Nhận thức nghệ thuật mới về hiện thực chiến tranh của nhà văn chu lai qua hai tiểu thuyết ăn mày dĩ vãng và ba lần và một lần

Tóm lại: tập hợp các bài viết trên các báo chúng tôi thấy đó là những bàiviết đánh giá sát thực – bộc lộ những cảm nhận sâu sắc của các nhà nghiên cứu đối với sáng tác của Chu Lai.Tuy nh

tóm tắt khoá luận tốt nghiệp

nhận thức nghệ thuật mới của nhà văn chu lai về

hiện thực chiến tranh qua hai tiểu thuyết

“ăn mày dĩ vãng” và “ba lần và một lần”

chuyên ngành: văn học Việt Nam hiện đại

Giáo viên hớng dẫn: ThS Nguyễn hữu vinh

Sinh viên thực hiện : Hồ thị trà giang

Lớp : 44B 2 – Ngữ văn

Vinh, 5/2007

"Những năm tháng qua đi Những nhức nhối nhân tình thế cuộc đang lắngdần Đất nớc đang bớc vào sự ổn định phi thờng mà không đánh mất đi những giátrị tinh thần cơ bản Có lẽ đây là dịp cả ngời cầm bút lẫn ngời đọc có điều kiệntĩnh tâm để soi rọi, trải nghiệm lại lất cả mà nhìn về những giá trị trong quá khứcủa dân tộc.Văn học viết về chiến tranh cách mạng là một cánh đồng không baogiờ bạc màu, càng lật xới càng màu mỡ.Ta đã có dịp đứng xa sự kiện để tĩnh táonhìn lại, nhng lùi xa quá anh sẽ rơi vào trạng thái dửng dng, tách bạch để rồi phản

ánh sự kiện rối nhằng theo góc độ hoàn toàn của ngày hôm nay, của ngời ngoàicuộc.Nhng cứ phải ngập chìm trong sự kiện, thiếu nghiền ngẫm, thiếu những cảmnhận đa thanh đa chiều thì ngời đọc sẽ bỏ rơi anh Nghề văn là nghề khổ Nghiệpvăn là nghiệp làm dâu trăm họ.Cho nên chỉ còn cách viết về cái gì, điều gì, anhcũng cứ viết hết ruột gan của mình Cuộc đời con ngời có thể có vô vàn khuyết tậtnhng có một khuyết tật không thể tha thứ, đó là sự giả dối.Và giả dối trong vănchơng thì lại càng cái là điều cấm kỵ ”

(Chu Lai)

Phần Mở Đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Đất nớc sau những tháng ngày nhọc nhằn oằn mình dới gót dày của kẻ

xâm lăng nay phơi phới dới ngọn gió độc lập tự do bằng chiến thắng mùa xuân

1975 Bắc – Nam nối liền một dải, cùng nhau khắc phục hậu quả chiến tranh,xây dựng chế độ xã hội mới

Thế nhng với một dân tộc mà lịch sử hình thành lại song hành với lịch sửchống giặc ngoại xâm nh dân tộc ta, cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc bảo vệ tổquốc kéo dài hàng mấy chục năm thì những gì có đợc nh ngày hôm nay phải trảbằng một cái giá quá đắt Phản ánh cuộc sống đầy biến động của dân tộc, văn họcmen theo cả quá trình “trở dạ” nhọc nhằn của đất nớc.Và có thể nói, một đề tài làdòng chủ lu của Văn học Việt Nam, từ thuở dựng nớc và giữ nớc cho đến từ saucách mạng tháng Tám là đề tài chiến tranh Để rồi hòa bình lập lại nó vẫn là miền

đất hứa cho ngòi bút của các nhà văn và đã làm nên một thực tế văn học sinh

động với các cây bút: Nguyễn Minh Châu, Tạ Duy Anh, Phạm Thị Hoài, Chu Lai,Khuất Dơng Thụy… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đợc độ lùi vềthời gian hợp lý để nhìn nhận và phản ánh lại một cách chân thực của cuộc chiếntranh của dân tộc Do vậy việc tìm hiểu về một tác giả văn học nh Chu Lai, với cáinhìn nghệ thuật mới về hiện thực cuộc chiến tranh trong tơng quan với một nềnvăn học sau 75 là một điều cần thiết và bổ ích, giúp ngời đọc không chỉ có cáinhìn thực hơn về quá khứ đau thơng và vẻ vang của dân tộc mà còn thấy đợc quyluật phát triển tất yếu của văn học

1.2 Chu Lai, một nhà văn - ngời lính trởng thành trong cuộc kháng chiến

chống Mỹ Ngời đọc từng biết đến ông qua vai trò là một nhà văn, biên kịch vàbiên tập viên của một số tờ báo.Thế nhng thành công hơn cả là vai trò một nhàvăn và thể loại thành công hơn cả là ở tiểu thuyết và tiểu thuyết của ông đều viếtsau chiến tranh, từ “Nắng Đồng Bằng” (1977) cho đến “Ngời im lặng”(2005).Vớihơn 20 năm cầm bút ông đã cho ra đời một số lợng tác phẩm tơng đối lớn, với 11cuốn tiểu thuyết Bao trùm lên sáng tác của Chu Lai là sự trăn trở, day dứt của tácgiả về số phận con ngời, mà tiêu biểu là ngời lính trong và sau cuộc chiến tranh.Hay nói cách khác, các sáng tác của ông và đặc biệt là “Ăn mày dĩ vãng”, “Ba lần

và một lần” thể hiện nhận thức nghệ thuật mới của tác giả về hiện thực chiếntranh Để độc giả trẻ hôm nay, thế hệ cha từng trải qua cuộc chiến tranh đó nhậnthức sâu sắc hơn về nó, để quý trọng nâng niu những gì đang có và nâng niu quýtrọng quá khứ đau thơng mà oai hùng của dân tộc

1.3 Hiện nay trong chơng trình Văn học của bậc PTTH có đa nhiều tác

phẩm văn học viết về chiến tranh và ngời lính Do đó nghiên cứu về tiểu thuyếtChu Lai góp phần giúp ngời giáo viên có sự đối chiếu, so sánh trong giảng dạy,giúp các em bớc đầu có cái nhìn toàn diện hơn về văn học viết về chiến tranh

Từ những lý do trên đây, chúng tôi thực hiện đề tài Nhận thức nghệ“

thuật mới của Chu Lai về hiện thực chiến tranh qua hai tiểu thuyết Ăn mày dĩ“

vãng và Ba lần và một lần ” “ ”

2 Lịch sử vấn đề:

Trong lĩnh vực nghiên cứu phê bình, Chu Lai là một gơng mặt mới so vớinhững cây bút kì cựu nh: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Trung Thành… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đSongnhững năm gần đây ngời ta bắt đầu quan tâm nhiều hơn về một nền văn học hậuchiến thì Chu Lai là cây bút đợc đề cập khá nhiều Chúng tôi đã tập hợp đợc một

số công trình sau:

- Bài báo: “Bản chất của cuộc đời là bi tráng” do Thu Hồng và Hơng Lanthực hiện đã có cuộc trao đổi về cuộc đời binh nghiệp cũng nh những sáng tác viết

về đề tài chiến tranh của ông, tạo nên một “thơng hiệu” Chu Lai không lẫn vào

đâu đợc.Tác giả khẳng định: sự lãng mạn của chàng trai Hà Nội lẫn sự lì lợm củamột tay lính đặc công, cộng với tính cách cực đoan của dòng họ Chu “đã phả vàovăn Chu Lai một cái chất riêng Nó khiến những cuộc chiến tranh của anh khôngthể đi đến một kết thúc “tròn trịa” mà day dứt ngời ta mãi ngay cả khi trang cuốicùng khép lại”[10] Qua bài báo Thu Hồng và Hơng Lan đã "vẽ" lên một nhà vănChu Lai với những vẻ rất bụi bặm nhng cũng đầy tâm huyết: “Mái tóc bù xù,những nếp nhăn nh những đờng giao thông hào cày sâu trên mặt Cái nhìn nhmuốn thọc sâu vào mọi ngõ ngách, tâm t ngời đối diện, một bề ngoài phù hợp vớitính cách và văn chơng của Chu Lai.Có cảm giác trong mọi hoàn cảnh Chu Lailuôn “cố thủ” cho mình một vẻ lạnh lùng, bất cần pha chút tai tái Chỉ khi anh kểnhững câu chuyện cảm động về tình ngời trong chiến tranh Những câu chuyệnnghe xong có thể bật khóc, ngời ta mới phát hiện ra, khi ngời đàn ông này cầmbút viết về chiến tranh là còn bởi một điều gì đó cao hơn cả nỗi ám ảnh của máu

và nớc mắt.[10] Nh vậy các tác giả đã khái quát đợc sự nghiệp văn học của ChuLai với một “đề tài không cạn kiệt”, đó là đề tài về cuộc chiến tranh, qua đó thểhiện đợc cái tâm, cái tình của ngời cầm bút

- Bài phê bình về “Tập truyện ngắn “Phố nhà binh” đăng trên Văn nghệquận đội tháng 7-1993 của Lý Hoài Thu: “… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ Dù trực tiếp viết về thời dĩ vãng mịtmùng bom đạn hay chuyển dịch sang tiếp nhận những “ kênh” thông tin mới xô

bồ của hiện tại, bao giờ Chu Lai cũng nghiền ngẫm suy t về hiện thực với sự nhiệt

tâm và lòng trung thực của ngời lính” [43] Có đợc sự chiêm nghiệm, suy t mộtcách sâu sắc đó, theo tác giả bài báo, Chu Lai với t cách là nhà văn từng thamchiến, từng lăn lộn trên chiến trờng giúp ngòi bút của ông thả sức tung hoành trênbiện độ ít giới hạn của đề tài chiến tranh.Tác giả bài báo cũng đã khái quát lênmột vấn đề không riêng gì trong văn Chu Lai mà cả trong một giai đoạn văn họcthời hậu chiến: “Chu Lai đã tập trung khai thác quãng đời thứ hai, quãng đời tồntại phía sau của ngời lính”- họ chỉ biết lang thang với súng ống cả đời, có biết mỗinghề là súng đạn, trở về biết sinh sống thế nào, chính vì thế mà họ gặp bi kịchgiữa đời thờng.

- Tôn Phơng Lan trong bài “Một vài suy nghĩ về con ngời trong văn xuôithời kỳ đổi mới” đăng trên tạp chí văn học số 9-2005 đi sâu vào sự đổi mới trongquan niệm nghệ thuật về con ngời của các nhà văn sau 75 - khẳng định: “đâychính là thời kỳ mà trong văn học con ngời đợc soi chiếu từ rất nhiều phía” [20]Tác giả đề cập đến nhà văn Chu Lai với việc điểm qua một loạt các tác phẩm

“Vòng tròn bội bạc”, “Ăn mày dĩ vãng”, “Ba lần và một lần” “đã tập trung khảosát và xây dựng hình tợng ngời lính sau chiến tranh”, những ngời lính ấy đã bớc

ra khỏi cuộc chiến tranh tàn khốc và bắt đầu một cuộc sống mới-“cuộc sống của

sự hòa trộn”

Trong sự xô bồ hỗn tạp ấy, có ngời bằng sự nổ lực vơn lên, kiên trì chịu

đựng nh Lãm trong “Phố", hoặc là bị tha hóa biến chất sẵn sàng hy sinh đồng bào

đồng đội để chạy theo những danh vọng cá nhân nh Huấn trong “ Vòng tròn bộibạc” hoặc chối bỏ quá khứ để hòng yên thân với những vinh quang trên con đờngtìm kiếm quyền lực nh Ba Sơng trong “ Ăn mày dĩ vãng”

- Cũng đề cập đến sự thay đổi quan niệm nghệ thuật về con ngời, tác giảNguyễn Hà có bài viết “Cảm hứng bi kịch nhân văn trong tiểu thuyết văn học nửasau thập niên 80” đăng trên tạp chí văn học số 4-2000 Tác giả đề cập đến cảmhứng bi kịch trong nhiều hình thức thể loại và tạo đợc những nét mới cho văn học,

điểm qua các tác phẩm viết về chiến tranh và thân phận ngời lính nh “Thời xavắng” (Lê Lựu), “Mảnh đất tình yêu” (Nguyễn Minh Châu), “Chim én bay”(Nguyễn Trí Huân), "Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ

Hiện thực cuộc chiến tranh đợc nhìn nhận đời hơn, thực hơn đợc soi chiếudới cái nhìn và qua tâm hồn của ngời lính và cũng qua đó ngời lính đợc thể hiệnvới những phẩm chất "rất ngời": trong họ có cái cao cả lẫn thấp hèn, có sự thủychung lẫn sự phản trắc Chiến tranh và ngời lính gắn chặt với nhau và đợc soichiếu, nhìn nhận qua nhiều cửa khác nhau và trong tác phẩm của Chu Lai cũngvậy.Tác giả bài báo còn đề cập nhân vật Hai Hùng trong “ Ăn mày dĩ vãng” bị

chiến tranh vắt kiệt tuổi thanh xuân và hiện tại anh chỉ là một kẻ đơn độc.Và bikịch của Hai Hùng là bi kịch của kẻ bị đánh lừa, bị phản bội”

- Cũng với “Ăn mày dĩ vãng” Xuân Thiều có bài viết: “Điểm qua các tácphẩm đợc giải thởng văn học về đề tài chiến tranh cách mạng và lực lợng vũ trangcủa hội nhà văn Việt Nam” đăng trên Văn Nghệ Quân Đội số 5-1994 Bài báoviết: “có thể gọi tác phẩm đầy chất lính , giọng văn băm bỗ, sôi động các thứ tìnhcảm suy t đều đẩy đến tận cùng.Cốt truyện có pha chút li kỳ bí hiểm, kiểu kiếmhiệp đọc rất cuốn hút Có những chơng, những đoạn anh viết về chiến trờng hếtsức linh động nếu không là ngời trong cuộc không dựng lại đợc không chỉ mộttrận bàn chiến đấu khá đặc biệt này ”[41] Và tác giả còn khẳng định thêm “đểviết tác phẩm này, dờng nh Chu Lai vật vã quặn đau nh ngời trở dạ.Cái tâm huyếtcủa tác giả đợc phơi bày ra y nh ngời đọc có thể nghe thấy tiếng kêu tha thiết và

đau đớn”

Nhìn chung, tiểu thuyết “Ăn mày dĩ vãng” là cuốn tiểu thuyết gây đợc sựchú ý đặc biệt nhất đối với ngời đọc trong toàn bộ sáng tác của Chu Lai Xungquanh tác phẩm này có trên 20 bài phê bình

- Thúy Vi- trong bài “ Ăn mày dĩ vãng trên màn bạc” đăng trên VNQĐtháng 8-1995 viết : " Ngời chiến binh đa tình đa cảm Chu Lai lội ngợc dòng chảy

20 năm để rồi trở thành “gã ăn mày dĩ vãng” Nhng đây là một cuộc ăn mày đắtquá, một cuộc ăn mày bội thu [45] Tiểu thuyết này đợc dựng thành phim để rồinhà văn, nhà biên kịch Chu Lai đợc thấy cuộc hành hơng đi tìm dĩ vãng của mìnhtrên sàn diễn Đánh giá cao tác phẩm này(thành công của bộ phim) tác giả bài báoviết: Với “ngời đi tìm dĩ vãng”, các tác giả bộ phim “chiều mình" ở mảng phản

ánh chiến tranh trần trụi và “chiều ngời” ở mảng phản ánh cuộc sống hiện tại xô

bồ, bất nhân xảo trá và cả ở những tình tiết sắp xếp rất mùi mẫn có phần nào giảtạo”

Bên cạnh những bài nghiên cứu phê bình mang tính chất tơng đối quy mô

đó còn có các bài nói chuyện, trả lời phỏng vấn của nhà văn Chu Lai xuất hiện rấtnhiều trên các phơng tiện thông tin đại chúng nh báo viết, truyền hình, internet.Theo chúng tôi khi các phóng viên, bạn đọc trên mạng internet đặt ra những câuhỏi xung quanh nghệ nghiệp, tác phẩm của Chu Lai nghĩa là họ cũng đang nhậnxét bình phẩm, đánh giá.ý kiến của họ cũng đợc xem là một cách cảm thụ – bổsung cho việc phê bình nghiên cứu tiểu thuyết Chu lai.Và nh vậy đây cũng là mộtdạng nghiên cứu phê bình Chẳng hạn bài “ Nhà văn Chu Lai và những ám ảnhcủa nghiệp viết” trên trang điện tử vnexpress.com.vn là một cuộc tọa đàm dânchủ của Chu Lai với các bạn trẻ qua mạng.Vấn đề mà độc giả quan tâm nhiều hơn

cả là nghiệp văn chơng, mối quan hệ giữa những năm tháng binh nghiệp và đờivăn Chu lai.

