấy" [92, 281] Và "để nhận diện văn học hiện đại khôngthể bỏ qua việc nhận diện về những đặc tính của những chủ thể sáng tác, nhậndiện những câu hỏi mà ngời cầm bút hoặc hữu thức hoặc vô thức phải đối diện

với nó" Vì vậy, "tìm hiểu nhân vật nhà văn sẽ tạo điều kiện khám phá thế giới

nghệ thuật của tác phẩm và t duy sáng tạo của tác giả" (Trần Văn Toàn)

Trong các sáng tác của mình, Nguyễn Việt Hà cũng mạnh dạn bày tỏnhững quan niệm riêng với t cách là một ngời viết "Tiểu thuyết là trờng thiên,

nó chạy dài trong một năm hoặc nhiều năm của ngời viết Nó sống lẫn lộn với vợvới con với bốn bề nội ngoại Nó nằm giữa và chen ngang vào các mối quan hệxã hội, đặc biệt nguy hiểm là nó không sinh lợi Và điều phức tạp đến đáng sợnhất là một thứ công việc không phải là công việc Nó quấy rầy đòi chiếm tiệnnghi trong căn phòng vốn hẹp của ngời viết" [43, 169-170] "Viết văn tự thân làmột công việc rất linh tinh và lan man, nó luôn lẫn khuất lẫn lộn vào cuộc sốngthật" [43, 341] Từ cách tiếp cận đời sống mới, anh ý thức đợc sâu sắc thực trạngvấn đề của ngời cầm bút, một nỗi buồn nghề nghiệp: "Là nhà văn thì phải viếtcho dù nổi tiếng hay không nổi tiếng Nhng có một tý tẹo danh mọn thì thật khắcnghiệt, cảm thấy khó viết hơn Hoàn toàn không hẳn là hết vốn sống hay cạnkiến thức Có nhiều lý do dung tục lắm Thờng thì cả đời một ngời viết, luônluôn bị bôi Ngời này bôi cho tý son, ngời kia bôi cho tý mực" [43, 333]

Tác giả bộc lộ điều đó khi để cho nhân vật nhà văn trong tác phẩm tự nói

về mình và công việc viết của mình Đó là những suy nghĩ, những day dứt, băn

khoăn của Hoàng trong Cơ hội của Chúa và Bạch trong Khải huyền muộn mà

cũng chính là những trải nghiệm của bản thân ngời cầm bút, biểu hiện một cáinhìn rất thành thực của nhà văn - ngời trong cuộc Điều này cho thấy thái độnghiêm túc đối với lao động nghệ thuật của Nguyễn Việt Hà Với nhà văn Hoàng

(Cơ hội của Chúa), công việc viết văn là điều thú vị và có ý nghĩa trong cuộc

sống của anh, nhng để có một tác phẩm có giá trị là điều không phải dễ, đã cólúc anh phải "bẻ bút và đốt tất cả" những gì anh đã dày công xây dựng lên Bởi

lẽ, "Không có một ngời viết nào lại tuyên bố chỉ viết cho mình Muốn là một tácphẩm phải có đông ngời đọc, Hoàng thiếu một cái gì đó" [44, 496] Còn Bạch

(Khải huyền muộn) lại cho rằng: "Khi viết, hầu nh tôi không biết cố, vì đơn giản

văn chơng cũng chẳng cần gì " và "một cuốn tiểu thuyết sẽ trọn vẹn ở chỗ ngờiviết không thể và không còn muốn viết cố nữa" [43, 351] Nếu cố viết sẽ là đạo

đức giả "Nó tởm y nh phải cố viết về một cái gì ra vẻ là thanh sạch, ra vẻ là cao

đạo" Anh nghĩ, "dù nói xuôi hay nói ngợc thích nhất là vẫn đợc viết hồn nhiên"[43, 232]

Việc tác giả bớc vào công cuộc thể nghiệm bằng cách xây dựng nên nhânvật nhà văn trong tiểu thuyết của mình cho thấy sự hình thành một quan niệm

mới về văn học và nghệ sĩ Một thời ngời ta coi văn học là vũ khí và nhà văn là

chiến sĩ, văn học phải cùng lúc gánh vác trên vai những trọng trách lớn lao, nhàvăn sống trong hai t cách: công dân và nghệ sĩ, có lúc t cách nghệ sĩ phải nhờngchỗ rút lui vì con đờng phục vụ cách mạng, tuyên truyền giáo dục cho nhân dân

Do đó, có những ngời viết văn xuất hiện trớc độc giả với rất nhiều t cách nhng tnghệ sĩ lại rất mờ nhạt Còn bây giờ, ngời nghệ sĩ có thể mặc sức sáng tạo, thoả

"cơn khát" tìm kiếm, đợc trở về đúng với vai trò của mình trong bầu không khí tự

Sáng tạo văn học bao giờ cũng gắn với quan niệm nghệ thuật về con ngời,chi phối toàn bộ tính độc đáo và hệ thống nghệ thuật của chỉnh thể tác phẩm.Chính vì thế, quan niệm nghệ thuật về con ngời mở hớng cho ta phát hiện cáchcảm thụ và biểu hiện cá tính sáng tạo của nghệ sĩ, gắn liền với cái nhìn đầy tínhphát hiện, ngay cả khi miêu tả con ngời giống hay không giống so với đối tợng

có thật Đồng thời, giúp chúng ta thâm nhập vào cơ chế t duy của văn học, khámphá quy luật vận động, phát triển của hình thức văn học và đi sâu tìm hiểu nộidung ẩn chứa bên trong của nó

Mỗi thời đại, mỗi nhà văn đều có quan niệm nghệ thuật về con ngời khônggiống nhau Cùng với sự biến đổi hàng ngày, hàng giờ của xã hội là sự xuất hiệncủa những con ngời mới, t tởng mới, hành động, suy nghĩ và cách ứng xử mới.Khi đi vào trang sách, trong sự cảm nhận và biểu hiện của từng nhà văn cũngkhác nhau Điều đó góp phần phân biệt từng "gơng mặt" riêng của đội ngũ nhàvăn dù là truyền thống hay hiện đại cũng nh thế giới nghệ thuật mà họ tạo dựngnên

