Nhân vật lưu lạc trong chân trời cũ của hồdzếnh

Đây chính là lý do tôi chọn sáng tác của HồDzếnh để làm luận văn tốt nghiệpvới đề tài “ nhân vật l u lạc trong Chân Trời Cũ của HồDzếnh .“ ” ” Đến nay HồDzếnh đã mất, nhng dù ông còn hay

lời cảm ơn

Khoá luận này đợc hoàn thành ngoài sự cố gắng của bản thân, tôi cònnhận đợc sự giúp đỡ, chỉ bảo tận tình của các thầy cô trong khoa ngữ văn, đặcbiệt là sự hớng dẫn chỉ bảo tận tình của thầy giáo Nguyễn Văn Lợi

Qua đây tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô giáo trongkhoa Ngữ Văn đặc biệt là thầy giáo Nguyễn Văn Lợi

Vinh tháng 5 năm 2006

Trần Thị Kim Thoa

Phần mở đầu

1.Lý do chọn đề tài.

Bớc sang đầu thế kỷ XX văn học Việt Nam đã có những chuyển biến mạnh

mẽ, để tách ra khỏi nền văn học Việt Nam trung đại và hoà nhập vào nền văn họchiện đại theo xu hớng chung của văn học thế giới

Giai đoạn văn học 30 - 45 có thể xem nh là một cuộc cách mạng trong vănhọc bởi chỉ với mời lăm năm văn học dân tộc ta đã đi hết chặng đờng hàng trămnăm văn học nớc khác đã đi qua Giai đoạn này là sự nở rộ của các thể loại: thơ,tiểu thuyết, phóng sự, tuỳ bút, kịch, phê bình… hầu hết các cây bút cùng lần lợt tìm

đợc cho mình những thể loại phù hợp và đem đến cho nền văn học dân tộc nhữngthành tựu mới, nổi bật và lôi cuốn Có thể nói bộ mặt văn học dân tộc đã thực sựthay đổi.Văn học giai đoạn này là sự bùng nổ trên cả hai phơng diện: số lợng vàchất lợng tác phẩm, số lợng và chất lợng nhà văn Điều này đồng thời tạo nên sự đadạng phong phú của nhiều giọng điệu, nhiều phơng thức khám phá và biểu đạt hiệnthực

Nghệ sĩ lên đờng Họ đặt ngòi bút của mình ở mọi thể loại khác nhau NhấtLinh, Khái Hng hớng ngòi bút của mình đến truyện ngắn, tiểu thuyết, phê bình vàkịch Vũ Trọng Phụng lại có duyên với tiểu thuyết và phóng sự Ông vừa có “Số

Đỏ” “không tiền khoáng hậu” lại là “Ông vua phóng sự” ở Bắc kỳ Nguyễn CôngHoan, Nguyễn Tuân, Nam Cao…lại chiếm một vị trí đặc biệt trên văn đàn dân tộcvới thể loại truyện ngắn, họ đã đa nó tiến gần tới sự mẫu mực của nghệ thuật ởgiai đoạn này hầu nh nhà văn nào cũng viết truyện ngắn, đó là cha kể rất nhiều nhàthơ mới bị cuốn vào thể loại hấp dẫn này Nói đến truyện ngắn Việt Nam giai đoạnnày không thể không chú ý đến hiện tợng: có nhiều cây bút truyện ngắn mà sựthành công của họ gần nh không ai có thể bắt chớc hoặc mô phỏng đợc tiêu biểu

nh Nguyễn Công Hoan, Nam Cao

Và trong dòng chảy của văn học thời kỳ đó có một nhóm tác giả lặng lẽ hơnvăn phong của họ nh những đợt sóng nhẹ nhàng nhng luôn để lại d âm dai dẳng,nhẹ nhàng âm ỉ, lan xa Hết lớp này đến lớp khác các thế hệ bạn đọc tìm đến nhữngtrang văn ấy để tìm sự giao cảm thiêng liêng Họ đã tạo thành dòng văn học riêng

“Dòng truyện ngắn trữ tình” mà theo cách nói của Vũ Ngọc Phan đó là truyện tìnhcảm Nổi lên là ba tác giả tiêu biểu: Thạch Lam, Thanh Tịnh, HồDzếnh Đây lànhững cây bút có khả năng lan truyền cái hay cái đẹp, nét đặc sắc riêng cho ngờikhác, cho thế hệ khác, tạo nên một vang hởng và sự tiếp nối lâu d i những tácàphẩm của mình

Tuy sáng tác trong cùng dòng nhng số phận của họ không giống nhau.Thạch Lam đã đợc dành tặng sự u ái và quan tâm nhiều hơn cả Theo thống kêtrong “th mục về Thạch Lam” (sách Thạch Lam - về tác giả tác phẩm - Vũ TuấnAnh và Lê Thị Dục Tú tuyển chọn và giới thiệu-nhà xuất bản Giáo Dục, 2001) cáctác giả đã thống kê đợc khoảng chín mơi công trình lớn nhỏ viết về ông và tácphẩm của ông

Còn những ngời bạn của ông lại có số phận không may mắn bằng Giớingiên cứu dành tặng cho Thanh Tịnh ít nhiều sự quan tâm và dờng nh trong mộtthời gian dài ngời ta đều lãng quên HồDzếnh

HồDzếnh bắt đầu làm thơ và viết truyện từ năm 1937 đăng trên các báo:

Trung bắc chủ nhật, Tiểu thuyết thứ bảy Tập truyện đầu tay “Chân Trời Cũ” và

tập thơ đầu tay “Quê Ngoại” đợc xuất bản trong hai năm 1942, 1943 và chân tàicủa HồDzếnh phần lớn là bộc lộ ở đây

Thơ văn của HồDzếnh đằm thắm hiền hậu nh chính con ngời ông nhngkhông phải vì thế mà kém phần suất sắc Đọc văn của ông đầu tiên ta thấy nó rấtthờng, thờng quá, thờng nh những gì bình thờng nhất trong cuộc sống hàng ngày.Nhng rồi khi đọc hết một cái gì đó run rẩy trong ta, cảm xúc này sao mà thân quenquá, nó nh xuất phát từ con tim ta vậy Nó nh những lời mà ta muốn bày tỏ cùngngời khác vậy

HồDzếnh sống một cuộc đời lặng lẽ và ông không đứng vào một nhóm pháivăn học nào cả, phải chăng vì thế mà Hoài Thanh không nhắc đến tên ông trong

“thi nhân Việt Nam” và Vũ Ngọc Phan không ghi tên ông trong “nhà văn hiện

đại” Nhng dù có hay không, nào có đáng kể gì bởi khi buồn thì những trang văncủa HồDzếnh là nơi ta có thể tìm về, để nghe chút vỗ về an ủi, để thấy lòng mìnhdịu lại, để thấy hồn mình loãng tan đi và thấy cuộc đời hiện ra nh chính nó có đủbuồn, vui, hạnh phúc, thất vọng, chán chờng… có nụ cời và có cả những giọt nớcmắt Đây chính là lý do tôi chọn sáng tác của HồDzếnh để làm luận văn tốt nghiệpvới đề tài “ nhân vật l u lạc trong Chân Trời Cũ của HồDzếnh “ ” ”

Đến nay HồDzếnh đã mất, nhng dù ông còn hay mất thì những trang văncủa ông sẽ còn sống mãi Một cuộc đời bình dị đợc biết đến bởi những ngời bình

dị, nh những bông hoa cúc dại ngoài đồng làm đẹp cho buổi chiều thu

2 Mục đích nghiên cứu.

Cùng dòng sáng tác với Thạch Lam, Thanh Tịnh nhng ngời đọc gần nhlãng quên HồDzếnh Chúng tôi muốn qua luận văn này để tìm hiểu về một tác giả

có số phận không may mắn, để hiểu thêm về cuộc đời ông và những giá trị đíchthực trong văn ông

Đề tài này đợc nghiên cứu trên cơ sở mong muốn phục vụ cho việc dạy văncủa ngời giáo viên dạy văn trong nhà trờng

Để làm đợc công việc này chúng tôi muốn bằng cách thâm nhập trực tiếpvào những trang văn của ông trong “Chân Trời Cũ” qua đó phân tích tìm hiểu đểthấy đợc những ấn tợng mà HồDzếnh để lại cho văn học Việt Nam Đồng thời qua

đó đề xuất một hớng tiếp cận đối với văn học loại tự truyện và sau đó là dòngphong cách truyện trữ tình giai đoạn 1930 - 1945

Nam”, và Vũ Ngọc Phan không ghi tên ông trong “Nhà văn hiện đại”.Và cho đếnnay cũng cha ai có một công trình quy mô nghiên cứu mang tính chất toàn diện vềHồDzếnh, về “Chân trời cũ” ngoài luận án tiến sĩ của Phạm Thị Thu Hơng.

Ngoài ra còn lại chỉ là những ý kiến riêng lẻ của các tác giả đợc đăng trêncác số báo và xuất hiện một cách tha thớt Tuy nhiên các tác giả này đều chú ý đếnbản sắc ngòi bút của Hồ Dzếnh, và các ý kiến này cũng khá thống nhất với nhau “Chân Trời Cũ” đã đợc Thạch Lam đọc và góp ý khi còn ở dạng bản thảo,chính ông đã viết lời tựa cho tác phẩm này Nói cách khác Thạch Lam chính là ng-

ời đỡ đầu cho đứa con tinh thần của HồDzếnh Ông có những lời lẽ êm đềm và baodung khi viết lời tựa cho tập truyện này: “Điều mà ta nhận thấy ở ông HồDzếnh,cũng là một điều gần giống với bà mẹ ông, nghĩa là cái sức chịu đựng đau khổ…

…Những truyện ông kể cho chúng ta nghe đều có những màu sắc riêng, đều nhuộmmột tiếc hận thấm thía Ông chỉ kể những truyện ấy thôi, nhng mà nó có mực thớc

để khỏi thành ra phô phang, và cũng đủ rung động để độc giả cảm thấy thành sựthực, sự thực “đã sống” của những truyện đó…

…Tôi không nói rằng tác phẩm này không có khuyết điểm nhng tác giả còn trẻ vàtài năng của ông còn hứa hẹn cho chúng ta nhiều”

Kiều Thanh Quế, sau khi “Chân Trời Cũ” xuất bản cũng đã có một bài viếtkhá sắc sảo về tác phẩm này Ông nhất trí với Thạch Lam khi cho rằng “HồDzếnh

là một ngời đau khổ, là một ngời tự tạo ra đau khổ để sống, để sung sớng thấymình đau khổ hơn ngời” Và ông còn thêm “văn chơng HồDzếnh…có những uyểnchuyển buồn bã nh khúc nhạc lâm li ai oán”.(Phê bình Chân trời cũ tập truyệnngắn của HồDzếnh )

Và rất lâu, ba mơi năm sau đó, HồDzếnh và tác phẩm của ông mới đợc giớinghiên cứu Miền Nam quan tâm đến Họ dành cả một số đặc biệt trên nguyệt sanvăn (1974) để đăng những bài phê bình văn thơ HồDzếnh Trong đó Mai Thảo vớibài “Hai nhánh sông tâm hồn” đã tìm ra thế giới nghệ thuật riêng của HồDzếnh là

“nớc Tàu không thấy, không biết hiện hữu mơ hồ mà ám ảnh dai dẳng, để trở thànhmột thứ hậu trờng tâm hồn HồDzếnh”

Với Vũ Quần Phơng ông lại viết: “truyện ngắn HồDzếnh nh những tiếngchuông buồn, tiếng này ngân cha dứt tiếng khác đã bồi theo”.