“Theo tôi thì trớc tiên ông là một ngời lính, nên tôi muốn hỏi ông: ông có

ý định viết một tác phẩm chỉ kể về quãng đời mà ông từng cho là “ một năm chỉtiến đợc 1.5 cm” (alphagakvn, 25 tuổi) hoặc: - “Nếu đợc chọn lại , chú có chọnnghề văn nữa không?” (Hoàng Minh ,25 tuổi) Và có những câu hỏi "thẳng băng

nh đờng đạn" (chữ dùng của Chu Lai): “Tha ông Chu Lai tôi vừa đọc những câuhỏi của các bạn hâm mộ ông và những câu trả lời của ông với độc giả tôi thấyhình nh ông quá thõa mãn với các tác phẩm của mình và cũng có phần hơi coi th-ờng bạn đọc trẻ So với một số nhà văn chuyên viết về chiến tranh hiện nay sống ởViệt Nam, ông tự cảm nhận mình nh thế nào? (Nguyễn Việt Hà, 45 tuổi) Chu Lai

đã trả lời các câu hỏi đó một cách chân thực, cởi mở; Ông khẳng định: “nghề văn

là nghề tự ăn óc mình, tự ăn thịt mình”

- Trên báo vn.net có bài “Chu Lai – hớng đến độc giả trẻ” là cuộc tròchuyện cởi mở giữa nhà văn với độc giả , trong đó có cả chuyện đời t, gia đình,con cái “Chú có mấy ngời con và có ai theo nghiệp viết lách không ạ? (MaiTrang, 22 tuổi); Rồi những câu hỏi hóm hỉnh nh: “Mái tóc của anh là xoăn tựnhiên hay là anh làm nó xoăn nh thế?”; Đến những câu hỏi là sự day dứt của thờicuộc nh: “Nhà văn cho rằng ảnh hởng của đồng tiền và danh vọng đến văn chơngcủa chúng ta nh thế nào?” (Phơng Xa, 23 tuổi)

Tóm lại: tập hợp các bài viết trên các báo chúng tôi thấy đó là những bàiviết đánh giá sát thực – bộc lộ những cảm nhận sâu sắc của các nhà nghiên cứu

đối với sáng tác của Chu Lai.Tuy nhiên những nhận định, đánh giá ấy mới chỉ ởmột số khía cạnh, ở mức độ chung chung, có khi chỉ tập trung vào một số phơngdiện nào đó trong văn Chu Lai; hoặc là với một số tác phẩm cụ thể, khi thì là đềtài, khi điểm diện nhân vật, lúc chú ý đến kết cấu… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ Suy cho cùng những đánh giá

đó vẫn còn mang tính chất phiến diện… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ

Còn đối với những cuộc trò chuyện, những ý kiến của bạn trẻ trên báo nét,truyền hình… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ không thực sự mang tính chuyên nghiệp Những vấn đề đặt ra ở

đây tơng đối phong phú và đa dạng nhng ngời phát ngôn chủ yếu vẫn là ChuLai.Tuy nhiên màu sắc phê bình có khi đậm khi nhạt khác nhau

Do đó, nhìn chung nghiên cứu về tiểu thuyết Chu Lai vẫn còn thiếu một cáinhìn tổng quát, một công trình quy mô mang tính tổng thể.Chúng tôi thực hiệnkhóa luận với đề tài “Nhận thức nghệ thuệt mới về hiện thực chiến tranh của ChuLai qua hai tiểu thuyết “Ăn mày dĩ vãng” và “Ba lần và một lần” không phải bắt

đầu từ “mảnh đất trống”, mà có sự tham khảo ý kiến của nhiều ngời đi trớc, từ đó

giúp chúng tôi định hớng cho khóa luận, tiếp thu và tiếp tục khám phá tiểu thuyếtcủa Chu Lai, góp phần nhỏ vào việc tìm hiểu tiểu thuyết hậu chiến nói chung.

3 Đối tợng nghiên cứu và nhiệm vụ của đề tài

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Do khuôn khổ của đề tài khóa luận chúng tôi chỉ chọn những tác phẩm tiêubiểu “ Ăn mày dĩ vãng” và “ Ba lần và một lần” cùng một số tiểu thuyết viết về đềtài chiến tranh cách mạng trớc 1975 nh “Hòn đất”, ( Anh Đức), “ Đất nớc đứnglên” (Nguyễn Trung Thành), và một số tiểu thuyết cùng thời "Thân phận tìnhyêu" của Bảo Ninh, "Thời xa vắng"của Lê Lựu, "Bến không chồng"của Dơng H-ớng để có sự so sánh, đối chiếu

3.2 Nhiệm vụ của đề tài

_ Tái hiện một cách đầy đủ và có hệ thống những tác phẩm đã nêu trên củaChu Lai trong sự so sánh, đối chiếu

_ Đồng thời phân tích mổ xẻ những biểu hiện đặc sắc nổi bật của từng tácphẩm ở những quan điểm cụ thể.Từ đó rút ra những nhận thức nghệ thuật mới củaChu Lai về hiện thực chiến tranh để thấy đợc sự đổi mới nghệ thuật và tiếng nóinhân đạo của nhà văn

4 Phơng pháp nghiên cứu

Khóa luận chúng tôi sử dụng các phơng pháp sau:

_ Phơng pháp so sánh, đối chiếu

_ Phơng pháp phân tích, tổng hợp tác phẩm

5 Cấu trúc khóa luận:

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung chínhcủa khóa luận đợc trình bày trong ba chơng nh sau:

Chơng 1: Những vấn đề giới thuyết chung

Chơng 2: Nhận thức nghệ thuật mới của Chu Lai về hiện thực chiến tranhqua hai tiểu thuyết: “Ăn mày dĩ vãng” và Ba lần và một lần”

Chơng 3: Một số đặc sắc nghệ thuật qua hai tiểu thuyết của Chu Lai trongviệc thể hiện nhận thức nghệ thuật mới về hiện thực chiến tranh

Chơng 1:

những vấn đề giới thuyết chung

1.1 Quan niệm nghệ thuật của nhà văn

Khác với việc phản ánh thế giới và con ngời của các ngành khoa học, vănhọc là nhân học, là nghệ thuật biểu hiện con ngời.Văn học phản ánh thế giới vàcon ngời thông qua hình tợng văn học và chất liệu là ngôn từ Do đó thế giới vàcon ngời trong văn học là thế giới đợc phản chiếu qua lăng kính chủ quan của ng-

ời nghệ sỹ, trong quan niệm của nhà văn

Bất kỳ một hình tợng văn học nào cũng phải có điểm mở đầu, kết thúc, conngời và cảnh vật phải đợc nhìn ở một góc độ nào đó Do đó, để xây dựng lên thếgiới hình tợng, ngời nghệ sỹ phải là ngời “kỹ s tâm hồn”, hiểu cách họ giao tiếpvới nhau, với thế giới và với hiện thực, cách họ sống, hành động và suy nghĩ, điều

họ quan tâm trong cuộc đời… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ Khi nắm bắt đợc điều đó ngời nghệ sỹ có đợc môhình nghệ thuật về thế giới và con ngời bao quát Khác với quan niệm về thế giới

và con ngời trong tôn giáo, đạo đức học và đặc biệt là trong triết học.Trong triếthọc, quan niêm về con ngời là cách nhìn, cách giải thích, đánh giá thế giới củacon ngời đối với chính mình, đối với ngời khác, thông qua đó mà phát hiện ranhững phía khác nhau, những chiều kích khác tồn tại phong phú và phức tạp củacon ngời Nhng trong văn học, do đặc thù mà quan niệm nghệ thuật có những thểhiện riêng Quan niệm nghệ thuật là một sáng tạo mang tính chủ quan của nhàvăn ở đây, yếu tố khách thể đóng vai trò thứ yếu (trong triết học khách thể là chủyếu) Bởi vì trớc hiện thực, mỗi nhà văn ở mỗi thời đại có cách nhìn, cách đánhgiá không giống nhau Ví dụ thời trung đại ở Việt Nam, các nhà văn nhìn thế giới

và con ngời quy về những hình mẫu: xã hội có tôn ti trật tự, con ngời, đặc biệt làngời quân tử phải có đủ các yếu tố “tu, tề, trị, bình”, ngời con gái đợc coi là tiếthạnh phải có đủ "công, dung, ngôn, hạnh" Nhng đến văn học hiện đại, quan niệm

về một xã hội và con ngời có khác đi, đợc nới rộng hơn Đó là xã hội với nhiềuthứ đan xen, “không niêm luật”, con ngời có những cá tính, đợc tái hiện với thếgiới nội tâm phong phú, có khát vọng lớn lao nhng cũng đầy vị kỷ, cá nhân… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ

Nh vậy quan niệm nghệ thuật là “Nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con ngờivốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó có khả năng thể hiện đời sốngvới một chiều sâu của nó” [9,229] Quan niệm nghệ thuật về hế giới và con ngời

cung cấp một điểm xuất phát để tìm hiểu nội dung của tác phẩm cụ thể và cơ sở

để nghiện cứu sự phát triển, tiến hóa cả văn học Bởi vì với việc điều chỉnh quanniệm nghệ thuật(đặc biệt là quan niệm nghệ thuật về con ngời) khiến cho ngờinghệ sỹ mở rộng những chân trời tìm kiếm của mình trong nghệ thuật

Quan niệm nghệ thuật là một phạm trù quan trọng của thi pháp học Nó ớng ta nhìn về đối tợng chủ yếu của văn học, trung tâm của quan niệm thẩm mỹcủa nghệ sỹ Nó là sản phẩm của lịch sử, của sự khám phá về thế giới và đặc biệt

h-là con ngời – mang dấu ấn của ngời nghệ sỹ

Tóm lại, “Quan niệm nghệ thuật là hình thức biểu hiện bên trong của cựchiếm lĩnh đời sống, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật, nó gắnvới các phạm trù phơng pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật làm thành thớc đocủa hình thức văn học và cơ sở của t duy nghệ thuật” [9,230]

ở đây trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, với tác giả Chu Lai, chúng tôimuốn nói đến nhận thức nghệ thuật của nhà văn Đó là những quan niệm nghệthuật về hiện thực, về con ngời đã đợc nhà văn thể hiện trong hai tiểu thuyết củamình với những hình tợng nghệ thuật tiêu biểu trở thành những “ nhận thức” sâusắc về thế giới và con ngời của nhà văn

1.2 Nhận thức nghệ thuật của nhà văn Việt Nam sau 1975

1.2.1 Cơ sở xã hội và thị hiếu thẫm mỹ của bạn đọc sau 1975

1.2.1.1 Cơ sở xã hội.

Không phải ngẫu nhiên mà cảm hứng yêu nớc là cảm hứng xuyên suốttrong văn học viết của chúng ta Có nhiều nguyên nhân để lý giải song có mộtnguyên nhân nổi trội mà bất kỳ ai là công dân của nớc Việt Nam đều thấm thía,

đó là lịch sử hình thành, xây dựng và phát triển của dân tộc ta gắn liền với lịch sửchống xâm lăng Ngay từ những ngày mới giành đợc độc lập chủ quyền, nhà nớcphong kiến đã phải đơng đầu với nạn ngoại xâm Dân tộc ta, những ngày đầu “tìm

đờng, nhận đờng” đến khi có một chính Đảng lãnh đạo nhân dân ta tiến hành haicuộc cách mạng lớn lao vĩ đại, cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ.Tronghoàn cảnh đất nớc có chiến tranh, mọi mặt của đời sống nh hoạt động kinh tế,sinh hoạt văn hóa… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ đều phải “ vào vị trí chiến đấu” của mình để phù hợp vớithời cuộc Là một bộ phận của văn hóa, văn học cũng nhanh chóng trở thành mộtmặt trận và ngời cầm bút đồng thời “ cũng là chiến sĩ trên mặt trận ấy”, phục vụcách mạng theo khả năng có thể, để đa văn học thành một thứ vũ khí lợi hại chocuộc đấu tranh giành độc lập tự do Do đó ta thấy văn học chín năm chống Pháp

và ba mơi năm chống Mỹ là nền văn học của thời kỳ mà sự mất còn của vận mệnhchung toàn dân tộc, vận mệnh chung của cộng đồng kết thành một khối đồng

nhất Do đó buộc văn học phải tự nguyện tuân theo khẩu hiệu sinh tử chung: tấtcả để chiến thắng và nó tự nguyện làm hồi kèn xung trận “ Hầu nh tất các các tácphẩm văn xuôi giai đoạn này đợc xây dựng và kết thúc bằng những cuộc phảncông chớp nhoáng và mạnh mẽ vào bọn xâm lợc với sự tổn thất không đáng kểcủa quân ta, bằng những chiến thắng tng bừng, bằng cái kết rất có hậu” [44] Haynói cách khác văn học giai đoạn ấy mang đậm khuynh hớng sử thi và cảm hứnganh hùng cách mạng với giọng điệu ngợi ca, đặc biệt là văn học ba mơi nămchống Mỹ- đó là nền văn học "viết cho những ngời mẹ dám tiễn nốt đứa con traicuối cùng lên đờng, cho những ngời vợ đã xa chồng chín năm lại tiếp tục mộtcuộc chia ly mới không hẹn ngày đoàn tụ” Và nh nhà văn Nguyên Ngọc khẳng

định: “Theo tôi văn học thời ấy làm nh vậy là đúng [28]

Nhng nền văn học đó thật sự khẳng định đợc vị trí của mình trong thời kỳ

đất nớc có biến động lớn là cuộc chiến tranh vệ quốc Còn khi đất nớc đã bớc rakhỏi cuộc chiến tranh thì văn học cần cũng cần có sự chuyển mình để phù hợp

Đại thắng mùa xuân (30-4-1975) đã kết thúc cuộc kháng chiến chống quân xâmlăng trên toàn đất nớc.Thế nhng, niềm vui của chiến thắng cha trọn vẹn thì dântộc ta phải đối mặt với bao nhiêu khó khăn thử thách : đất nớc đứng trớc đống đổnát hoang tàn, vết thơng trên mình đất nớc và cả trong lòng ngời không dễ gì ngàymột ngày ngày hai có thể khắc phục đợc, nói nh nhà văn Chu Lai: “chiến tranhvẫn hiện diện khắp non sông, giọt nớc mắt đau thơng của ngời mẹ vẫn chảy, bớcchân của những ngời vợ thấp thỏm đi tìm hài cốt chồng và những đôi nạng gỗ vẫncô đơn gõ trên những nẻo đờng nẻo khuất” [19] Thêm vào đó là cái khó khăn chomột đất nớc vốn nghèo nàn lạc hậu, bớc ra khỏi cuộc chiến tranh với nhiều thơngtích, bớc vào thời kỳ phát triển theo cơ chế thị trờng mang nhiều mặt trái: đờisống thực dụng ít tình nghĩa, sự lai căng pha trộn, sự vong ơn bội nghĩa… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ Cuộcsống, đặc biệt là số phận của mỗi con ngời đứng trớc nhiều bi kịch- hơn ai hết,nổi bật lên là số phận những ngời lính bớc ra khỏi cuộc chiến tranh sẽ sống nh thếnào khi mà “ tất cả đều bị ám ảnh, mãi mãi mất khả năng sống bình thờng”[26,641], khó có thể hòa nhập vào guồng quay đến chóng mặt của cuộc sống hômnay; họ lạc lõng, mặc cảm là kẻ “ăn mày dĩ vãng” và luôn mang nặng “nỗi buồnchiến tranh” giữa một “vòng tròn bội bạc”

Hiện thực xã hội phong phú và đầy biến động ấy sau giải phóng đã đặt ra cho văn học nói chung cho những nhà văn nói riêng phải làm một cuộc “nhận đ-ờng” cho chính ngòi bút của mình.Trong hoàn cảnh hòa bình, nhà văn có đủ vốn sống tích lũy bao nhiêu năm nh “ cá tức trứng”, không bị ràng buộc, không phải

“nghĩ hộ”, “nói hộ” cho ai và đặc biệt là có đủ độ lùi thời gian, cần có sự nhìn

nhận và phản ánh lại những gì mà dân tộc ta đã trải qua, những gì đã đạt và cha

đạt một cách chân thực nh nó “ vốn có” chứ không phải “cần có” Một nền văn học hậu chiến ra đời với thể loại nổi bật là tiểu thuyết, đặc biệt là tiểu thuyết viết

về đề tài chiến tranh cách mạng và ngời lính do chính những nhà văn từng cầm súng trên chiến trờng: “Viết về chiến tranh là bổn phận, là đạo lý của mọi ng-ời”[15]

1.2.1.2 Thị hiếu thẩm mỹ của bạn đọc sau 1975

Nh đã nói, khi hoàn cảnh lịch sử xã hội thay đổi, thị hiếu thẩm mỹ, thởngthức của độc giả cũng thay đổi Một thực tế sau 1975 cũng dễ nhận thấy là trongcái tng bừng, hồ hởi của niềm vui chiến thắng, bỗng dng xuất hiện công chúnglạnh nhạt với văn học,“ họ không thèm đọc anh nữa, sách anh viết ra hăm hở dàycộp nằm mốc trên các quầy Ngời ta bỏ anh" [28] Lý do vì sao lại xuất hiện một

“khoảng chân không” trong văn học nh vậy? Ta thấy rằng, trớc vận mệnh mới còn

đó bao ngổn ngang phức tạp của cơ chế thị trờng, nhiều cơ hội nhng cũng đầythách thức, đó là cuộc đấu tranh trong chính bản thân của mỗi con ngời giữa cáicao cả-thấp hèn, thiện-ác… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ mà chúng chỉ có điểm khởi đầu mà cha có kết thúc… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đHay nói cách khác con ngời từ hớng ngoại chuyển thành hớng nội; số phận mỗicá nhân cần đợc quan tâm từ chiều sâu tâm linh, những khát khao thầm kín vềtình yêu, hạnh phúc gia đình, về những gì là bản thể của con ngời Độc giả, hơn aihết là những con ngời có quyền đòi hỏi các nhà văn của mình giải quyết nhữngvấn đề mà họ quan tâm tìm hiểu, nói nh nhà nghiên cứu ngời Trung Quốc, ĐàmCa: “độc giả là cha mẹ cơm áo của nhà văn, chúng ta không đợ quên điều đó”.Thế nhng, nền văn học sau những năm đầu giải phóng vẫn trợt theo một “quántính”, vẫn mang trong mình hơi hớng sử thi với cảm hững ngợi ca một chiều,không phù hợp với cuộc sống xô bồ hiện tại Ngời đọc chờ đợi những tác phẩmvăn học đánh giá toàn diện hơn về chúng ta trong cuộc chiến tranh Do đó đếnbây giờ ngời đọc khó chấp nhận những tác phẩm có ý đồ ngợi ca dễ dãi, chỉ khaithác một khía cạnh của con ngời hoặc cực tốt hoặc cực xấu, hoặc biến cuộc chiến

