Nhận thức nghệ thuật mới của nguyễn minh châu về hiện thực đất nước trong và sau chiến tranh qua các tác phẩm tiêu biểu miền cháy; người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành; cỏ lau

Chiến tranh đã tác động đến mọi mặt của đời sống, xãhội, chính trị… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chínhsách của

1.2 Những tiền đề cho việc hình thành nhận thức nghệ thuật của

1.3 Nhận thức nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu 13

Chơng 2 Hiện thực đất nớc trong chiến tranh qua "Miền

cháy", "Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành", "Cỏ lau" 18

2.1 Văn học trớc 1975 với đề tài chiến tranh 18 2.2 Nhìn lại hiện thực đất nớc trong chiến tranh qua các sáng tác

tiêu biểu của Nguyễn Minh Châu sau chiến tranh 21

Chơng 3 Hiện thực đất nớc và những kiến giải nghệ thuật của

Nguyễn Minh Châu trong thời hậu chiến 31

3.1 Hiện thực về số phận con ngời sau chiến tranh 31 3.2 Hiện thực đất nớc thời hậu chiến và những kiến giải nghệ

"Trớc những trang giấy bên ngọn đèn, ngời thợ thủ công

ấy, bằng một cách thực tài nghệ riêng biệt của mình phải đập từng chữ ra để tìm cho đợc cái nghĩa nguyên thuỷ của nó, rồi lại bằng một cách thức riêng biệt không có ai giống ai và không thể bắt chớc

đợc, đem ghép những con chữ ấy lại với nhau thành câu, thành

đoạn, thành chơng cuối cùng trở thành một thứ có cả thể xác và tâm hồn: Một tác phẩm văn học "

- Nguyễn Minh

Châu-Lời nói đầu

"Nguyễn Minh Châu- ngời kế tục xuất sắc những bậc thầy của nền văn xuôi Việt Nam và cũng là ngời mở đờng rực rỡ cho những cây bút trẻ tài năng sau này "(Nguyễn Khải)

Nói đến Nguyễn Minh Châu, chúng ta nói đến nhà văn trởng thànhtrong kháng chiến chống Mỹ cứu nớc Và khi đất nớc thống nhất, ông là ngờidũng cảm bớc vào cuộc "chiến đấu cho quyền sống của từng con ngời", là câybút tiên phong, là "ngời đã đi đợc xa nhất" trong cao trào đổi mới văn học

Khi nghiên cứu về "nhận thức nghệ thuật mới của Nguyễn Minh Châu

về hiện thực đất nớc sau chiến tranh", chúng ta đã thấy có nhiều bài viết khácnhau đề cập đến Trong khuôn khổ của luận văn này, chúng tôi chỉ đi sâu vàomột số tác phẩm cụ thể: Miền cháy, Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Cỏlau để chỉ ra những "nhận thức nghệ thuật mới về hiện thực đất nớc"

Xin tỏ lòng biết ơn đối với tập thể giáo viên khoa ngữ văn- Trờng Đạihọc Vinh đã dày công giảng dạy, giúp đỡ chúng tôi trong quá trình học tập đểviệc nghiên cứu hôm nay thuận lợi Xin biết ơn sâu sắc đối với thầy giáoNguyễn Hữu Vinh - Giảng viên khoa Ngữ văn đã trực tiếp hớng dẫn chu đáo,giúp tôi hoàn thành khoá luận này

Trong quá trình nghiên cứu, chắc chắn sẽ còn nhiều khiếm khuyết Rấtmong bạn đọc góp ý chân thành

Cách mạng tháng Tám thành công Niềm vui chiến thắng cha trọn vẹnthì dân tộc ta lại một lần nữa chìm trong máu lửa Chúng ta lại tiếp tục

“Kháng chiến trờng kỳ”, chống lại ách xâm lợc của hai đế quốc sừng sỏ: Pháp

và Mỹ, suốt 30 năm Chiến tranh đã tác động đến mọi mặt của đời sống, xãhội, chính trị… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chínhsách của Đảng: “văn nghệ là một mặt trận, nhà văn là chiến sỹ trên mặt trậnấy” Một nền văn học cách mạng với đề tài chiến tranh và ngời lính đã ra đờivới những tác giả tiêu biểu nh Nguyên Ngọc, Nguyễn Minh Châu, Anh Đức với khuynh hớng sử thi và cảm hứng lãng mạn

Chiến tranh đi qua, đất nớc bớc vào quá trình hồi sinh và phát triển

Nh-ng vết thơNh-ng chiến tranh, d âm chiến tranh vẫn còn dai dẳNh-ng, đeo đuổi cuộcsống con ngời – vừa hữu hình, vừa vô hình Một nền văn học sau chiến tranh(sau 75) ra đời phát triển cùng sự đi lên của đất nớc Song văn học và con ngờikhông thể dễ dàng bỏ quên quá khứ bởi “hiện tại bắt đầu từ quá khứ” Các nhàvăn tiếp tục viết về chiến tranh, về thời hào hùng và đau thơng, thời “máu vàhoa” vừa qua của dân tộc Dờng nh đã thành quy luật, khi đã có một độ lùithời gian, khi nhìn về quá khứ, chúng ta thờng đánh giá nó một cách sâu sắc

và toàn diện hơn Văn học sau chiến tranh cũng vậy, các nhà văn đa chúng ta

về với quá khứ một cách khách quan và chân thực, bộ mặt của chiến tranhhiện ra nh nó vốn có Các nhà văn đào sâu vào tầng bí ẩn của nó, không né

tránh hiện thực nh văn học trớc đó trong chiến tranh Họ Khơi những nguồn“

cha ai khơi và sáng tạo những gì cha có” (Nam Cao) Họ sáng tạo đổi mới t

duy nghệ thuật để đáp ứng với thời đại, với thị hiếu ngời đọc và ngay bản thânvăn nghệ sỹ Quan niệm nghệ thuật mới về con ngời xuất hiện Con ngời đợcmiêu tả trong tất cả tính đa chiều, đa dạng và phức tạp của nó Trong đó,Nguyễn Minh Châu là ngời rất nhạy cảm với những đổi thay của con ngời, đờisống Ông là một trong những nhà văn đi tiên phong trong phong trào đổi mới,

là một tấm gơng tiêu biểu trong sáng tạo, tìm tòi qua "phê bình tiểu luận" vàqua các tác phẩm văn học cụ thể Đây là lí do quan trọng để chúng ta chọn đềtài này

Hơn nữa, thế hệ chúng tôi, những ngời con của một dân tộc anh hùngmay mắn đợc sinh ra trong thời bình Quá khứ hào hùng và đau thơng của dântộc rất xa lạ với chúng tôi Những gì chúng tôi biết đợc cũng chỉ qua sử sách,

đài báo và qua văn học Trong đó, văn học là phơng tiện quan trọng nhất đachúng tôi trở về quá khứ, với lịch sử, để yêu qúy hơn cuộc sống hôm nay đã

đổi bằng máu và nớc mắt của ngày hôm qua Nguyễn Minh Châu là nhà văngắn bó sâu nặng với nhân dân, đất nớc, với cuộc kháng chiến của dân tộc Ôngluôn băn khoăn, trăn trở, tìm tòi trớc hiện thực đất nớc, về ngời lính và chiếntranh trong thời chiến cũng nh thời hậu chiến Hơn ai hết, Nguyễn Minh Châu

là ngời phản ánh một cách chân thực, sâu sắc, xúc động về những vấn đề trên.Chọn đề tài này là chúng tôi muốn hiểu thêm về hiện thực đất nớc một thời đãqua, hiểu đợc những gì mà thế hệ cha anh chúng ta đã trải qua