Còn Phạm Khải lại có một phát hiện khá tinh tế “nếu nh ở truyện ngắn của

ông ngời ta nói đến chất thơ, xem nó nh là một thành công thì ngợc lại trong thơ

ông ta có gặp chất truyện lẫn vào, hãy coi đó là một sự thất bại”(Nhà vănHồDzếnh)

Lê Huy Oanh trong bài viết Đọc thơ HồDzếnh có nhận xét “ trong văn xuôi,

đặc biệt là “Chân trời cũ” HồDzếnh đã tỏ ra là ngời có tình cảm phong phú và đônhậu, lại có ngòi bút tinh vi sắc bén đầy khả năng truyền cảm” và “nói tóm lại,HồDzếnh là một nhà văn lớn nhng chỉ là một nhà thơ trung bình”

Tác giả Tầm Dơng thì viết “Ma lực chủ yếu trong các truyện ngắn Chân trời

cũ là niềm hối hận đối với quá vẵng”

Vơng Trí Nhàn trong bài viết Chân trời không bao giờ cũ đã viết “Mặc dù

đ-ợc viết ra khi tác giả mới hai mơi sáu tuổi, và chủ yếu nói về những năm tuổi trẻcủa một đời ngời, song Chân trời cũ lại có một sự già dặn riêng nó là thứ văn ch-

ơng không có tuổi Thậm chí - bây giờ đã dến lúc có thể nói đợc điều này- nó làthứ văn chơng viết xong ngời ta có thể gác bút, có thể buông tay nhắm mắt”

Lê Quang Trang trong bài Ngòi bút HồDzếnh cũng đã viết: “Làm văn chơng,khẳng định đợc vị trí của mình trong lịch sử một nền văn học là chuyện không dễ

Sự khẳng định ấy ở lứa tuổi hai mơi lại càng khó hơn Nhng HồDzếnh là một trong

số ít trờng hợp đã làm đợc điều đó”

Trần Quang Chấn - một thầy giáo dạy văn tận vùng biên giới xa xôi đã viếtcho tác giả Chân trời cũ những dòng tâm sự: “Mời bảy năm trớc đây, khi còn làmột th sinh lần đầu tiên đợc đọc cuốn Chân trời cũ của anh, tôi đã thao thức những

đêm dài không ngủ Những cảnh đời dĩ vãng, những nhân vật thân yêu do ngòi bútcủa anh đa lên trang giấy sắc sảo, đậm đà với tất cả tấm chân tình của một nghệ sĩ,

đã làm tôi nhiều lần xúc động đến đau thơng Và từ đó, tên tuổi anh đã trở nên vớitôi một niềm an ủi rất bạn bè” (28.3.1957)

Ngoài ra còn một số bài viết của Hoàng Hng, Triệu Từ Truyền, Hoài Anh,Tô Phơng Lan…

Tất cả những ý kiến của những ngời đi trớc đều là những gợi ý rất đáng quý

đối với chúng tôi để chúng tôi hoàn thành luận văn này

4 Phơng pháp nghiên cứu

Do yêu cầu và nhiệm vụ của đề tài đặt ra nên trong quá trình thực hiện đề

tài này chúng tôi có sử dụng một số phơng pháp: phơng pháp so sánh đốichiếu, phơng pháp phân tích

4.1 Phơng pháp so sánh đối chiếu.

Trớc hết chúng tôi sử dụng phơng pháp này để nhằm so sánh mô tuýp nhânvật lu lạc trong truyện dân gian ,truyện nôm thời trung đại, truyện hiện đại để tìm

ra nét riêng trong cách thức thể hiện của từng thời kỳ văn học

Tiếp đến chúng tôi so sánh thế giới nhân vật trong tác phẩm của HồDzếnhvới những tác giả khác cùng dòng truyện ngắn trữ tình là Thạch Lam và ThanhTịnh để thấy rõ nét riêng, độc đáo trong việc thể hiện xây dựng nhân vật của nhàvăn này

So sánh để chỉ ra điểm khác biệt giữa nhân vật lu lạc và kiểu nhân vật sốngtheo chủ nghĩa xê dịch tiêu biểu là nhân vật trong tác phẩm của Nguyễn Tuân

4 2 Phơng pháp phân tích:

Chúng tôi vận dụng phơng pháp phân tích để thâm nhập sâu vào trong tácphẩm của HồDzếnh.Phân tích để chỉ ra đặc diểm của kiểu nhân vật lu lạc trong tácphẩm của ông và từ đó chỉ ra bản sắc riêng của ngòi bút này

Phần nội dung

Chơng1:

Một số vấn đề lý luận về nhân vật và nhìn lại kiểu nhân

vật lu lạc trong văn học

1.1 Một số vấn đề lý luận về nhân vật.

“Văn học là nhân học” là một khoa học về con ngời Từ nhận định trên có thểnói bất cứ một nền văn học nào cũng lấy con ngời làm đối tợng chủ yếu Chínhviệc quan tâm và lý giải những vấn đề có liên quan đến con ngời đã làm nên đặc tr-

ng của văn học nghệ thuật trong mối quan hệ với các bộ môn khoa học khác

Khi tiếp xúc với tác phẩm văn học đồng thời ta tiếp xúc với nhân vật mà nhàvăn xây dựng Nhân vật văn học là những con ngời đợc miêu tả bằng phơng tiệnngôn ngữ dù miêu tả trực tiếp hay gián tiếp thì nó cũng đợc thể hiện tập trung nhất

đặc biệt là trong tác phẩm tự sự

Nhân vật có thể đợc thể hiện bằng những hình thức khác nhau Đó có thể làcon ngời đợc miêu tả đầy đặn cả ngoại hình lẫn nội tâm, có tính cách, có tiểu sử,

nh vẫn thấy trong tác phẩm tự sự, kịch Có thể là những con ngời thiếu hẳn nhữngnét đó nhng lại có tiếng nói, giọng điệu, cái nhìn nh nhân vật ngời trần thuật, hoặcchỉ có cảm xúc, nỗi niềm, ý nghĩ cảm nhận nh nhân vật trữ tình trong thơ trữ tình…Nhìn chung văn học không thể thiếu nhân vật bởi nhân vật là hình thức cơ bản đểqua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tợng Bản chất của văn học là phản

ánh hiện thực cuộc sống có quan hệ với đời sống Và nó chỉ tái hiện đời sống quanhững chủ thể nhất định đóng vai trò nh những tấm gơng của cuộc đời Do vậynhân vật là yếu tố cơ bản nhất trong tác phẩm văn học, là hạt nhân trung tâm về giátrị t tởng và hình thức nghệ thuật để nhà văn bộc lộ t tởng, chủ đề của mình qua tácphẩm

Nhân vật là phơng tiện để khái quát hiện thực, chức năng của nhân vật làkhái quát những quy luật của cuộc sống con ngời, thể hiện những hiểu biết, những

ớc mơ và kì vọng về con ngời Nhà văn sáng tạo ra nhân vật là để thể hiện nhữngcá nhân xã hội nhất định và quan niệm về các cá nhân đó Nói cách khác nhân vật

là phơng tiện khái quát các tính cách số phận con ngời và các tính cách về chúng.Cho nên nhân vật văn học là những con ngời có tính chất, địa vị nhất định xuấthiện trong tác phẩm để làm những hành động nhất định, biểu hiện những tình cảm

ý nghĩ thái độ nhất định nhằm thể hiện những t tởng tình cảm nhất định của tác giả

đối với nhân sinh

Nhân vật văn học đợc h cấu sáng tạo ra là để khái quát và biểu hiện t tởngthái độ của nhà văn đối với cuộc sống Ca ngợi nhân vật là ca ngợi đời, xót xa nhânvật là xót xa đời Do vậy tìm hiểu nhân vật là tìm cách hiểu về cuộc đời và con ng-

ời, tìm hiểu t tởng tình cảm, thái độ của tác giả đối với con ngời

Song sự miêu tả con ngời trong văn học không bao giờ là sự sao chép, chụp

ảnh và tâm hồn nhà văn cũng không là một tấm gơng cho nhân vật phản chiếu vào.Hơn nữa làm gì có nhân vật cho nhà văn sao chép? Nhân vật bớc vào tác phẩm dù

là có nguyên mẫu ở ngoài đời thì bao giờ cũng bị khúc xạ qua lăng kính chủ quancủa nhà văn Nhà văn sáng tạo, miêu tả ra nhân vật, kể ra nhân vật đều theo cáchhình dung cảm nhận riêng của mình Bởi vậy nội dung khái quát của nhân vậtkhông chỉ là cái tính cách xã hội lịch sử và mảng đời sống gắn liền với nó mà còn

là quan niệm về tính cách và t tởng mà tác giả muốn thể hiện Sẽ rất ấu trĩ nếu hiểunhân vật văn học nh những con ngời thật, yêu mến và phán xét nó nh những kẻngoài đời Do đó khi xem xet khám phá tìm hiểu nhân vật một điều đặc biệt quantrọng là phải đặt nó trong hệ t tởng của nhà văn

Tóm lại nhân vật là hình thức văn học để phản ánh hiện thực - hiện thực ấyrất đa dạng, để thể hiện các khía cạnh vô cùng phong phú của cuộc sống Nên tìmhiểu tác phẩm nhất thiết phải khám phá giải mã hết nội dung đời sống và nội dung

t tởng thể hiện trong nhân vật

1.2 Kiểu nhân vật lu lạc.

1.2.1 Giới thuyết về khái niệm nhân vật lu lạc.

Lý luận văn học xuất phát từ nhiều góc độ khác nhau để phân biệt về cáckiểu nhân vật trong tác phẩm Chẳng hạn xuất phát từ góc độ vị trí của nhân vậttrong tác phẩm ngời ta phân biệt ra nhân vật chính và nhân vật phụ Xuất phát từtính cách ngời ta phân ra thành nhân vật chính diện và nhân vật phản diện Xuấtphát từ góc độ thể loại thì ta có nhân vật tự sự, nhân vật trữ tình Còn từ phơng diện

cấu trúc ngời ta cũng phân ra đợc nhân vật t tởng, chức năng, loại hình…Tuy vậytrong cái thế giới vô vàn nhân vật trong văn học ấy có hiện tợng có một loạt nhữngnhân vật giống nhau về phơng diện nào đấy,và sự giống nhau này đợc lặp đi lặp lạitrở thành một mô tuýp tồn tại ở những nhân vật nhiều lúc không nằm trong sángtác của một tác giả nào, một trào lu nào, một thời kỳ văn học nào Từ đó mà xuấthiện những kiểu loại nhân vật từng đợc khái quát theo những tên gọi khác nhau:nhân vật tự ý thức, nhân vật nổi loạn, nhân vật sám hối, nhân vật vỡ mộng… vàkhái niệm nhân vật lu lạc của khóa luận này chúng tôi cũng dùng với ý nghĩa nhthế

Từ đây ta có thể nói rằng kiểu nhân vật lu lạc thờng gắn liền với mô tuýp “ra

đi” Đây là những nhân vật vì một hoàn cảnh nào đó, vì một tình huống nào đó xảy

ra trong cuộc đời buộc họ phải rời xa quê hơng, xa gia đình gần nh là mãi mãi, gần

nh không có đờng về Và không phải chỉ đến trong truyện HồDzếnh mới xuất hiệnkiểu nhân vật này Ngay từ trong nền văn học dân gian, trong truyện cổ tích đãxuất hiện kiểu nhân vật này.Trong truyện cổ tích sự lu lạc của nhân vật là do ý đồnghệ thuật của tác giả, tác giả muốn gửi gắm một quan điểm một triết lý nào

đó,nh triết lý ở hiền gặp lành, triết lý về sự thủy chung Trong văn học cổ của tacũng thờng xuất hiện mô tuýp: gặp gỡ- ly tán- đoàn tụ và dần dần nó trở thành uớc

lệ Hàng loạt truyện đã dợc xây dựng theo mô tuýp này: Lục Vân Tiên(Nguyễn

Đình Chiểu), Truyện Kiều(Nguyễn Du), Truyện Hoa Tiên(Nguyễn Huy Tự), Thoại

Khanh- Châu Tuấn, Tống Trân – Cúc Hoa…trong những truyện này ta thấy quãng

đời lu lạc của nhân vật đợc xem nh là một thử thách để khẳng định nhân cách và sựthủy chung của nhân vật Nh vậy cái lu lạc trong truyện nôm không phải do hoàncảnh đa đến mà là do yêu cầu kết cấu của truyện Còn nhân vật trong văn học hiện