đấu thành một cuộc sống lãng mạn, nên thơ với những tình yêu, những cuộc gặp

gỡ thi vị Họ mong đợi nhiều tác phẩm vơn tới sự phát hiện, một cách đặt vấn đề,giải thích cặn kẽ những nguyên nhân của những chiến công và những bớc đi giankhổ để đi đến chiến thắng cuối cùng Những mong mỏi, bức xúc đó là hoàn toànchính đáng, hợp quy luật và tiếp nhận văn học cũng đang đợc xem là khâu quantrọng trong đời sống văn học hôm nay

Tóm lại: Các tiền đề tạo điều kiện cho văn học hậu chiến phát triển trớc hết

là đất nớc hòa bình, vấn đề cơm áo sau những năm đầu giải phóng tuy còn chật

vật song đờng lối chủ trơng đổi mới đất nớc của Đảng đã tạo điều kiện hết sứcthuận lợi cho sự phát triển cả kinh tế lẫn văn hóa, xã hội Đứng về phía ng ời sángtác các nhà văn hơn bao giờ hết, phấn khởi, tâm huyết với nghề, mong mỏi cónhững tác phẩm xứng đáng với tầm thời đại Cộng thêm đó là trình độ và thị hiếu

độc giả đã vợt xa so với trớc, họ đang cần có những tác phẩm nghệ thuật đíchthực

Với các tiền đề thuận lợi nh thế, một chân trời nghệ thuật mới đang mở ratrớc mắt chúng ta: Văn học hậu chiến hình thành và dần ổn định về khuynh hớng,

về vấn đề thi pháp Và trong đó cái nhìn mới về hiện thực chiến tranh cách mạng

và số phận ngời lính là một vấn đề lớn mà văn học đang hớng tới, đang tìm hiểu

và khám phá

1.2.2 Nhận thức nghệ thuật của nhà văn Việt Nam sau 1975

Là “ngời th ký trng thành của thời đại”, trớc một hiện thực mới, trớc thịhiếu thẩm mỹ mới, nhà văn cũng cần có một sự đổi thay, hớng ngòi bút của mìnhvào những vấn đề có tính chất nóng hổi của thời đại Văn học bao giờ cũng là sựtìm tòi, một cuộc tìm tòi đau khổ và đầy lo âu Nhà văn, đặc biệt là thế hệ nhà văntrởng thành từ những cuộc chiến tranh máu lửa, có cái nhìn về hiện thực đã qua vàcả hiện thực trớc mắt một cách chân thực hơn, biện chứng hơn

Trong hoàn cảnh chiến tranh, khi cầm bút viết về cuộc chiến đấu đang diễn

ra, trong đó chính nhà văn đồng thời là ngời tham dự, ngời trong cuộc, bản thân

họ tự nguyện coi mình là “ ngời cổ vũ ", “ nhà tuyên truyền” nhiệt huyết chocuộc chiến đấu đó.Và nhiều khi nhà cổ động, tuyên truyền đã mạnh hơn, lấn átngời nghệ sỹ Đó là một sự thật lịch sử, đồng thời là một điều kiện khách quankhó lòng vợt qua trong một gia đoạn lịch sử giai đoạn 1945- 1975 Nhng giờ đây,khi chiến tranh đã lùi xa, từ ngời cổ vũ cho cuộc chiến đấu cao cả, và khi thắnglợi đã thuộc về dân tộc ta, nhà văn trở thành ngời có khát vọng đào sâu trực tiếpvào tiến trình thực tế của cuộc chiến đấu để phát hiện mọi mặt của nó, chiều sâuphức tạp của nó.Và, nhà văn, từ ngời nhận nhiệm vụ chủ yếu là ngợi ca và khẳng

định cuộc chiến đấu vĩ đại của dân tộc, giờ đây, lại coi mình làm ngời phân tích

và đánh giá những vấn đề gay gắt nhất nảy sinh trong hiện thực chiến tranh, liênquan trực tiếp đến số phận từng ngời và trong toàn xã hội Đồng thời nhà văn, từngời tự nguyện bằng sáng tạo của mình tạo nên sức vẫy gọi con ngời vơn lên lậpchiến công, giờ đây, nhà văn coi mình có nhiệm vụ là mổ xẻ thực tế chiến tranh,tìm đến các mặt khác nhau của sự thật chiến tranh, dù đó là anh hùng hay hènnhát, chiến công hay thất bại, niềm vui hay nỗi buồn, cao cả hay thấp hèn, chiếnthắng và những cái phải trả giá cho chiến thắng- không phải chỉ trả ngay trong

chiến tranh, mà còn phải trả cả những năm dài sau chiến tranh Đó là vết hằn, lànỗi đau, âm vang của quá khứ chiến tranh trong hiện tại đối với mỗi ngời đã từng

đi qua chiến tranh, và đối với tất cả dân tộc phải đơng đầu với nó để đứng vữngvàng, để tự bảo vệ

Tóm lại: trong một hiện thực mới các nhà văn sau 1975 đã tự dổi mới trênnhững “ trang giấy trớc đèn” với bao chiêm nghiệm và dự cảm về quá khứ và vềhiện tại và cả tơng lai trong mối tơng quan với phản ánh từng cuộc đời, số phậncon ngời Hiện thực, đặc biệt là hiện thực cuộc chiến tranh cách mạng đợc nhìnlại, nhận thức lại đợc soi sáng từ nhiều góc độ, nhiều “ cửa” khác nhau Các nhàvăn đã cố gắng khắc phục cách miêu tả từ một điểm nhìn nghệ thuật duy nhất,

điểm nhìn của ngời đa ra lời phán quyết cuối cùng về các sự kiện, biến cố Do đóbằng việc đề xuất nhiều cách đánh giá khác nhau đối với cuộc sống, văn học đãlôi cuốn ngời đọc tham gia vào quá trình suy nghĩ, phân tích và nhìn nhận hiệnthực, cùng với nhà văn tranh luận, phán xét các hiện tợng Đồng thời với cái nhìnmới về hiện thực ấy các nhà văn sau 1975 đã hớng ngòi bút của mình vào thế giớitâm hồn, cõi tế vi, miền vô thức của mỗi con ngời- mỗi “ tiểu vũ trụ” Số phận cánhân bớc vào văn học với cả mất mát, bi kịch và sự tha hóa của nhân cách- haynói cách khác: sự ra đời của văn học số phận đã vợt lên trên văn học sự kiện

Nh vậy, văn học sau 1975 nói nh giáo s Nguyễn Đăng Mạnh là cuộc “nhận

đờng” thứ ba khác hẵn hoàn toàn về chất so với hai lần “nhận đờng” trớc (văn họcchống Pháp và chống Mỹ).Và trong chính bản thân mỗi nhà văn cũng có mộtcuộc “nhận đờng” cho mình để làm tròn chức năng ngời th ký trung thành, để tácphẩm không chỉ đáp ứng thị hiếu thẩm mỹ của công chúng một thời mà sống mãitrong lòng ngời đọc bằng cảm quan nghệ thuật mới về cuộc sống về con ngời, để

Tốt nghiệp phổ thông, năm 16 tuổi ông bắt đầu vào bộ đội Cuộc đời binhnghiệp của ông bắt đầu từ đó và ông khởi sự văn nghiệp cũng từ những năm khóilửa chiến tranh Và nh một duyên nợ, những trang văn của ông đều mang vóc

dáng của cuộc chiến tranh Cho đến nay số lợng tác phẩm của ông khá nhiều : 11cuốn tiểu thuyết, tập truyện ngắn “Phố nhà binh”, ký sự “Nhà lao cây dừa”, … Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đBao trùm lên sáng tác của Chu Lai là cái nhìn mới về hiện thực cuộc chiến tranh

và sự day dứt, trăn trở về số phận con ngời- ngời lính trong cuộc chiến tranh vàthời hậu chiến Dới ngòi bút của ông, hiện thực về một cuộc chiến tranh và hình

ảnh những ngời lính hiện lên không chỉ bằng sự quan sát, mà bằng cả sự chiêmnghiệm, suy t của chính ngời lính ấy trớc cuộc đời hôm nay.Vẫn đề tài ấy nhngnhững nhà văn sau 1975 nói chung và Chu Lai nói riêng đã có cách cảm, cáchnghĩ, cách viết chân thực hơn, giàu chất sống hơn.Và cũng vì vậy, sẽ đau đớn hơn,rùng rợn hơn và kinh hoàng hơn Ông từng tâm sự :“ Mời năm có lẻ tôi đã có dịpsống và bám trụ ở một vùng sông có thể nói là mức độ khốc liệt của chiến tranh

đứng vào hàng đầu của chiến trờng nam bộ”[19] Do đó, với Chu Lai chiến tranh

và số phận những ngời lính chính là nỗi ám ảnh, là món nợ tinh thần từ lâu: “ Mờinăm cầm súng giúp anh nhận thức đợc cái giá đẫm máu của những đụng độ lịchsử.Vì vậy trớc đề tài chiến tranh, anh không chỉ là viết, là tiếp cận mà là sống, làday dứt là vật vã bằng tâm tình và máu thịt của chính mình [34] Hơn ai hết là ng-

ời trong cuộc, là ngời “chịu trận”, Chu Lai thấm thía những tàn khốc hủy hoại củacuộc chiến.Và sự hủy hoại ghê gớm của nó còn dai dẳng cả thời bình để đến nỗi

ai đã từng trải qua cuộc chiến đó thì không thể sống bình thờng đợc

Nhà văn từng tâm sự : “Từ bé tôi đã từng sống cực đoan, yêu ghét rõ ràng.Cái gì cũng phải đi đến tận cùng… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đNếu tự nhận xét về mình, tôi sẽ nói thế này: sở

dĩ văn ông Chu Lai nhiều ngời đọc, là vì cái gì cũng đợc đẩy đến tận cùng củamọi buồn vui Chu lai không thích “chơi” những gam màu nhợt nhạt Lý do ? Mộttuổi thơ nhọc nhằn, đói khổ, một thời trai trẻ đi qua chiến tranh, cộng thêm tínhcực đoan của nhà họ Chu nên văn khốc liệt thế thôi.Nhng chính sự khốc liệt ấy nótạo ra cái mùi đấy Mùi Chu Lai [32] Lời tâm sự chân thành ấy có vẻ gân guốc, “bụi bặm” nhng ngời đọc, ngời nghe vẫn cảm nhận đợc một tâm hồn nhạy cảm, dễxúc động của một trái tim nghệ sỹ Hai tác giả Thu Hồng- Hơng Lan đã vẽ nênmột Chu Lai với “ mái tóc bù xù, những nếp nhăn nh những đờng giao thông hàocày sâu trên mặt, cái nhìn nh muốn thọc sâu vào mọi ngõ ngách tâm t của ngời

đối diện- một bề ngoài hoàn toàn phù hợp với tính cách và văn chơng Chu Lai Cócảm giác trong mọi hoàn cảnh, Chu Lai luôn “ cố thủ” cho mình một cái vẻ lạnhlùng, bất cần pha chút tếu táo Chỉ khi anh kể những chuyện cảm động về tình ng-

ời trong chiến tranh , những câu chuyện nghe xong có thể bật khóc, ngời ta mớichợt phát hiện ra, khi ngời đàn ông này cầm bút viết về chiến tranh, là còn bởimột điều gì đó cao hơn cả nổi ám ảnh của máu và nớc mắt.” [10]

Đối với nghề văn, Chu Lai là một ngời nghiêm túc, thậm chí khắt khe Ôngcho rằng viết văn là nghề khổ luyện , “là nghề tự ăn óc mình, tự ăn thịt mình”.Và

“ nghiệp văn là nghiệp làm dâu trăm họ Cho nên chỉ còn cách viết về cái gì, điềugì anh cũng cứ viết hết ruột gan của mình” đồng thời ông nghiêm khắc: “cuộc đờicon ngời có thể có vô vàn khuyết tật, nhng có một khuyết tật không thể tha thứ đó

là sự giả dối.Và giả dối trong văn chơng lại là điều cấm kỵ”[19] Với quan niệmnghệ thuật nghiêm túc và đầy tâm huyết nh thế Chu Lai đã gặt hái đợc nhiềuthành công trên văn đàn những năm cuối thế kỷ 20, đầu thế kỷ 21 Nó đ ợc cụ thểhóa bằng những tác phẩm của ông ở nhiều thể loại : ký, tiểu thuyết truyện ngắn,

đặc biệt là thể loại tiểu thuyết.Tác phẩm của ông đợc độc giả đón nhận bằng cảtâm huyết bởi đó là những điều đợc viết từ gan ruột, từ chính sự suy t trăn trở củanhà văn Qua tác phẩm của ông, ngời đọc cũng thấy đợc “ chất Chu Lai” có gì đóbùi bụi, ngang tàng nhng đầy triết lý, trải nghiệm về cuộc đời, con ngời một cáchsâu lắng

1.2.3.2 Đóng góp của tiểu thuyết Chu Lai viết về hiện thực chiến tranh và ngời lính:

Nhà văn Nga hiện đại Iu.Bônđarep viết : “Cả thế hệ tôi đều kinh qua cảsuốt cuộc chiến tranh, những ngời còn lại lác đác có thể đếm đợc… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ Cũng vì vậy,

từ mặt trận trở về, tôi cầm bút viết cảm nhận mình mang nợ với thế hệ của mình,với những ngời mãi mãi nằm lại trên chiến trờng trong những chiến hào giờ đây

đã phủ lấp … Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ Chiến tranh là một chấn động lớn nhất trong xã hội loài ngời, làmột thử thách lớn khôn cùng đối với nhân dân và do đó, các nhà văn luôn tìm đến

đề tài chiến tranh Đặc biệt là những nhà văn đã nghe tiếng súng máy rít trên đầu

và đã không phải một lần đau nỗi đau mất mát… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đCó ngời ký ức là sự trừng phạt,

có ngời ký ức là trách nhiệm” (Văn Nghệ Quân Đội 576/2003) Mợn lời của nhàvăn trên, ta thấy Chu Lai thuộc loại sau- ký ức đối với ông là trách nhiệm, là món

nợ tinh thần cha thể trả Bằng chứng là những sáng tác đầu tay cho đến nay, ôngvẫn chung thủy son sắt với đề tài chiến tranh cách mạng và ngời lính “ Sự nhấtquán trong t duy sẽ hình thành nhân cách, sự nhất quán trong sáng tạo sẽ hìnhthành tài năng” và “những cái là nghệ thuật đích thực khi tâm huyết đợc thể hiệnbằng tài năng” Một lần nữa lại khẳng định một “thơng hiệu” Chu Lai: ông “nhấtquán trong sáng tạo” ở đề tài chiến tranh cách mạng và ngời lính đồng thời đề tài

đó trở thành “nghệ thuật đích thực”, là kết tinh tâm huyết và tài năng của ChuLai.Với mời một cuốn tiểu thuyết về đề tài này, trên từng trang viết của Chu Lai

là tiếng khẩn cầu hớng về cội nguồn những giá trị lịch sử vĩnh hằng mà một thờidân tộc ta đã đánh đổi bằng xơng máu.Ông viết về nó bằng tất cả tâm huyết, sự

từng trải và có khi bằng cả lòng dũng cảm Ông đã viết, đang viết và sẽ viết, viết

về những câu chuyện mà chính ông cũng sẽ là một nhân vật Chính vì vậy màchiến tranh trong tiểu thuyết của ông có hai gam màu : vừa có cái khốc liệt, mấtmát vừa có cái nên thơ lãng mạn Hay nói cách khác Chu Lai đã thể hiện cáchnhìn nhận cuộc chiến một cách toàn diện, cả phần anh hùng lẫn phần mất mát đauthơng Không những thế, Chu Lai còn khẳng định đợc cái nhìn lỡng diện về nhânvật ngời lính.Trên từng trang viết, nhân vật luôn đợc nhà văn khai thác, biểu hiệntrên cả phần “con” và phần “ngời”

Tóm lại: Cả ở bề nổi lẫn chiều sâu trong tiểu thuyết Chu Lai nói chung,

“Ăn mày dĩ vãng” và “ Ba lần và một lần” nói riêng, cái đóng góp lớn của nhà văn

về một đề tài không cạn kiệt là có cái nhìn đa chiều, đa diện về cuộc chiến, phản

ánh không hề né tránh và phản ánh nh những gì nó “ vốn có” chứ không phải “muốn có” nh tiểu thuyết trớc 1975

Chơng 2:

nhận thức nghệ thuật mới về hiện thực chiến tranh

của NHà VĂN Chu Lai qua hai tiểu thuyết

“Ăn mày dĩ vãng” và “Ba lần và một lần”