Và cuối cùng nhà văn Nguyễn Minh Châu cùng với một số nhà văn củanền văn học 45 – 75 và sau đó đã đợc đa vào giảng dạy ở trờng phổ thông Làmột giáo viên, nghiên cứu đề tài này giúp chúng tôi hiểu sâu hơn về tác phẩmNguyễn Minh Châu nói riêng và các nhà văn khác cùng thời Từ đó, có thểgiảng hay, truyền thụ đợc những kiến thức cơ bản cho học sinh

2 Lịch sử vấn đề.

Nguyễn Minh Châu với gần 30 năm cầm bút đã để lại một số lợng tácphẩm không phải là đồ sộ: 29 tập văn xuôi, 1 tập phê bình tiểu luận Song vớinhững quan niệm nghệ thuật tiến bộ, ông đã cho ra đời những tác phẩm gắnvới cuộc sống dân tộc, đáp ứng những đòi hỏi của thời đại Với một ngòi bútkhông ngừng sáng tạo, Nguyễn Minh Châu là ngời tiên phong trong qúa trình

đổi mới văn học cùng một số nhà văn khác Quá trình đổi mới của ông đợc

đánh dấu bằng chuyện ngắn “Bức tranh” Chính vì vậy ông đợc coi là một nhàvăn tiêu biểu trong văn học đơng đại

Cũng nh những tác phẩm trớc 1975, khi "Miền cháy", "Cỏ lau" và cácsáng tác khác sau chiến tranh ra đời đã làm khuâý động giới văn học với nhiều

ý kiến khác nhau Cụ thể có những bài viết tiêu biểu sau:

1 Cuộc trao đổi về truyện ngắn những năm gần đây của Nguyễn Minh Châu

(kỉ yếu hội thảo… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính 1993)

6 Lê Quý Kỳ – Nguyễn Minh Châu viết về chiến tranh sau chiến ttranh

(Báo quân đội nhân dân 2001.)

và những bài viết về những tác phẩm cụ thể

Dù tiếp cận với từ nhiều hớng khác nhau, nhng tất cả các bài viết đềumới khẳng định: Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu những năm gần đây là mộthiện tợng lạ, một khuynh hớng tìm tòi trong nghệ thuật của chúng ta, là ngời

đi đợc "xa nhất" trong sự đổi mới văn học

Nhìn chung, những tác phẩm của Nguyễn Minh Châu đợc nghiên cứu

kỹ lỡng Nhng khi nghiên cứu về những đổi mới của nhà văn về hiện thực đấtnớc sau chiến tranh thì đâu đó chỉ rải rác vài ý kiến Cho nên, với khoá luận,

này chúng tôi muốn trình bày những nhận thức nghệ thuật mới của ông mộtcách có hệ thống.

Để hoàn thành bài viết này, chúng tôi tiếp thu và vận dụng các ý kiến

đúng đắn của các bài viết trên Cha dám nghĩ đến một cách trình bày hoànhảo, toàn diện về mọi vấn đề, song cũng cố gắng đa ra một số ý kiến nho nhỏcủa bản thân về vấn đề này Mong rằng sau này sẽ có nhiều công trình nghiêncứu đầy đủ công phu hơn để ngời đọc nhận thức rõ hơn về sự đổi mới của nhàvăn Nguyễn Minh Châu

3 Đối tợng nghiên cứu và nhiệm vụ của khoá luận 3.1 Đối tợng nghiên cứu

Do khuôn khổ của một khoá luận chúng tôi chỉ chọn một số tác phẩmtiêu biểu sau:

- Trớc 1975 (để so sánh)

Dấu chân ngời lính (1972)Mảnh trăng cuối rừng

- Sau 1975

Tiểu thuyết: Miền cháy (1977)Truyện vừa: Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành (1983)Truyện ngắn: Cỏ lau (1989)

Tập phê bình tiểu luận: Trang giấy trớc đèn (1995)Cùng một số sáng tác của Nguyễn Trọng Oánh, Chu Lai, Bảo Ninh… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính

để so sánh và đối chiếu

3 2 Nhiệm vụ nghiên cứu.

Tái hiện một cách khái quát, đầy đủ và có hệ thống những tác phẩm đãnêu trên trong sự so sánh đối chiếu

Đồng thời phân tích, mổ xẻ những biểu hiện đặc sắc nỗi bật của từngtác phẩm ở những luận điểm cụ thể Từ đó rút ra những nhận thức nghệ thuậtmới của Nguyễn Minh Châu về hiện thực đất nớc sau chiến tranh để thấy đợc

sự đổi mới nghệ thuật của nhà văn nói riêng và của văn học sau 1975 nóichung

4 Phơng pháp nghiên cứu

Đặt đối tợng trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể, trong mối quan hệ nhiềuchiều Sử dụng tổng hợp các thao tác đọc, phân tích, so sánh, khái quát,nghiên cứu những bài viết đã có, thừa hởng và phát triển các thành tựu nghiêncứu trớc đó

5 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, trong phần nội dung luận văn nàygồm có 3 chơng:

Chơng 1: Những vấn đề về giới thuyết.

Chơng 2: Hiện thực đất nớc trong chiến tranh qua Miền cháy , "Ng“ ” ời

đàn bà trên chuyến tàu tốc hành", Cỏ lau“ ”

Chơng 3: Hiện thực đất nớc và những kiến giải nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu trong thời hậu chiến.

Phần II Nội dung

Nhận thức nghệ thuật mới của Nguyễn Minh Châu về hiện thực đất nớc sau chiến tranh qua 3 tác phẩm tiêu biểu: Miền cháy, Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Cỏ lau.

Chơng 1 Một số vấn đề về giới thuyết 1.1 Nhận thức nghệ thuật nhà văn.

Quan niệm nghệ thuật là "nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con ngời vốn

có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó có khả năng thể hiện đời sống ở một chiều sâu nào đó" [13-229] Và để tái hiện cuộc sống con ngời, tác giả,

phải hiểu cách họ giao tiếp với nhau, với thế giới và với bản thân, cách họsống, hành động suy nghĩ… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính Tổng hợp tất cả cái đó tạo thành mô hình nghệthuật về thế giới con ngời bao quát mà tác giả xuất phát để khắc hoạ hình tợngnhững con ngời và số phận cụ thể, giải quyết xung đột, xây dựng kết cấu tácphẩm… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính "Quan niệm nghệ thuật về thế giới và con ngời thể hiện ở điểm nhìn nghệ thuật, ở chủ đề cảm nhận đời sống" [13-229] Quan niệm nghệ thuật

cung cấp một mô hình nghệ thuật về thế giới có tính chất công cụ để thể hiện

đời sống Nó cần phải mang tính khuynh hớng khác nhau Chẳng hạn con ngời

ở đâu cũng đáng quý, đáng đợc khẳng định nhng con ngời trong văn học dângian, văn học trung đại, văn học hiện đại… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính ợc nhìn nhận khác nhau rất đnhiều

M.Gorki từng nói: “văn học là nhân học”, là nghệ thuật miêu tả biểuhiện con ngời Chính vì vậy, ta thấy rằng, quan niệm về con ngời là rất quantrọng Trong triết học, quan niệm về thế giới của con ngời là một khái niệmsống chỉ cách nhìn, giải thích, đánh giá thế giới của con ngời, của nhân loại.Quan niệm về con ngời chỉ cách nhìn, cách cắt nghĩa của con ngời đối vớichính mình, đối với ngời khác, thông qua đó mà phát hiện ra những phía khácnhau, những chiều kích tồn phong phú và phức tạp của con ngời