Nguyễn Việt Hà là nhà văn đang sống trong thời đại hôm nay cùng nhữngcon ngời mới nên anh hiểu rất rõ về họ Lúc này, con ngời không phải là nhữngthần tợng cao siêu, hoàn mỹ mà nhà văn phải ngợi ca đến mức tuyệt đỉnh của cáigọi là Chân - Thiện - Mỹ nh trong văn học truyền thống Trong sáng tác của anh,con ngời xuất hiện nh những thực thể đa chiều, nó đợc soi chiếu từ nhiều khíacạnh, nhất là đời sống nội tâm đã đợc bộc lộ một cách tự nhiên với những ớc mơ,hoài bão về công danh sự nghiệp và tình yêu, những lo toan, dằn vặt về những

điều xẩy ra trong cuộc sống Một cuộc sống đầy biến động và bất ổn của thời đại

mở cửa, giao lu và hội nhập quốc tế

Điều đặc biệt là khi đến với Cơ hội của Chúa và Khải huyền muộn ta nh

tìm thấy mình trong những mảnh, miếng tâm trạng của những nhân vật mà tácgiả tạo dựng nên, dù là lúc này hay lúc khác, dù là ở đâu cũng trở nên rất gầngũi Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của anh hiện lên là những con ngời thuộctầng lớp trí trức trẻ, đang trên đờng "lập thân, lập nghiệp" với những biểu hiệntâm trạng khác nhau: hoài nghi, sám hối và luôn luôn suy nghĩ về cuộc đời, về sựtha hoá và về chính mình, gắn với mỗi nhân vật là một miền cõi tâm linh cũngkhác nhau Tất cả đều rất đa dạng và sinh động nh chính cuộc đời vốn là vậy

2.1.1 Con ngời hoài nghi

Con ngời hiện đại đang lao mình vào vòng xoáy của cơn lốc kinh tế thị ờng, họ phải vơn tới để khẳng định vị trí của mình, ra sức nắm bắt và chiếm lĩnhcuộc sống đang sôi sục từng ngày, từng giờ Ngoài niềm tin vào sự đổi đời đầyhứa hẹn thì họ cũng không tránh khỏi việc sa vào sự trợt dốc của đạo đức, lốisống bởi những mánh mung lừa đảo, bởi những đồng tiền bất chính vì cái lợi trớcmắt, họ sẵn sàng gạt sang tất cả để đi lên Song không phải ai và bao giờ cũngthoả nguyện điều mà họ mong muốn, bên cạnh những thành công, họ đã gặpkhông ít những thất bại, để rồi sau đó là sự sám hối và hoài nghi Đó chính là lúc

tr-họ nhìn lại quá khứ đã qua và hình dung về tơng lai sẽ đến Họ không tin chắcvào một điều gì và mọi điều bất trắc đều có thể xẩy ra, thậm chí nó đến một cách

tự nhiên hay bất ngờ mà bản thân mỗi ngời không thể kiểm soát và lý giải

Hình ảnh con ngời hoài nghi trong "thời đại mất Chúa", không còn gì làniềm tin tuyệt đối và chân lý độc tôn để bấu víu, họ trở thành những mẩu, nhữngmảnh lẻ loi, cô đơn Ta đã từng bắt gặp các dấu chấm hỏi (?) xuất hiện với số l -

ợng không phải ít trong tiểu thuyết Đi tìm nhân vật của Tạ Duy Anh Mỗi hình

ảnh, mỗi chi tiết đều đa đến những nghi vấn: Ký ức ? Có phải thế không? Haychỉ là "lầm lẫn", hay chỉ là tin tức một chiều? Ký ức có trung thành không? Tạisao tôi nhớ cái này mà không nhớ cái kia? Đó cũng chính là một đặc điểm củacon ngời hiện đại trớc sự đổ vỡ niềm tin vào một điều gì đấy Và mỗi khi con ng-

ời không có niềm tin, không có lý tởng thì con ngời ấy cha hẳn đã sống mà tồntại một cách vô cớ và đáng chán trớc cuộc sống đầy biến động này

Đến với Cơ hội của Chúa, ta thấy thế giới nhân vật trong đó là những con

ngời trẻ đang suy nghĩ, hành động để tạo lập cuộc sống cho riêng mình Cùngvới việc chấp nhận nhiều điều đã trở thành quy luật trên con đờng "lập thân, lậpnghiệp" một cách tự nhiên thì họ cũng không tránh khỏi sự băn khoăn, day dứt,hoài nghi về những gì mình đã, đang và sẽ làm trên con đờng ấy Họ nhìn thấy

sự vô nghĩa của mọi hành động, sự vô nghĩa của cuộc đời, có những điều tởng

nh đã nắm chắc trong tay, vậy mà nó có thể tuột khỏi lúc nào không hay biết Nóvợt thoát khỏi sự kiểm soát của lý trí thông thờng, thậm chí là cả niềm tin, đứngtrớc một chân lý mà ở thời điểm trớc họ chấp nhận thì cũng thế xuất hiện ở thời

điểm sau họ lại nghi ngờ Đó phải chăng là một dự báo về sự bất ổn của tơng lai?Hay chính là sự bất ổn trong niềm tin của họ về những gì mà chính họ cũngkhông giải thích

Hoàng cảm thấy vui sớng và hạnh phúc khi có đợc tình yêu của Thuỷ,

nh-ng khônh-ng phải lúc nào anh cũnh-ng hoàn toàn tin vào tình yêu ấy: "từ lâu mình đãlinh cảm thấy sự mỏng manh dễ vỡ Thực ra mình có gì để đến với em" LúcThuỷ bỏ đi xa, trái tim anh cũng tan nát, niềm tin trong anh cũng bị đổ vỡ, anh

nh đánh mất tất cả Hoàng hoang mang, đau đớn đến tột cùng và anh lại tìm đếnChúa nh một ngời cứu rỗi những tình cảm thiêng liêng mà mình đang để tuộtkhỏi tầm tay; Tâm - em trai Hoàng là một chàng trai trẻ, có bản lĩnh, thôngminh, quyết đoán, thích ứng nhanh với sự biến đổi của xã hội Anh bỏ dở côngviệc học hành để sang Đông Âu lao động Tâm chấp nhận từ bỏ tình yêu, sựphản đối và thất vọng của gia đình, từ bỏ cuộc sống bình lặng để đến với miền