2.1 Nhận thức nghệ thuật mới của Chu Lai về cuộc chiến tranh.

2.1.1 Văn học Việt Nam trớc 1975 về đề tài chiến tranh

Lịch sử Việt Nam là lịch sử trận mạc Dân tộc Việt Nam dẫu chẳng bao giờmuốn thế, cũng là dân tộc trận mạc.Con ngời Việt Nam hơn bất cứ lúc nào khác,hết sức gắn bó số phận của mình với số phận cộng đồng trong chiến tranh Cuộcchiến tranh này nối tiếp cuộc chiến tranh khác, cuộc sau dài dặc, dữ dội hơn cuộctrớc Do đó văn học phản ánh nó đã có thời kỳ tồn tại nh một dòng văn học chínhthống, âu đó cũng là lẽ đơng nhiên.Văn học chín năm kháng chiến chống Pháp và

ba mơi năm chống Mỹ là nền văn học mang đậm khuynh hớng sử thi và chủ nghĩaanh hùng cách mạng với giọng điệu ngợi ca, khẳng định hiện thực, cuộc sống, conngời … Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ đã có đóng góp không nhỏ vào sự nghiệp đấu tranh bảo vệ Tổ quốc, nónhằm cỗ vũ, động viên những gơng yêu nớc, anh hùng xả thân vì nớc Đó là thứ

vũ khí “nhằm thẳng quân thù mà bắn” (Lê Anh Xuân) và có sức hút gọi ng ờixông tới Chủ nghĩa anh hùng cách mạng và tinh thần lạc quan trong chiến đấu đãlàm tôn thêm vẻ đẹp diệu kỳ của con ngời Việt Nam trong chiến tranh, làm rạng

rỡ thêm những khuôn mặt “xẻ dọc Trờng Sơn đi cứu nớc; mà lòng phơi phới dậy

tơng lai”.Văn học trớc 1975 đợc xây dựng trên niềm tin vững chắc: niềm tin vàocon đờng đang đi, tin vào hạnh phúc cuối cùng sẽ đến Có thể nói rằng văn học1945-1975 là sự kết tinh chín muồi của lý tởng thẩm mỹ và rung cảm nghệ thuật.Cuộc kháng chiến trờng kỳ này, khốc liệt, quật cờng, anh dũng đã tiếp nguồn cảmxúc, tác động đến thế giới quan của ngời sáng tác.Thế hệ nhà văn “ đứng ngangtầm chiến sỹ” và mỗi tác phẩm văn học giai đoạn này tất yếu nghiêng về mạchchảy của lịch sử sự kiện, của sự sống tâm hồn dân tộc Đồng thời chính nhữngtrang viết giàu cảm xúc, chân thực trong văn học trở thành nguồn động viên, cổ

vũ kịp thời cho sự nghiệp cách mạng, cho những ngời chiến đấu

Nh vậy, trên nền năm tháng cũ, những năm tháng mà đất nớc trong tìnhtrạng “nuôi con cũng cần có súng”, “yêu nhau cũng cần có súng”- thì hệ thốnggiá trị văn học 1945-1975 cơ bản là tích cực, góp phần xây dựng một nền nghệthuật mang tính nhân dân, tính dân tộc và đặc biệt là tính chiến đấu, tinh thầnnhập cuộc tích cực trong sự nghiệp đấu tranh vì Độc lập, Tự do của dân tộc.Những “ Vỡ bờ” (Nguyễn Đình Thi), “Trớc giờ nổ súng” (Lê Khâm) đến “Hòn

đất”(Anh Đức), “Đất nớc đứng lên”(Nguyên Ngọc), “ Gia đình má Bảy”(PhanTứ), “Dấu chân ngời lính” (Nguyễn Minh Châu)… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đsẽ còn mãi trong lòng ngời

đọc, ghi dấu ấn về một thời văn chơng cực thịnh về tinh thần yêu nớc và nhận

đạo,cái nhân đạo mới – nhân đạo cho nhiều ngời.Và văn học cách mạng vàkháng chiến đi dọc ba thập niên d sẽ còn tiếp tục âm vang của nó

Nhng với cái nhìn biện chứng, ngời đọc hôm qua cũng nh hôm nay đềunhận thấy ở văn học giai đoạn trớc có cái gì thiêu thiếu Điều gì vậy? Ta thấy rằngcuộc chiến tranh thần thánh của dân tộc đợc các nhà văn giai đoạn 1945-1975nhìn và tái hiện bằng cặp mắt lạc quan tin tởng Do đó, hiện thực đất nớc lúc bấygiờ là những chiến công vĩ đại, là sự chiến thắng hoàn toàn về ta, thất bại về phía

địch Nói nh Nguyễn Minh Châu hiện thực đó “ đợc tráng lên một lớp men trữtình hơi dày”, do yêu cầu của lịch sử, thời đại:

“Thơ hãy nổ nh là đạn tạcThơ gõ vào tim nh rền nhịp trống

Đốt cháy mình nh mồi cháy chậm”

( V.Brônipxki)

Do đó cái phần mất mát, đau thơng do cuộc chiến tranh gây ra đã bị nétránh, quên lãng Chỉ còn lại một hiện thực đợc phản chiếu qua lăng kính lãngmạn.Ví nh cái khó khăn về ngời, về của trong hang Hòn (Hòn đất) chỉ là nhữngkhó khăn tạm thời và những ngời bà con trong ấp bằng nhiều cách đa đợc cơm ănnớc uống cho anh em, vừa giúp đỡ về vật chất và tinh thần để một “đội quân mời

một ngời” đánh thắng một đại đội biệt kích đợc trang bị vũ khí tối tân Hay trong

“Đất nớc đứng lên”, một đội quân gồm chín mơi ngời với bao khó khăn về vậtchất(thiếu ăn, thiếu mặc, thiếu muối… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ) và tinh thần (sự không hiểu biết về cuộcchiến đấu của đất nớc, về Đảng, và Bác Hồ)… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ Thế nhng cũng với từng ấy ngời, d-

ới sự dẫn dắt của Đảng thông qua một số cán bộ cách mạng, qua Núp, dân làngKông Hoa đã vợt qua mọi khó khăn, xây dựng đợc một lực lợng mạnh Họ đãchiến thắng hoàn toàn trong cuộc chiến đấu của họ… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đCái nhìn lãng mạn đó là hạnchế và hạn chế này xuất phát từ hoàn cảnh lịch sử lúc bấy giờ.Văn học không thểkhác đợc Cũng chính vì vậy mà khi tiếng rền vang của bom đạn chiến tranh kếtthúc, văn học cần phải có sự đổi mới, phải có cái nhìn toàn diện hơn, sâu sắc hơn

về quá khứ, để ngời đọc hôm nay hiểu đúng, hiểu thêm về những gì dân tộc ta đãtrải qua, những cái giá mà ông cha ta đã trả cho những gì tốt đẹp hôm nay Hơnthế, để thế hệ trẻ hôm nay biết nâng niu, trân trọng quá khứ dân tộc – coi đó là

bệ đỡ tâm hồn và đời sống tâm linh của mình trong cuộc sống xô bồ, nhiều cạmbẫy hôm nay

Do đó nhà văn Nguyễn Minh Châu- ngời đợc xem là lá cờ tiên phong trong

sự nghiệp đổi mới đã nghiêm khắc: “ Hãy đọc lời ai điếu cho một nền văn nghệminh họa”.Cách nói đó có phần cực đoan song ta vẫn nhận thấy một điều cốt lõi

là : cần phải có sự đổi mới thật sự trong văn học Và nền văn học sau 1975, đặcbiệt là tiểu thuyết viết về chiến tranh và ngời lính đã làm đợc điều đó, trong đóphải kể đến một đại biểu là nhà văn Chu Lai

2.1.2 Bộ mặt chiến tranh trong hai tiểu thuyết của Chu Lai

Sau đại thắng mùa xuân 30-4-1975, không còn sự gầm gào của tiếng đạibác, mọi hoạt động của xã hội lại đi vào đúng quỹ đạo của thời bình.Văn học, mộtphạm trù quan trọng của văn hóa tinh thần cũng đi đúng quy luật của nó Các nhàvăn sau 1975 có đợc quãng lùi lịch sử cùng với đờng lối đổi mới của Đảng tại đạihội lần thứ VI ( tháng 10-1986), đã chuyển dần từ cảm hứng ngợi ca, tự hào,khâm phục sang chiêm nghiệm, suy t lắng đọng.Thay vì cách nhìn giản đơn mộtchiều về hiện thực cuộc sống, hiện thực chiến tranh và cái nhìn rạch ròi thiện- ác,bạn- thù trong một con ngời… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ Là cái nhìn đa chiều, phức tạp hơn về hiện thựccuộc sống và số phận con ngời Chu Lai- một cây bút trởng thành từ cuộc khángchiến chống Mỹ, giờ đây sống và sáng tác trong thời bình Có thể nói ở ông có cả

điều kiện “ cần” và “đủ” cho một nhà văn chân chính.Từ tác phẩm đầu tay cho

đến những tác phẩm gần đây nhất, đề tài chiến tranh cách mạng và ngời lính làmạch chảy không ngừng, lúc réo rắt lúc lắng đọng Nhng cho dù đứng từ góc độnào, trực tiếp hay gián tiếp thì vẫn hiện lên sau những con chữ, những trang viết

của ông “ bộ mặt gớm ghiếc của chiến tranh với những móng vuốt sắc nhọn củanó”.Nhà văn đã từng định nghĩa “chiến tranh là ngày nào cũng chôn ngời chết màvẫn cha đến lợt mình” [16,42] và “chiến tranh thực sự là một kỷ niệm đẹp vàbuồn.Tất cả những kỷ niệm có liên quan đến máu và nớc mắt không bao giờ vuicả.Thế nên ngời ta không thể không bị ám ảnh… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ nếu anh đi qua dù chỉ một ngàytrong chiến tranh, tự tay chôn dù chỉ một đồng đội thôi nó cũng nằm lại dấu vếtcho đến suốt đời” [32].Sự “hằn lại dấu vết đến suốt đời” trong văn Chu Lai đãbiến thành những tác phẩm viết về chính đề tài đó bằng tất cả tâm huyết và sựchiêm nghiệm, nh là một món nợ tinh thần mà ông đã ấp ủ bấy lâu.Và cũng bởiChu Lai trớc đề tài chiến tranh “không chỉ viết, tiếp cận mà là sống, day dứt, vậtvã bằng tâm linh và máu thịt của chính mình” nên cuộc chiến đó hiện lên với tấtcả hình hài đờng nét: có cả phần anh dũng lẫn mất mát đau thơng; có niềm vui,nỗi buồn có tình thơng lòng dũng cảm; tính nhu nhợc đớn hèn, có lòng trungthành và cả những giây phút dao động… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ Nói chung là nó mang hai gam màu: dữdội đến tận cùng nhng cũng lãng mạn đến tận cùng Nh nhà văn tâm sự: “nếu viết

về chiến tranh mà chỉ là những trận đánh kinh hoàng và chết chóc thì không ai

đọc cả… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ nó phải dựa trên nền tảng của tình thơng yêu” [33] Và điều này sẽ đợcthể hiện qua tiểu thuyết của ông, đặc biệt là “Ăn mày dĩ vãng”, và “Ba lần và mộtlần”

2.1.2.1 Sự tàn khốc của chiến tranh qua ngòi bút Chu Lai

Nhà thơ Nguyễn Duy viết:

“Suy cho cùng trong mọi cuộc chiến tranhBên nào thắng nhân dân đều thất bại"

Chiến tranh dù chính nghĩa hay phi nghĩa cũng đều gây nên đổ máu, bikịch Hai cuộc chiến tranh thần thánh của dân tộc ta “ có thể là trò đùa”, là sựhiếu chiến của kẻ thù nhng “ những mất mát là có thật”, nó hiện hữu không chỉtrên những trang sử hùng hồn, thớc phim tài liệu đầy chân thực mà còn hiện hữutrên những trang văn của Chu Lai: chiến tranh là chém giết và chết chóc, mất máthữu hình Đó là những tổn thất nặng nề “ mời chín bồng gạo đổi lấy một ngời mờichín tuổi”[ 16,42], “ Mời sáu thằng còn lại năm thằng”[17,96], “ Ba mơi con ngời

u tú chỉ sau một đêm không còn một ai” [17,51]… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ

Trong các tiểu thuyết viết về đề tài chiến tranh của Chu Lai, “Ăn mày dĩvãng” là tác phẩm gây đợc tiếng vang và đợc độc giả chú ý hơn cả “Ăn mày dĩvãng” là tiểu thuyết trực tiếp viết về ngời lính trong chiến tranh vừa trong hòabình, cả hai môi trờng xen kẽ nhau trong một cốt truyện đợc h cấu khá giản dị.Hai Hùng, đội trởng trinh sát đặc nhiệm ở chiến trờng ven đô Sài Gòn cũ nay đã

luống tuổi.Cuộc sống hiện tại của anh không đợc suôn sẻ, anh vào lại nơi cũ ngời

xa… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ Tình cờ một lần vào quán nhậu cùng ngời bạn, anh gặp một ngời đàn bàsang trọng đợc tung hô tên là T Lan- giám đốc của ty lâm nghiệp Anh sửng sốtnhận ra ngời đàn bà đó giống với Ba Sơng- ngời con gái anh yêu thời trận mạc.Anh đã tìm cách tiếp cận nhng ngời đàn bà đó phủ nhận mình là Ba Sơng Sẵn cátính cộng với chất lính, anh không cam tâm nhìn một quá khứ bị quên lãng, cònmình thì bị coi là kẻ “ ăn mày dĩ vãng”, anh làm một cuộc hành hơng ngợc về quákhứ Hành trình gian nan của cuộc lội ngợc ấy, qua một số đồng đội năm xa, cảcuộc chiến đấu hào hùng và gian khổ nơi địa bàn cũ đợc tái hiện Cuối cùng anhcũng tìm ra sự thật: ngời đàn bà ấy và Ba Sơng chỉ là một: cô ấy không chết nhanh và mọi ngời vẫn tởng, mà chỉ bị thơng, ngời ta đã đổi xác cho ngời chị họ rồi

đa về Sài Gòn bí mật chữa trị Rồi Ba Sơng đã dần biến thành T Lan với vầng hàoquang chói sáng, bỏ quên và chạy trốn quá khứ của mình.Và rồi ngời đàn bà ấyphải trả giá bằng cái chết trong thời bình

Điều dễ nhận thấy là trong tiểu thuyết này cuộc chiến tranh đã hiện lên vớitất cả vẻ khốc liệt nhất Với sự chân thực của ngòi bút, Chu Lai đã đa ngời đọc

đến với cuộc chiến của đội đặc nhiệm trinh sát vùng ven đô Sài Gòn Ngời đọccảm nhận đợc nỗi đau khi ông miêu tả cái chết của Bảo: “ Bảo vẫn cha chết, cáimiệng vẫn há ra ngáp ngáp, để lộ cả hàm răng nhuộm máu Máu đang phì bọt ở

đằng mũi, máu ớt đầm hai vạt áo, máu chảy xuống đùi, máu vọt cả vào cái bể nớc

ăn ken bằng nilon và cành cây ở gần đó( … Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ) Máu… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đcùng với máu và những cụcphân vàng vàng là mấy con giun đũa máu trắng đục nhẩy nhụa đang chuyển độngloằng ngoằng… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ”[16,86] Quả là một sự thật, sự thật trần trụi đợc tái hiện đếntừng chi tiết, giống nh một thớc phim quay cận cảnh Một cái chết đau đớn, đầynhững máu, giống nh cả tuổi trẻ, cả khát vọng và lý tởng của ngời chiến sỹ mờitám tuổi này đều ngập ngụa trong máu.Và còn đau đớn hơn khi Hai Hùng ra lệnhchôn Bảo ngay khi anh còn sống

Cái lệnh chôn sống ngời của Hai Hùng cũng làm nhức nhối lòng ngời.Chôn sống ngời là một tội ác không thể dung thứ Thế nhng trong hoàn cảnh ấyvới “ vết thơng ấy sự cứu chữa chỉ làm cho nó trở nên trầm trọng thêm, sẽ gâymột mức độ khiếp hãi không lờng trớc đợc cho tất cả mọi ngời mà chết vẫn hoànchết” thì đó là một quyết định đúng, một ân huệ, một hành động yêu thơng conngời Chiến tranh là nh thế, sống hay chết đều là một sự khó khăn lựa chọn và daydứt Đó chính là sự thể hiện cái nhìn mới về hiện thực cuộc chiến của Chu Lai Nókhông giống nh điểm nhìn của Anh Đức trong việc miêu tả cái chết của chị Sứ: “Thằng Xăm rút soạt luỡi “ cúp cúp” sáng loáng, xông tới nh một con thú Hắn co

thúc cánh tay bị thơng sát vào bụng, vung dao lên chém mạnh vào gáy Sứ Nhng

kỳ lạ quá, nhát dao đầu tiên đó mới chạm vào bỗng nẩy bật trở lại.Thằng Xămchém tiếp hai nhát thật mạnh nữa.Đầu Sứ chỉ chúi giật tới trớc Cả ba phát dao

đều chém không đứt đầu chị (… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ).Đấy nào phải lỡi dao không bén ! đây tại bởi tócchị Sứ dài quá Đây chính bởi lỡi dao chạm phải một suối tóc tốt tơi nhất, suối tóccủa hai mơi bảy tuổi đời con gái” [6,456]

Nh vậy có thể nói, sắc màu ảm đạm tang thơng của chiến tranh xuất hiệnvới mật độ dày trong các tiểu thuyết của Chu Lai So với các tiểu thuyết cùng đềtài trớc 1975, gam màu hoành tráng, hào hùng không còn chiếm vị trí độc tôntrong tiểu thuyết của Chu Lai, nó nhạt dần cùng với xu thế chung của thời cuộc