đại lu lạc là do hoàn cảnh thúc ép, bắt buộc, nhân vật phải nay đây mai đó, xa nhà,

xa gia đình, xa quê hơng xứ sở( Nguyên nhân khách quan) Nhng cũng có thể sự lulạc này là do chính bản thân nhân vật Nhân vật không muốn sống ở môi trờng cũ

đã “ra đi” với mong muốn tìm đợc một tơng lai tơi sáng hơn, một cuộc sống khácvới môi trờng mà nhân vật đang sống Sự ra đi này luôn ẩn trong nó một mongmuốn đổi đời(Nguyên nhân chủ quan) Và dù do nguyên nhân khách quan haynguyên nhân chủ quan thì sự lu lạc của nhân vật luôn gắn liền với tình thế phiêubạt, cô độc, không ngời thân thích, phải sống một cuộc sống không nơi nơng tựa

Đây là điều bất hạnh trong cuộc dời nhân vật

1.2.3 Phân biệt kiểu nhân vật lu lạc với kiểu nhân vật xê dịch.

Có một điều ta cần phân biệt đó là kiểu nhân vật lu lạc và kiểu nhân vậtsống theo chủ nghĩa xê dịch, rời quê hơng Trong tác phẩm của Nguyễn Tuân trớccách mạng các nhân vật của ông đều thích sống xê dịch, rời quê hơng, nay đây mai

đó Nhng tuyệt nhiên đây không phải là kiểu nhân vật lu lạc mà đó là một triết lýsống Điều này thể hiện rất rõ trong tác phẩm “Thiếu quê hơng” nhân vật Bạch làcon nguời thích đi đây đi đó trên con tàu của mình, Bạch nghiện mùi sơn trên tàu,nghiện cái cảm giác nhai lơng khô trên tàu Gia đình muốn giữ anh lại đã tìm cáchcới vợ cho anh Thế nhng khi đã có vợ rồi Bạch vẫn đam mê con tàu, vẫn sốngcuộc đời giang hồ xê dịch Có thể nói Nguyễn Tuân đã tạo ra một kiểu nhân vật cả

đời khôg thể sống yên một chỗ, cả cuộc đời nhân vật là những chuyến đi Khôngchỉ trong tác phẩm của ông mà ngay cả ngoài cuộc đời thì bản thân Nguyễn Tuânchính là hiện thân sinh động của cái chủ nghĩa xê dịch đó Khi Nguyễn Tuân cònsống có nói rằng khi ông chết đi hãy lột da ông đóng thành chiếc va ly để ông vẫn

đợc đi đây đi đó

Hay nhân vật trong tác phẩm của Thanh Tịnh, Thạch Lam cũng gặp nhiềukhó khăn, lâm vào những cảnh ngang trái trong cuộc đời nhng cũng cha một lầnchịu lu lạc.Trong tác phẩm “Tối ba mơi” Thạch Lam đã miêu tả cuộc sống thảmthơng tủi nhục của Liên và Huệ Cuộc đời họ chỉ có nớc mắt và nớc mắt, họ luônphải sống trong sự bẩn thỉu, lạnh lẽo khinh bỉ của ngời đời, trong lòng mang đầymặc cảm Thế nhng dù gặp cảnh trái ngang, oan trái nh vậy nhng họ ch một lầnphải mang mặc cảm của sự lu lạc, cha một lần phải chịu sự lu lạc Trong tác phẩmcủa Thanh Tịnh cũng vậy, các nhân vật phải chịu nhiều đau khổ, ngang trái, bế tắc.Trong truyện “Tình th” Thanh Tịnh đã kể về cuộc đời cô sơng, một cô gái quêngây thơ trong trắng đã nặng lòng yêu một thầy xếp ga, trái tim cô rung lên hồihộp mỗi khi nghe tiếng còi tàu thét lên mà vốn chẳng lấy gì làm êm ái cả, nhng vớiSơng lúc đó nó lại là tiếng gọi của tình yêu Nhng rồi mối tình của Sơng và thầysếp ga cũng đã theo những chuyến tàu ra đi Sơng lại trở về với cái cuộc sống vốn

có của mình nơi làng quê, nhng mà giờ đây cuộc sống ấy đã khác, nó đã trở nênnặng nề hơn trớc rất nhiều tuy thế trong lòng cô vẫn không phải mang một mặccảm lu lạc

Ngợc lại nhân vật của HồDzếnh hầu hết đều phải mang trong mình mặc cảmcủa sự lu lạc, hoặc phải chịu cảnh lu lạc Trớc hết là ngời cha của HồDzếnh, rồinhững chú Nhì, chị dâu, em Dìn, chị Yên, ngời anh trai…tất cả đều là những conngòi phải chịu cảnh lu lạc Một nét đặc biệt của HồDzếnh là ông không miêu tảmột cách cụ thể cuộc sống của những con ngời lu lạc mà ông chỉ nói lên cái cảmgiác của sự lu lạc Và ông nói lên cảm giác này thông qua hai phạm trù không gian

và thời gian Đó là một không gian xa xôi cách trở mịt mù, không gian của nghìntrùng xa cách, một không gian mà khi nhân vật ở trong đấy chỉ luôn cảm thấy cô

đơn, bé nhỏ, côi cút đến tội nghiệp, một không gian cách mặt không có đờng về,

họ nh là những kẻ bị lu đày biệt xứ HồDzếnh không để cho ngời ra đi mà để chongời ở lại hình dung ra cái không gian này và từ đó hình dung ra thân phận củanhững con ngời lu lạc Còn thời gian sự lu lạc đợc thể hiện qua sự gián đoạn khádài trong quãng đời nhân vật đối với quê hơng, đối với gia đình Thời gian nh là

một sự bào mòn khắc khoải, sự hủy diệt âm thầm những gì tơi đẹp, những gì trongtrẻo ngây thơ của con ngời, hủy diệt những tình cảm máu thịt “Sáu năm! Tôi xaquê hơng đã sáu năm rồi, cái sức khỏe yếu ớt của mẹ tôi, còn đứng đợc hay không,tôi không biết và ngời chị dâu lu lạc của tôi, có nói dối đi nữa, chắc cũng đã quáchiều xế bóng rồi” (Ngời chị dâu tôi) Chính kiểu thời gian nh thế đã tạo nên trong

“Chân trời cũ” một nỗi buồn nằng nặng Những nhân vật trong truyện dờng nh đềubất lực đứng nhìn thời gian tuột khỏi tay mình Chính nhờ hai phạm trù không gian

và thời gian nh thế đã giúp HồDzếnh khắc họa sâu sắc tình cảnh lu lạc cho cácnhân vật của mình, tạo nên một d ba âm ỷ ngng đọng trong lòng độc giả

1.3 Nhìn lại mô tuýp lu lạc trong văn học dân gian và văn học trung

đại.

Kiểu nhân vật lu lạc không phải đến nền văn học hiện đại mới xuất hiện mà

nó có ngay từ trong nền văn học dân gian, đựơc kế thừa và phát huy trong nền vănhọc trung đại tiêu biểu là trong truyện nôm thời Trung đại Tuy cùng là một kiểumô tuýp nhân vật lu lạc nhng ở mỗi nền văn học lại có một kiểu biểu hiện khácnhau Trớc hết ta xét mô tuýp lu lạc trong văn học dân gian

1.3.1 kiểu nhân vật lu lạc trong văn học dân gian.

1.3.1.1 Kiểu nhân vật lu lạc trong tác phẩm văn học dân gian, và những hoàn cảnh lu lạc của nhân vật.

Trong văn học dân gian có thể nói rằng mô tuýp nhân vật lu lạc xuất hiệnnhiều ở truyện cổ tích tiêu biểu nh các truyện: Hòn vọng phu, Trái sầu riêng, Sựtích con chim quốc, Trầu cau…

Nhân vật lu lạc trong truyện cổ tích thần kỳ nhìn chung là những con ngời

“lớp dới” trong xã hội có giai cấp, “đàn em” trong gia đình phụ quyền, họ là nhữngcon ngời hiền lành tốt bụng chịu nhiều thiệt thòi đáng thơng, họ thờng bị áp bứcbóc lột đến kiệt cùng tuy nhiên ở những con ngời này có một sức chịu đựng mãnhliệt rất đáng phục Nhng ở mỗi số phận lại có một đặc điểm riêng, chịu sự bất hạnhriêng Tác giả dân gian đã đặt nhân vật vào những hoàn cảnh trái ngang, éo le

nghiệt ngã, dồn đẩy nhân vật vào bớc đờng cùng, vào bế tắc tột cùng để rồi quyết

định chọn cách giải thoát bằng sự “ra đi”

Việc thể hiện những hoàn cảnh lu lạc đã thể hiện rõ sự phong phú và sángtạo của các tác giả dân gian Mỗi một truyện mở ra cho độc giả thấy một hoàncảnh éo le, trái ngang mà nhân vật rơi vào Nhân vật Tô Văn và Tô Thị trongtruyện “Hòn vọng phu”, hai anh em trong truyện “Trầu cau”… đều là những nhânvật lâm vào hoàn cảnh trái ngang buộc phải lu lạc Truyện “Hòn vọng phu” là câuchuyện kể về một ngời đàn bà góa chồng ở trấn Kinh Bắc có hai đứa con, một trai,một gái là Tô Văn và Tô Thị Một hôm hai đứa trẻ ở nhà chơi ném đá Tô Văn némvào đầu em Tô Thị chết ngất Tô văn sợ quá bèn bỏ nhà ra đi lu lạc nơi xứ ngời Bà

mẹ nhớ con sau một thời gian thì chết Tô Thị đợc một ngời chủ hàng cơm nuôisau ngời này lên Xứ Lạng mở hàng nem đem Tô Thị đi theo, lớn lên nàng xin ởriêng và mở một cửa hàng ở Kỳ Lừa, rất nhiều ngời đến hỏi cới nhng nàng lại yêumột ngời bán thuốc ở Cao Bằng, hai ngời cới nhau đợc hơn một năm và có một đứacon Một hôm Tô Thị gội đầu ngời chồng thấy sẹo trên đầu vợ hỏi ra mới biết mình

đã lấy em gái Lòng mang đầy mặc cảm tội lỗi Tô Văn đã bỏ đi lính và mãi mãikhông bao giờ trở lại Có thể nói rằng sự lu lạc của nhân vật này là do xuất phát từmột bi kịch gia đình đau đớn, xuất phát từ một tình yêu rất oan trái Còn có nỗi đaunào hơn nỗi đau của con ngời mắc phải tội loạn luân Và dù anh ta có lu lạc đếnphơng trời góc bể nào thì những mặc cảm tội lỗi vẫn đeo bám, ám ảnh suốt đời

Hay truyện “Trầu cau” nói về hai anh em họ Cao giống nhau nh hai giọt

n-ớc, cha mẹ mất sớm, hai anh em mồ côi bơ vơ xin học ở nhà đạo sỹ họ Lu, ông cómột ngời con gái mời bảy tuổi nhan sắc tơi giòn muốn kén ngời anh làm chồng.Hai ngời lấy nhau sống hạnh phúc, nhng một hôm hai anh em đi làm về ngời em b-

ớc vào nhà trớc do hai anh em giống nhau nh hai giọt nớc nên ngời chị dâu đã ômnhầm ngời em Ngời anh vào sau thấy vậy liền chửi mắng ngời em Ngời em vì quábuồn bực đã bỏ đi lang thang, lu đày, anh đi mãi đi mãi lạc vào rừng sâu kiệt sức

mà chết và hóa thành tảng đá ở truyện này nhân vật bớc chân vào quãng đời lu lạc

là do hoàn cảnh thúc ép, đồng thời đây cũng là sự lu lạc xuất phát từ sự hy sinh,

xuất phát từ một tấm lòng vị tha với mong muốn sự ra đi của mình có thể giảiquyết đợc những khổ đau và mang lại hạnh phúc cho những ngời mình yêu.