Trong văn học, quan niệm nghệ thuật về con ngời là một sáng tạo mangtính chủ quan của nhà văn ở đây, yếu tố khách thể đóng vai trò thứ yếu Bởivì mỗi nhà văn ngoài quan niệm chung đều có nhìn nhận, đánh giá, quan niệmriêng của mình về thế giới, về con ngời, về hiện thực… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính Mỗi thời đại bao giờcũng có một mẫu ngời chung nhng nhà văn không phải bao giờ cũng máy mócthể hiện cho đợc cái chung của nhân loại Nhà văn đi tìm ở thế giới con ngờinhững giá trị mới lạ, thờng bị cái chung che lấp mà chỉ có những nghệ sỹ vớichức năng sáng tạo mới phát hiện ra đợc Và thực tế, họ đã thành những nhà

văn lớn của dân tộc nh Nguyễn Du, Hồ Xuân Hơng… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính Nh vậy, quan niệm

nghệ thuật về con ngời là "cách lý giải, cắt nghĩa của anh ta, là cách chiếm lĩnh của anh ta đối với con ngời đã đợc hoá thân thành các nguyên tắc, phơng tiện, biện pháp thể hiện con ngời trong văn học tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tợng nhận vật đó".[14 - 41]

Quan niệm nghệ thuật về con ngời là một phạm trù quan trọng của thipháp học Nó hớng ta nhìn về đối tợng chủ yếu của văn học, trung tâm củaquan niệm thẩm mỹ của nghệ sỹ Nó là sản phẩm của lịch sử, văn hoá t tởng,của sự khám phá về con ngời và cũng là mang dấu ấn của sáng tạo nghệ sỹ

Tóm lại, quan niệm nghệ thuật là hình thức bên trong của sự chiếm“

lĩnh đời sống, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật, nó gắn với các phạm trù phơng pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật và làm thành thớc

đo của hình thức văn học và cơ sở của t duy nghệ thuật” [13 – 230].

ở đây, với Nguyễn Minh Châu, chúng tôi muốn nói đến nhận thức nghệthuật của nhà văn Đó là những quan niệm nghệ thuật về hiện thực, về con ng-

ời đã đợc nhà văn phát biểu trong phê bình tiểu luận và đi vào thực tế sáng tácvới những hình tợng nghệ thuật tiêu biểu, trở thành những “nhận thức” sâu sắc

về thế giới hiện thực và con ngời của nhà văn

1.2 những tiền đề cho việc hình thành Nhận thức nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu

Nguyễn Minh Châu – một trong những nhà văn tiêu biểu của nền vănxuôi đơng đại Cách mạng tháng tám thành công, dân tộc ta tiếp tục trải quahai cuộc kháng chiến trờng kỳ và anh dũng để bảo vệ độc lập dân tộc Cuộcchiến tranh ấy đã sản sinh ra một đội ngũ nhà văn cách mạng đông đảo, gópphần đắc lực vào công cuộc cứu nớc, vào sự nghiệp cách mạng của Đảng, củadân tộc

Nguyễn Minh Châu là một trong những nhà văn đó Ông sinh ra đúngvào năm khai sinh của Đảng, tại làngVăn Thái, xã Quỳnh Hải, Quỳnh Lu,Nghệ An - một vùng quê nghèo với nghề đánh cá và làm muối, đời sống vănhoá thấp Năm 1950, Nguyễn Minh Châu bỏ học đi bộ đội nh nhiều thanhniên khác thời bây giờ Từ đó ông trở thành một nhà văn mà số phận, cuộc đời

và tác phẩm gắn liền với sự phát triển của cách mạng với hai đề tài chính: ngờilính và ngời nông dân

Nguyễn Minh Châu bắt đầu sáng tác vào năm 60 với chuyện ngắn đầutiên “Sau một buổi tập” (in trên tạp chí văn nghệ quân đội) nhng thực sự đợckhẳng định phải đến tiểu thuyết “Cửa sông” (1966) Lúc bấy giờ, làng văncùng trang lứa nh ông đã có một hành trang đáng kể: Nguyên Ngọc với “Đấtnớc đứng lên”, Nguyễn Khải với “Mùa lạc”, Xuân Thiều với “Đôi vai”… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính đã

đặt ông trớc thử thách

Trong hoàn cảnh đất nớc lúc bấy giờ, cũng nh các nhà văn cách mạng,với Nguyễn Minh Châu, văn học là vũ khí bảo vệ tổ quốc, chiến đấu với kẻthù, xây dựng đất nớc… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính Cũng nh Nam Cao, Xuân Thiều… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính nh các nhà vănlúc bấy giờ, Nguyễn Minh Châu đi bộ đội, đi tận các thao trờng của ngời línhngày đêm tập luyện, nơi ngời lính đối mặt với kẻ thù, với bao khó khăn thửthách để hiểu hơn về ngời lính, hiểu cuộc chiến đấu của dân tộc… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính để viết vềngời lính, về chiến tranh cách mạng

Trong kháng chiến chống Mỹ, cũng nh sau này kết thúc kháng chiếnchống Mỹ, Nguyễn Minh Châu hăng hái đi xuống các đơn vị chiến đấu Ônglăn lộn rất nhiều với vùng đất giao tranh Quảng Trị – nơi đợc coi là giớituyến của hai miền Nam – Bắc, nơi mà nhà văn thờng gọi là “cái rốn” củacuộc chiến tranh, nơi mà ông thông thuộc am hiểu cặn kẽ những sự tích anhhùng cũng nh nỗi đau thơng mất mát của con ngời Nam Cao đã từng nói:

“Hãy sống đã rồi viết” Nguyễn Minh Châu, đã sống đã lăn lộn với quan niệm:

điều cần thiết của một nhà văn, một tác phẩm văn học bao giờ cũng phải bảo

đảm tính chân thực khi phản ánh cuộc sống Ông đã viết nên những trang ghichép còn nóng hổi hơi thở cuộc sống về chiến tranh, ngời lính, khẳng địnhlòng yêu nớc, ý chí chiến đấu của chiến sỹ, của con ngời Việt Nam trongcuộc kháng chiến không cân sức Cảm hứng anh hùng, lãng mạn là cảm hứngchính của nhà văn thời kỳ này Và cũng là cảm hứng chính của một giai đoạn,một thời kỳ văn học trong chiến tranh Nếu nh Nguyên Ngọc có anh hùng Núpcùng dân làng Kông Hoa sẵn sàng đơng đầu với bọn giặc Pháp sừng sỏ, Anh

Đức có chị út Tịch, ngời phụ nữ anh hùng, tiêu biểu cho những ngời phụ nữdũng cảm gan góc ở Nam Bộ trong kháng chiến chống Mỹ, Nguyễn MinhChâu có cả một thế giới nhân vật với nhiều dáng vẻ khác nhau Nhng họ đềutiêu biểu cho những phẩm chất cao quý và đẹp đẽ của con ngời Việt Namtrong cuộc sống chiến đấu, trong lao động Đó là Thuỳ, Bân… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính (Cửa Sông):Kinh, Khuê, Lữ, Nết… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính (Dấu chân ngời lính) Họ đi theo tiếng gọi của tổ quốc,vừa đốt sách và khóc nức nở để quyết đi theo kháng chiến (Lữ) Họ là kết tinhbao nhiêu tinh hoa của dân tộc Họ dấn thân vào cuộc chiến “quyết tử cho tổquốc quyết sinh” bằng dòng máu yêu thơng và bầu nhiệt huyết của tuổi trẻ

Ngay từ những tác phẩm đầu tiên, Nguyễn Minh Châu đã viết bằng ngòibút thiên về trữ tình, dịu dàng nhân hậu Ông hoà chung vào đặc điểm văn họclúc bấy giờ, văn học quan tâm đến số phận cộng đồng, số phận dân tộc vớikhuynh hớng sử thi và cảm hứng lãng mạn Nhng Nguyễn Minh Châu đã bắt

đầu chú ý đến những tình cảm riêng t của con ngời, để sau này nó trở thànhmột vấn đề ông trăn trở, tìm tòi, sáng tạo Ngay trong “Dấu chân ngời lính”,một tác phẩm viết về chiến tranh với chiến trờng đầy khó khăn, khốc liệt, vẫn

có những trang viết về tình cảm gia đình nh tình cảm tinh tế giữa bố con Khuê

- Lữ Chính vì vậy, tác phẩm vừa mang vẻ đẹp cao cả, anh hùng, vừa mangnhững nét đẹp gần gũi đời thờng