“Lớp men trữ tình” đã bị gạt bỏ để từ đó hiện lên những sự thật trần trụi đầy bikịch: “ Thu chỉ còn là một cái xác lõa lồ, chân tay dẹo dọ nằm trong một t thế kỳ

dị… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ Máu đỏ nh son nhểu xuống tận bắp chân, bắn từng giọt lên bụng, lên gòngực vẫn no tròn cái sự sống mới nhất, tạo thành những cánh bằng lăng ma quáivừa ở đâu đó trên cao rụng xuống” [16,153] Đó là những trang văn miêu tả cáichết của Thu- cô giao liên trẻ tuổi mới vừa chớm nở tình yêu với Tuấn- chiến sỹ

đặc nhiệm của Hai Hùng Cũng nh bao nhiêu ngời con gái khác “chôn tuổi xuântrong má lúm đồng tiền", chấp nhận cuộc sống trong chốn rừng thiêng nớc độc,tình yêu nảy nở trong bom đạn để rồi sau đêm đầu tiên đến với Tuấn, Thu đã hysinh, bỏ lại sau lng tất cả: tuổi trẻ, tình yêu và cả lời hứa còn ấm nóng của Tuấn: “Nếu còn sống trở về nhất định anh sẽ hỏi Thu làm vợ” Âm vang đau đớn còn

đọng lại trong lòng ngời đọc không chỉ ở sự tri nhận về t thế một cái chết mà nócòn vang vọng ở lời hứa về một hạnh phúc chồng- vợ không bao giờ thực hiện đợccủa đôi bạn trẻ.Và chỉ cần nh thế, Chu Lai đã rất thành công trong việc khắc họa

bộ mặt gớm ghiếc của chiến tranh

Chiến tranh không chỉ là bi kịch của mỗi một con ngời, mỗi một số phận cụthể mà trong tiểu thuyết Chu Lai, chiến tranh còn là bi kịch của một tập thể Đơn

vị Hai Hùng không biết đã bị xóa phiên hiệu đi, xóa phiên hiệu lại đến lần thứmấy nữa Bi kịch lặp đi lặp lại nhiều lần, cả một cộng đồng ngời mang nặng nỗi

đau xé ruột, xé gan; cả hàng trăm, hàng nghìn con ngời phải gánh chịu hậu quảkhủng khiếp: “ Cả khu chốt bỗng chốc bị san thành bình địa nh nơi đây hàngngàn năm cha hề có dấu chân ngời qua lại Một mảnh của khung cảnh đại hồngthủy, của ngày tận thế hiện ra trớc mắt tôi: nhà bạt cháy rụi, lô cốt rách toang,máu đọng thành vũng bầm đỏ nh tiết đông, xơng thịt ngào trộn bùn đất, nhữngthân ngời chết gục, những thân hình giật giật, cái mất chân, cái mất đầu, cái chỉcòn là một đống thịt băm có trộn cả hành răm, húng tói… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ”[16,151] Sự hủy diệt

của chiến tranh đợc tái hiện qua cái nhìn của ngời lính Hai Hùng- ngời trong cuộc

do đó mà chân thực hơn, sống động hơn.Và đằng sau những trang văn dờng nhlạnh lùng, ta thấy một nỗi đau đến thắt ruột của nhà văn: một cảnh tợng tan hoangbên những xác ngời đủ t thế, với đủ hình hài : cái mất đầu, cái mất chân, và cáikhông còn hình một con ngời… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ tất cả đều vọng lên tiếng lêu bi thơng, thảm thiếttrong lòng trời đất bao la “ bầu trời trên cao cũng đỏ lòm, những áng mây phản

ánh sắc máu chung chiêng dừng lại… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ” và trong lòng ngời đọc cũng không bị ám

ảnh Nếu nh trong văn học giai đoạn 1945-1975 thì đây là những vùng cấm kỵ,tránh nói đến thì văn học sau 1975 nói chung và trong tiểu thuyết Chu Lai nóiriêng lại xuất hiện với mật độ dày đặc, làm sống dậy giá trị của những hy sinh,cống hiến của thế hệ đi trớc cho những gì tốt có đợc hôm nay

“ Ba lần và một lần” cũng là một tiểu thuyết viết về đề tài chiến tranh- cuộcchiến của trung đội trong cánh rừng bảo vệ vùng biên Sáu Nguyện- ngời đại úyquân báo sừng sỏ; út Thêm- cô học sinh tiểu học- học trò của vị thầy quân báo,

Ba Đẩu- ngời huyện đội trởng vui tính, chân thành; Năm Thành- ngời đại đội ởng đẹp trai, đánh giặc thần sầu… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ tất cả đã tạo nên một đại gia đình rừng xanh

tr-đầy yêu thơng và đoàn kết Nhng rồi chính Năm Thành đã bộc lộ là một ngời chủquan, nóng vội trong một trận đánh có tính chất sống còn của trung đội bằng một

sự thua thiệt nặng nề, rồi cũng chính Năm Thành đã “ thất trận, nớng quân” làmmột kẻ chiêu hồi hèn hạ, cớp đi ngời con gái mà Sáu Nguyện yêu thơng Nhândanh đồng đội, nhân danh một ngời đàn ông, Sáu Nguyện đã trừng phạt NămThành Nhng cả ba lần anh đều tha cho hắn để rồi cuối cùng trong thời bình, nhândanh một ngời giữ gìn và bảo vệ cái thiện, Sáu Nguyện đã làm cái việc mà hai m-

ơi năm trớc anh không làm: trừng trị kẻ phản bội, kẻ đã vì mối lợi mà sỉ nhục vàbán đứng đồng đội, đồng bào mình Song một lần nữa thất bại :kẻ ác vẫn sống màchính anh phải chịu lấy cái chết đau đớn Với cuốn tiểu thuyết dày bốn trăm trang

ấy, Chu Lai đã nói đợc rất nhiều điều: Cả bộ mặt thật của cơn bão chiến tranh, cả

số phận những ngời lính trong thời chiến cũng nh trong thời bình ,cả nhân tình thếthái trong thời cuộc hôm nay … Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đTất cả đều thể hiện đợc nhận thức nghệ thuật mớicủa nhà văn đại tá quân đội này

Trớc hết “ Ba lần và một lần” đã vẽ lên bộ mặt của chiến tranh qua một trận

đánh của đơn vị đặc công Sáu Nguyện bị phát hiện và bị tấn công: "Máu trộn vàobùn đất Mùi da thịt ngào vào mùi lá cây tanh nồng.Tiếng rên la quyện dính vàotiếng pháo rít trên cao Bầu trời chao nghiêng Rung giật Rung giật… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ

(… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ) Chỉ nghe cái ục! Rồi sau đó là cả căn hầm biến mất trong một cái hốc

đỏ bầm Một đống tạp nham gồm cả đất, cả lá cây, hơi khói, cả xơng thịt con ngời

ngào trộn vào nhau đến không phân biệt ra đâu vào đâu nữa ! Góc kia một khúc

đùi, góc này một bộ ruột, góc này nữa lại là một tảng mông không hiểu của đàn

ông hay đàn bà nhô lên trắng hếu… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đVà giắt hờ trên chạc cây đang ứa nhựa trên đó

đầu, một mảng ngực con gái vẫn còn trắng lắm, căng tròn, nh đang phập phồnghơi thở… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ” [17,52-53] Những trang văn chân thực đó gợi lên trong lòng ngời đọccảm giác ớn lạnh nh trực tiếp chứng kiến sự thực rùng rợn này Có thể nói chẳngcòn sự thật nào có thể tang thơng hơn nữa ! Một bi kịch, một tội ác, một “kỹnghệ tung hứng cái chết” của chiến tranh Và cho dù sự thật này là đau thơng, làrùng rợn nhng sự phản ánh đó là đáng trân trọng : vừa cho độc giả thấy đợc bộmặt thật của chiến tranh vừa cho thấy đợc những giá trị của cuộc sống hôm nay

và, một khía cạnh khác, thấy đợc sự dũng cảm trong ngòi bút của Chu Lai Bởi

nh đã biết, những năm tháng chiến tranh, văn học cha thể hiện đầy đủ sự chếtchóc, hy sinh một cách thẳng thắn nh vậy Ngòi bút cua Chu Lai đã trăn trở, kiếmtìm một sự thể hiện mới về một hiện thực không mới Ngòi bút ấy có khi tái hiệncả một quang cảnh rộng lớn, sự mất mát của một tập thể ,có khi lại len lỏi vào tậnngóc ngách, vào màn đêm và xé toạc nó để khám phá ra sự thật hãi hùng Đó làcảnh ban ngày cả đơn vị bộ đội lo chiến đấu, đối phó với kẻ thù ,đêm đến lại đốt

đuốc đi tìm đồng đội và :“khi quầng sáng vàng úa của nó vừa kịp liếm nhẹ vàohình thù ghê rợn của một con kì đà đang oằn mình nhai rau ráu một vật gì Gặpsáng, con cá sấu rừng gừ lên một tiếng tiếc rẻ rồi đành bỏ mồi, quẫy đuôi trờnxuống suối (… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ) Cái mồi mà con vật đang gặm dở là một khúc chân ng-

ời… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ”[17,62-63]

Đọc những trang văn trên, ngời đọc cảm nhận đợc sự đục khoét tàn nhẫncủa chiến tranh vào da thịt và tâm t con ngời Với cả nhân loại ,chiến tranh đã là

bi kịch ,nhng với Việt Nam- một đất nớc mà sự hình thành và sự phát triển củaquốc gia gắn liền với những cuộc chiến tranh khốc liệt thì đó quả là một tấn bikịch và nỗi đau của con ngời tăng theo cấp số nhân Do đó “viết về chiến tranh làbổn phận ,là đạo lí của mọi ngời cầm bút”[15] Và"bổn phận”, "đạo lí” đó khôngphải là sự ngợi ca một chiều mà còn ở cả sự tái hiện chân thành nhất hiện thực nh

nó vốn có Rõ ràng trong tiểu thuyết Chu Lai, ngời đọc thấy ông đã thực hiện đợc

“bổn phận”, "đạo lí” ấy Chiến tranh trong văn ông vừa cụ thể, trần trụi đến mứccầm nắm đợc độ dày, độ sâu của nó- bởi dờng nh nó đã ngấm vào máu thịt của

ông "Những năm tháng chiến tranh dài dặc và khốc liệt đã trót in đậm trong nếpnghĩ, trong tâm tởng và tình cảm mỗi con ngời đâu dễ lãng quên, dứt ra cho đ-ợc”.Và Chu Lai đã truyền “điều không dễ lãng quên” ấy , sự ám ảnh ấy cho ngời

đọc qua những trang văn nóng hổi hơi thở của hiện thực chiến tranh Những “thớc

phim” trực tiếp kiểu nh : “Khi anh bỏ tay ra, bên trái đã thành một hốc đỏ lòm và

từ đó, theo mấy sợi gân nhớt nhầy, con mắt bị khoét thủng đang thõng xuống ,treotòng teng trên gò má(… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ) Anh quýnh quáng nhét con mắt vào tròng Cùng với bọtmáu, con mắt lại truồi ra, lủng lẳng… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đAnh đa tay giật mạnh Con mắt rời ra Anhvung tay ném đi đâu dó thật xa Máu tiếp tục chảy xuống cằm, xuống cổ và trànsang cả con mắt lành(… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ) Anh lại cuống quýt quờ tìm trong cỏ, nhặt lại con mắt

đã trắng xác đang trừng trừng nhìn lên, dính đầy cát, mở khuy áo ngực, bỏ thỏmvào đó ,gài lai hẳn hoi rồi mới chịu ngã gục xuống”[17,57].Ta thấy, trong hai tiểuthuyết trên dờng nh màu đỏ của máu là gam màu nổi trội nh nhuốm đỏ nhữngtrang văn, những trang đời của ngời lính Điều này hoàn toàn khác so với “Hòn

đất”(Anh Đức), “Đất nớc đứng lên”(Nguyên Ngọc)… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đĐó đều là những thiên anhhùng ca ca ngợi cuộc chiến đấu của nhân dân Chiến tranh qua ngòi bút của Anh

Đức hay Nguyên Ngọc đầy chất lãng mạn, giọng điệu ngợi ca Có nói tới những

hy sinh của chi Sứ, của Đạt (Hòn đất), của anh Cầm, anh Châu (Đất nớc đứng lên)thì cũng bằng những giọng kể khách quan có tính chất thông báo, không phải

… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ

bằng sự phơi bày trực tiếp đầy khốc liệt nh trong hai tiểu thuyết của Chu Lai Đó

là những cái chết có tính chất “gieo mầm” cho ý chí chiến đấu mới… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đHiện thựcchiến tranh trong văn học trớc 1975, do đó “đợc tráng bằng lớp men trữ tình hơidày”để khuất lấp đi những đau thơng, nhằm cổ vũ tinh thần chiến đấu của dântộc.Và qua đó ta càng khẳng định thêm nét mới trong nhận thức nghệ thuật củaChu Lai mà bằng sự trải nghiệm, sự mở cửa của cơ chế, nhà văn Chu Lai đã làm

đợc

Qua khảo sát hai tiểu thuyết của Chu Lai, phần nhiều chiến tranh hiện rõ ởgam màu bi tráng Chiến tranh đã qua lâu rồi nhng trong lòng ngời ,đặc biệt làtrong lòng những ngời lính nh Chu Lai thì dấu ấn của nó vẫn còn tơi mới nh ngàynào Chính vì thế mà trong tác phẩm của ông, chiến tranh cũng thật sự ấn tợng ởcái phần đau thơng, tang tóc Chiến tranh, đơng nhiên là dữ dội và khốc liệt.Tuynhiên ở tiểu thuyết Chu Lai nó đợc soi rọi từ hai chiều không gian quá khứ vàhiện tại và nó đợc cảm nhận qua tâm hồn những ngời lính, do đó nó càng tô đậmkhắc sâu thêm trong lòng ngời đọc ở phơng diện tàn khốc, dữ dội Cũng nh tiểuthuyết “Thân phận tình yêu’’,Bảo Ninh đã viết bằng một cảm hứng mới mẻ.Không phải sự hoành tráng oai hùng nh thời chống Mỹ, chiến tranh giờ đây đợccảm nhận qua tâm hồn của ngời trong cuộc Nó dữ dội chứ không đơn giản mộtchiều là lãng mạn, là tráng ca: “Máu tung xối xả, chảy tóe, ồng ộc, nhoenhoét.Trên cái trảng hình thoi ở giữa truông, cái trảng mà nghe nói đến ngày nay

cỏ vẫn cha lại hồn để mọc lên nổi, thân thể giập vỡ, tanh bành phùn phụt phì hơi

nóng”[26,367] Một trận đánh ghê sợ, độc ác và tàn bạo.Văn Bảo Ninh đã ghi dấu

ấn vào lòng ngời cảm giác ớn lạnh, nh đứng trớc trận đánh đó để chứng kiến tấtcả

Sự khốc liệt của chiến tranh không chỉ hiện hữu ở chết chóc, hy sinh màcòn hiện hữu ở những cái nhỏ nhặt hàng ngày nh : sự thiếu thốn cái ăn cái mặc, làbệnh tật ốm đau Đó là những vấn đề “rất con ngời” mà văn học giai đoạn trớc bỏtrống Bảo Ninh đã định nghĩa “ chiến tranh là cõi không nhà, không cửa, langthang, khốn khổ và phiêu bạt vĩ đại” [26,399].Trong cõi không cùng ấy, con ngờiphải chịu một cuộc sống “ màn trời chiếu đất”, cơn đói khát hành hạ và cả nhữngcăn bệnh quái ác của chiến tranh : “ Mùa thu não nề, lê thê, mùa ma ê ẩm, khổ sởvì đói rét, bệnh tật triền miên, thối hết cả máu vì áo quần mục nát tả tơi và vì lởloét cùng ngời nh phong hủi, cả trung đội chẳng ai trông ra hồn thằng trinh sátnữa” [26,280] Đó không chỉ là tình trạng của trung đội chiến mà của chung tất cảcác đơn vị bộ đội trên đất nớc đầy khói lửa bom đạn này.Trong chốn rừng sâu mọi

điều kiện sinh hoạt của ngời lính đều thiếu thốn Sự thiếu thốn đó hiện hữu trên

n-ớc da xanh tái, trên mái tóc rụng dần của con gái lẫn con trai và cả căn bệnh sốtrét

Sau cuộc càn, trung đoàn Sáu Nguyện rơi vào tình trạng hết sức nan giải: “Cả cánh rừng chìm trong cái đói rã rời Củ sắp hết Măng cũng đợc đào đến nhngmục cuối cùng.Tóc trên đầu con gái đã bắt đầu rụng dần rồi rụng từng đám Mặtcon trai đã vêu vao hơn, không sinh khí, không chuyển động, đến nỗi có cậuxuống suối nhìn con chim nhăn nhúm, teo tóp nh lặn vào trong của mình đã phảithốt lên: “ giá bây giờ có đứa con gái nào cởi truồng nằm úp mặt lên bụng cả ngàythì thằng nhỏ vẫn không nhúc nhích !”.Nghe đợc câu nói này, các cô gái chỉ cờinhng nớc mắt lặng lẽ chảy ra Chao ôi ! Thì chúng tôi cũng đâu có khác gì Ngaycả đến căn bệnh đang không lăn ra sùi bọt mép cũng tự dng biến mất kia kìa ! khổ

! Còn gì trong ngời nữa mà khát khao, còn cái gì trong tim nữa mà mộng mơ !Giọt tinh chất cuối cùng đã đợc chiết ra để nắm giữ cây súng mất rồi”[17,65].Những con chữ nhảy nhót trớc mắt ta khiến ta nh cảm nhận đợc sức tànphá, bớc chuyển động ghê ghớm của cái đói trên từng khuôn mặt con trai, trênmái tóc từng ngời con gái Cái đói hủy diệt mọi ham muốn, mọi khát khao củatuổi trẻ.Và nh một nỗi đau, cái đói làm biến mất căn bệnh “ không đâu lại lăn rasùi bọt mép”- đó là sự thiếu thốn của đời sống riêng t hạnh phúc lứa đôi, khátkhao tuổi trẻ… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ Tất cả sự thiếu hụt ấy, sự lụi tàn ấy đợc cắt nghĩa bởi một lý tởng