Nh vậy có thể thấy rằng các nhân vật lu lạc trong truyện cổ dân gian đều lànhững nhân vật ở trong hoàn cảnh éo le ngang trái, những nỗi thống khổ khôngthể giải quyết Và chính do những hoàn cảnh này đã đa nhân vật bớc vào quãng đời

lu lạc

1.3.1.2 Cách miêu tả những cảnh đời lu lạc trong văn học dân gian.

Có thể nói rằng sự ra đời và phát triển của thể loại cổ tích gắn chặt với chế

độ chiếm hữu t sản của xã hội có phân chia giai cấp Trong cuộc đấu tranh xã hộinhân dân ta bằng mồ hôi, nớc mắt và máu của mình, bằng trí tởng tợng hồn nhiên

và lộng lẫy đã khẳng định và xây dựng đợc những nhân vật lý tởng trong truyện cổtích thần kỳ Tinh thần lạc quan yêu đời và lòng thơng yêu quý trọng con ngời làphần cốt lõi nhất của triết lý sống và đạo lý truyền thống của nhân dân ở truyện cổtích thần kỳ Bởi vậy khi xây dựng nhân vật lu lạc tác giả dân gian không chỉ dừnglại ở sự phản ánh và cảm thông đối với những nỗi đau khổ, đắng cay oan trái của

họ mà còn đặc biệt quan tâm tìm cách, tìm đờng giải thoát cho họ, để họ đợc đền

bù xứng đáng Điều này đã quy định cốt truyện Truyện cổ tích bao giờ cũng gồmhai phần, phần mở đầu và phần kết thúc Kết thúc của truyện cổ tích bao giờ cũng

là kết thúc có hậu Nếu phần đầu truyện nhân vật phải chịu bao khổ cực oan ức thìphần cuối truyện nhân vật lại đợc hởng một cuộc sống đầy đủ sung sớng vẹn toàn.Khát vọng đổi đời của nhân vật phải chịu sự lu lạc là biểu hiện ớc mơ công lý củanhân dân về một cuộc sống tốt đẹp hơn cuộc sống hiện tại Trong cảnh sống lầmthan cơ cực bị hắt hủi, bị đày đọa, phải tha hơng cầu thực, phải xa xứ sở, quê hơng

họ mơ ớc có một cuộc sống yên ấm, đầy đủ công bằng Ước mơ ấy đợc gửi gắmmột cách tinh tế, vừa thầm kín, vừa mãnh liệt thông qua những số phận nhân vật lulạc trong truyện cổ dân gian Nh vậy ta thấy trong truyện cổ dân gian cốt truyện vànhân vật tuy khác nhau nhng gắn bó với nhau mật thiết, tuy hai mà một, tuy mộtnhng lại là hai; nghĩa là không thể tách rời biệt lập nhng cũng không thể hợp nhất,hòa đồng Nhân vật trong truyện kể dân gian nói chung không thể thoát ly nằm

ngoài cốt truyện và ngợc lại cốt truyện bao giờ cũng là cốt truyện của nhân vật màchủ yếu là nhân vật chính Tuyệt đại đa số nhân vật của truyện dân gian đều nằmtrong cốt truyện và tồn tại chủ yếu bằng cốt truyện Lời kể thêm ngoài cốt truyệnchỉ nhằm minh họa cho cốt truyện nên ít quan trọng Điều này khác với văn họcthành văn, nhân vật của các loại truyện (bao gồm cả truyện ngắn, truyện vừa,truyện dài) quan hệ với cốt truyện ít hơn, lỏng lẻo hơn và do đó tính độc lập cũngnhiều hơn so với nhân vật của truyện kể dân gian.

Do dặc trng của truyện kể dân gian là đựơc sáng tác và lu truyền theo phơngthức truyền miệng, nên khi miêu tả cuộc sống của những thân phận lu lạc họ không

đi vào miêu tả diễn biến nội tâm của nhân vật nh các loại truyện trong văn học viết

mà các tác giả dân gian chủ yếu hớng vào hành động, việc làm của nhân vật, quahành động và bằng hành động mà thể hiện tính cách và nội tâm của nhân vật Nên

ta sẽ không lấy làm ngạc nhiên khó hiểu khi thấy nhân vật trong truyện dân gianrất ít suy nghĩ, nói năng mà chủ yếu là hành động (đi lại, làm việc), quãng đời lulạc của nhân vật có khi chỉ đợc diễn đạt lại bằng một câu nói, và đợc thể hiện qua

sự ngóng trông của ngời ở lại ở truyện “Hòn vọng phu” quãng đời lu lạc thứ nhấtcủa Tô Văn chỉ đợc thể hiên qua sự nhớ mong đến héo hon của ngời mẹ, quãng đời

lu lạc thứ hai với t cách là ngời chồng cũng chỉ đợc thể hiện qua sự ngóng vọngcủa vợ con

Còn trong truyện “Trầu cau”thì sự lu lạc của nguời em có đựơc miêu tả lạimột cách cụ thể hơn Có thể nói sự miêu tả của các tác giả dân gian về những thânphận lu lạc thật phong phú Sự “ra đi” “lu lạc” là một thử thách đối với nhân vật,nhân vật ra đi là để mong muốn tìm sự giải thoát khỏi hiện thực cuộc sống, khỏihoàn cảnh éo le ngang trái mà mình gặp phải trong cuộc đời (Hòn đá vọng phu,Trầu cau) Sự lu lạc này nh là một cuộc kiếm tìm hạnh phúc

1.3.1.3 ý nghĩa của những quãng đời lu lạc.

Khi xây dựng kiểu nhân vật lu lạc tác giả dân gian không chỉ nhằm phản

ánh và cảm thông với nỗi khổ đau mà nhân vật phải chịu đựng, mà qua đây tác giảdân gian còn muốn gửi gắm một triết lý sống: ở hiền gặp lành Nên tác giả dân

gian đã dùng trí tởng tợng tạo ra những yếu tố thần kỳ, ảo tởng để thay đổi số phậnnhân vật, để tạo ra sự “có hậu” trong cuộc đời họ Trong chuyện “Trầu cau” tuyrằng ngời em vì uất ức buồn tủi đã bỏ nhà, bỏ gia đình đi tha phơng và lạc vàorừng sâu rồi chết Tác giả dân gian đã khéo léo lồng yếu tố thần kỳ vào câuchuyện, cho ngời em hóa thành tảng đá bên bờ suối Ngời anh ở nhà sau khi ngời

em bỏ đi vì thơng nhớ em đã bỏ nhà đi tìm, đi mãi đến bờ suối mệt quá ngủ gụcbên tảng đá mà chết và biến thành một cái cây vững chắc mọc bên tảng đá Ngời

vợ vì thơng nhớ chồng cũng bỏ nhà đi tìm chồng và cũng chêt ngay bên bờ suối,hóa thành cây dây leo quấn chặt vào cái cây mà ngời chồng đã hóa thành sau khichết Chính nhờ sự can thiệp của bàn tay thần linh đã tạo nên cái kết thúc có hậucho câu chuyện

Đây là sự sáng tạo để biến cải hiện thực theo quan niệm và lý tởng thẩm mĩcủa tác giả dân gian Nếu thiếu yếu tố kỳ diệu, thiếu sự can thiệp của bàn tay thầnlinh thì nhiều truyện dân gian sẽ rơi vào tình trạng bế tắc, bất hạnh lại mãi bất hạnh

mà thôi Triết lý ở hiền gặp lành, ở ác gặp ác và lý tởng thẩm mỹ cao đẹp của nhândân sẽ không thực hiện đợc Yếu tố thần kỳ này hết sức quan trọng trong việc thểhiện khát vọng đổi đời của nhân vật bất hạnh nó là chiếc cầu nối cho nhân vật bớc

từ cuộc đời bất hạnh sang cuộc đời sung sớng hạnh phúc ớc mơ và niềm tin đạo lýcủa nhân dân đã trở thành hiện thực trong thế giới kỳ diệu Đây chính là vể đẹpmang màu sắc tạo nên sức hấp dẫn riêng cho truyện cổ tích.Đặc điểm này khác hẳnvới đặc điểm của nền văn học hiện đại sau này ở văn học hiện đại kết thúc củanhân vật không có sự can thiệp của các yếu tố thần linh, không phụ thuộc vào ýthích chủ quan của tác giả mà kết thúc đó dựa vào sự phát triển tính cách của nhânvật, phụ thuộc vào hoàn cảnh mà nhân vật đang sống

1.3.2 Kiểu nhân vật lu lạc trong văn học trung đại.

1.3.2.1 Kiểu nhân vật lu lạc trong văn học trung đại và những hoàn cảnh

lu lạc của nhân vật.

Trong văn học trung đại hầu hết các truyện đều đợc xây dựng theo mô tuýp:Gặp gỡ - ly tán - đoàn tụ vì thế trong hầu hết các truyện này đều có những nhân vật

lu lạc Khác với nhân vật trong truyện cổ dân gian, và nhân vật trong truyện hiện

đại nhân vật lu lạc trong truyện nôm nhìn chung đều là những ngời phụ nữ, đây lànhững con ngời phải chịu bao nhiêu bất hạnh, họ bị những lễ giáo phong kiến ràngbuộc ghì sát đất không thể ngẩng đầu lên đợc Trong cái xã hội phong kiến ấykhông phải chỉ những ngời phụ nữ mới bị sự đè nén áp bức nhng họ là những ngờichịu nhiều đau khổ hơn ai hết bởi trong xã hội ấy họ bị xem là kẻ vô loài Trongcác truyện nôm thời trung đại thì các nhân vật gặp phải những đắng cay đau khổnhiều nhất vẫn là ngời phụ nữ Nh Thúy Kiều trong Truyện Kiều của Nguyễn Du,Kiều Nguyệt Nga trong truỵên Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu, nàng ThoạiKhanh trong Thọai Khanh - Châu Tuấn…tất cả những ngời phụ nữ này đều phảichịu cảnh đời lu lạc

Và hoàn cảnh dẫn đến sự lu lạc của những nhân vật này cũng khác so vớitruyện cổ dân gian cũng nh truyện hiện đại Có thể nói rằng hoàn cảnh lu lạc củacác nhân vật trong truyện nôm đều là do yêu cầu của cốt truyện chi phối, bởi cáctruyện nôm do đều đợc xây dựng theo mô tuýp nên bắt buộc dù thế nào đi chăngnữa thì nhà văn vẫn phải cho nhân vật của mình chịu số kiếp lu lạc để đảm bảo chocâu truyện diễn ra đúng theo mô tuýp đã định Vì thế có thể xem đây là kiểu lu lạcmang tính ớc lệ Điều này cũng khác với văn học dân gian , trong văn học dân giankhông mang tính ớc lệ, sự lu lạc của các nhân vật trong các tác phẩm văn học dângian đều là do yêu cầu của cuộc sống thực sự chứ không phải là do cốt truyện, sự l-

u lạc của các nhân vật trong tác phẩm văn học dân gian là nhằm thể hiện một dụng

ý nghệ thuật của tác giả dân gian, họ muốn thông qua đó để gửi gắm một quanniệm về cuộc sống, nh quan niệm về sự thủy chung, quan niệm về một chân lý ở

hiền gặp lành…

1.3.2.2 cách miêu tả những cảnh đời lu lạc trong văn học trung đại.