đất mới - nơi anh sẽ thực hiện khát vọng của mình Sau một thời gian làm việc ởnớc ngoài, Tâm trở về quê hơng mở một công ty riêng cho mình và một hàng càphê cho em gái bán Điều ấy đã chứng tỏ anh là ngời dám nghĩ, dám làm Tâm

đã rất táo bạo trong cách nghĩ: "Tôi không chịu đựng đợc bất công, lẽ nào tôichịu nghèo hèn khi tôi mạnh và nhanh không kém gì những kẻ khác đang giàu

có Và bất công hơn tôi phải chịu cảnh cào bằng với những kẻ ngu hơn tôi trong

t duy, lời hơn tôi trong lao động " [44, 330] Tâm cũng băn khoăn tự hỏi "tạisao ngời ta giàu đợc mà mình không giàu đợc?" và điều ấy đã khiến anh nghĩ

đến việc "làm giàu" Khi Trần Bình nhờng cho anh một mối làm ăn, "nếu gọi

đúng tên phải kêu là buôn lậu Khả năng sinh lời lên tới 200%" Anh nhập cuộc

định chơi dốc ống, song không phải lúc nào anh cũng mạo hiểm làm theo điềumình muốn trong mọi tình huống mà ở anh vẫn tồn tại sự hoài nghi "qua một lầnthì tôi linh cảm thấy sự thất bại" Đó là một sự hoài nghi về khả năng có thể sẽxảy ra Thậm chí có lúc anh đã hoài nghi cả khả năng của mình và rơi vào siêuhình, "hành trình của cuộc sống va chạm phải vô số các khái niệm siêu hình Đaphần vô nghĩa, đã thế làm Tâm loạn Băn khoăn, day dứt, trăn trở, thao thức" [44,

137]; một ngời thông minh, sắc sảo nh Nhã cũng đã lao vào tình yêu và bỏ ngoàitai tất cả những lời khuyên của bạn bè Và rồi, sự thất bại cay đắng trong tìnhyêu đã biến Nhã thành một phụ nữ từng trải, lạnh lùng, lắm lúc đến cay nghiệtkhiến cô mất hết niềm tin, lại nghi ngờ tình yêu, nghi ngờ tất cả bọn đàn ông,nghi ngờ những tình yêu đẹp nh trong cổ tích mà ngày xa cô từng mơ mộng ;Thủy đã không để ý đến thái độ không a Hoàng của bố, những lời dị nghị củabạn bè về Hoàng, ngay cả những hành động khác thờng của Hoàng mà mìnhchứng kiến chỉ vì cô yêu Hoàng Nhng trong những năm tháng bên Hoàng, Thuỷkhông một chút yên tâm và luôn sống trong trạng thái hoài nghi về tình yêu củahai ngời

- Không hiểu sao em lại yêu anh [44, 58]

- Chúng mình liệu có mãi nhau

- Em yêu anh Lúc nào em cũng sợ mất anh

- Em tự hỏi là em có yêu anh thật không và anh có yêu em thật không?

- Anh Hoàng, hình nh cha bao giờ anh là của em [44, 97]

Tình yêu đến rồi đi, giây phút quyết định xa Hoàng đến với Trần Bình, Thuỷlại nghẹn ngào, đau đớn: "Trời ơi, không hiểu sao em lại yêu anh" [44, 203]

Trong Khải huyền muộn, các nhân vật cũng không thoát khỏi sự hoài nghi.

Vũ là một quan chức cấp cao ngành thể dục thể thao, thấy đợc bản chất của côngviệc với những ung nhọt của nó nhng Vũ vẫn chấp nhận, song càng chấp nhận nóthì Vũ lại càng hoài nghi, thậm chí có lúc anh hoài nghi chính mình, liệu mình

có phải là trí thức? Có những việc làm anh biết là sai nhng vẫn làm, do đó khicông việc càng suôn sẻ thì anh càng cảm thấy bế tắc và chán nản; Cẩm My vàtình yêu mà cô dành cho Vũ cũng không tránh khỏi những câu chất vấn:

- Em yêu anh và em không hiểu tại sao lại yêu anh nhanh đến vậy

- Nhng tại sao em lại yêu anh thì em không biết [44, 118]

Ngay cả bản thân nhà văn cũng phải tự hỏi về công việc của mình, nhà văn

là phải viết nhng "tại sao nhà văn lại phải viết" [44, 137] Bạch băn khoăn về quátrình tha hóa của ngời trí thức, niềm tin đặt vào họ lúc này cũng là một sự nghivấn: "Con ngời ta hình nh sống càng lâu thì càng khôn Thời gian cho kinhnghiệm và kinh nghiệm cho nó kiến thức Đáng lẽ ra trong quá trình khôn nó cầnphải hiền và ngoan hơn, thì nó lại làm ngợc lại, ác và h" [43, 194]

Con ngời trong xã hội hiện đại phức tạp và đầy bí ẩn, họ chấp nhận lao vàocuộc sống để mu sinh nhng luôn hoài nghi bản thân mình và cuộc sống ấy Vìbản thân cuộc sống "vốn chứa đựng những tình thế ở dạng khả năng, tình thế baogiờ cũng mang kịch tính, là thời cơ bộc lộ các mâu thuẫn, xung đột vốn có của

đời sống" [91, 413] Họ đang dần tha hoá và tự tha hoá nên luôn cảm thấy daydứt, băn khoăn và đằng sau đó là sự suy ngẫm, sám hối Đó không chỉ là nỗi ám

ảnh của các nhân vật, mà còn là những mâu thuẫn luôn giằng xé trong con ngời

hiện đại Chỉ có điều, nó bộc lộ ở mỗi ngời một vẻ, không ai giống ai, sinh động vàkhông lặp lại Qua đó, Nguyễn Việt Hà muốn gửi gắm một thông điệp về thực trạngcủa xã hội Việt Nam đơng thời: Những con ngời - những cuộc đời mới đang hàngngày, hàng giờ xoay theo guồng quay chóng mặt của nền kinh tế mới với một tâmtrạng đầy bất an và khắc khoải.