đẹp “ để nắm giữ cây súng”

Nh vậy toàn bộ hiện thực không bị chia cắt, không có những khu vực cấm

kỵ đã tràn vào tiểu thuyết Chu Lai với nhịp điệu gấp gáp Cảm hứng mới khởinguồn cho sáng tác mới, trớc hết là cảm hứng sự thật về hiện thực, một hiện thựccả ở cấp vĩ mô lẫn ở cấp vi mô, cả ở phần sáng lẫn phần tối… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đĐó chính là đónggóp của nhà văn chu Lai cho nền văn học hậu chiến về đề tài chiến tranh

Tuy nhiên nh ông từng nói: chiến tranh không chỉ có đâm chém, chết chóc

mà còn hiện hữu ở nét lãng mạn, bay bổng

2.1.2.2 Gam màu lãng mạn của chiến tranh

Phần lớn những tác phẩm viết về chiến tranh nói chung và với hai tiểuthuyết “Ăn mày dĩ vãng” và “Ba lần và một lần”, Chu Lai đều xây dựng nênnhững mối tình lãng mạn, say đắm Nhà văn từng quan niệm: “ Viết về đề tài nàocũng đợc nhng nếu không có một nền tình yêu chắc chắn thì cuốn sách ấy đổ Dĩnhiên tình yêu trong chiến tranh có đặc thù riêng.Trong chiến tranh, tình yêumạnh hơn bình thờng gấp nghìn lần bởi đó là tình yêu một lần cho mãi mãi, yêu

để chết, thậm chí cha kịp yêu đã chết” [32] Đó nh là nguyên lý sáng tạo của nhàvăn, tình yêu đợc coi nh là “ bảo chứng” cho sức hút của tác phẩm, nếu thiếu nó-thiếu nền tảng tình yêu thì tác phẩm viết về chiến tranh chỉ còn là những trận

đánh kinh hoàng và nh thế thì sẽ không ai đọc cả

Trong “ Ăn mày dĩ vãng” Chu Lai xây dựng lên mối tình giữa Hai Hùng và

Ba Sơng- một mối tình giữa ngời đội trởng trinh sát đặc nhiệm với một ngời congái không đẹp nhng “ làm cánh đàn ông đua nhau phát rồ phát dại lên”(lời HaiHùng) Đặc biệt hơn tác giả đặt mối tình ấy trong lời tiên đoán của ngời lính trẻ:

"… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đrồi đây số phận hai ngời sẽ ràng buộc với nhau… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đhai ngời sẽ gặp vô số hoạnnạn to nhỏ nhng vẫn không xa rời nhau” [16,46] Cuộc gặp gỡ tình cờ của hai ng-

ời diễn ra trớc phần mộ của Viên- ngời đồng đội vừa ngã xuống ánh mắt, nụ cời,dáng ngời mảnh dẻ của Sơng đã gây cho “ Hùng gầm trời” một cảm giác đợc chechở, yêu thơng Còn với Ba Sơng cái tên “ Hùng ngời rừng, Hùng ác ôn ViệtCộng” đã đến với cô trớc khi đợc gặp anh.Và khi gặp anh rồi, cô mới phát hiện ra

“ tên gọi” khác đó là “ Hùng con nít, Hùng yếu mềm”.Và đó cũng là một nét tínhcách khiến cho trái tim cô gái mời tám tuổi cha một lần rung động cùng ai đậploạn nhịp Cô đã yêu anh với tình yêu mãnh liệt của tuổi trẻ Cũng vì yêu anh màcô đã dằn lòng xa anh vì cô sợ, nếu gần anh, anh sẽ bị “ sát” nh lời ngời ta đồn đại

về cô.Tình yêu của họ trải qua bao nhiêu thử thách, bao lần sát cánh bên nhautrong từng trận đánh, cả bên cạnh cái chết cận kề Còn gì đẹp đẽ hơn nét tắmthanh tao, đẹp đẽ của một cô gái trong đôi mắt nhìn của ngời đang yêu: “ Nét tắmcủa cô gái trong trận mạc, nét tắm tinh khiết, không vẫn đục mảy may,tắm giữa

sự điêu tàn, tắm bên cạnh cái chết, nh tắm một lần cho mãi mãi… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đVai mảnh, cổmảnh, nhỏ và gầy, trắng xanh, gợi nhắc một vóc dáng trẻ thơ đang dùa nghịch ở

ao nhà… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ” [16,74] Đó là những “điểm sáng” trong trận mạc, trong khói lửa chiếntranh Chính bóng dáng con gái mềm mại, tình yêu của tuổi trẻ đã làm dịu đinhững cảm giác ngột ngạt của chết chóc

Bên cạnh mối tình nồng nàn, e lệ của Ba Sơng và Hai Hùng, tác giả còn xâydựng nên tình yêu mãnh liệt, bất trắc của Hai Hợi và Tám Tính, là tình yêu ngắnngũi giữa Tuấn và Thu.Tình yêu đã làm cho Tám Tính “ một kẻ không biết tán chỉbiết vồ” trở nên ngoan ngoãn Với hai Hợi, tình yêu đã làm cho cô biến đổi hoàntoàn: từ một cô gái chán đời, bỏ vào rừng, cắt tóc ngắn, vận quần cộc, đánh giặcthì hò hét nh con trai bỗng trở nên nữ tính, để tóc dài và “ cái quần thì ngày mộtdài hơn” … Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ Rồi tình yêu giữa Tuấn và Thu tuy ngắn ngũi nhng để lại một kỷniệm không bao giờ phai trong tầm hồn ngời chiến sỹ lần đầu tiên đợc yêu ấy… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ

Trong “Ba lần và một lần” Chu Lai đã tái hiện tình yêu mang chất línhchiến giữa một đại úy quân báo- Sáu Nguyện và cô gái “ có nụ cời và giọng nóihớp hồn” T Chao Ngòi bút của Chu Lai có phần lãng mạn hóa khi xây dựng tìnhhuống họ quen nhau Trong một lần Sáu Nguyện đóng giả sĩ quan Ngụy tràtrộnvào quán sách của T Chao, thấy đám sĩ quan khác nói năng bậy bạ, cà trớnnhng cô ấy vẫn làm thinh, lại còn cời nữa… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đvậy là anh chờ đám nhậu tàn, kêu cô

ấy vào sau nhà khóa trái cửa lại, dộng cho một cái bạt tai, mắng :“ Đàn bà con gáimất nết! Cô phải nhớ cô là ai và ông già cô là ai đừng để làm cái trò rất đáng sỉnhục đó chớ !”[17,39] Vậy mà không ngờ cái bạt tai đó đã tạo nên mối tình sâu

đậm giữa hai ngời Chính Năm Thành ngời đại đội trởng đẹp trai, đa tình từng thúnhận: “ Tao đã đi nhiều nơi, từng sống ở Hà Nội mà con gái Hà Nội thì mày biết

đấy (… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ) ; tao cũng đã sang tu nghiệp ở Liên Xô, nhan sắc các loại thiếu gì… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ nh

-ng tao chỉ thấy T Chao của mày là hoàn hảo, hoàn hảo mà khô-ng biết tại sao lạihoàn hoản mới thấy mẹ chứ… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ” [17,32] Nh vậy từ việc giới thiệu ngời con gáiSáu Nguyện yêu cũng đủ thấy đợc nét bút lãng mạn hóa của tác giả Và tình yêu

đó sâu bền đến nỗi, khi ngời con gái ấy phản bội anh, tình yêu ấy vẫn nguyên vẹntrong anh: “ Càng muốn quên, nó càng dính nhằng, chui sâu vào da thịt, cào máuhuyết tế bào nh vắt nh đĩa, không dứt ra đợc nữa… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ”[17,114] Và gần hai mơi nămsau gặp lại anh lại càng day dứt: “ Tôi hận em, ngày đó và bây giờ, tôi vẫn hận emnhng không lúc nào tôi không thầm cầu mong cho em đợc hạnh phúc”

Đúng nh tiếng lòng của nhân vật Hai Hùng:" Chao ôi! Nếu những ngày nàykhông có em, không có cái dịu dàng, cam chịu, cái thấu đáo thăm thẳm nhân hậucủa em, cuộc đánh càn này, cả cuộc chiến đấu sẽ nhạt nhẽo, khiên cỡng biết nh-

ờng nào"[16,133] Quả thật, nếu trong tiểu thuyết của mình, Chu Lai không cónhững trang viết dành cho tình yêu lãng mạn thì sẽ nặng nề biết bao Đây cũngchính là sự kế thừa của nhà văn trong tiểu thuyết về chiến tranh của văn học giai

đoạn trớc

2.2 Cái nhìn đa chiều về ngời lính cách mạng

Chu Lai với những sáng tác của mình đã nhìn nhận lại cuộc chiến tranhmột cách chân thực và toàn diện Chiến tranh- ngời lính luôn luôn song hành, đi

đôi với nhau Nhìn nhận về cuộc chiến tranh cũng chính là cái nhìn về ngời lính những nhân vật chính đã viết nên những trang sử vẻ vang của dân tộc

-2.2.1.Sự thể hiện ngời lính trong chiến tranh

2.2.1.1.Ngời lính trong văn học cách mạng (1945-1975)

Không đâu nh ở Việt Nam ta, những cuộc chiến tranh giải phóng dân tộclại kéo dài hàng mấy chục năm Chiến tranh đã cuốn theo nó toàn bộ hoạt đôngvật chất và tinh thần, chính trị và t tởng, văn hóa và nghệ thuật của cả dân tộc.Vănhọc Việt Nam kể từ sau cách mạng Tháng Tám-1945, vì vậy nh một tất yếu lịch

sử, đề tài chiến tranh và ngời lính cách mạng nh một dòng chảy chủ đạo và hình ợng ngời lính là hính tợng trung tâm của văn học Cách mạng Họ đợc khắc họa rõnét từ ngoại hình cho đến lý tởng sống và chiến đấu… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đTừ văn học chống Pháp,trên những trang thơ nổi lên hình ảnh anh giải phóng quân :

t-“Hoan hô anh giải phóng quân

Kính chào anh con ngời đẹp nhấtLịch sử hôn anh chàng trai chân đất Sống hiên ngang bất khuất trên đời.”

(Tố Hữu)

Đặc biệt là hình ảnh những ngời lính đợc khắc họa rõ trong tiểu thuyết Cóthể nói, chính bối cảnh lịch sử đầy biến động sau Cách mạng là"bầu sữa ”nuôi d -ỡng tiểu thuyết Các nhà văn nh Nguyễn Huy Tởng, Nguyễn Đình Thi đã pháchọa nên những bức chân dung ngời lính trong chiến tranh Hình tợng ngời línhCách mạng Khắc trong ”Vỡ bờ”(Nguyễn Đình Thi) bớc vào cuộc đời hoạt độngcách mạng khi tuổi đời còn rất trẻ.Và suốt cuộc đời hơn ba mơi tuổi của mình,Khắc đã công hiến rất lớn cho sự nghiệp cách mạng Anh hy sinh hạnh phúc cánhân và cuối cùng ngã xuống trong xà lim mang theo bao bí mật về Đảng, về tổchức Anh hi sinh nhng còn sống mãi khí tiết của ngời Cách mạng : không chịukhuất phục trớc sự tra tấn dã man của kẻ thù

Hay trong hoàn cảnh hiện thực cuộc sống dân tộc trong những năm thángchống Mỹ đầy thử thách gay go, ác liệt, văn học cũng đã theo sát và phản ánh đợc

hơi thở của cuộc chiến, đồng thời khắc họa đợc những cá nhân anh hùng, tập thểanh hùng : anh hùng Núp (Đất nớc đứng lên-Nguyên Ngọc), chị Sứ (Hòn đất –Anh Đức), Kinh, Lữ (Dấu chân ngời lính-Nuyễn Minh Châu) đó là những conngời gắn bó với tập thể, hòa vào tập thể, đại diện vừa hành động theo lợi ích cộng

đồng Chính hoàn cảnh lịch sử đã đem lại cho nhà văn sự phát hiện lớn lao : đó làsức mạnh quật khởi của dân tộc và con ngời Việt Nam trong vẻ đẹp của cuộcsống cộng đồng Với sự nhạy cảm của ngời nghệ sĩ và nhận thức đợc sức mạnhcủa cả dân tộc vơn ra ánh sáng, các nhà văn đã phát hiện ra hình tợng nghệ thuậtquan trọng bậc nhất của văn học: Con ngời trong mối quan hệ thống nhất biệnchứng, đồng nhất và đấu tranh giữa cái riêng và cái chung, cá nhân và tập thể.Nhà văn đã xây dựng nhng nhân vật anh hùng kết tinh những phẩm chất cao đẹpcủa nhân dân, của dân tộc, của cộng đồng Họ đại diện cho cả một giai cấp, cảdân tộc Họ là những con ngời xả thân vì nghĩa lớn, sẵn sàng quên mình vì tậpthể, quên tình riêng vì sự nghiệp chung Đó là những con ngời đẹp nhất, hoànthiện hoàn mỹ, khó có thể tìm thấy những khiếm khuyết trong phẩm chất của họ.Núp từ nhận thức ấu trĩ ban đầu:"Ngời Pháp cũng chảy máu ” Núp dần trở thànhmột cán bộ cách mạng dẫn dắt làng Kông Hoa vợt qua mọi khó khăn, thử tháchcủa cuộc chiến Núp tự nguyện và hi sinh hết mình Ơ anh, mọi việc làm, mọi suynghĩ đều lấp lánh vẻ đẹp lý tởng cộng đồng Ngời anh hùng Núp vừa mang phẩmchất chung của con ngời thời đại, vừa là con ngời cụ thể, sống động trong các mốiquan hệ với gia đình, đồng chí, đồng bào và kẻ thù

Hay trong "Dấu chân ngời lính": Nguyễn Minh Châu đã biểu dơng khá đẹp

đẽ vẻ đẹp của các thế hệ ngời lính : Chính ủy Kinh đại diện cho thế hệ cha anh,tham gia đánh Pháp hồi 9 năm, anh lại là một ngời đặt dấu chân đầu tiên mở đờngmòn Hồ Chí Minh Là một chỉ huy có tài, anh suốt đời hi sinh quyền lợi cá nhân,gia đình cho sự nghiệp cách mạng

Nh vậy: các nhân vật trong văn học cách mạng 1945-1975 là những conngời coi lý tởng cách mạng là lẽ sống của mình Họ đến với cách mạng khônghoài nghi, không phân vân tính toán Tính cách nhân vật thể hiện chủ yếu ởviệc làm, những hành động có tính chất chuẩn mực bởi họ là những con ng ờicủa Đảng, là con ngời mang cái "ta” cộng đồng vì chỉ có cái ta mới tạo nên sự

đồng vọng hởng ứng ở thời điểm lịch sử ấy Đó là những kiểu nhân vật:

"Trái tim anh chia ba phần tơi đỏAnh giành riêng cho Đảng phần nhiềuPhần cho thơ và phần để em yêu

Em xấu hổ :thế cũng nhiều anh nhỉ”

(Tố Hữu)

Sự nhập cuộc của văn học của thời kỳ đó là đáng trân trọng

Thế nhng khi bầu trời Tổ quốc im tiếng súng, cũng là lúc nền văn học trởmình Nếu nh văn học trớc đây quan tâm đến số phận hạnh phúc chung cho cảcộng đồng, của cả dân tộc thì nay các nhà văn đã quan tâm đến từng số phận cánhân Cảm hứng sử thi thời kỳ 1945-1975 hớng ngòi bút của ngời nghệ sỹ vàoviệc khám phá và ngợi ca những con ngời tiên tiến- là mẫu hình lý tởng của mộtthời vinh quang và oanh liệt.Văn học sau 1975 đã hớng tới con ngời bình thờng,

đi sâu khám phá vào thế giới tâm hồn, vào cõi tế vi, miền vô thức của con

ng-ời… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ.Nói một cách khái quát từ cảm hứng sáng tạo chuyển từ ngợi ca, tự hào,khâm phục đến chiêm nghiệm, lắng đọng suy t

Với t duy sử thi và cảm hứng lãng mạn, cách nhìn cuộc đời và con ngời của cácnhà văn đơn giản, rạch ròi giữa thiện và ác, địch- ta, cao cả- thấp hèn, tâm hồncon ngời ít phức tạp, không có sự giằng xé nội tâm trong việc giải quyết mâuthuẫn giữa cái chung và cái riêng, giữa nghĩa vụ và quyền lợi riêng t Nhng tiếpxúc với nhân vật trong văn học sau 1975, ngời đọc có cảm giác: đó là một tiểu vũtrụ vô cùng phức tạp, khó có thể nắm bắt hết đợc chiều sâu tâm hồn.Từ điểm nhìn

số phận, các nhà văn cho thấy đợc sự cao ca- thấp hèn trong một con ngời; sự phithờng, anh hùng và đời thờng trong cuộc sống… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ những con ngời là "tổng hòa cácmối quan hệ xã hội"

Trên đà đổi mới ấy của văn học, tiểu thuyết trong thời kỳ đổi mới với sự thểhiện hình tợng ngời lính cũng đa chiều đa vẻ Chu Lai một nhà năn khoác áo lính,từng mang thơng hiệu viết về chiến tranh cũng đã có những tác phẩm với sự nhậnthức nghệ thuật mới về hình tợng ngời lính