Bớc vào đầu những năm 70, khi cuộc kháng chiến của dân tộc ta bớcvào thời kỳ gian khổ, ác liệt nhất Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nớc sắphoàn thành, Nguyễn Minh Châu đang trên đà sáng tác với những tiểu thuyếttiêu biểu: Dấu chân ngời lính, Những vùng trời khác nhau, Mảnh trăng cuốirừng… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính Ông bắt đầu viết tiểu luận “Trang sổ tay viết văn” “Ngời viết trẻ cánhrừng già” và cũng là bắt đầu cho những băn khoăn trăn trở về mối quan hệ

giữa văn học – hiện thực, văn học – ngời đọc.Ông viết: Hình nh“ cuộc chiến đấu anh hùng sôi nỗi hiện nay đang đợc văn xuôi và thơ ca đôi khi

tráng lên một lớp men trữ tình hơi dày, cho nên ngắm nó thấy mỏng manh,” “ ”

bé nhỏ và óng chuốt quá khiến ngời ta phải ngờ vực" [7-33] Tức là ông muốn

nói đến tính hiện thực của văn học Có nghĩa văn học vào thời này chúng ta

đang có phần “tô hồng” hiện thực chiến tranh “thi vị hóa” chiến tranh bằng

cảm hứng lãng mạn, khiến cho nó có phần rời xa với hiện thực, làm cho "cuộc sống kháng chiến vĩ đại và anh hùng của chúng ta khiến thế giới phải khâm phục trở nên bé bỏng và tầm thờng đi" [7 - 33] Nguyễn Minh Châu đã bắt đầu

nhận thức ra điều này Đó là hạn chế của nền văn học trong chiến tranh do yêucầu của lịch sử, yêu cầu của văn học bấy giờ là cổ vũ chiến đấu, cổ vũ cáchmạng với một cuộc chiến tranh chống lại cái phi nghĩa, đối chọi với một “đếquốc to”

Cùng với những trăn trở, day dứt trớc đời sống văn học đó, điều đángchú ý, đáng đợc khẳng định ở nhà văn là Nguyễn Minh Châu không chỉ đa ranhững trăn trở đó trong “tiểu luận” mà nó đợc chứng minh bằng thực tế sángtác Đó là sự ra đời của: Lửa từ những ngôi nhà, Miền cháy… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính những sáng tác

đã đa Nguyễn Minh Châu vào vị trí số một trong những nhà văn tiêu biểu thờichống Mỹ Nguyễn Minh Châu vẫn ca ngợi, cổ vũ cuộc chiến đấu anh hùngchống ngoại xâm của dân tộc Nó vẫn đi theo chủ trơng của Đảng Nhng thời

điểm này, ta còn thấy một Nguyễn Minh Châu khác, một Nguyễn Minh Châukhông hoàn toàn giống nh những cây bút văn xuôi cùng thời Một NguyễnMinh Châu bắt đầu quan tâm đến những vấn đề khác trong chiến tranh, vấn đềsau chiến tranh… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính Đây là một dòng chảy mạnh mẽ, nét đặc trng của NguyễnMinh Châu sau này và nó trở thành phong cách nghệ thuật ở nhà văn

Sau chiến tranh, Nguyễn Minh Châu cũng nh nhiều nhà văn khác đithực tế nhiều để viết tiếp về cuộc kháng chiến vĩ đaị của dân tộc Ông chuẩn

bị cho một cuốn tiểu thuyết mà bối cảnh là cuộc chiến đấu anh hùng ở QuảngTrị năm 1972 Nhng rồi: “Bắt tay vào làm thì song song với những vấn đềchiến tranh chống Mỹ, cái đời sống của ngày hôm nay nó bắt tôi phải quan

tâm” [7 – 98] Chính chuyến đi đó giúp tác giả nhận thức đợc rằng: Sau chiến tranh, xuất hiện bao nhiêu vấn đề mà chúng ta phải quan tâm nh lối sống, đạo đức, số phận, cá nhân của từng con ngời … Qua đây, Nguyễn Minh

Châu đã viết về cuộc sống, về những vấn đề sau chiến tranh, do chiến tranh đểlại Các tác phẩm:Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Cỏ lau, Bức tranh,Cơn giông… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính ra đời theo hớng sáng tạo đó Nguyễn Minh Châu là một trongnhững ngời đầu tiên quan tâm đến số phận của từng con ngời cụ thể với những

nỗi đau, mất mát do chính chiến tranh gây ra mà lâu nay, nó bị cái quan niệm

về ý thức cộng đồng dân tộc che khuất trong sáng tác Ông viết về hiện thực

đang tồn tại trên đất nớc này qua cuộc chiến tranh dài đến cả một đời ngời chứ

không phải nh hiện thực trong ớc mơ: hình nh“ trong ý niệm sâu xa của ngời Việt Nam chúng ta, hiện thực của văn học không phải là hiện thực trong tồn tại mà là hiện thực mọi ngời đang hy vọng đang mơ ớc" [7 – 62] Nguyễn

Minh Châu tìm cách tiếp cận với cuộc đời, với hiện thực, coi con ngời là đối ợng của văn học Ông viết bằng cả tâm hồn và trí tuệ của mình với lòng nhân

t-đạo sâu sắc và cao cả Coi con ngời là đối tợng của văn học, nhà văn đi sâuvào các số phận, tìm đến nỗi niềm riêng t kín đáo, những cuộc đời riêng củacon ngời Phợng (Lửa từ những ngôi nhà), ngời đàn bà mất chồng trong chiếntranh, đang định đi bớc nữa trong nỗi giằng xé giữa lòng thơng con, tình nghĩavới chồng cũ và tình cảm đối với ngời đàn ông mới Là sự bấp bênh do dự giữa

hai con đờng của một ngời đàn bà goá bụa: Một mặt muốn đ“ ợc hạnh phúc

nh mọi ngời, một mặt lại muốn yên phận một bề, sẽ suốt đời ở với những đứa con" [5] Nhng rồi thiên chức của ngời đàn bà đã giúp Phợng tự nguyện tiếp

tục làm vợ bằng tình cảm của ngời vợ, của ngời mẹ muốn đợc che chở, bù đắpmất mát Nguyễn Minh Châu đã nhìn các anh hùng từ điểm nhìn nhân đạo Họhiểu nỗi mất mát của bản thân để từ đó tự nguyện che chở, bù đắp cho mấtmát, khổ đau của ngời khác Cái nhìn này xuyên suốt nhiều nhân vật trong tácphẩm của Nguyễn Minh Châu, trong đó có Quỳ trong “Ngời đàn bà trênchuyến tàu tốc hành”

Nh vậy, sau chiến tranh, Nguyễn Minh Châu đã miêu tả, phản ánh đợccuộc sống đang cựa quậy, cái ngổn ngang trần trụi của chiến trờng, số phận

của từng ngời lính, ngời nông dân với quan niệm viết văn là phải đào xới đến“

tận cùng cái đáy của cuộc đời” Qua đó, nhà văn thể hiện nhận thức nghệ thuật mới của mình trớc hiện thực đời sống con ngời.