2.1.2 Con ngời sám hối

Do tinh thần cuộc sống đang bị chi phối bởi những mu toan thực dụng,những giá trị tinh thần đang bị mai một, tâm hồn con ngời đang dần thiếu vắngnhững rung động trong sáng, thuần khiết Hàng loạt vấn đề đợc đặt ra trong cuộcsống đơng đại có nhiều nguy cơ đe doạ và làm huỷ hoại nền tảng đạo đức của xãhội loài ngời Hiện thực xô bồ của nền kinh tế thị trờng sau đổi mới dẫn tới hàngloạt những biểu hiện tha hoá, xuống dốc, hạn chế và tiêu cực của con ngời ngoàinhững mặt u điểm và tích cực

Hơn bao giờ hết, khi xã hội phát triển thì đồng tiền, cái lợi trớc mắt ngự trị

và vợt lên trên những gì là đạo lý Nó đã dẫn bao con ngời vốn dĩ là tốt, là thiệncũng trở nên độc ác và tàn bạo, sẵn sàng bán rẻ nhân phẩm của mình, ngay cảtình yêu đẹp mà mình hằng ao ớc và giữ gìn Và rồi, khi nhìn lại những gì mình

đã làm và để mất mới thấy ân hận, xót xa Hậu quả của những việc làm ấy chẳngphải ai khác gánh chịu ngoài những ngời thân yêu của mình Lâm, Nhã, Thuỷ

trong Cơ hội của Chúa đều là những số phận độc đáo, những cuộc đời vỡ mộng.

Giữa những lo toan chật vật ở thời mở cửa nơi đô thị, đã có những lúc họ ngoáilại phía sau, ngời nọ soi mình vào ngời kia để nhìn lại quá khứ, hồi tởng lạinhững kỷ niệm, mong muốn ở phía trớc một điều gì đó ổn định, đảm bảo chắcchắn hơn trong cuộc sống Điều đó chứng tỏ ở họ có một ý thức cá nhân, một vẻ

đẹp tâm hồn, khao khát hớng tới cái Thiện - Mỹ mà không phải bất cứ ai cũng cóthể có đợc Đó vừa là thói quen, là nhu cầu, là khát khao lý tởng nhng cũngchính là tầm nhận thức, trình độ văn hoá của giới trí thức, của những ngời có họctrong xã hội

Một ngời có nhiều niềm tin nh Hoàng, theo năm tháng niềm tin ấy cũngrơi rụng dần đến mức Hoàng phải thét lên: "Tôi chẳng tin ai cả, tôi chẳng tin vàomột cái gì cả, tất cả chỉ là lừa dối" [44, 435], và Hoàng tự nhận thấy cuộc sống

đang làm mình tha hoá: "Tôi là một kẻ bình thờng đang tha hoá thành tầm thờng.Những đam mê và khát vọng lớn dần dần thui chột khi liên tục bị vây bởi những

điều tủn mủn" [44, 471] Anh loay hoay tìm việc, làm đủ thứ: dịch sách, chơinhạc ở các quán bar, viết truyện rồi tự mình sám hối: "Một nghề thì sống, đốngnghề thì chết Tôi bạc nhợc, không neo đính vào bất cứ chỗ nào" [44, 450] Ngaycả tình yêu Hoàng dành cho Thuỷ, dù rất chân thành và thật đẹp, nhng khi nhìnlại Hoàng đã thừa nhận: "Tình yêu của chúng tôi đã từng bị tổn thơng bởi mộthành vi nông nổi và ngu xuẩn của chính tôi, xin đừng lặp lại" [44, 459] Sau

những điều c xử không phải với Thuỷ đã khiến Hoàng phải ân hận, sám hối trớcChúa: "Em không tha thứ cho tôi Cái điều bất hạnh tôi linh cảm đã tới Tôi cólỗi và lạy Chúa, sao Ngời thật nặng nề với con" Hoàng chua chát: "Không có

em, anh còn biết làm gì" [44, 435]

Lâm - chàng trai xuất thân trong một gia đình nghèo, vốn rất yêu Nhã và

là ngời mà Nhã luôn tin tởng và yêu tha thiết lại chính là ngời đã bán cô vì cái lợitrớc mắt Để đổi lấy một chuyến xuất ngoại, nắm lấy cơ hội thăng tiến, Lâm đãrời bỏ Nhã và đứa con trong bụng cô Mọi cái đã thiêu đốt những tình cảm đạo

đức của Lâm, để Nhã phải đau xót nhận ra rằng: "Anh ta đã bán tôi, bán rẻ để

đổi lấy một chuyến đi" [44, 270] Bằng sự lừa gạt, Lâm đã có tất cả, đã đạt đợcdanh vọng và khi có đủ độ chín chắn, Lâm mới ý thức đợc rằng với cuộc đời mỗicon ngời điều gì là đáng quý, cái mà anh thiếu lớn nhất đó là tình yêu và hạnhphúc Anh cảm thấy có lỗi với mẹ con Nhã, quay trở về cầu xin cô tha thứ nhng

điều đó là không thể Anh đã nhận ra đời mình "là một chuỗi sai lầm" Và dù cógiàu sang đến đâu thì anh vẫn luôn ân hận, day dứt về sai lầm thời trẻ mà mình

đã mắc phải

Nhã là một ngời có cá tính mạnh mẽ, nhng cô cũng không thể cỡng lại đợc

sự phức tạp đến mức khó hiểu của cuộc sống và con ngời Cô đã phải chịu bao

đắng cay trong tình yêu khi lần đầu bị Lâm bán rẻ vì cái lợi và lần thứ hai, Sángdám nghĩ đến chuyện bán rẻ cô vì cái danh Để rồi nhìn lại cô không khỏi xót xavì sự cả tin của mình trớc những nhân cách đang dần bị xã hội làm cho tha hoá;