2.2.1.2 Sự thể hiện hình tợng ngời lính trong hai tiểu thuyết Ăn mày dĩ“

vãng và Ba lần và một lần của Chu Lai.” “ ”

Chu Lai là một nhà văn từng có nhiều năm lăn lộn trên chiến trừơng–“mảnh đất” màu mỡ cho nhà văn đặt ngòi bút "cày xới" là cuộc chiến tranh áiquốc vĩ đại của dân tộc và nhân vật chủ yếu của ông là những ngời lính Có thểthấy ngay từ những tác phẩm đầu tay cho đến những tác phẩm sau này, gần đâynhất về đề tài ấy đều thể hiện đợc quan niệm nghệ thuật mới về con ngời- ngờilính trong chiến tranh: "Chiến tranh và chiến hào bao giờ cũng là dung dịch cựcmạnh để con ngời hiện lên hết màu hết nét”[19].Và nhân vật trong cuộc chiếntranh ấy, dới ngòi bút của Chu Lai hiện lên với tất cả những gì trung thực nhất,trần trụi nhất, “hết màu hết nét” Họ là những ngời lính bớc vào cuộc chiến tranhvới vẻ đẹp của sự chiến đấu dũng cảm, vẻ đẹp của đạo đức ngời lính cụ Hồ; đồng

thời ở cả những giây phút yếu hèn, cả sự tha hóa về nhân cách… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đĐiều này rất gic với việc nhìn nhận và thể hiện cuộc chiến tranh với hai gam màu dữ dội vàlãng mạn của tiểu thuyết Chu Lai.

lô-Trớc hết những ngời lính đợc nhìn nhận từ góc độ cộng đồng Đó là nhữngcon ngời có lý tởng, hoài bão lớn: chiến đấu hết mình, xả thân vì Cách mạng, bấtchấp gian khổ, hy sinh

Hai Hùng (Ăn mày dĩ vãng) - một chiến sĩ đội đặc nhiệm vùng ven sôngSài Gòn là một chàng trai “cao một mét bảy ba, nặng cũng suýt soát 70 ký, vòngngực cong lên nh rá úp, tóc dày cộm, mắt xếch, miệng rộng, cời tơi, răng to vàchắc, bụng nổi đủ sáu múi, chân tay xoắn chằng nh chão bện, da màu bánhmật… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ” [16,35] Hai Hùng bớc vào cuộc chiến với một sức trẻ phơi phới, lý tởngcao đẹp: chiến đấu để bảo vệ vùng ven đô.Và Hùng đúng là ngời mẫu của chiếntranh sông lạch, thứ chiến tranh đòi hỏi sự tinh nhạy, khôn khéo và can tràng đếntột độ Những tháng ngày lăn lội cùng đồng đội trên chiến trờng ác liệt đã tôiluyện anh thành một ngời đội trởng đặc nhiêm tài ba ngời mà chỉ cần nói đến, “

kẻ thù gọi anh là tên sát nhân tài tử, là nghệ sĩ cầm súng ảo thuật Bà con trong ấpchiến lợc kêu anh bằng mày, bằng thằng với tất cả sự âu yếm tin cậy ” [16,36]

Nh vậy, Hai Hùng là một ngời lính “nhập cuộc” với lý tởng cách mạng, vì sựnghiệp chung giải phóng dân tộc Anh mang trong mình cái ngang tàng của ngờilính đặc nhiệm trinh sát, cộng với cái “ trẻ nít, yếu mềm” nh nhận xét của Ba S-

ơng Phải nói rằng với nhân vật Hai Hùng, ngòi bút của Chu Lai có phần u ái nếukhông muốn nói có lý tởng hóa Điều này phù hợp với quan niệm của ông: cái gìcũng đợc đẩy đến tận cùng của mọi buồn vui,ông không thích chơi gam màu nhợtnhạt Những phẩm chất của một ngời anh hùng của đội trởng đặc nhiệm đợc bộc

lộ trong từng trận đánh; thể hiện cá tính chiến trận: thấy khó khăn không chùn

b-ớc và sẵn sàng lên án những hành động sợ chết bỏ rơi đồng đội nh Ba Tiến trongtrận đột ấp chiến lợc) ở anh thể hiện cá tính( ở ánh nhìn hơi bạc), một sự cơngquyết nhiều khi thô lỗ nhng ở anh ẩn chứa một tâm hồn đa cảm, yếu mềm Khingời xạ thủ Tuấn sơ ý để súng cớp cò gây ra vết thơng nặng cho Bảo, Hùng đẵquyết định rất lạnh lùng là đem chôn ngay khi đang sống , gặp sự ngăn cản của

Ba Sơng anh đã gằn giọng và “cầm lấy cổ tay bé xíu nh cỏ tay con nít của Sớngsiết chặt nh muốn bóp vụn thành bụi” Anh đã quát mắng, giận giữ nh con thú bịthơng nhng tất cả đều xuất phát từ một tình thơng đồng độ chân thành: “ Tha thứcho bạn tao nhé, Bảo ơi! Bọn tao không còn cách nào khác … Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đKhông còn phơngtiện nào khác cả Bọn tao không nỡ nhìn thấy mày chết trên đơng cáng đi phẫu

Xa lắm… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ … Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ( ).Hãy tha thứ, hãy nhắm mắt lại cho bọn tao đỡ khổ… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ ợc không?đ

[16,88] Đó là tiếng nói vang ra từ lồng ngực ngột ngạt chúa đựng tình thơng đồng

đội của một con ngời vốn đợc coi là “ác ôn Việt Cộng”

ở nhân vật này còn thể hiện không những tài phán đoán, sự tinh nhạy trongcông việc mà còn thể hiện ý thức trách nhiệm luôn thờng trực Khi anh đợc ngờixạ thủ moi lên từ đống đổ nát, thoát khỏi cái chết trong gang tấc- trong cái đầucòn đang nhức ong ong của ngời chỉ huy đặc nhiệm vùng căn cứ lõm đột nhiênbật lên một ý nghĩ táo bạo: “Ngay đêm nay chúng ta sẽ đột kích vào đầu não củachiến đoàn Mỹ 52 Chỉ có nh thế mối tránh đợc cái chết chùm quá rõ”[16,139]

Anh từng đợc mệnh danh là “cây súng chiến đấu và lắm mu mẹo” cùng

đồng đội chiến đấu cho lý tởng vì một ngày mai tơi sáng của dân tộc: “ Chúng tôi,những ngời con trai con gái- từ hậu phơng lam lũ và đau thơng tình nguyện từ tráitim chân thật vào đây để thực hiện ý tởng giải phóng quê hơng(… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ) Chúng tôi đãngã xuống, sẽ còn ngã xuống tới ngời cuối cùng nhng không hề oán thán, không

hề đánh mất đi lòng trung kính và sự lãng mạn trong tâm hồn mình” Đó cũng là

lý tởng và tâm nguyện của ngời lính mang trong cuộc chiến tranh sống còn củavận mệnh dân tộc Không chỉ là ý chí sắt đá, lòng quả cảm và gan dạ, ánh mắt rựclửa mỗi khi vào trận, ngời lính còn mang trong mình trái tim chan chứa yêu thơngkhiến cho họ không phải là cỗ máy chém giết Có một ngời Mỹ khi sang lại ViệtNam-thăm lại chiến trờng xa đã nói đại ý rằng: trong cuộc chiến ở Việt Nam, ng-

ời Mỹ không có anh hùng; bởi đó là sự xâm lợc tàn bạo, phi nghĩa Anh hùng chỉ

có thể là phẩm chất cao nhất của những ngời lính Việt Nam, họ đã đi vào lịch sử,kết tinh ở những hình tợng văn học Cả một tập thể chiến đấu vì sự tồn tại của căn

cứ nội thành của đội đặc nhiệm vùng ven đô Sài Gòn: từ Tám Tính- con ngời cónhiều khiếm khuyết trong đời sống thờng nhật nhng đó lại là một tay đánh giặc cừkhôi, khét tiếng; Là Ba Thành- ngời bác sỹ có dáng đồ tế nhng “là thần hộ mạng,

là chỗ da tinh thần thật sự của ngời lính ven đô không ngày nào không có ngờingã xuống này” ; Là Hai Hợi-kẻ chán đời đen bạc trở vào rừng đánh giặc với cáikiểu cách của con trai: vận quần cộc, khi dánh giặc thì hò hét vang rừng, xôngtới… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ; Là Ba Sơng- cô gái mang trong mình sự yếu ớt trẻ thơ nhng dũng cảm cơngquyết … Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ; Là Khiển- ngời mũi trởng “bằng trí lực khéo léo, bằng thể lực và nội lựcphi thờng đã gỡ ra cho đơn vị thoát ra một kết cục bi thảm, chuyển bại thànhthắng, chuyển cái chết mời mơi thành cái sống nguyên vẹn cho gần hai chục conngời” [16, 51]… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ Tất cả các thành viên đó tạo nên một “gia đình rừng xanh” đầm

ấm, yêu thơng nhau và cùng chung một lý tởng: bảo vệ đợc vùng ven đô và sự antoàn của căn cứ đầu não Giữa họ có một thứ keo gắn chặt đó là tinh thần đồng

đội đầy cảm động Khi Hai Hùng trong phiên họp quân chính bị quy ết mắc

những sai lầm “không thể tha thứ”, bị chuyển công tác , Tuấn- một ngời lính cấpdới từng có mâu thuẫn với Hai Hùng tuyên bố: “Nếu ngời ta nhất quyết điều anh

đi thì tất cả bọn em sẽ tự động rời bỏ vùng sông này theo luôn(… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ) Bất cứ ai làmthay anh lúc này đều là phản bội cả Không chỉ phản bội anh mà còn phản bội hếtthảy những thằng đã nằm xuống”[16,226-227] Rõ ràng qua đó không chỉ thấy đ-

ợc những phẩm chất, tài năng của Hai Hùng mà còn thấy đợc tinh thần đoàn kết

đồng đội một lòng vui buồn sớng khổ có nhau của tập thể anh chị em chiến sỹvùng ven đô Đó cũng là thứ vũ khí mạnh để làm nên những thắng lợi trong nhữngcác trận đánh

Những ngời lính mang phẩm chất tốt đẹp trong tiểu thuyết Chu Lai còn làSaú Nguyện, út Thêm , là Ba Đẩu, Bảy Thu… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ (Ba lần và một lần) Họ cũng mangtrong mình những lý tởng, hoài bão của ngời chiến sỹ ngoài trận tuyến đánh giặcbảo vệ vùng tuyến quan trọng

Sáu Nguyện vốn là ngời Hải Dơng di c vào nam Với thân hình không vạm

vỡ nh Hai Hùng nhng anh ghi dấu ấn vào lòng cô bé mời lăm tuổi út Thêm- côhọc sinh thành phố mới rời ghế nhà trờng vào rừng- là một ngời “đen, gầy, nhỏthó, nớc da đen xạm, tóc cắt bốc, cứng quèo quẹo nh đặt một mớ dây thép gai loạibùng nhùng lên đó; ăn vận thì lôi thôi… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đvà, chao ôi cái đầu gối mới sần sợng, gồghề, méo xẹo làm sao! Nói chung là một con ngơì xấu xí , quằm quặm , lạnhlùng nh thép súng”[17,13] Duy chỉ có “điểm nhấn” mà út Thêm cảm thấy đợcnét gần gũi ở anh đó là đôi mắt “đôi mắt hơi là lạ! lạ đến nỗi, mới nhìn vào cô bébỗng thấy nổi gai cả ngời… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ Một đôi mắt trũng sâu, thâm quầng nh cả đời cha ngủbao giờ, nhng lại tỏa hắt ra những đốm sáng xanh nhẹ, vừa bí hiểm vừa dịu dàng,dịu dàng đến gần nh là yếu đuối” [17,13] Đôi mắt ấy báo hiệu một con ngời giàutình cảm mà thời gian sẽ chứng minh cho cô bé

Trong cảm nhận đầu tiên của cô học sinh tiểu học, Sáu Nguyện là con ngờikhó tính, khô cằn, “ lạnh băng cả mặt mũi và lạnh băng cả tâm hồn”, duy chỉ cócái miệng khi nói khá có duyên Suốt những ngày sống chung cùng chú, út Thêmcảm thấy ngột ngạt bởi hầu nh chú chỉ nói những câu khi cần thiết chẳng thể

đừng, rồi nhắc nhở cô những vấn đề cá nhân trong cuộc sống thờng nhật… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đTómlại là cô cảm nhận chú “cắm cảu nh một bà dì ghẻ chán ghét con chồng”, để cókhi cô tự hỏi: “ Tại sao ngời ta phân cô về sống với ông quân báo cóc cáy, vô hồnvô cảm nh thế này cơ chứ” và đã có lúc cô có ý định chốn khỏi rừng Nhng chínhSáu Nguyện nguyên nhân khiến cô có ý định bỏ rừng thì, theo thời gian, chínhanh lại là động lực để níu giữ cô ở lại gắn bó với nó sát cánh với ngừơi quân báolạnh lùng ấy Với út Thêm, chú Sáu là “thần tợng thời trận mạc” bởi đó là một

đại úy quân báo thông minh, nhanh nhẹn, tháo vát Và đằng sau một con ngời ởng chừng nh giá băng đó là một trái tim yêu thơng nồng nàn và có phần yếu

t-đuối nữa Chú làm mặt lạnh, tỏ ra xa cách với út Thêm cũng vì chú nghĩ đến côngviệc quân báo không thích hợp với một đứa “nhóc tỳ” nh cô- một công việc , mộtnhiệm vụ mà suốt cả cuộc đời binh nghiệp anh đã dốc hết tâm huyết, tuổi trẻ, tàinăng của mình.Vất vả và gian truân lắm!

Còn với Sáu Nguyện tình cảm nảy nở ngày càng sâu nặng với cô học trònày Anh âu yến gọi cô là “nhóc tỳ”, là “ con gái” Giữa hai chú cháu có biết bao

là kỷ niệm và đó là những miền ký ức đẹp đẽ, thiêng liêng mà họ mang theo suốtcuộc đời: có lần rắn cắn vào chân út Thêm anh đã ghé miệng vào chân hút máu

độc; hay có lần hai chú cháu đang đêm lục tục trở dậy với “ cái cầm tay cho ấmbụng” (hộp sữa); rồi những lần đột ấp ban đêm để “ dạy nghề” cho Ut Thêm; lầnchú Sáu bị thơng, út Thêm băng bó để rơi những giọt nớc mắt bỏng rát … Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ Tất cảnhững kỉ niệm đó đa hai con ngời: một trẻ tuổi ngây thơ, tò mò gắn bó với mộtngời khá già dặn, sừng sỏ trong nghề nghiệp, trong cuộc sống lại với nhau ở SáuNguyện là kết tinh cả hai con ngời, hai tính cách: một con ngời cứng rắn, nghiêmtúc thận trọng trong công việ tới mức lạnh lùng Nhng đằng sau con ngời đó, dớilồng ngực khô héo chứa đựng một trái tim yêu thơng và cũng thật yếu mềm Nhlời giới thiệu của ngời huyện đội trởng Ba Đẩu: “ Thằng chả lúc này thiệt tội,hoàn toàn thân cô thế cô, chẳng còn một ai la bà con họ hàng thân thích chi hết!Chả là dân quân báo kỳ cựu vào cỡ số zách của toàn bộ vùng giáp ranh liên hoànnày Hình nh chả sinh ra để làm nghề này, mọi giác quan trên thân thể gã đềukhông giống ngời bình thờng(… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ) Kẻ thù gọi chả là quái nhân, bà con gọi chả làNgời Trời” [17,25] Nh vậy, với nhân vật này, Chu Lai dờng nh dồn cả tâm huyết

để miêu tả, dựng lên một chân dung ngời lính khá hoàn hảo: vừa có cái tài ba thaolợc, tinh nhạy nơi chiến trờng; vừa có chút gì đó ngang tàng,cá tính nhng lại gầngũi với đời thực mà nh ngời bạn chiến đáu của anh kết luận “là thằng dại gái” ởanh kết tinh cả con ngời cá nhân đời thờng và con ngời công việc; có nét dữ dằn,quyết liệt với kẻ thù đồng thời cũng thật hiền lành nh trẻ nít đối với đồng đội, bàcon Hai tính cách đó làm thành vẻ đẹp của ngời lính dới ngòi bút Chu Lai

Trong cuộc chiến gian khổ ở khu rừng ven đô, Sáu Nguyện thể hiện hếtmọi tài năng của một ngời quân báo: không có một ngóc ngách, một tin tức nào làchả không moi ra đợc, lúc thì đóng giả lão nông chi điền lúc là sỹ quan rằn rimang lon đại úy biệt động dù, lúc lại là kẻ cô hồn chuyên đâm thuê chém mớn.Lúc khác đã biến thành ông chủ xe đò chuyên chạy chuyến lục tỉnh.Trong nhiềutrận càn anh có cái nhìn sáng suốt, tác phong làm việc thận trọng Chính vì thận

trọng mà trong một đợt đột kích anh đã mâu thuẫn với Năm Thành- ngời đại độitrởng trinh sát Sự cản ngăn của Sáu Nguyện rằng cha đúng thời cơ là có lý khitrận đột kích đó thất bại nặng nề: gần ba chục con ngời không còn một ai và chỉmột giờ sau địch đã phản kích lại Cũng từ trận đột phá đó, anh mất đi ngời bạnhữu, ngời đồng đội Năm Thành và cả T Chao- ngời con gái anh yêu.