Sở dĩ, Nguyễn Minh Châu gặt hái đợc nhiều thành công trong đề tàichiến tranh, không những vì ông lăn lộn nhiều trên thực tế chiến trờng, sốngvới ngời lính, hiểu tâm t của họ mà một phần còn vì ông hiểu biết về nôngthôn, về ngời nông dân Sinh ra trong một làng quê nghèo “đặc nông dân” ở

xứ Nghệ, Nguyễn Minh Châu thấu hiểu tâm t tình cảm cuộc sống của ngờiquê ông nói riêng và của nông dân nói chung Mà ngời lính Việt Nam đa phầnxuất thân từ ngời nông dân, từ cày cấy Chính vì vậy, sự am hiểu về nông thôn,ngời nông dân đã góp phần làm nên thành công trong "Cửa sông", "Dấu chân

ngời lính"… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính Và cũng từ sự hiểu biết này đã đem lại cho nhà văn sự đổi mới tduy nghệ thuật, nhận thức nghệ thuật Lần đầu tiên ngời nông dân đợc nhà vănnhìn nhận từ tính cách đến số phận Với lão khúng, một ngời nông dân cần cù,chịu thơng, chịu khó tạo ra một nguồn của cải lớn cho xã hội Song ông cũng

là những ngời bao giờ cũng thấy mình hơn ngời và với những ý thức cá nhâních kỷ, nó kìm hãm sự phát triển của xã hội Con ngời nông dân trong NguyễnMinh Châu là những ngời lao động với những thuộc tính giai cấp xã hội vàbản chất lao động của mình Nguyễn Khải, Vũ Thị Thờng thì lấy thái độ củangời nông dân đối với hợp tác xã và coi đó là chuẩn mực để đánh giá đạo đứccon ngời

Nh vậy, Nguyễn Minh Châu là một nhà văn gắn bó sâu nặng với cáchmạng, với nông dân, ngời lính Cả cuộc đời ông là những trăn trở băn khoăntrớc hiện thực cuộc sống, con ngời Những bài tiểu luận, phê bình của ông thểhiện những t tởng, quan niệm nghệ thuật của nhà văn Và còn lớn lao hơn,tất cả lại đợc khúc xạ sang phần tác phẩm văn học, thành những nhận thứcnghệ thuật của một nhà văn tài hoa và đôn hậu

1.3 Nhận thức nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu

Đôxtôiepxki nói: Trong chủ nghĩa hiện thực đầy đủ, phải tìm thấy con“

ngời trong con ngời Ngời ta gọi tôi là nhà tâm lý không đúng, tôi chỉ là nhà hiện thực chủ nghĩa trong ý nghĩa cao nhất, tức là tôi miêu tả tất cả các chiều sâu của tâm hồn con ngời” [18-51] Trong "phê bình tiểu luận" và trong gần

30 năm sáng tác của mình, quan niệm nhận thức nghệ thuật của Nguyễn Minh

Châu là "lấy số phận cá nhân làm gơng soi lịch sử và lấy nội tâm con ngời để nói về cuộc sống chung" [18-47] Đây cũng là quan niệm nghệ thuật của phần

lớn các nghệ sỹ lớn, có tên tuổi Không chấp nhận một nền văn nghệ minhhoạ, văn chơng giản đơn, ca ngợi một chiều, ông lấy số phận của con ngời làmnơi khám phá, nơi xuất phát và chuẩn mực để nhà văn nhìn nhận thế giới, đặcbiệt là những sáng tác sau chiến tranh (sau 1975)

Trớc hết, chúng ta nói về những nhận thức nghệ thuật về hiện thực củaNguyễn Minh Châu trong văn học Văn học phải bắt nguồn từ phản ánh hiệnthực Nguyễn Minh Châu kịch liệt phê phán thứ văn học giả dối, mất đi cái

quan trọng nhất của văn học, của nghệ sỹ: tính trung thực Ông nói: Văn“

nghệ nói cái vui, cái tốt, nói cái xuôi chiều Để cần yên ổn, ngời sáng tác cầm ngòi bút chỉ phe phẩy giả dối một chút trong một thời điểm, đến một lúc“ ”

cầm lại những trang sách thấy nó cứ bạc phếch trớc sự thật đầy tàn nhẫn nh

mặt sau nịnh trên sân khấu tuồng" [7-141] Một tác phẩm văn học không đợc

giả dối, xa rời hiện thực mà phải đảm bảo tính chân thực khi phản ánh đờisống, phản ánh con ngời Theo Nguyễn Minh Châu, tính chân thực có hai điềucơ bản Thứ nhất, hiện thực đó phải toàn diện đầy đủ Thứ hai, hiện thực trongtác phẩm là một hiện thực đã đợc khái quát, chắt lọc, tái tạo chứ không phảisao chép Có nghĩa là nhà văn không phải bê nguyên cuộc sống hiện thực vàotác phẩm mà từ hiện thực đó phải biết chắt lọc sáng tạo ra đợc những nhân vậtvừa mang tính cụ thể, vừa mang tầm khái quát, điển hình

Ông nói: Các nhà văn đang cố nắm bắt không những cái hiện thực mà“

cả cái h ảo của đời sống, không những nắm bắt cái hiện thực mà còn nắm bắt cái bóng hình của hiện thực và cái đó mới là hiện thực đích thực" (Di cảo).

Trong cả sự nghiệp sáng tác của mình, Nguyễn Minh Châu luôn là ngời nắmbắt phản ánh hiện thực Ông nhạy cảm với những đổi thay của con ngời và đờisống Thời kỳ viết “Dấu chân ngời lính”, Nguyễn Minh Châu đã nói lên đợcthời đại con ngời xông lên phía trớc, nén chịu đau thơng qua những nhân vậtkhác nhau nh Lữ, Kinh… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính Đây là những biểu hiện tập trung nhất của đời sốnglúc đó Dù trong thời kỳ này, do yêu cầu của lịch sử, Nguyễn Minh Châu cũng

nh các nhà văn khác cha nói hết đợc về hiện thực khốc liệt của chiến tranh

Nhng một nghệ sỹ lớn không bao giờ ngừng nghỉ trên con đờng kiếmtìm chân lý, khám phá bản chất của cuộc sống con ngời Từ đầu những năm

70, Nguyễn Minh Châu đã phát hiện ra những đổi thay của cuộc sống hiệnthực Nó đợc bắt đầu từ chuyện ngắn “Bức tranh” Nhà văn nhìn thấy đợc hiệnthực trong cuộc chiến đấu vừa qua và những hiện thực đất nớc sau chiến tranh

Đó là hiện thực về sự đau thơng mất mát của chiến tranh, nỗi đau của ngờilính, ngời vợ ngời mẹ… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính là mối hận thù suốt 30 của dân tộc, là những con ng-

ời cá nhân với những dục vọng tầm thờng… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính

Từ quan niệm về hiện thực nh vậy, Nguyễn Minh Châu đã có nhữngquan niệm, nhận thức về con ngời rất mới mẻ và đầy tinh thần nhân đạo.Những số phận, tính cách, những bản chất ngời trong tác phẩm của ông luônvận động Trong chiến tranh, đó là những con ngời trẻ trung tơi tắn, tràn ngậplòng yêu nớc nhiệt tình của tuổi trẻ với niềm say mê lý tởng cách mạngNguyệt, Lãm (Mảnh trăng cuối rừng) trong Lữ, Lợng… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính trong “Dấu chân ngờilính” Sau chiến tranh nhà văn phản ánh một cách sâu sắc chiều sâu của tâmhồn con ngời trong những hoàn cảnh phức tạp của cuộc sống

Trong quan niệm sáng tác của mình Nguyễn Minh Châu phát biểu: Đã“

từ lâu tôi quan niệm rằng từ khi có loài ngời đã có tình yêu thơng cũng nh sự ghen ghét, căn thù, hãm hại, chém giết lẫn nhau… ” [7-47] Nh vậy ông không

nhìn cuộc sống trong một chiều, là tích cực hay tiêu cực Nhà văn nhìn cuộcsống trong một chỉnh thể trọn vẹn Nhng là một nhà nhân đạo, ông cho rằng:Trớc những cái bất công, cái ác, không có quyền dửng dng thây kệ khi con ng-