Còn Thuỷ có lúc đã không lý giải đợc vì sao mình yêu Hoàng nhng lại từ bỏ anh

để đến với Trần Bình - một ngời đàn ông mà cô không yêu và cô biết sẽ không

có hạnh phúc với anh ta nhng cô vẫn chấp nhận Quyết định đó của Thuỷ liệu cóphải là sai lầm không? Cô có tàn ác với Hoàng quá không? Và khi ở nớc ngoàicùng Trần Bình, Thuỷ gửi th cho Nhã - ngời mà cô tin tởng, ngời hiểu rõ về mốiquan hệ của cô và Hoàng Trong bức th, Thuỷ tự nhận: "Em rất mong chị trách

em in ít cũng có thể là em sai hoặc tệ hơn nữa là bạc bẽo Nhng giờ đây em phảiluôn nghĩ mình là đúng Nếu không nghĩ thế em sẽ gục ngã mất" [497] Đó làmột sự biện minh cho sự dằn vặt, sám hối của một cô gái vốn trong sáng nhng đã

bị xã hội đồng tiền làm mất dần sự trong sáng ấy

Những con ngời này đang bị cuộc sống dần làm cho tha hoá và họ đã nhận

ra điều đó nhng không thể làm gì khác nên càng day dứt, băn khoăn Sự sám hối

-sự tự ý thức ở mức độ cao nhất luôn dằn vặt họ Họ biết sám hối là vì họ từng trải,

đi qua những chặng đờng đời, có đủ hiểu biết và bình tâm nhìn lại những gì đãqua Dù buồn bực nhng họ không chán nản, đau khổ nhng vẫn ham sống Cuộcsống đang thử thách họ và họ đang đi tìm chính mình

Trong Khải huyền muộn, con ngời cũng không kém phần thay đổi trớc

môi trờng mới, họ ngày đêm va đập với những nghiệt ngã của đời thờng, có bon

chen, có vụ lợi đứng trớc nguy cơ bị tha hoá, trợt dài trên những tham vọngcuồng tín, những xói mòn và băng hoại các giá trị đạo đức ở đời Tiểu thuyết kể

về những con ngời đang sám hối, từ một vài nhân vật công chức cao cấp mà đồibại về đạo đức cho đến cả nhân vật "đóng vai" nhân vật tiểu thuyết và nhân vật

"đóng vai" tác giả/ nhà văn Tất cả đợc triển khai trên bình diện đơng đại, đốidiện với đơng thời là đối diện với chính mình, tự mình kể về sự tha hoá củamình, sau đó là sự ân hận, sám hối Vũ - một tự thấy sự tha hoá của mình cũng

nh tầng lớp quan chức nói chung Những cám dỗ của cuộc sống đời thờng, củadục vọng tầm thờng khiến Vũ cảm thấy mệt mỏi nhng vẫn phải theo đuổi Anh

đau đớn khi luôn phải sống trong nghịch cảnh của sự tha hoá, anh biết mình làmột trí thức, bởi vậy khi chứng kiến cảnh đám cới ồn ào ở một miền quê nghèo,anh cũng làm quan to nên hiểu hơn ai hết những đồng tiền ấy từ đâu có đợc Vàanh càng xót xa hơn khi chứng kiến sự tha hoá của vợ con mình Tất cả đều bị

đồng tiền làm cho tha hoá, con của anh bị biến đổi dới sức mạnh của đồng tiền,của quyền lực Nhìn thằng con trai vô lễ với viên cảnh sát, anh đã không nén nổi

sự giận dữ: "Vũ áy náy nhìn viên đội trởng già đang tủi thân đau đớn đứng hútthuốc một mình ở góc sân Cái quân hàm thiếu tá nhăn nhó bất lực trên bả vainhô xơng Thằng Bảo giằng lấy cái phong bì mà mẹ nó đang định đa cho ôngthiếu tá: "Lão khọm ấy lúc trớc suýt tát con" Vũ giơ tay tát thật mạnh vào mặtthằng con trai duy nhất Đây không phải là lần đầu tiên Vũ đánh con" [43, 60]

Đằng sau những việc làm ấy, Vũ đã tìm đến cụ linh mục Đức nh một sự cứu rỗilinh hồn mình

Nhìn con ngời trong tình trạng tha hoá, ánh mắt của Nguyễn Việt Hà ítnhiều bi quan nhng anh không mất hết niềm tin vào con ngời Nguyễn Việt Hàtâm sự: "Nếu để ý, trong các nhân vật của tôi có trợt ngã đến thế nào, ngời ta sẽthấy một chút gì đó của sự day dứt, trăn trở" Quá trình thức nhận con ngời bộc

lộ tính hớng thiện và căm ghét loại trừ cái ác trong xã hội để mong muốn sốngvới nhau tốt đẹp hơn Những bi kịch con ngời nhận đợc do thủ đoạn, thói vôtrách nhiệm của chính mình trớc cuộc sống xô bồ, nhốn nháo tạo nên đã khiến

họ không biết sẽ về đâu Những con ngời trong tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà

là những con ngời dám nghĩ, dám làm, dám chấp nhận và chấp nhận rồi lại rơivào tình trạng "dằng dặc trong sự sám hối" về những gì đã qua

2.2 Các loại nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà

Trong văn học, nhân vật là "hình tuợng nghệ thuật về con ngời, một trongnhững dấu hiệu về sự tồn tại của con ngời trong nghệ thuật ngôn từ" (LạiNguyên Ân) Nó vừa là một đơn vị nghệ thuật mang tính ớc lệ, vừa là sự thể hiệnquan niệm nghệ thuật của nhà văn về con ngời