Bên cạnh ngời đại úy quân báo “đánh giậc trong đàu có sỏi” còn có đồng

đội của anh, những con ngời cùng chung lý tởng cùng sống chung dứoi mái nhàrừng xanh, là những con ngời đáng ngợi ca Ba Đẩu- ngời huyện đội trởng ồn ào,xởi lởi, tính tình nóng nảy nhng khá ôn hòa, thể hiện lòng dũng cảm một cáchhồn nhiên, tự nhiên trong từng trận đánh Khi bị trúng đạn “cả một đống ruột màuhồng đang phòi ra khỏi bụng, nằm chình

ình, cuộn tròn trên bụng”[17,58] mà vẫn nói một cách hồn nhiên:

“- Tao bị rồi… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ lại bị vào đúng lúc này, đểu quá! Mày ở lại ráng cùng anh em giữthêm chút nữa… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ sắp chiều rồi”.(… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ) Còn thằng nào sống , gom lai cả đây, chơitới luôn” Vết thơng cha lành nhng Ba Đẩu đã chốn xuống với anh em: “Cứ để taoxuống với chúng nó một chút” Điều này thể hiện Ba Đẩu là một con ngời giàutình cảm, gần gũi với đồng đội

Đó còn là Ut Thêm- một cô bé cha đầy mời lăm tuổi trớc khi chính thức

b-ớc vào rừng thì rừng là một cái gì đó bí hiểm mơ hồ lắm Đầu óc non nớt của mộtcô học sinh thành phố mới hết tiểu học thì mọi thứ đều lạ lẫm, cũng nh Lữ ( Dấuchân ngời lính), cô bứớc chân vào rừng làm cách mạng theo tiếng gọi của lýtửơng của thế hệ cha anh( Cha Ut Thêm là một chiến sỹ cách mạng, cũng có nợmáu với kẻ thù) ở cô có một đôi mắt đặc biệt “đôi mắt gan lì giống ông già nó”,

đôi mắt cần cho một nghề quân báo( có những phát hiện, phán đoán chính xác).Rồi thời gian và quá trình của cuộc chiến đấu đã chứng minh đợc điều đó Hơnmột năm sau, cô trở thành ngời học trò giỏi của đại úy quân báo Sáu Nguyện, cóthể thay thế đợc vị trí của anh khi anh ra đi

Nh vậy trong hai tiểu thuyết trên của Chu Lai có dòng chảy của dòng cảmxúc ngợi ca: ngợi ca những ngời lính trực tiếp đơng đầu với cái chết, khó khănthiếu thốn ở khía cạnh này, Chu Lai cũng đã thể hiện đợc phẩm chất anh hùngcủa những ngời lính cách mạng: họ- những ngời lính bớc vào cuộc chiến bảo vệ

Tổ quốc mang trong mình nhiệt huyết cách mạng Đây chính là sự kế thừa vănhọc truyền thống của Chu Lai trong việc xây dựng hình tợng ngời lính Trong cáctiểu thuyết cùng thời nh “Thân phận tình yêu”( Bảo Ninh), “Thời xa vắng”( LêLựu), “Bến không chồng”(Dơng Hớng) cũng đã thành công khi xây dựng hìnhtợng ngời lính mang lý tởng Kiên ( Thân phận tình yêu) là một chàng trai Hà

nội chính gốc, anh thuộc lớp thanh niên mới lớn lên đã chịu nhiều ảnh h ởngcủa chiến tranh, anh nhìn thấy đây là thời đại của anh - thời đại của những conngời tuổi trẻ và nhiệt huyết Do đó Kiên đã nhập ngũ khi tròn 17 tuổi, bỏ lạisau lng: tuổi học trò, mối tình mộng mơ với Phơng Kiên ra trận mang theo lýtởng của thời đại, với ý thức cộng đồng, nghĩa vụ cá nhân tr ớc vận mệnh dântộc Anh từng thổ lộ: “Mình đi mình có cuộc chiến đấu của mình” Lý t ởng đótheo suốt Kiên trong quá trình chiến đấu và nó đã cho anh những suy nghĩ, tìnhcảm rất đẹp đẽ và chân thành về đồng đội, về những con ng ời đã làm nên chiếnthắng Do vậy, dẫu phải trải qua nhiều mất mát, đau khổ do chiến tranh gây rathì Kiên vẫn giữ đợc những phẩm chất tốt đẹp của ngời lính Mà Bảo Ninhbằng tấm lòng yêu quý, quan tâm và thông cảm đối với họ đã tái hiện rất chânthực.

Tuy nhiên, nh nhà văn Nguyễn Minh Châu từng nói: “Đã từ lâu, trong tôiquan niệm rằng: từ khi có loài ngời đã có tình yêu thơng cũng nh sự ghen ghét,thù hằn hãm hại chém giết lẫn nhau” Ngời lính cũng là những con ngời bình th-ờng, không phải là “thánh nhân” Đó là những con ngời có bề sâu tâm hồn, mỗicon ngờilà một tiểu vũ trụ đầy bí ẩn Cùng với nhận thức nghệ thuật mới về hiệnthực cuộc chiến tranh, nhà văn Chu Lai đã đi sâu khám phá từng ngõ ngách củatâm hồn họ, dựng lên những hình tợng chân thực về con ngời- ngời lính đa tuyến:cao cả- thấp hèn, tốt đẹp xen lẫn xấu xa… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đChính vì vậy mà ngời đọc hiểu thêm vềgóc khuất của tâm hồn họ Đó là cái nhìn ngời lính ở phơng diện đời t cá nhânmang tính nhân văn cao cả mà văn học sau 1975 và nhà văn Chu Lai nói riêng đãlàm đợc

Trong hai tiểu thuyết của mình Chu Lai tỏ ra tinh tế khi hớng ngòi bút củamình vào những góc khuất trong ngời lính để nhìn thấy đợc những giây phút yếuhèn , ham sống sợ chết Đó là trờng hợp của Tuấn( Ăn mày dĩ vãng) một xạ thủlính của Hai Hùng, khi đối mặt với cái chết, anh đã nảy sinh ý định tự thơng đểtrở về hậu cứ, để đợc sống Đây là những trang văn chân thực: “Tuấn vẫn đứng đó

nh hóa thạch… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đnửa ngời nhô cao lên khởi miêng hầm, hai cẳng giơ cao, cứng đơ,tạc vào nền trời trống hoác hình thù một ngời tợng đài oán thán Mặt nó ngẩng lênxám ngoét, mặt nhăn, miệng lắp bắp nh khẩn nguyện, đợi chờ… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đlinh hồn nó đãtách khỏi thực tại để chơi vơi bay vào cõi phiêu diêu hay màng tai nó đã bị chọcthơng để trở thành vô tri, điếc lác? Nó muốn cái gì ở kiểu đứng khốn nạn và điênloạn này?

- Tuấn ngồi xuống! Ngồi xuống ngay! Thằng khốn… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ

“Thằng khốn" vẫn đứng im phăng phắc Cái sống tay của ngời chỉ huy chặt mạnhvào vai chỉ làm cho nó lệch sang trái một chút không đáng kể (… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ) Mặt mày vẫnthê thảm ngỡng nhìn về cõi vĩnh hằng không có bom đạn Muốn chết, tao sẽ chochết!

(… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ)_ Em chỉ muốn… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ muốn… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đcối nó tiện đứt đi hai cánh tay để… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ ợc cángđ

ra Bắc… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đTrở về nhà Ăn mày, bơm xe, bới rác, trông kho… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đlàm gì cũng đợc, miễn

là đợc trở về nhà, đợc sống Nhà em chết hết rồi, còn lại mỗi mình em Em chết,

bố em chết theo mất Anh Hùng!

Cậu ta chuyển giọng thì thầm nh tâm sự, nh rủ rê- Anh cứ để mặc em đứnglên nhé! đứng tí nữa thôi Chỉ cần một trai nữa trái thứ năm trăm, trái cuối cùng… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đKhi đêm em nằm mơ thấy mẹ em về bảo nh thế Mẹ em thiêng lắm ! nhé !

Thằng hèn! Mày không đáng đợc chết

Tiếng nói của Hùng tụt sâu vào lòng ngực Nhng bàn tay đỏ của anh lại bay

ra nh tuột khỏi sự kiểm soát của ý thức… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đMặt Tuấn vẹo sang bên nhăn quắt, đau

đớn.” [16,112,113,114]

Chiến tranh với những điều khốc liệt, dữ dằn, là chém giết, chết chóc, “làngày nào cũng chôn ngời mà cha đến lợt mình” Đứng trớc hiện thực đó con ngời

có suy nghĩ, cảm nhận về sự sống, cái chết và họ cũng có khi run sợ trớc cái chết

Đó là vấn đề rất con ngời mà nh Mác nói: “ không có gì gần gũi với con ngời mà

xa lạ đối với tôi” Chu Lai đã dựng lên chân dung ngời lính không còn hoàn toàn

từ cái nhìn sử thi mà nhìn từ góc độ đời t số phận, “ góc nhìn tiểu thuyết” Nhữngtrang văn trên đã nói lên đầy đủ cái tội nghiệp, cái đáng thơng trong “ dáng đứng

điên loạn" của Tuấn Một ớc muốn của phút yêú lòng: muốn bị thơng để đợc trở

về nhà làm bất cứ việc gì, miễn là đợc sống, sống bằng mọi giá Nguyễn MinhChâu từng phát biểu: “Ngòi bút của chúng ta sẽ trở nên phản bội những ngờichiến sĩ nếu chỉ biết cái lúc họ vác súng ra mặt trận với một tâm hồn phơi phới màkhông biết cái lúc buồn bã đau đớn, những lúc đói rét, những lúc nằm giữa đồng

đội hi sinh và bị thơng trong bùn lầy trong ma bon bão đạn”.Quả thực con ngời dù

vĩ đại bao nhiêu, dù đang giữ cơng vị nào đi nữa thì cũng là con ngời Có lúc nảnlòng, có lúc vị kỉ là một điều không khó hiểu Những gì mà Chu Lai viết là nhữngchi tiết nghệ thuật đặc sắc vừa cho thấy bộ mặt khốc liệt của chiến tranh vừa chothấy phần bản năng tất yếu trong mỗi con ngời Những khoảnh khắc “rất ngời”

đó, những giây phút đáng thơng đó không làm cho hình ảnh ngời lính giảm đi vẻ

đẹp mà ngợc lại làm cho ngời lính trở nên gần gũi hơn, hiên thực hơn Bởi nếukhông chúng ta sẽ rơi vào hành trình đi tìm những giá trị tuyệt đối hoàn mỹ trongcon ngời Nói lên đợc những điều nh thế không phải nhà văn nào, thời nào cũng

thực hiện đợc.Và những giây phút yếu hèn đó không chỉ xảy ra với một ngời línhtrẻ nh Tuấn mà ngay cả Hai Hùng, một đội trởng đánh giặc có sỏi trong đầu còn

có những khi để mặc phần còn lấn át phần ngời, yếu lòng tìm thấy sự sống bằngcách tự thơng Anh đã có lần thú nhận với Ba Sơng nh một lời thú tội trớc thánh đ-ờng:

“ Thực ra anh là một thằng ngời yếu đuối Sơng ạ!(… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ) không phải một lần

đâu Đã ít nhất trên ba lần anh thực hiện cái động tác khốn nạn đó Chiến tranh

mờ mịt, bạn bè chết hết lớp này đến lớp khác, ngày kết thúc đang còn nằm trongvô vọng, nhiều lúc muốn chạy trốn khỏi nỗi nhọc nhằn, khủng khiếp mà sức conngời có hạn, không thể mãi chịu đựng Nhng lại không có gan chạy trốn đến tậncùng bằng tự sát Anh chỉ đủ can đảm tự thơng Tức là vẫn muốn níu giữ một chúthợp pháp, một chút thanh thản trong cái trò chơi man trá này Mất một chân, thậmchí hai chân nhng anh còn cả cuộc đời sau này Dù cuộc đời có tàn tạ thế nàochăng nữa Anh đã hành động giống nh thằng Tuấn, giống nh không ít kẻ khácmột khi đã đánh đến trân thứ mời mà không chết Một cuộc đời tật nguyền không

vợ không con, không tơng lai, không niêm vui nỗi buồn, vô tri vô giác nhng cònngàn lần hơn vĩnh viễn chui vào lòng đất, câm lặng… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đ” [16,132]

Đó là những thời khắc anh- ngời Việt Cộng sừng sỏ tự “ lộn trái” mình- trở

về với những gì gọi là bản năng trong con ngời- bản năng tự vệ chính đáng Chiếntranh qua đi, thế hệ hôm nay khó có thể hình dung nh thế nào là sự ác liệt của “mời trận đánh mà cha chắc thắng” Nhng một điều chắc chắn mà họ phải thấuhiểu đó là: trong hoàn cảnh mà sống chết cận kề ngời ta sẽ yêu quý cuôc sống củamình biết bao Dù ngời đó là anh hùng mà anh hùng không biết sợ chết, khôngbiết chao đảo, không biết đôi lúc ngả lòng gắng gợng lại thì không phải là anhhùng Trong lồng ngực mỗi con ngời không phải là trái tim dã thú mà là một tráitim con ngời với bao tình cảm, suy t… Điều dễ nhận thấy ở tác phẩm của họ là họ có đVà trong mỗi thời đại điều đó là chân lý.Chỉ có điều có dám đa lên những trang giấy này không mà thôi Vấn đề là đó lànhững giây phút yếu lòng ít ỏi, còn lý tởng, mục đích mang theo của mỗi ngờilính luôn giấu kín trong lòng và sau đó thì họ lại trấn đợc ngay; lại trở về với mục

đích và lý tởng cao đẹp đó Tuấn sau hành động đó, sau trận đấu khẩu với Hùng,anh vẫn trở lại là một ngời lính dũng cảm, hết lòng vì đồng đội: anh đã đào bới

đến sng tấy bàn tay để cứu lấy ngời đội trởng của mình trớc cái chết cận kề HaiHùng lại tiếp tục sát cánh bên đồng đội, làm tốt vai trò ngời đội trởng của mình

Đó chính mới là điểm đáng quý, đáng trân trọng và đọng lại trong lòng ngời đọc

về phẩm chất ngời lính Nhà thơ Lu Quang Vũ đã viết:

"Giữa sự sống và cái chết

Tôi chọn sự sống

Để bảo vệ sự sốngTôi chọn cái chết"

( Chọn- Lu Quang Vũ)

Đó cũng chính là lý tởng của ngơi lính- những ngời lính trên một đất nớcsuốt dọc chiều lịch sử đối mặt với chiến tranh, mịt mù trong khói lửa của thuốcsúng Họ yêu quý sự sống, "Giữa sự sống và cái chết; tôi chọn sự sống"- đó là một

điều đơng nhiên, nhng khi cần, "để bảo vệ sự sống; tôi chọn cái chết" SáuNguyện- đại úy quân báo, thần tợng trận mạc của bao thế hệ lính tráng, từng thúnhận : "Cũng lắm khi nản lòng, thấy chết chóc nhiều quá, chiến tranh lâu quá,cũng hay nảy sinh những suy t vẩn vơ không thích hợp với bom đạn, cũng bất cầnmột khi nổi nóng, cũng vô cùng yếu đuối trớc đàn bà Tóm lại chú cũng là ngời”.Hay nh nhân vật Can trong"Thân phận tình yêu” cũng mong muốn đợc đi học sỹquan ngoài Bắc để sống sót: ” Sẵn sàng mất tuốt chỉ để có một tuần ở ngoài Bắc.”[26,386]

Đây là những vấn đề khuất lấp nhng có thật mà vì lý do lịch sử không mộtnhà văn nào đề cập đến Văn học Việt Nam sau 1975 nói chung, những sáng táccủa Chu Lai nói riêng đã rút ra khỏi số phận chung của cả khối cộng đồng đểquan tâm tới những số phận cá nhân với những miền khuất lấp, những "điều chathể nói” Đó là cuộc hành hơng vô tận, cuộc tìm kiếm khó nhọc trong từng conngời của nhà văn Hành trình ấy không phải thu hẹp dần phạm vi quan tâm củavăn học mà ngợc lại hành trình mở ra, ngày càng rộng hơn, phong phú hơn, đadạng hơn của văn học Cái " tiểu vũ trụ” lại chính là một vũ trụ rộng lớn khôngcùng Những lĩnh vực mà bấy lâu nay văn học né tránh bây giờ đợc Chu Lai mạnhdạn đa lên trang sách của mình; đời sống tiềm thức,vô thức, những giây phút yếulòng giờ đây giành đợc quyền hợp pháp xuất hiện

Trong lòng cuộc sống muôn hình muôn vẻ của những ngời lính, một phơngdiện đợc coi là "vết đen quân ngũ " đó là hiện tợng đào ngũ, phản trắc của một sốphần tử Chính trong những giây phút yếu lòng chao đảo đó, những ngời lính cóbản lĩnh đã tự đứng vững trên miệng vực của sự sa đọa; nhng cũng có những ngờilính đã không thể thắng nổi bản thân, không thắng nổi tiếng gọi của dục vọng.Năm Thành có những bất đồng với Sáu Nguyện, “luôn muốn khẳng định mình,muốn làm một cái gì đó cho nổi trội trong đoạn đời thằng đàn ông” Để rồi trongmột lần xung đột về một trận đột kích, Năm Thành nóng vội khi cha đủ thời cơcòn Sáu Nguyện ra sức cản ngăn khi cha nắm rõ tình hình của địch Và bi kịch đãxảy ra: Đại đội trinh sát thiện chiến nhất với gần ba mơi chàng trai u tú đã không