Trong văn học dân gian khi miêu tả về cuộc sống của những nhân vật lu lạccác tác giả dân gian không đi sâu vào miêu tả diễn biến nội tâm của nhân vật, mà

họ chỉ chủ yếu hớng vào hành động, việc làm của nhân vật để qua hành động vàbằng hành động mà thể hiện tính cách và nội tâm của nhân vật Họ không miêu tả

cụ thể quãng đời lu lạc của nhân vật mà cả quãng đời này có khi chỉ đợc tác giảdân gian nói bằng một câu hoặc có khi nó đợc thể hiện bằng sự ngóng vọng củanhững ngời ở lại Còn trong văn học trung đại lại khác, quãng đời lu lạc của cácnhân vật đợc các tác giả miêu tả một cách cụ thể, tỉ mỉ, ngời đọc có thể nhận thấy

rõ sự lu lạc ấy diễn ra trong quãng thời gian bao lâu, nhân vật đã phải chịu nhữngnỗi bất trắc, những nỗi thống khổ nh thế nào? Nh trong Truyện Kiều quãng đời lulạc của Thúy Kiều đợc Nguyễn Du miêu tả một cách rõ nét qua quãng thời gian m-

ời lăm năm với bao nỗi thống khổ.Vốn là một thiếu nữ tài sắc vẹn toàn con một gia

đình gia giáo, có đạo đức trong sáng nhng vì chữ hiếu đã phải bán mình chuộc cha,cứu em, để rồi rơi vào tay bọn buôn ngời và phải trải qua cuộc sống “Thanh lâu hailợt thanh y hai lần” Hay trong truyện Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu, KiềuNguyệt Nga cũng vì một chữ “Trinh”mà lâm vào cuộc đời lu lạc Quãng đời lu lạc

ấy của nàng chỉ để bảo vệ và chứng minh cho sự thủy chung Có thể nói tất cảquãng đời lu lạc cùng những nối bất hạnh mà nàng gặp phải đều đợc Nguyễn ĐìnhChiểu miêu tả một cách cụ thể Chính nhờ sự miêu tả nh thế nên ngời đọc càng dễcảm nhận đợc nỗi đau của sự lu lạc mà nhân vật phải chịu đựng

1.3.2.3 ý nghĩa của những quãng đời lu lạc.

Các tác giả văn học trung đại khi xây dựng và miêu tả lại quãng đời lu lạccủa nhân vật đều chỉ nhằm làm sao cho đảm bảo mô tuýp đã định: gặp gỡ - Li tán -

đoàn tụ Đó nh là một Barie nghệ thuật mà các văn sĩ phải tuân theo Nên trongtruỵên nôm dù nhân vật trong quãng đời lu lạc có gặp bao bất trắc, bao khổ cựcthậm chí đã chết đi rồi thì các tác giả vẫn phải cứu sống họ(dựa vào yếu tố thầnlinh) để họ hoàn thành nốt chặng cuối của cuộc đời là “đoàn tụ” Từ đây ta có thểthấy sự lu lạc của nhân vật trong truyện nôm chỉ nhằm phục vụ cho kết cấu câuchuỵên Điều này khác với văn học dân gian đồng thời lại hoàn toàn khác với đặc

điểm của nền văn học hiện đại

Tuy nhiên cũng giống nh trong truyệndân gian,truyện nôm cuộc đời nhânvật vẫn phải phụ thuộc vào những yếu tố thần linh, bị các yếu tố này chi phối Nếukhông có sự can thiệp của bàn tay thần linh, của các yếu tố thần kỳ thì nhân vật sẽrơi vào bế tắc, không tự tìm đựơc lối thoát cho cuộc đời mình.không thể thoát rakhỏi số kiếp lu lạc đựơc Nh trong Truyện kiều của Nguyễn Du khi Thúy Kiềunhẩy sông Tiền Đờng tự vẫn tác giả đã phải cho xuất hiện yếu tố thần linh báomộng cho vãi Giác Duyên ra vớt Kiều, vì thế sau này mới có chi tiết Kim Trọngtìm gặp lại đợc Kiều và hai ngời đoàn tụ sau mời lăm năm xa cách Có thể nói rằngnếu không có yếu tố thần linh can thiệp thì không những nhân vật không tự giảithoát đựoc mà chính cả tác giả cũng lâm vào bế tắc, không thực hiện đợc ý đồ nghệthuật của mình.

cHƯƠNG 2 Nhân vật lu lạc trong “Chân trời cũ”.

2.1 Từ cuộc đời đến văn chơng.

2.1.1 ảnh hởng của hai dòng máu Hoa -Việt.

HồDzếnh tên thật là Hà Triệu Anh Sinh năm 1916 mất năm 1991 Cha là HàKiếm Huân di c từ Quảng Đông - Trung Quốc sang Việt Nam vào những năm cuốithế kỷ XIX, gặp mẹ ông là Đặng Thị Văn một cô lái đò trên sông Ghép thuộc tỉnhThanh Hoá Hai ngời lấy nhau sinh sống bằng việc buôn bán đổi chác trên một con

đò dọc ở các bến sông, sau đó định c ở làng Đông Bích xã Hòa Trờng (nay là xãQuảng Trờng- Quảng Xơng, Thanh Hoá) HồDzếnh thuở nhỏ đã phải cùng gia đình

di c nhiều lần, sống ở nhiều vùng đất, lên vùng rừng Nh Xuân, Thanh Hoá, trở

xuống Quảng Xơng rồi lại lên thị xã Thanh Hoá, sau đó ra Hà Nội học và sống tựlập.

Vào những năm cuối của thập kỷ ba mơi khi HồDzếnh bắt đầu viết văn thìvăn chơng đã trở thành một nghề - nghề sống của nhiều cây bút Nhng vớiHồDzếnh viết văn chỉ là để giải toả những bức xúc nội tâm cho vơi nhẹ nỗi buồn

Đúng nh Vơng Trí Nhàn đã nhận xét: “Từ góc độ tâm lí sáng tác mà xét, văn phẩmcủa ông có vẻ nh một minh chứng xác thực cho cái điều thỉnh thoảng các nhà vănvẫn nói: Viết văn ấy là phơng tiện duy nhất để con ngời thoát khỏi sự đơn độc” Có

lẽ vì thế mà HồDzếnh không riết róng theo đuổi nghề văn, ông chỉ “luôn đi bênmép của cuộc đời văn chơng”

Hơn bẩy mơi thập kỷ HồDzếnh đã chứng kiến, đã trải qua không ít bể dâu,

đen bạc của cuộc đời vốn rất đa đoan Và có lẽ ông thuộc số ít những ngời biết và

đủ bản lĩnh để im lặng, im lặng đến bình thản Ông lặng lẽ sống, lặng lẽ chấpnhận, lặng lẽ vợt trải chiêm nghiệm và sàng lọc để chỉ còn lắng lại trong lòng mộttình yêu thơng, nhân ái mênh mông.Và rồi cũng trong lặng lẽ ông gieo vào giữacuộc đời và trong trang sách những âm thầm thơng mến ấy ở HồDzếnh và nhữngnhân vật văn học của ông có một sự đồng điệu tuyệt diệu ở sự lặng lẽ nén chịu vàyêu thơng thầm lặng

Cái vẻ lặng lẽ, trang trải, xẻ chia, giọng văn tự nhiên man mác buồn và rủ rỉmiên man nh một dòng tâm sự phải chăng đó chính là ánh xạ của quan niệm vănchơng, của cá tính và tâm hồn HồDzếnh Điều này tạo nên một nét hấp dẫn riêng,

đầy sức ám ảnh, đầy sức gợi của những trang văn HồDzếnh

Ngời viết lặng lẽ kí thác trao gửi, ngời đọc cũng trong lặng lẽ để cảm nhận

Cứ nh thế tạo nên một sự đồng cảm giữa HồDzếnh và các thế hệ độc giả của ông.Không ồn ào, không tạo những choáng váng đột ngột, không là một “niềm kinhdị”, “Chân Trời Cũ” lặng lẽ tìm tới sự tri kỉ, tri âm, lặng lẽ “kết nén” trong tâm tìnhngời đọc HồDzếnh đã tự bộc bạch: “… Tôi là kẻ ít tin nhất rằng, loài ngời đẻ ra là

đã có sẵn cái tài trong óc Cho nên đợc mang danh là nhà văn tôi thấy thẹn thùngbiết mấy! Do những tình cờ của hoàn cảnh xô xát với đời, chúng ta, để cố gắng nói

ra nỗi lòng u kín, đã nghiêng về cuộc sống bên trong Nhng trên cả tình và tài, trênnhững vinh hạnh chói loà, nhiều khi rất không chân thật, một điểm sáng lấp lánh từngàn thu, một “Triều Thiên” mà thế kỷ nào cũng ao ớc, thèm khát, đó là Tấm Lòng

” (tự sự của tác giả, 7.1946 Chân Trời Cũ- tái bản lần 2)

Mang trong mình hai dòng máu Hoa - Việt, HồDếnh là con trai một ngờiTrung Quốc tha hơng đến Việt Nam vào những năm cuối cùng của thế kỷ XX,trong một buổi chiều “nắng tắt dần chỉ còn có ánh vàng pha sắc tím” với ánhhoàng hôn “u hoài nh một chinh phụ nhớ chồng” Con sông Ghép mênh mang, một

điểm dừng tình cờ trên con đờng lu lạc của ngời lữ khách bỗng trở thành một điểmhẹn của duyên phận con ngời Đây là nơi gặp gỡ, cũng là nơi kết tóc xe duyên chongời lữ khách tha hơng cùng ngời con gái hiền lành vui tính đã chèo đò chở ôngqua sông Để rồi từ đó nó trở thành nơi định c lập nghiệp của ngời khách này

Vì thế trong kí ức của mình ngày còn nhỏ, HồDếnh thờng thấy cha hay “ngồingó ra khoảng cao rộng lâu hàng giờ không nói và thỉnh thoảng gợi về cho tôi bằngnhững câu chuyện kín đáo hơn tiếng thở dài của ngời, cả một xứ Trung Hoa bí mật,cái tình yêu tiềm tàng trong tôi âm thầm nh một niềm đau xót” (Trong BóngRừng) Cha ông vẫn thờng dạy con rằng “trong đời một ngời đàn ông không nên sợgì hết, cứ thẳng mà tiến, ngang nhiên mà làm” Có lẽ ngoài những thuộc tính cốhữu trong bản chất của dòng máu Trung Hoa mà ông truyền sang cho con traimình, thì tính tình, t chất, nỗi trầm mặc và những lời dạy bảo con kiểu đó của ông

đã ảnh hởng rất nhiều đến t chất HồDzếnh sau này

Bên cạnh đó ngời mẹ Việt Nam đã ảnh hởng đến ông không nhỏ, chính cô lái

đò Việt Nam với “những điều kiện cần thiết cho sự gây dựng hạnh phúc gia đình

và sự bền vững của nòi giống” này đã truyền sang cho con trai mình những đứctính vị tha và lòng trắc ẩn Để rồi sau này HồDzếnh biết nghiêng xuống trớc những

số phận bất hạnh, những rủi ro của cuộc đời mình một cách âm thầm lặng lẽ

2.1.2 ảnh hởng của quê hơng.

Cha là ngời Trung Quốc, mẹ là ngời Việt Nam HồDzếnh có cùng một lúc hai

tổ quốc, hai quê hơng, nên trong tâm hồn ông luôn tồn tại hai thứ tình yêu, một

tình yêu dành cho quê cha, một tình yêu dành cho quê mẹ HồDzếnh yêu cả haiquê hơng, không thể nói ông yêu tổ quốc Trung Hoa quê cha hơn hay yêu tổ quốcViệt Nam quê mẹ hơn HồDzếnh từng tâm sự “có ai hỏi tôi yêu nớc Nam hay nớcTrung Hoa thì tôi chỉ còn biết khóc! Tôi khó mà nói ra đây cái tâm trạng phức tạpcủa một ngời mà huyết quản chứa đựng hai thứ tinh hoa, ngoài sự để cho lòngmình rung động đến tận cùng vì tâm tình ngàn đời không có ngời phân giải”(Thằng Cháu Đích Tôn).