M.Bakhtin, M.B.Khrapchenko, Thạch Lam, Tô Hoài đều thống nhất khẳng

định vai trò của yếu tố nhân vật vì " nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy,

giải quyết hết thảy" [58, 47] Đây là "phơng diện tất yếu quan trọng để thể hiện t ởng", là "phơng diện có tính thứ nhất trong hình thức của các tác phẩm, quyết địnhphần lớn việc lựa chọn chi tiết, việc tìm ngôn ngữ thể hiện và thậm chí cả kết cấunữa" [83, 18] Nhân vật chính là nơi ký thác những suy tởng mới, một phơng tiệnhữu hiệu để chuyển tải những quan niệm mới của nhà văn, thay mặt nhà văn dẫndắt ngời đọc vào thế giới muôn màu của cuộc sống.

t-Với Nguyễn Việt Hà, thế giới nhân vật mà anh tạo nên chủ yếu là tầng lớptrí thức, con ngời đang bị cuốn theo "cơn lốc" thời đại với những suy nghĩ, nhữngmảng tâm trạng rất khác nhau Họ có thể tự do, thoải mái nói về cái "tôi" củamình, nghề nghiệp của mình và nói về những ngời xung quanh bởi họ là nhữngcon ngời của cuộc sống hôm nay, với những mối quan hệ cụ thể thờng thấy hàngngày

2.2.1 Mẫu ngời "lập thân, lập nghiệp"

Xã hội là tập hợp của những cá nhân - cá thể, mỗi ngời đều có một cách sống, một cách lựa chọn để tạo thế đứng cho mình Tất cả tạo thành một hệ thống mang tính tập thể bên cạnh những nét đặc thù riêng biệt Và bản chất con ngời luôn là những khát vọng, khát vọng kiếm tìm luôn "ôm chứa" nó và cuộc đời của họ chính là những hành trình tìm kiếm Những chàng trai, cô gái trẻ với những chuyện làm ăn, có kẻ thất tình, có ngời thất thế ở nơi sàn nhảy, nhà hàng, văn phòng, biệt thự sang trọng Họ phải lăn lộn, vật vã để kiếm sống, thoả cơn khát kiếm tiền thoả mãn đời sống vật chất, mỗi ngời mỗi kiểu Họ là những ngời mà theo cách gọi của Hoàng Ngọc Hiến là những mẫu ngời "lập thân, lập nghiệp" có chung "mục đích trực tiếp là làm giàu", nhng khác nhau trong "cách làm giàu và quan niệm về sự giàu có", rồi tâm tính khác nhau, trí tuệ khác nhau Đó là những Lâm, Sáng, Tâm, Bình, Hoàng, Nhã, Thuỷ trong Cơ hội của Chúa; Vũ, Bạch, Cẩm My trong Khải huyền muộn, mỗi ngời một tính cách, một con đờng tiến thân khác nhau.

Nhân vật Đặc điểm tính cách Con đờng "lập thân, lập nghiệp"

khinh sự làm thuê, có tinh thần

quyết đoán, mạo hiểm, có đầu óc

tổ chức, kinh doanh

Sau khi về nớc, Tâm lập công tyriêng và tập hợp đợc một giàn trợ lýrất nhiệt tình và rất trí thức Anhmuốn làm ăn chân chính bằng đúngtrí thông minh và bản lĩnh của mình,làm giàu một cách đàng hoàng vàchính đáng Anh có tham vọng làmnhững mặt hàng cao, cạnh tranh đợcvới hành hoá của nớc ngoài Và ớcmơ một thơng trờng lành mạnh trong

đời sống kinh tế của đất nớc

con ngời "vô luân", che giấu bởi

sắc sảo, đầy bản lĩnh Cô ham

làm giàu nhng có cái gì cô coi

trọng hơn tiền bạc

Nhã có một số vốn nhất định (bắt

đầu từ hợp đồng đợc ký kết với bốNhã về tờ đăng ký kết hôn "hờ" vớiHoàng để đứa con trong bụng Nhã(với Lâm) có tên họ đầy đủ) cùng tríthông minh của mình đã giúp Nhã

có một chỗ đứng vững trên con đờnglập nghiệp

Hoàng

Hoàng là một trí thức chân

chính, có những phẩm chất đạo

đức và trí tuệ tuyệt vời: thông

minh và nhân hậu, trung thực,

chân thành, không đểu giả

nh-ng có phần nhu nhợc

Anh loay hoay tìm việc, ở cơ quananh là kẻ vô tích sự nhng anh chơinhạc ở các bar, dịch sách, viếttruyện, không neo đính vào một chỗnào, một nghề nào Số phận của anhgắn với xã hội "nhố nhăng" củanhững thập kỷ cuối thế kỷ XX và đốivới thế kỷ XXI thì quá không tởng

sự bần hàn Lâm tiến thân bằng sựlừa gạt, bán rẻ tình cảm để lấy mộtchuyến xuất ngoại, để có mộtchuyến đi học ở Hà Lan, để cópassport mà anh hứa sẽ làm con rểcủa một gia đình trọc phú Và anh

đã có tất cả - trừ hạnh phúc

Sáng

Sáng điềm đạm, có tài và có chí

Anh không phải dạng ngời mê

làm giàu, nhng Sáng lại là ngời

rất coi trọng cái danh

Sáng đi trên con đờng của một ngờicon của một gia đình đợc coi là thếgia Sáng đợc thừa hởng sự giáo dục

u việt Anh trở thành một chuyên giakinh tế lão luyện, làm tất cả vì khátvọng tham chính

Vũ trong Khải huyền muộn là một quan chức cao cấp của ngành thể dục

thể thao tự thấy sự tha hoá của mình cũng nh tầng lớp quan chức nói chung

Những cám dỗ của cuộc sống đời thờng, của dục vọng tầm thờng khiến Vũ cảmthấy mệt mỏi nhng vẫn phải theo đuổi Nhân vật nhà văn Bạch dẫn ngời đọc vàothế giới quan chức, công chức với kiếp sống tù đọng, tẻ nhạt, "xám xịt nhờ nhờ",làm thui chột năng lực và cá tính sáng tạo của ngời trí thức Qua cái nhìn của Bạchthì đời sống sinh hoạt công chức là "một vũng lầy đọng nhiều thói nửa hay nửa dởcủa đám tiểu thị dân Một phòng lắp máy điều hoà nhiệt độ cha tới trăm thớc vuônggồm khoảng ba chục ngời lổn nhổn giới tính và tuổi tác Những cành hồng không

nụ không hoa chỉ còn lặt vặt gai với những chồi cha già đã úa… sền sệt giống nhau, sền sệt giống nhau,quyện vào nhau" [43, 22 - 23]