ời bị đầy đoạ Chính vì vậy, sáng tác của Nguyễn Minh Châu mang những giátrị nhân đạo mới Ông phản ánh những cái tồn tại, h hỏng, thái hoá, trong cuộcsống con ngời nhng cũng đem tình thơng ra cứu vớt con ngời , đa họ trở vềcuộc sống Đó là Bàng trong “Miền cháy”, Quang trong "Cơn giông” với lờikhuyên “Chị hãy giúp anh ấy cải tạo chị hãy tin mọi con ngời đều có thể thay

đổi”… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính Trong cuộc chiến tranh chống ngoại xâm, tiêu chuẩn để đánh giá đạo

đức của con ngời là lòng dũng cảm, ý chí giết giặc thì trong hoà bình lòngdũng cảm đang rất cần cho mỗi con ngời để chiến thắng hiện thực ngổnngang, đau thơng sau chiến tranh, chống lại những ham muốn cá nhân làm thahoá con ngời Ngời lính của Nguyễn Minh Châu vừa đẹp trong cuộc chiến nh-

ng trong hoà bình, họ đầy lòng bao dung cao thợng và tiếp tục chấp nhận hysinh vì hạnh phúc của ngời khác Nguyễn Minh Châu đi sâu vào khám phácuộc sống đời thờng vừa đẹp đẽ và xấu xa của con ngời Nếu nh con ngời đờithờng của Thạch Lam đợc đặt trong cuộc sống tĩnh mịch, mòn mỏi, tù túngcủa không gian phố huyện, đến ớc mơ khát vọng của họ cũng thật nhỏ nhoi,tội nghiệp thì con ngời đời thờng mà Nguyễn Minh Châu tiếp cận nằm trongquan hệ với những con ngời bình thờng trong khu tập thể lao động hoặc khugia binh, nó có những giới hạn nhất định Với bút pháp miêu tả khách quancủa Nam Cao, xen lẫn chút trữ tình của Thạch lam làm cho những vấn đề đờithờng trong cuộc sống của ông vừa mang tính trí tuệ vừa đâỳ ắp chất thơ, đầy

ắp lòng nhân đạo

Sau chiến tranh, Nguyễn Minh Châu đến với những con ngời đầy ắptâm t, nặng trĩu với quá khứ, hiện tại, đầy đau thơng nhng vẫn nồng nàn và sâunặng với cuộc sống.Đó là những con ngời trong “Bên đờng chiến tranh”, “Ng-

ời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành”… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính Nhà văn ngày càng nhìn thấy sâu sắcchiều sâu của tâm hồn con ngời trong những hoàn cảnh phức tạp NguyễnMinh Châu không chỉ là ngời phát hiện những cái cao cả, anh hùng đẹp đẽ của

con ngời trong chiến tranh, ông còn là ngời có những nỗi khắc khoải về con“

ngời cá nhân, số phận cá nhân, sự tồn tại và phát triển của đất nớc, con ngời

trong cuộc mu sinh đầy vất vả hơn 30 năm chiến tranh ” [18-49], "Văn học bao giờ cũng phải trả lời những câu hỏi của ngày hôm nay, bao giờ cũng đối thoại với ngời đơng thời về những câu hỏi cấp bách của đời sống"[7 - 13].

Ông còn nói: Công việc sáng tạo bao giờ cũng diễn ra trong cô đơn, trong sự“

lắng sâu những kinh nghiệm sống, sau những chiêm nghiệm về lẽ đời và lòng ngời” [7- 112] Những quan niệm này đợc Nguyễn Minh Châu thể hiện trong

tác phẩm của mình “Bức tranh” câu chuyện về một ngời lính già (hoạ sỹ) vàngời lính (thợ cắt tóc) Chỉ là sự sai lời hứa của ngời hoạ sỹ mà gây ra cho gia

đình anh linh bao đau khổ Câu chuyện là cả một quá trình sám hối, dằn vặt ănnăn của ngời hoạ sỹ về lỗi lầm, về con ngời cá nhân bé nhỏ dễ dàng quênnhiệm vụ, quên cả lời hứa hẹn Trong “Mùa trái cóc Miền Nam”, "Dấu vếtnghề nghiệp", “Sắm vai”… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính nhà văn phân thân, phơi bày cắt nghĩa nhìn nhậnlại cái tốt, cái xấu giữa cuộc đời một cách rất sắc sảo và mang ý nghĩa nhânbản lớn lao

Thực ra, trong thời kỳ sau chiến tranh, cũng có nhiều nhà văn nói vềvấn đề này Tiêu biểu nh “Đất trắng” của Nguyễn Trọng Oánh, "Thân phậntình yêu" của Bảo Ninh… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính Song Nguyễn Minh Châu là một trong những ngời

đầu tiên và nhận thức một cách tơng đối sâu sắc và toàn diện về nhiều mặt,nhiều vấn đề đặt ra trong cuộc sống lúc bấy giờ

Nh vậy, nhận thức của Nguyễn Minh Châu đợc hình thành từ những tác phẩm đầu tiên và ngày càng phát triển Đó là những nhận thức đúng đắn và tiến bộ so với nhiều nhà văn cùng thời, nó xuyên suốt cả hai thời kỳ sáng tác trớc và sau chiến tranh Toàn bộ sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Minh Châu

đều nhằm mục đích vơn đến "chân, thiện, mỹ" Cái đẹp, cái cao cả gắn bó sâusắc mật thiết với cái chân thực và cái chân thực là cái gốc để vơn đến cái đẹpcái cao cả Nghệ thuật không phải là “ánh trăng xanh huyền ảo, nó làm đẹp cảnhững cái tầm thờng, giả dối” (Nam Cao) Tiếc rằng, Nguyễn Minh Châu đã

ra đi khi sức sáng tạo của ông đang tràn đầy, đang nhiều dự định và khi t tởngnhận thức nghệ thuật của ông đã trở nên sâu sắc, chín muồi Nhng với nhữngtác phẩm mà Nguyễn Minh Châu để lại, ông cũng đã xứng đáng là một nhàvăn lớn của dân tộc, của một thời kỳ phức tạp đáng ghi nhớ của lịch sử

Nh vậy, trên đây chúng ta đã điểm qua một số nét cơ bản về nhận thứcnghệ thuật của nhà văn nói chung, nhận thức nghệ thuật của Nguyễn MinhChâu nói riêng Đó là một vấn đề chung, có tính chất cơ sở lý luận Trongphạm vi của đề tài này, ta thử đi tìm : Nhận thức nghệ thuật của Nguyễn Minh

Châu về hiện thực đất nớc sau chiến tranh qua “Miền cháy”, “Ngời đàn bà trênchuyến tàu tốc hành”, “Cỏ lau” - những tác phẩm tiêu biểu của nhà văn sauchiến tranh.