Hai thứ tình yêu này tuy cùng xuất phát từ một trái tim đa sầu đa cảm nhnglại rất khác nhau Ông yêu quê mẹ bằng tình yêu đối với những con ngời cụ thể

Ông yêu ngời mẹ Việt Nam đa cảm, dịu dàng, cần cù, tần tảo Yêu ngời chị nuôitận tụy cần cù nhng gặp cuộc đời đầy bất hạnh Yêu ngời anh rể hụt hiền lành, yêungời chị dâu suốt đời nín nhịn, yêu một em Fin xinh đẹp và thờ ơ, yêu chị Đỏ Đ-

ơng mang trong mình cái buồn muôn kiếp…HồDzếnh yêu họ bằng tình yêu máuthịt và hàm chứa sự biết ơn Không chỉ là tình yêu với những con ngời cụ thể.HồDzếnh còn yêu vô cùng tha thiết với cái mảnh đất đã nuôi ông lớn lên “Hỡi nớcViệt Nam!Tôi nghiêng lòng xuống ngời, trên những luống cày mà hơng thơm cònphảng phất, vì tôi đã từng uống nớc và nói tiếng nói của ngời, vì tôi đã thề yêu ngờitrên bậc tuyệt vời của tôn giáo Trên những dải đất súc tích của những tinh hoa vănchơng và những công trạng lịch sử (Chị Yên) HồDzếnh cũng đã tự bộc lộ điềunày: “lòng yêu quê hơng-một cái làng nhỏ bé ngày nay không còn tên nữa - nhất làlòng yêu mẹ là yếu tố giúp tôi sáng tác Hơn nữa từ thuở thơ ấu, thờng đọc nhữngtruyện nh Tống Trân Cúc Hoa, Phan Trần, Kim Vân Kiều cho mẹ nghe, và trongkhi đọc cả hai mẹ con cùng khóc mỗi khi gặp những cảnh cảm động…Sức cảmnhận về cái đẹp của tiếng Việt đã giúp tôi có cái hoài bão làm sao viết đợc nhữngtrang văn trong sáng và nhuần nhị.( Hỏi chuyện trực tiếp tác giả ngày 23.5.1991 -

Lê Quỳnh Trang )

Ngợc lại HồDzếnh yêu quê cha bằng tất cả sự ngỡng vọng về không gianhuyền thoại, một truyền thống văn học lịch sử rực rỡ, một không gian tuyệt đỉnhcủa cái đẹp cổ điển Ông yêu quê nội nh yêu một cõi mơ vì ông cha bao giờ thấy

Quê nội là một cái gì đó lung linh huyền ảo qua câu chuyện mà ngời cha kể lại Đó

là một gia đình “Có một vị trí hùng dũng ở bên Tàu, một căn nhà rộng với một khuvờn mênh mông, bao vây xung quanh là một tờng thành chắc chắn dày gần nửa th-

ớc Thêm nữa trong nhà tôi lại có hai khẩu súng Ba tôi kể rằng nhà tôi vốn khôngbao giờ bị cớp, vì linh hồn cụ tôi - chết rồi mà vẫn hống hách - báo mộng về chocon cháu và hứa giữ gìn của cải trong họ”

Nhng ác thay cái quá khứ hùng dũng ấy chỉ còn trong kí ức, trong những câuchuyện Tất cả những hào quang ấy chỉ còn vỏn vẹn trong cái dọc tẩu và con ngựatrắng kim hoa - gia tài sau khi bị dì ghẻ cuỗm đi - và rốt cục cũng bị bán nốt khigia đình khánh kiệt Và những hào quang ấy có còn chăng trong mỗi con ngời thìcũng chỉ là thứ hào quang lỡ dở Ngời bố suốt ngày bên bàn đèn thuốc phiện, ôngchú họ keo kiệt thăm thẳm bên trời Bắc…và sau rốt những tình cảm thiêng liêng ấychỉ còn phơ phất những làn khói hơng ảm đạm vật vờ trên bàn thờ ngời cha Có thểnói ở HồDzếnh quê nội hiện lên với những nét khúc xạ mờ nhạt đó là cái “mùi ét-xăng” dễ chịu toả lại sau chiếc ôtô, hay là một vài cái xe ngựa thỉnh thoảng “đỗ lạingoài cổng, đem đến nhà tôi những ngời ngoại quốc”

Vậy là HồDzếnh yêu quê nội nh yêu một cõi mơ, với tất cả sự lung linhhuyền ảo Nhng khi những con ngời từ cõi mơ ấy hiện ra thì tình yêu đó biến mất

và thay vào đó là một thứ tình cảm khác, đó là lòng khinh ghét Bởi những con

ng-ời ấy, những chú Nhì, những thằng cháu đích tôn, những con ngng-ời từ biên giới khácsang đều là những con ngời bù nhìn, bủn xỉn Ông viết: “từ đấy chúng tôi có những

ý nghĩ không tốt về một phần cái đại gia đình mất tăm trên cái dải đất Trung Quốc.Chúng tôi yên trí rằng chú hay bác, cậu hay mợ, tất cả cũng chỉ là những ngời keokiệt nh nhau, nh chú Nhì của tôi không hơn, không kém” hay “Từ đấy, tôi gieo áccảm vô lý xuống đầu thằng cháu xa lạ Tôi hạch sách nó, kèn cựa nó” (Thằng Cháu

Đích Tôn) Chỉ đến khi ngời cha HồDzếnh mất đi ông mới nhận ra một điều rằngnhững con ngời ấy có đáng ghét thì dù sao cũng gợi cho ông một chút tình thơngmáu mủ, một chút tình quê hơng xứ sở

HồDzếnh suốt đời sống ở quê ngoại, nhng trong tâm tởng ông vẫn luôn daydứt, bùi ngùi, mơ màng đến một xứ sở xa lăng lắc, mù biệt tăm Bởi quê ngoại ViệtNam có một tập tục từ ngàn đời nay là đứa trẻ nào cũng phải lấy quê cha làm gốccủa mình, và bất kì ngời phụ nữ nào cũng phải lấy quê chồng làm quê mình.HồDzếnh là một ngời ngoại lệ chỉ riêng điều này thôi cũng khiến cho HồDzếnh cónhiều mặc cảm rồi Vì thế mà dù HồDzếnh có yêu quê ngoại đến mấy đi nữa, vàquê ngoại có yêu ông bằng tình yêu bao la vô tận của một ngời mẹ hiền thì ôngcũng không tránh khỏi cái mặc cảm này- mặc cảm đây vẫn chỉ là mảnh đất quêngoại và mình chỉ là một kẻ ở nhờ Bởi ngoài ngời mẹ ra chẳng còn sợi dây nàokhác nối HồDzếnh với đất nớc Việt Nam cả Đối với quê ngoại HồDzếnh luôn ởtrong tình thế chân trong chân ngoài và quê hơng ấy vừa là thực vừa là không thực,gần gũi đấy mà lại xa xôi đấy.

Với quê nội thì cũng thật trớ trêu trong con mắt của những ngời Tàu chínhthống HồDzếnh không đợc coi là ngời Tàu nữa Những chú Nhì, những thằng cháu

đều coi ông nh vậy Và ngời đầu tiên nghi ngờ lại chính là cha của ông Trongtruyện ngắn “Ngời Chị Dâu Của Tôi” ông viết: “Dòng máu Trung Hoa thấm đến

ba anh em chúng tôi thì không còn đợc nguyên chất nữa Ngời lo đến cái ngày lạcgiống nhất chính là cha tôi” Duy chỉ có một ngời đó là ngời chị dâu coi HồDzếnh

là ngời cùng gốc gác với mình vì ngời chị dâu cũng là ngời Trung Hoa Nhng oáioăm thay ngời chị dâu ấy sau vài năm về làm dâu ở Việt Nam đã trở thành ngời

đàn bà Việt Nam đặc, ngời đàn bà này cũng lạc giống mất rồi “từ chiếc áo dài hoa,

đôi giày nhiễu, chị tôi đã nhũn nhặn đổi sang bộ quần áo màu chàm thâm, đôi dép

da trâu mà chị tôi không bao giờ tháo ra nữa” Tuy là một ngời có hai quê hơng

nh-ng tronh-ng “Chân Trời Cũ” ta lại thấy một cái tôi manh-ng đầy mặc cảm mà mặc cảmlớn nhất là mặc cảm thiếu quê hơng Đây là mặc cảm đau đớn giằng xé trong tâmhồn tác giả, bởi đối với quê mẹ ông là kẻ sống nhờ, đối với quê cha thì ông chỉ làngời mất gốc Để rồi cuối cùng ông chìm vào mặc cảm thiếu quê hơng, mặc cảm bị

bỏ rơi, bị lãng quên Đây chính là nguyên nhân giải thích tại sao trong tác phẩmcủa mình HồDzếnh hay viết về những số kiếp lu lạc đến thế Chính HôDzếnh cũng

từng tâm sự: “dòng máu Trung Hoa đến tôi không còn nguyên vẹn nữa Nhng đó làdòng máu của cội nguồn quê cha đã hoà chung cùng dòng máu Việt Nam để làmnên tâm t, tình cảm và văn phong của Chân trời cũ Thêm vào đó là cuộc sống quá nghèo nàn, tù túng của một làng quê với những số phận của con ngời hẩm hiu,nghèo khổ mà tôi gần gũi, thân yêu ngay từ khi còn thơ ấu, đã tạo dựng cho tôi cái

“đất” để viết văn và trở thành cảm hứng khơi nguồn cho tôi trong sáng tác (Hỏichuyện trực tiếp tác giả ngày 15.5.1991-Lê Quỳnh Trang

ba tôi mất Dì ghẻ tôi đã nhanh nhẹn chiếm hết đợc của cải của ba tôi và khôn khéosang tên ngay từ hồi ba tôi còn sống Mẹ tôi không có gì cả ngoài ba thằng con traiphải nuôi và một cái bàn thờ của ba tôi phải dọn sửa Mẹ tôi bảo dì tôi là con một

đứa hái củ nâu, dì tôi chối phắt cái gốc tích ấy đi và trả lại cho mẹ tôi hai tiếng “lái

đò” Rồi hai ngời đánh nhau “chính những cuộc cãi lộn vặt vãnh giữa mẹ với dì,những cảnh túng thiếu diễn ra trong sinh hoạt hàng ngày đã nhuộm xám tuổi thơcủa cậu bé có trái tim đa cảm HồDzếnh thấy mình bơ vơ ngay trong cuộc sống củamình nên luôn “lu luyến một cái gì xa quá h huyền quá”

Đây chính là những nguyên nhân giúp ta có thể dễ dàng lí giải tại saoHồDzếnh lại luôn hớng ngòi bút của mình đến những thân phận lu lạc Và cũng vìthế mà ta thấy rằng không chỉ ngời cha lu lạc, ngời chị dâu lu lạc mà bất cứ aitrong gia đình của HồDzếnh : chú Nhì, chị Yên, em Dìn, anh đỏ Phụ, ngời anh traixấu số…đã đợc HồDzếnh để mắt tới thì đều là những thân phận lu lạc Đều có sứcgợi trong tâm trí ngời đọc bởi cái thế giới mang nặng nỗi buồn sầu sâu thẳm trong

tâm hồn họ- tâm hồn của những kiếp ngời lu lạc Trong lời tâm sự đợc in trên tạpchí Sông Hơng (Huế) số 1.1983 HồDzếnh cũng đã nói: “nhân vật, hoàn cảnh, cả

đối thoại, tất cả đều đợc viết lại đúng những gì tôi con giữ trong trí nhớ Nhiềunhân vật của Chân trời cũ vẫn còn: em Dìn nay là một cụ bà sống trong một bảnlàng ở Hà Tiên Một vài nhân vật khác, sau giải phóng tôi con gặp ở Sài Gòn, hoặchiện đang sống ở bên Pháp…Năm ấy tôi mới hai mơi tuổi, cha có ý định triết lí nàocả để làm một nhà văn Tôi chỉ ghi chép lại những điều mắt thấy tai nghe, về sốphận trôi dạt của những con ngời mà tôi đã chứng kiến và đã làm tôi xúc động” Cái quan trọng nhất trong sáng tác của một nhà văn là làm sao có đợc nhânvật đọng lại trong lòng ngời đọc Nh nói đến Nguyễn Du ngời ta nhớ ngay đếnThuý Kiều, Hoạn Th, Sở Khanh…Nói đến Nguyễn Đình Chiểu là nhớ đến Lục VânTiên, Kiều Nguyệt Nga Điều này nghĩa là nhân vật phải có một cái gì đó thậtriêng, thật độc đáo Nhiều khi không nhất thiết là toàn bộ hình tợng mà có thể chỉ

là một vài nét cá tính, HồDzếnh đã làm đợc điều này Khi nhắc đến HồDzếnh cùng

Chân trời Cũ ngời đọc lại nhớ ngay đến những số phận lu lạc.