Cơ hội của Chúa và Khải huyền muộn của Nguyễn Việt Hà đa ngời đọc

tiếp cận vào một môi trờng rộng lớn, phức tạp của thế giới quan chức, ngời mẫu,tầng lớp thị dân trí thức - những tầng lớp vốn đợc coi là nghiêm chỉnh, đức caovọng trọng trong xã hội Với "mẫu thử" là đồng tiền và cơ chế thị trờng thời mởcửa, tác giả đã thể hiện sự quan sát một cách mới mẻ, táo bạo, đi sâu vào mọingõ ngách của cuộc sống mới, quan tâm đến những vấn đề thời sự của con ngời

và cuộc sống hôm nay, mở ra một loạt thực trạng đáng báo động Đó là sự bấnloạn, nhiễu nhơng, lối sống chụp giật, những thủ đoạn kiếm chác phi nhân củanhững kẻ cơ hội, mong muốn làm giàu bằng mọi cách, kể cả trốn thuế và buônlậu, hễ "sểnh ra là nhai vốn của nhau", với phơng châm sống: "ngời có tiền là ng-

ời thắng cuộc" Do đó, chỉ bằng kiến thức và tài năng không thôi cha đủ, muốnlàm kinh tế ở thời điểm này nhất định phải có tiền, có thế lực, có sự mạnh mẽquyết đoán và kể cả những thủ đoạn độc ác Mọi cái bị cuốn vào cơn lốc xoáycủa cơ chế thị trờng Thực trạng "quan buôn lậu", nhận tiền hối lộ, nhầm lẫn làchuyện bình thờng Thậm chí quan buôn lậu còn "có thế hơn dân buôn lậu",

"Những phi vụ xuyên dọc chiều dài đất nớc có thể là của dân, nhng muốn xuyênngang các quốc gia chỉ có thể là của quan" [44, 99]

Những khái quát "xanh rờn" kiểu nh thế này đợc phát ra từ miệng của lớpngời trẻ tuổi khát khao "lập thân, lập nghiệp" trong đời sống mới Tất cả đợcNguyễn Việt Hà xây dựng trong một cái nhìn thể hiện ở sinh hoạt của họ Họngồi tán gẫu với nhau, tranh luận về triết học Đông - Tây, nghĩ về tôn giáo, đa ranhững quan niệm t tởng về đạo lý kinh doanh, về triết lí đồng tiền nơi nhữngquán bia sang trọng, nơi cửa hàng karaoke với nhan nhản những mác rợu Tây:Johny, Malker, Remy, Martel, Gordon Song bên cạnh những biến đổi mới về

bộ mặt sinh hoạt ấy là sự bất ổn trông lối sống, trong suy nghĩ và tình cảm củacon ngời Tất cả họ đều loay hoay trong sự thăng trầm của số phận bởi những vụ

áp-phe, những xung đột gia đình, những cuộc tình tay ba, thất tình, thất nghiệp

Đặc biệt, tác giả cho ta thấy những nhân vật - những con ngời mới đangsống nh thế nào, họ bộc bạch nỗi lòng, đợc nói, đợc "viết nh trong lòng họ cómột nỗi khát khao không đợc giải thoát đối với những cái phù phiếm của cuộc

đời, khát khao vì những gì họ thèm muốn không bao giờ có đợc trong cuộc đờithực, không thể thoả mãn trong cuộc sống thực" Tác giả để cho họ lăn lộn vớicuộc sống, với khát vọng làm giàu ứng xử của họ trớc đồng tiền đầy ma lựccũng không giống nhau và muốn hiểu rõ về họ lúc này, tốt nhất là "nên nhúng họvào thứ dung dịch" đầy quyến rũ ấy Họ tìm mọi cách để kiếm tiền, bất chấp cácthủ đoạn dù đó là cách sai lầm nhất: bán rẻ đạo đức, nhân cách của mình Họ đãkhông từ bỏ cả những mối buôn lậu lớn, xuyên quốc gia: "Nền kinh tế Việt Namnhững ngày mở cửa vẫn để khoảng cách xa giữa quốc doanh và ngoài quốcdoanh Buôn lậu không thể là ngoại lệ Quan buôn lậu có thể hơn dân buôn lậu.Những phi vụ xuyên dọc chiều dài đất nớc có thể là của dân, nhng muốn xuyênngang quốc gia chỉ có thể là của quan" [44, 99]

Lâm vì tiền, sẵn sàng vứt bỏ mọi thứ quý giá mà anh đang có với "cơ hội

mà anh ta khát khao châu Âu là thiên đàng để lột xác Anh ta sẽ thoát khỏi sựnghèo và sự hèn" [44, 270] Chính điều đó đã biến anh trở thành một kẻ vô đạo

đức khiến Nhã phải "chợt ghê tởm" Trong khi đó, tiền trong suy nghĩ của Nhã làmột phơng tiện cần thiết nhng cô cha bao giờ trở thành nô lệ của nó; Hoàng thì

hờ hững với hào quang danh vọng, có lúc phải ngửa tay xin tiền nhng anh khônghào hứng với việc kiếm tiền; Vũ thì cảm thấy chán ngán trớc cảnh vợ mình cũng

bị đồng tiền làm cho tha hoá, con của Vũ cũng bị biến đổi dới sức mạnh của

đồng tiền, lũ trẻ con nhà các quan lớn quen trốn học, nông nổi, tiêu tiền nh nớc

Đó còn là một xã hội với đầy đủ các tầng lớp ngời, thi nhau xuất ngoại chỉ vớimục đích kiếm đợc nhiều tiền: "Ngời Việt ở Đông Âu hơi nhiều, đủ các loại Vỡ

nợ trong nớc, xuất khẩu lao động, hy sinh du học, quan chức đi buôn, tuổi từ mờitám đến năm nhăm Dù là đàn ông hay đàn bà thì đều chung một khát vọng, bất

kể cách thức nào miễn sao cho có đợc thật nhiều tiền" [44, 323] Cái xã hội màmọi cái muốn trôi chảy đều phải đợc "bôi trơn" bằng tiền, "kinh tế thị trờng chophép một chân lý hiện hữu, ngời có tiền là ngời thắng cuộc" [44, 403]