Chơng 2 Hiện thực đất nớc trong chiến tranh qua

“Miền cháy”, “Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành”,

“Cỏ lau”

2.1 Văn học trớc 1975 với đề tài chiến tranh.

Thực dân pháp nổ súng xâm lợc nớc ta, bắt đầu một cuộc chiến tranh

đẫm máu và nớc mắt Cả dân tộc Việt Nam “rùng mình chuyển động” theocuộc kháng chiến mới với không khí náo nức, hào hùng

Cùng với sự đổi thay chuyển mình của lịch sử, một nền văn học mới ra

đời, nền văn học viết về chiến tranh, cổ vũ chiến đấu Đề tài chiến tranh là đềtài quen thuộc của văn học Việt Nam và cũng nh trên toàn thế giới Văn họcthể hiện hơi thở của lịch sử của thời đại Các nhà văn trớc 1975 đã đi theotiếng gọi của lịch sử, hoà mình vào cuộc kháng chiến của dân tộc với cảmhứng lãng mạn trùm lên toàn bộ sáng tác

Chiến tranh đợc nhìn nhận nh những ngày hội với không khí tng bừng

"Ta qua sông qua suối

Ta qua núi qua đèoLòng ta vui nh hội

Nh cờ bay gió reo”

(Tố Hữu)

Các nhà văn nhìn chiến tranh bằng cặp mắt lạc quan tin tởng, bằng sựngợi ca để góp phần cổ vũ, động viên cả nớc chiến đấu Văn học tập trungphản ánh sự kiện có ý nghĩa với vận mệnh dân tộc với cộng động Cái bi kịchcá nhân, con ngời cá nhân tạm thời bị lãng quên để tập trung vào nhiệm vụcủa cả đất nớc: chống giặc ngoại xâm Họ tập trung miêu tả những tình cảmlớn: tình cảm đối với nhân dân, với lãnh tụ, với dân tộc… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính

Hiện thực đất nớc lúc bấy giờ là những chiến công vĩ đại và những niềmlạc quan tin tởng Hay nói nh Nguyễn Minh Châu, thơ ca và văn xuôi đợc

“tráng lên một lớp men trữ tình hơi dày” do yêu cầu của lịch sử thời đại, doyêu cầu của văn học lúc bấy giờ là “cổ vũ chiến đấu” Ngời ta quên mất mát

hy sinh, quên đi đau thơng do chiến tranh gây nên Các nhà văn đã phản ánhhiện thực chiến tranh qua lăng kính lãng mạn Truyện ngắn “Mảnh trăng cuốirừng” của Nguyễn Minh Châu là một ví dụ tiêu biểu

Câu chuyện viết về cuộc gặp gỡ tình cờ giữa Nguyệt và Lãm trong hoàncảnh bom rơi đạn nổ nhng tất cả đã đợc thi vị hoá Qua lời giới thiệu của chịTính, Nguyệt - cô gái trẻ đẹp ấy - đã yêu, yêu Lãm, một ngời thanh niên trốnhọc đi bộ đội Tình yêu giữa bom đạn tàn phá, giữa chiến tranh khốc liệt vẫnlung linh bền chặt vẫn thuỷ chung với một ngời con trai cô cha hề biết mặt

Chính Lãm cũng phải ngạc nhiên và cảm động: Trong lòng cô ta, cái sợi chỉ“

xanh nhỏ bé và óng ánh qua thời gian mà vẫn không hề đứt ?” Nguyễn Minh

Châu đã thi vị hoá chiến tranh , thi vị hoá tình yêu Dờng nh chiến tranhkhông làm con ngời nhụt chí, nó là môi trờng thử thách để khẳng định vẻ đẹp

của con ngời: Trong ánh đèn gầm hắt xuống mặt đ“ ờng hiện ra ngày trớc mủi

xe một đôi gót hồng, sạch sẽ đôi dép cao su cũng sạch sẽ, gấu quần lụa đen chấm mắt cá” Trong hoàn cảnh khốc liệt, họ còn ngắm trắng, vẫn cảm nhận

vẻ đẹp của núi rừng của con ngời Đó là chất thơ lãng mạn của thiên chuyện

Thời kỳ này, hình ảnh anh giải phóng quân, vệ quốc quân là những hình

ảnh đẹp đẽ, sáng ngời lý tởng, họ đại diện cho sức mạnh của dân tộc:

“Hoan hô anh giải phóng quânKính chào anh con ngời đẹp nhấtLịch sử hôn anh chàng trai chân đấtSống hiên ngang bất khuất trên đời

Nh Thạch Sanh của thế kỷ XXMột dây ná một cây chông cũng tấn công giặc Mỹ

(Hoan hô chiến sĩ Điện Biên - Tố Hữu)

Văn học thể hiện tinh thần của một thời đại cách mạng, của thời kỳ quậtkhởi chống ngoại xâm Khi "giặc đến nhà đàn bà cũng đánh”, “Quyết tử cho

Tổ quốc quyết sinh” thì kể gì đến mất mát riêng t Quyền lợi cá nhân tạm gáclại để cùng nhau bảo vệ quyền lợi của cộng đồng dân tộc Trong “Cửa sông”(1966) của Nguyễn Minh Châu , chúng ta thấy đợc ánh sáng của lẽ sống dântộc soi sáng cho tình cảm riêng t, tình cảm gia đình Đó là gia đình ông Lâm -

bí th huyện uỷ - có hạnh phúc đang rạn vỡ Vợ lẽ là một ngời không biết điều,

vợ cả và bố đẻ không đồng tình với ông làm ông lúng túng và khổ tâm Rồi

cuộc chiến đấu của dân tộc đã làm cho cả gia đình xích lại gần nhau, yêu

th-ơng nhau: "tất cả mọi ngời trong gia đình đều chân thành nâng niu một sợi dây vô hình mới xe lại, đang còn mỏng manh ”

Trong chiến tranh, hậu phơng còn là một sức mạnh cho tiền tuyến Cácnhà văn thời chiến tranh nói đến hậu phơng - đó là một hậu phơng vững chắc,tin tởng hăng say lao động để phục vụ tiền tuyến, đảm bảo cho thắng lợi ngàymai

Văn học 45 –75 không phải không nói đến đau thơng mất mát, đến cáichết Nhng khi nói đến sự hy sinh, mất mát họ cũng nhìn từ góc độ lãng mạn,

là những cái chết “bất hủ”, cái chết “gieo mầm” cho sự sống Lữ (Dấu chânngời lính) là một chàng thanh niên tự nguyện bỏ học ra đi bộ đội cùng bạn bè

Anh sống với "cả niềm vui và nỗi buồn, cả lý tởng và hoài bão của một thế hệ trẻ" (1) Chàng thanh niên cha đầy 20 tuổi với "ngọn đồi không tên" với con

chim Bông Lau bị điếc, với những bông hoa Trang của núi rừng… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính để hy sinhanh dũng trong một trận đấu Cái chết đầy tiếc thơng nhng lại sáng ngời vẻ

đẹp của một chiến sỹ anh hùng: Ng“ ời chiến sỹ điện thanh ấy trớc khi chết còn ngẩng đầu lên một lần cuối cùng Trên nền trời cao, rất cao và xanh ấy, lá cờ đỏ một lúc một thắm tơi đang bay, lá cờ mỗi lúc càng tiến đến trớc mặt… ” Đó cũng là cái chết của chị Võ Thị Sáu: Đầu ngẩng cao bất khuất,“

ngay trong phút hy sinh”, cái chết của chiến sỹ trên đờng băng sân bay tân sơn

nhất của Lê Anh Xuân và cũng là cái chết của Hiên trong “Gieo mầm” củaNguyễn Thiều Nam - Hiên đã dũng cảm chấp nhận một cái chết đau đớn dongời bạn thân: kéo lê trên đờng cho đến chết Cái chết tiếp thêm sức mạnh,hun đúc lòng căm thù cho những ngời hoạt động cách mạng ở quê hơng anh

Nh vậy, văn học 45 – 75 là một nền văn học hớng tới cộng đồng, hớng

đến niềm vui hạnh phúc với sự kết hợp hài hoà giữa hai yếu tố: khuynh hớng sử thi

và cảm hứng lãng mạn Văn học xác định cho mình một nhiệm vụ lớn: cổ vũ chiến

đấu, phục vụ chính trị, hớng tới quần chúng công nông binh Và thực tế văn họcthời kỳ này đã dựng lên bộ mặt chiến tranh hào hùng của dân tộc, góp phần khôngnhỏ trong việc cổ vũ động viên nhân dân chiến đấu

Nhng có một số ngời nhận xét rằng: văn học 45 –75 nhìn nhận cuộcchiến tranh "cha trung thực” Đúng hay sai? Nguyễn Minh Châu nhận xét về

văn học viết về chiến tranh thời ấy: Các nhân vật th“ ờng đợc mô tả một chiều thờng là tốt quá, cha thực"[7 - 57] Hạn chế này xuất phát từ hoàn cảnh lịch sử

lúc bấy giờ Chính vì vậy, khi tiếng súng chiến tranh chấm dứt, văn học cần

phải có một sự đổi mới, phải nhìn nhận lại một cách toàn diện hơn, sâu sắchơn về quá khứ, cho ngời đọc hôm nay hiểu thêm, hiểu đúng về những gì dântộc ta đã trải qua Một trong những ngời đầu tiên bớc vào cuộc đổi mới vănhọc ấy không ai khác lại là Nguyễn Minh Châu – ngời đã từng cầm bút vữngvàng trong thời kỳ 45 – 75.