2.2 Những nẻo đờng lu lạc của nhân vật trong Chân trời cũ của HồDzếnh.

2.2.1 Kiểu nhân vật lu lạc trong chân trời cũ của HồDzếnh

Đọc tác phẩm của HồDzếnh dờng nh ấn tợng để lại trong lòng ngời đọc sâusắc và mãnh liệt đó chính là nỗi ám ảnh về những số kiếp lu lạc của các nhân vật.Cuộc đời lu lạc, gieo neo, tăm tối đầy những khổ đau, trăn trở dằn vặt của nhữngngời thân trong gia đình ông, và của cả những ngời hàng xóm dờng nh đã ăn sâuvào tiềm thức, ngấm vào từng mạch máu trong con ngời ông, để rồi nó cứ đảo đi

đảo lại từ tác phẩm này đến tác phẩm khác, từ câu chuyện này đến câu chuyệnkhác tạo thành một hệ thống

Có thể nói cảm hứng nghệ thuật trong Chân trời cũ đã ra đời trên cơ sở củanhững hoài niệm Đó là hoài niệm về những ngời ruột thịt thân thiết trong gia đình

ông mà những số phận con ngời dờng nh không một lần đợc hạnh phúc mỉm cời

Ngợc lại cuộc sống của họ triền miên trong những ngày buồn đau hiu hắt ở đâymỗi truyện là một ký ức về số phận con ngời đợc khắc họa một cách sinh động Đó

là nàng dâu Trung Hoa “làm dâu một gia đình cơ khổ, làm vợ một ngời chồngkhông bằng ngời, làm một ngời đàn bà lu lạc”, là một Ngời anh xấu số, một chúNhì “dẫu keo kiệt, dẫu hiểm hóc, nhng là cái bóng chiều còn sót lại của một chi họgần nhất, và cũng bắt đầu xa nhất của chúng tôi nh bóng chiều dần tan trên cánh

đồng rộng rãi”, một chị Đỏ Dơng mà cuộc đời đen bạc, một chị Yên mà cuộc đờichỉ là những chuỗi ngày đau khổ, một anh Đỏ Phụ chỉ vì những lận đận trong tìnhduyên mà anh phải bán cả quãng đời còn lại của mình với mời đồng bạc để bắt đầumột cuộc đời làm phu bên tân Thế Giới Đó là ngời mẹ mà hình bóng bà bàng bạchiện lên sau hầu hết các câu chuyện mà trong đó nh một dấu son là kỷ niệm về lần

bà xoay tiền đóng học phí cho con khiến nó cứ đeo đẳng trong ông nh một nỗiniềm day dứt Đó là ngời cha mà sự ra đi của ngời đã để lại nỗi hoang vắng đến nỗi

ông cảm thấy tâm hồn mình ngày càng trống trải, heo hút…

Qua đây có thể nói rằng những thân phận lu lạc trong Chân trời cũ chính lànhững ngời thân trong gia đình tác giả Tất cả những câu chuyện này đều đợc hồinhớ lại qua sự quan sát tinh tế, qua những rung động thực sự của trái tim nghệ sĩ

2.2.2 Những hoàn cảnh lu lạc của nhân vật trong Chân trời cũ.

Sự lu lạc nh một mạch ngầm ăn sâu vào trong dòng nhân vật của HồDzếnh.Dờng nh tất cả những con ngời, những nhân vật có mặt trong tác phẩm của ông đều

là những con ngời lu lạc hoặc mang mặc cảm thiếu quê hơng, thiếu gia đình Tuynhiên mỗi số phận, mỗi cảnh đời nhỏ nhoi ấy lại mang một hoàn cảnh lu lạc khácnhau, mỗi cuộc đời ấy trôi dạt về muôn hớng của dòng sông Đó nh là những chấmlửa nhỏ trôi trên dòng sông cuộc đời mênh mang không xác định, không tìm đợcbến bờ cho mình

Đó là những anh đỏ Đơng “ngời dân đinh của xã Hoà Trờng kia, giữa lúcmáu trai cuồng loạn trong ngời, đã ném cày, bỏ vợ, vất bà con bớc lên tàu sang…tân thế giới” Sau khi đã “ngừng lỡi cày đang thao thao rẽ những luống cổ điển trên

mảnh đất nghìn đời để nghe ngóng một tiếng gọi từ nơi nào đó vẳng lại” (Sángtrăng suông) Anh đỏ Đơng rời xa quê hơng bớc vào cuộc đời lu lạc với mongmuốn đi làm ăn hòng thay đổi cuộc sống, khát khao cuộc sống mới tơi đẹp hơn.Nhng ngờ đâu phút anh bớc chân ra đi cũng là phút anh mãi mãi phải lìa xa quê h-

ơng, mãi mãi không bao giờ quay trở lại Và để lại sau anh là một ngời vợ đỏ mắtchờ trông “Ngời thiếu phụ đã chết lòng trong một niềm đợi chờ đau xót, bây giờtrở lại sống với công việc tầm thờng, nhỏ mọn, nối sáng theo chiều, qua mùa hạsang mùa thu.” Và cuối cùng là “Xa xa Và xa Lòng chị đỏ Đơng tởng tợng làmsao ra cái mầu mênh mông của biển cả, để với qua đó một ngời đã mang đi nửacuộc đời của chị”

Đó còn là anh đỏ Phụ từ giã cuộc đời sông nớc vốn đã trôi nổi lu lạc củamình để bớc vào một cuộc đời lu lạc khủng khiếp hơn: đi phu sang tân thế giới, đểtrở thành thành viên của đoàn quân mà ở đó “chỉ sau một cử chỉ khô, gọn là nhậnmón tiền định mạng con ngời chợt cảm thấy hoang mang nghe nh có nhát dao nàocắt đứt lìa mình khỏi cuộc đời thân thuộc, khỏi quê hơng thân thích (Anh đỏ Phụ).Anh đỏ Phụ ra đi với tâm trạng chán chờng, tuyệt vọng, bế tắc Cái nỗi đau tinhthần cộng thêm cái chán chờng vì gánh nặng cơm áo đã đẩy anh vào con đờng lulạc mà kết thúc là mãi mãi không có đờng về

Đó còn là ngời chị dâu- một ngời đàn bà Trung Hoa chính thống đã lấychồng và phải gửi thân ở một phơng trời xa lạ và sống dới sự dửng dng của mọi ng-ời: “chị sống dới sự lãnh đạm của mọi ngời, trừ anh cả tôi - chồng chị, và tôi” đểrồi ngời đàn bà ấy “buồn khổ sàng từng hạt mắm xuống nong, trong khi trời chiềutừng giọt hoàng hôn xuống tóc” Và cuối cùng “ngời đàn bà ấy thôi không bao giờcòn dám hy vọng trở về quê hơng nữa” (Ngời chị dâu tôi) Nguời đàn bà này phảichịu tình cảnh lấy chồng xa xứ, sống lạc lõng trên quê hơng ngời nên trong tâmhồn luôn mang nặng một mặc cảm thiếu quê hơng Cái mặc cảm lu lạc luôn luôn

đè nặng tâm hồn nhỏ nhoi yếu đuối này Đây có thể xem là một linh hồn yếu đuối

đã chịu nhiều sự dè bỉu của thực tại Một linh hồn cả đời không thanh thản Cảcuộc đời là nỗi ngóng vọng trông chờ về nơi chôn rau cắt rốn Nhng khát vọng vẫn

chỉ là khát vọng Hiện thực tàn nhẫn đã làm cho cái khát vọng kia không bao giờtrở thành hiện thực, quê mẹ mãi mãi lùi xa tất cả còn lại ở ngời đàn bà này chỉ lànhững mặc cảm về sự lu lạc.

Đó còn là tình cảnh của cô bé Dìn (Em Dìn), ở cái tuổi mời lăm thơ mộng,

em đã dệt cho mình một mối tình đầy hồn nhiên trong sáng Và ngời con gái hồnnhiên ngây thơ này đã không ngờ rằng mình phạm một tội rất thông thờng đó làyêu vì nhẹ dạ Sự nhẹ dạ của ngời em gái ngây thơ ấy đã là cái cớ rất tốt cho ngời

mẹ “tôi” dè bỉu xỉa xói “phe địch”, còn bà dì cho dù không lấy gì làm sung sớngcũng phải hành hạ con mình theo lối “giận cá chém thớt” không chịu nổi cái ngụcthất tinh thần của lễ giáo phong kiến, cả sự hằn học nhục mạ coi khinh em đã phải

“ra đời” mà đáng ra nếu ở hoàn cảnh khác chỉ cần trách mắng hay là một sự trừngphạt là đủ nhng ác hại thay Dìn lại là thành viên của một gia đình mà tất cả nhữngbất hoà đã làm nó trở nên nghiệt ngã, độc ác Nó trở thành nạn nhân của “cuộcphân tranh ngấm ngầm và ra mặt giữa hai phe” mẹ “tôi” và dì ghẻ Để cuối cùngDìn đã mãi mãi phải chịu cuộc đời lu lạc nổi trôi, để mãi mãi không bao giờ còn đ-

ợc về với gia đình, để một mặc cảm tội lỗi đeo bám suốt cuộc đời lu lạc Khôngbiết giữa bão táp cuộc đời số phận nhỏ nhoi kia sẽ trôi dạt về đâu, đi đâu khi cha

đủ sức cầm lái con đò của đời mình Cái bóng ngời nhỏ bé lủi thủi dần mất húttrong đêm ba mơi tết dờng nh cứ mãi lởn vởn ám ảnh trong tâm trí độc giả

Số kiếp lu lạc dờng nh cha muốn dừng ở đây, bởi chị Yên- ngời con gái nuôitrong gia đình nhân vật “tôi” cũng phải chịu một cảnh đời lu lạc Đáng ra chị đãtrở thành một ngời vợ hiền bên anh chồng hiền lành đỏ Phụ thì “đột nhiên nh mộtcơn gió độc ngời cậu họ tôi không rõ từ đâu xà xuống mái nhà chúng tôi, ở lì làmmột vị khách báo hại” và ngời này đã làm nhục đời chị để rồi chị phải ôm uất hận

bỏ nhà bỏ xứ ra đi “vào một buổi sáng còn cha rõ mặt ngời” Chị đi về đâu? Câuhỏi này cứ lơ lửng mãi mà không lời đáp, bởi có ai biết đợc dòng đời sẽ đẩy đa ng-

ời con gái ấy, cánh bèo đơn chiếc ấy dạt tới bến bờ nào Chị lâm vào tình cảnh lulạc này chính là do nguyên nhân khách quan, cái đen đủi ập xuồng đầu chị mộtcách bất ngờ, có ai ngờ đâu ngời cậu kia nh một ác quỷ đã đẩy chị vào hố sâu cuộc

đời Để rồi suốt đời ngời con gái tơi tắn giàu tình thơng ấy phải chịu cảnh đời lulạc.