Hơn nữa, Nguyễn Việt Hà đã rất thành công trong việc xây dựng nhân vậtnhà văn - một loại hình nhân vật có nghề nghiệp tơng đồng với nghề nghiệp củachính bản thân tác giả, các nhà văn có điều kiện đợc sống cuộc đời của mình quanhân vật, tự do giãi bày t tởng, tình cảm, những quan điểm sáng tác của mìnhmột cách chân thành, sâu sắc mà không bị chê trách là biến nhân vật thành "cáiloa phát ngôn" cho ngời viết Những điều mà nhân vật nhà văn thổ lộ trong tácphẩm do vậy mà cũng thực hơn, đời hơn

Một khi nhân vật là nhà văn thì sự "hành nghề" tồn tại trong tuyến nhân vậtlại càng mang ý nghĩa khách quan hơn, nhất là trong việc đào xới đề tài, cắtnghĩa và theo dõi mọi bớc chuyển biến trong tâm t, tình cảm nhân vật Nhà văn

và nhân vật lúc này tiếp xúc với nhau một cách tự nhiên nh những ngời bạn đồnghành mà ở đó họ có thể trao đổi, giãi bày một cách trực tiếp, thoải mái, không bị

ngăn cách Mối quan hệ giữa tác giả và tác phẩm do vậy đợc cải thiện một cách

rõ rệt Để nhân vật nhà văn xuất hiện trong tác phẩm, Nguyễn Việt Hà muốn mởrộng đề tài, chủ đề cho tác phẩm và bày tỏ thái độ mới đối với hiện thực, bày tỏquan niệm mới về văn học, về vai trò của độc giả… sền sệt giống nhau, Nhà văn bây giờ không chỉnhìn mình trong mối quan hệ với hiện thực, với công chúng mà còn phải đối diệnvới chính mình Vì vậy nhu cầu hớng nội, tự phân tích, tự nhận thức về mình củabản thân ngời cầm bút là một nhu cầu hết sức chính đáng Những suy t, trăn trở,chiêm nghiệm của nhà văn đợc dịp trải nghiệm trên trang giấy qua phát ngôn củanhân vật Chẳng hạn những suy nghĩ về nhà văn và nghề văn của Bạch trong

Khải huyền muộn: "Tôi đã rất nhiều lần tự hỏi là tại sao ngời ta lại gọi ngời viết

chữ là nhà văn, phải chăng vì anh ta có sách có bài hoặc dung tục hơn, có tên ởmột hội nghề nghiệp nào đấy Hoặc chính bản thân anh ta tự hiểu anh ta là nhàvăn Cái sứ mệnh khắc nghiệt ấy đợc anh ta cảm nhận qua một giấc mơ hay mộtlời phán tặng đồng bóng linh tinh Nếu đúng thế thì kể cũng đau đớn Sự ngộ nhận,

sự mê chấp thờng đợc bao bọc trong long lanh rất nhiều biện giải minh triết… sền sệt giống nhau, Làmthế nào để gạt đi sự nhầm lẫn của ngời viết, những ngời mẫn cảm thờng hay tựhuyễn hoặc mình Điều kiện chính xác cho một ngời đợc gọi là nhà văn có vẻ đơngiản, đấy là anh ta đợc các nhà văn khác công nhận [43, 136]

Khi đã mang sứ mệnh cao cả là nhà văn thì phải cống hiến sức lực, trí tuệcủa mình qua công việc viết lách, đem đến cho ngời đọc những quan điểm sống,sáng tác và những triết lý nhân sinh Nhng những cái khó của nghiệp cầm bútcũng khiến họ trăn trở, băn khoăn không kém Về bản chất, nhà văn làm côngviệc sáng tạo, đợc tự do tởng tợng và tự do sáng tác (theo tinh thần đổi mới của

Đại hội VI) Thế nhng trên thực tế có những rào cản vô hình, những điều cấm kịbất thành văn khiến cho các nhà văn phải "tự sợ", ngòi bút có lúc phải "lách",phải cố làm dịu những minh bạch của mình bằng kiểu cách dụ ngôn, ẩn ngônhoặc bóng bẩy hàm ngôn, phải làm thứ "văn học ám chỉ" Có lúc họ phải chắt lỡigiấu đi sự trung thực và dũng khí của một nhà văn và tự an ủi mình rằng "làm

đám đông hoang mang vốn dĩ chẳng hay ho gì, huống chi còn phải hứng ngợc cảmột áp lực khởi từ đó xét nét lại" [43, 201] Đây là những lời nói thẳng thắn củanhà văn Bạch trong một cuộc đối thoại với một vị quan chức cao cấp đã hồi hu.Qua nhân vật nhà văn, tác giả có thêm điều kiện thuận lợi để bày tỏ những t t-ởng, tình cảm, suy t thầm kín của mình liên quan đến nghiệp văn chơng

Chủ đề t tởng mà Nguyễn Việt Hà gửi gắm trong tác phẩm qua nhân vậtnhà văn vừa có tác dụng cảnh tỉnh đối với sự ra ngã của bản tính con ngời hiện

đại, vừa làm cho tác phẩm có chiều sâu triết lý và giá trị nhân sinh sâu sắc Bằng

sự quan sát tinh tế, Nguyễn Việt Hà đã chạm vào đợc những phần khuất khúcnhất của cuộc sống Thực tế những ngời tài không tìm đợc chỗ đứng cho mình,không có những cơ hội để phát triển tài năng trong một môi trờng nhố nhăng hỗn