Đó còn là sự lu lạc của ngời anh trai nhân vật “tôi” “anh trai tôi đi đến nay

đã là sáu năm mà không quay về lấy một lần” Con ngời này chấp nhận dấn thânvào cuộc đời lu lạc nay đây mai đó nơi đất khách xa xôi với mục đích là sẽ đem lại

đợc cái gì đó tơi sáng cho cuộc đời để có thể nở mày nở mặt với bè bạn và ngờithân, nhng rồi đời không chịu chiều theo lòng ngời Những năm tháng lu lạc dờng

nh đã không giúp gì anh mà nó còn làm cho tâm hồn anh khô cằn đi, nớc mắt cũngcạn đi, cuộc đời bị tàn phá, rồi cái nghèo lại cứ đeo bám mãi Để rồi không còn đủcan đảm đối mặt với quê hơng, khi quê hơng vẫn mang nhiều thành kiến “… anhtôi nghèo Nghèo thì về làm gì, một khi họ hàng, bà con yên chí là ai đi đâu xa vềthì phải giầu” Và đó còn do sự mặc cảm của cái tuổi ngoài ba mơi “ba mơi tuổi

mà đã hai lần vợ chết” Con ngời này dần đã bán linh hồn mình vào nơi đen tối, đểrồi mãi mãi không còn đờng quay trở lại, mãi mãi chịu một cuộc đời cô độc, langthang lu lạc “trên các dải đờng đa đến những ngõ trụy lạc, anh tôi mồm phì hơi r-

ợu, thuốc lá ngậm xiên ra một bên mép, vẫn hất cái mũ dạ lên gần chỏm đầu, thấtthểu đi tìm cái lý tởng đen tối của đời anh Đời sỉ nhục mắng mỏ anh tôi nhiều lần,nên anh bảo không cần ngó ngàng đến đời nữa” (Vừa một kiếp ngời)

Số kiếp lu lạc đeo đuổi, bám riết bao phủ lên tất cả cuộc đời các nhân vậtcủa HồDzếnh Qua những trang viết của ông ngời đọc có cảm giác nh tạo hoá sinh

ra họ là để gánh chịu lấy kiếp đời lu lạc, tha phơng Trong những trang sách của

ông thế giới nhân vật phải chịu cuộc đời lu lạc càng phong phú bao nhiêu thì cànglàm hiện ra trớc mắt độc giả nhiều nỗi đắng cay bấy nhiêu Mỗi một cuộc đời, một

số phận riêng có một sự bất hạnh riêng không ai giống ai nhng họ có điểm chung

nỗi đau khổ trong tâm hồn mà các nhân vật của ông phải chịu đựng Đúng nh cóngời đã nhận xét: đây là một tâm hồn đau khổ, suốt đời đau khổ Thậm chí ông làngời tự tạo ra đau khổ để mà sống, để mà sung sớng, sung sớng vì thấy mình đợc

đau khổ hơn ngời Chính vì vậy mà giọng văn của ông tha thiết nhân hậu nhng nóvẫn có cái gì đó lâm li ai oán đầy tủi hờn Vũ Quần Phơng từng nói “văn củaHồDzếnh là những tiếng chuông buồn mà tiếng này cha dứt tiếng khác đã bồi thêmvào tạo thành một chuỗi buồn luôn ngân nga trong một chuỗi buồn” Phải chăng vìthế mà các nhân vật trong chuyện của ống suốt kiếp chìm đắm trong nỗi buồn của

sự lu lạc, của mặc cảm thiếu quê hơng

Có thể nói cả một thời buồn tủi ấy là cái cớ để HồDzếnh khóc bằng thơ, đểlàm hoen ố cả một thời bình minh đáng lẽ rất tơi đẹp (Ngời Chị dâu tôi) Chuỗinăm tháng tiếp theo, tiếng khóc ấy vẫn dội vào trong trang viết của ông với d âm

“tiếng chày giã gạo đều đều rơi vào cảnh tĩnh mịch, nh kéo giãn thời khắc buồn bãkhông bao giờ tan”(Ngày gặp gỡ) “Tiếng xay lúa ồ ồ nhiều lúc đến tận hai giờsáng, nh những nhịp đời thơng nhớ âm vọng trong thời khắc lòng ngời” (Ngời ChịDâu) Có ai chịu nhiều đắng cay hơn nhân vật trong truyện “Nguời anh xấu số” mà

“tâm hồn nh căn lều trống, gió thổi qua không vớng một bức bách?” Có ai chịunhiều cô đơn, lạnh lẽo hơn ngòi đàn bà trong truyện “Sáng trăng suông” mà ngàytết chỉ có “mấy que hơng ngậm ngùi cháy trên bàn thờ vắng vẻ, vài bông hoa giấytrơ trẽn thò ra ngoài chiếc bình sứ, không đủ điểm sáng sự u tịch đã có từ nhiều

đời” và “tóc chị rối ren nh tâm hồn chị bận rộn bập bùng và sầu thảm nh cái ánh

đèn dầu lạc đêm đêm soi không đủ sáng một góc nhỏ trong căn nhà tranh” Nhữngdòng văn của ông đã dẫn dắt ngời đọc vào một cõi u hoài cô tịch của một chân trờibăng giá để ngời đọc nằm mê man tại đó thấp thoáng trong giấc mộng những hìnhbóng lui hui chịu sự đè nặng của số phận

HồDzếnh viết văn bằng tâm hồn của một nhà thơ, cho nên có thể nói rằngmỗi truyện ngắn của ông là một bài thơ triền miên cảm xúc mà trong đó nhân vậtchỉ là cái đinh để ông treo bức chân dung tâm hồn mình Không phải vô cớ mà Vũ

Th Hiên viết cho ông những trang th đầy kính trọng: “Anh là ngời thầy tinh thần

của tôi, nh tôi đã nói không phải bây giờ, mà từ khi tôi còn là đứa trẻ Không đọc

Chân Trời Cũ vị tất tôi đã đi vào cái nghiệp văn chơng nh hôm nay”

Về phơng diện này ta thấy nhân vật của HồDzếnh khác với nhân vật củaThạch Lam, Thanh Tịnh Nhân vật trong tác phẩm của Thạch Lam, Thanh Tịnhcũng thờng gặp phải những cảnh ngang trái của cuộc đời Nh “Dung” trong “Hailần chết” (Thạch Lam) cô sinh ra đã phải chịu sự ghẻ lạnh của ngời trong gia đình,lớn lên lại bị ép duyên, nói đúng hơn là bị bán cho một gia đình ở thành thị và ở

đây cô phải sống một cuộc sống của kẻ ăn ngời ở, phải chịu những lời chửi nắngcủa mẹ chồng cay nghiệt Dung không tìm đợc chỗ dựa tinh thần, cô đã đi tự tử.Lần thứ nhất cô tự tử nhng không chết Lần thứ hai đáng sợ hơn là Dung phải sốngcuộc sống cũ, đó mới thực sự là cái chết không bấu víu vào đâu đợc, cái chết vềtinh thần ngay trong cõi sống

Rồi “Tâm” trong “Cô hàng xén”(Thạch Lam) cuộc đời cô gắn liền với chiếc

đòn gánh trên vai hết lo cho gia đình mình lại lo cho gia đình chồng “ngày nọ dệtngày kia nh một tấm vải thô”, “ghánh hàng trở nên quá nặng trên đôi vai nhỏ bécủa Tâm, chiếc đòn gánh càng cong xuống và rên rỉ” Từ một cô gái xinh đẹp, dogánh nặng gia đình Tâm đã già đi, tơng lai cuộc đời Tâm mù mịt, nàng không cònchú ý đến sắc đẹp của mình, không biết nó tàn lúc nào Kết thúc truyện đợc khéplại bằng hình ảnh bế tắc tuyệt vọng “…nàng cúi đầu đi mau vào trong đêm tối”

Hay Dyên “Bên con đờng sắt” của Thanh Tịnh đã vội vã đặt duyên phận vàthân phận cho cái mới để rồi cuối cùng lại bị quẳng trở lại với cuộc sống cũ, nhngcuộc sống ấy giờ đây lại trở nên nặng nề và cay đắng hơn trớc rất nhiều

Các nhân vật của Thạch Lam, Thanh Tịnh tuy gặp rất nhiều hoàn cảnh éo le,nghiệt ngã nhng họ cha một lần chịu lu lạc, cha một lần phải mang trong lòng mặccảm lu lạc Còn nhân vật của HồDzếnh thì khác trừ một số rất ít, những nhân vậtcòn lại là những con ngời phải chịu cảnh lu lạc Đây là một ấn tợng mà HồDzếnh

để lại cho văn học, một ấn tợng thật sâu sắc

Những lu lạc trong “Chân trời cũ” của HồDzếnh thờng không phải là sự lulạc riêng rẽ rời rạc mà là những lu lạc ràng buộc, quan hệ với nhau Sự lu lạc này

có khi lại là nguyên nhân hay hệ quả của sự lu lạc khác Đây cũng là một lí do để

ta hiểu thêm tại sao hầu hết các nhân vật của HồDzếnh đều phải chịu cuộc đời lulạc hoặc mang những mặc cảm của sự lu lạc Chị Yên - ngời con gái nuôi trong gia

đình nhân vật “Tôi”, một ngời con gái hiền lành, đảm đang tháo vát đáng ra chị sẽ

có một gia đình yên ấm, chị sẽ sống bên anh đỏ phụ hiền lành thì trái ngang thayngời cậu họ của gia đình lại đến ở lì làm một vị khách báo hại và ngời này đã làmnhục đời chị để rồi chị phải ôm uất hận bỏ nhà ra đi Chị Yên lu lạc kéo theo sự lulạc của anh đỏ Phụ Vì không sao cắt nghĩa đợc lí do tại sao ngời yêu rời xa mình,rồi vì cuộc đời nghèo khổ bám riết nh hình với bóng ngay từ khi anh sinh ra anh đãquyết định bớc vào cuộc đời lu lạc đi phu sang tân thế giới sau khi đã nhận móntiền định mạng “những tên cai mộ phu lì lợm mặt cắt không ra một giọt máu, mởtúi bạc trả tiền mua ngời theo một giá ấn định sau khi đã cầm từng ngón tay bắt lăn

và điểm chỉ lên tờ giấy cam đoan đóng rằn con dấu nhà thầu: mời đồng một đầuphu sang tân thế giới và năm đồng đến đất đỏ Nam kỳ Chỉ sau một cử chỉ khô gọn

là nhận số tiền định mạng, con ngời chợt thấy hoang mang, nghe nh có nhát daonào cứa đứt lìa mình khỏi cuộc đời quen thuộc, khỏi quê hơng thân thích”(Anh ĐỏPhụ) Đây là cái lu lạc truyền ngời

Các nhân vật của HồDzếnh không chỉ phải chịu sự lu lạc truyền ngời này

mà còn phải chịu cái lu lạc dai dẳng hơn : lu lạc truyền kiếp Ngời cha lu lạc kéotheo sự lu lạc hay ít nhất là những mặc cảm lu lạc của các thành viên trong gia

đình Đó là sự lu lạc của ngời anh trai, ngời chị dâu, ngời chị nuôi và đặc biệt là cáitôi HồDzếnh HồDzếnh có hai quê, quê mẹ Việt Nam và quê cha Trung Quốc Vớiquê mẹ HồDzếnh yêu bằng một tình yêu dung dị cụ thể trong sự tôn kính Với quêcha đó là sự tôn ngỡng thờ vọng Nhng có lẽ cả hai quê hơng này đều ít chấp nhậncái tôi nhỏ bé này Cho dù HồDzếnh có yêu quê mẹ đến “trên bậc tuyệt vời của tôngiáo” thì ngoài ngời mẹ ra HồDzếnh cũng không thể tìm thấy một sợi dây liên hệnào khác Ngay cả em Fin xinh đẹp mối tình đầu của “Tôi” cũng không chấp nhận

ông “không dng, lòng tôi nhói lên nh bị ai chích Rồi tôi chợt hiểu, Tôi hiểu rằng,trong lòng ngời con gái của xứ rừng núi này, ẩn một tình cảm khác, nó chỉ đặc biệt