2.2 Nhìn lại hiện thực đất nớc trong chiến tranh qua các sáng tác tiêu biểu của Nguyễn Minh Châu sau chiến tranh.

Đại thắng mùa xuân năm 1975 mang lại độc lập, tự do, thống nhất nớcnhà Song dẫu hoà bình, cuộc chiến tranh dài nh một đời ngời vẫn in đậmtrong kí ức của con ngời đặc biệt là những nhà văn quân đội đã từng “vào sinh

ra tử” Vẫn còn biết bao băn khoăn, trăn trở về quá khứ đã qua, có bao điềucha nói đợc hay “cha đợc phép nói” Trớc hoàn cảnh mới, nhà văn cần có sự

đổi mới về cách nhìn nhận, đánh giá hiện thực cuộc sống, đổi mới t duy, đổimới quan niệm nghệ thuật về con ngời: Từ t duy sử thi sang t duy tiểu thuyết,

từ việc miêu tả số phận dân tộc đến số phận con ngời Hiện thực cuộc sống,hiện thực đất nớc trong chiến tranh đợc nhìn nhận ở hai khía cạnh: Cuộc chiếntranh và ngời lính cách mạng

2.2.1 Hiện thực về cuộc chiến tranh của dân tộc

Nh đã nói, cuộc chiến tranh của nhân dân ta là một cuộc chiến tranhtàn khốc, thấm đẫm máu và nớc mắt Nó không chỉ hào hùng, đẹp đẽ "phơiphới tơng lai" nh trong văn học 45 – 75 Chúng ta, những ngời không sốngtrong thời ấy làm sao biết hết đợc sự khắc nghiệt và tàn ác của chiến tranh.Thậm chí, qua hình ảnh đẹp đẽ của những ngời lính, những tình cảm đáng quýtrong chiến tranh, đôi khi ta còn một lần mơ ớc đợc sống trong chiến tranh, cóchiến tranh Một sai lầm và tội ác! Thực sự đau đến tận bây giờ khi đến vớicuộc chiến tranh qua các tác phẩm “Đất trắng” (Nguyễn Trọng Oánh), "Thânphận tình yêu (Bảo Ninh)", “Ăn mày dĩ vãng” (Chu Lai)… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính và các sáng tác củaNguyễn Minh Châu, ta mới chợt rùng mình, chợt “thức tỉnh” Chiến tranh nó

đồng nghĩa với mất mát đau thơng, với tội ác Ta càng quý trọng hơn, khâmphục hơn những gì ông cha ta đã phải chịu đựng

Không phải ngẫu nhiên mà Nguyễn Minh Châu là một trong những

ng-ời đi tiên phong trong việc đổi mới cách nhìn, cách viết về chiến tranh Ông làmột nhà văn đã lặn lội tận các chiến trờng các ngã đờng Khe Sanh Cam Lộ,Cửa Việt… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính và chiến trờng khốc liệt Quảng Trị qua hai cuộc chiến Nhà văn đãchiêm nghiệm, đã viết về thời hào hùng đó bằng: “Cửa sông” “Dấu chân ngời

lính”, “Mảnh trăng cuối rừng”… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính Và thực tế, những đau thơng mất mát trongchiến tranh làm cho nhà văn dằn vặt trăn trở.

Với bài tiểu luận “viết về chiến tranh” (1978) ông là ngời đầu tiên đã

khuâý động sự tĩnh lặng hàng bao nhiêu năm của nền văn học thời chiến"

[7.7] và sau đó, ông viết: "hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệminh họa [19.87] thể hiện một nhân cách dũng cảm, trung thực của nhà văntrong thời kỳ đổi mới

Nguyễn Minh Châu đã viết những lời đầy tâm huyết của một con ngời

luôn trăn trở, tìm tòi, sáng tạo của một nhân cách lớn: ngòi bút của chúng ta

sẽ trở nên phản bội những ngời chiến sỹ nếu chỉ biết cái lúc họ vác súng ra mặt trận với một tâm hồn phơi phới mà không biết cái lúc buồn bã đau đớn, những lúc đói rét, những lúc nằm giữa đồng đội hy sinh và bị thơng trong bùn lầy trong ma bom và bão đạn Ngòi bút của chúng ta sẽ trở nên phản bội mọi ngời nếu nói rằng những ngời đàn bà của chúng ta ở hậu phơng hoàn toàn no

ấm và đầy đủ, những ngời mẹ tiễn con, vợ tiễn chồng ra chiến trờng với nụ cời

nở sẵn trên môi và trong lòng họ chẳng có điều gì buồn bã" [7 - 15] Chính vì

vậy, nhà văn đòi hỏi mình, đòi hỏi thời đại phải miêu tả phản ánh đúng cuộckháng chiến, “nh nó vốn có”

Nếu nh Chu Lai nói rằng Cuộc chiến vừa qua có thể là trò đùa nhng

sự mất mát lại là có thật” chiến tranh … nó là cái gì nếu không phải là ngày nào cũng thấy ngời chết, chôn ngời chết mà cha đến lợt mình”[9] thì Nguyễn

Minh Châu – chiến tranh cũng là tàn khốc đau thơng Tất nhiên, cái mới baogiờ cũng ra đời trên sự kế thừa và cách tân Sau chiến tranh, các trang viết củaNguyễn Minh Châu vẫn khẳng định cuộc chiến tranh hào hùng của dân tộc –một thời đại đáng ghi nhớ của lịch sử Nhng dờng nh sự đau thơng, mất mátcòn lớn hơn, cũng đáng ghi nhớ, đáng trân trọng Nó không làm cho cuộcchiến của chúng ta “tầm thờng đi”

Đến với “Miền cháy” (1977) "câu chuyện đất nớc sau chiến tranh"

chúng ta đến với lời của mẹ Êm: sau một trận chiến đấu, ngời của mình mất mát quá nhiều” Và chính mẹ là ngời đã chịu nỗi đau vì những ngời con lần l-

ợt hy sinh Chiến tranh không còn là “ta thắng địch thua”, "ta sống địch chết"

mà ta cũng chịu bao tổn thất khi Ngời và chó lật từng hạt cát để ngửi và lục soát dấu vết Việt cộng” của kẻ thù.

Chiến tranh là chém giết và chết chóc, là những tổn thất nặng nề của cảhai bên Đó là những tổn thất nặng nề trong cuộc tập kích giải vây ở bãi tha

ma Hành Hoa trong “Cỏ lau”, với cái chết của nhiều ngời chiến sỹ trong đó cóPhi – một chiến sĩ thông minh, nhanh nhẹn Là cái chết của Hoà trong “Ngời

đàn bà trên chuyến tàu tốc hành" trong trận đánh thứ hai của trung đoàn K mà

dới con mắt của ngời chỉ huy, một trận nh vậy mà thơng vong cha đầy chục ngời là ít” Nhng đau đớn biết bao, trong số ngời ngã xuống, có anh Hoà con ngời tập trung trí tuệ và tài năng trác tuyệt của nhân dân và mang trong lòng tất cả khát vọng cháy bỏng của nhân dân” Một ngời có những trận đánh đợc

đem vào giảng dạy trong trờng quân sự Thật đau thơng và mất mát lớn lao

Quỳ - ngời yêu anh - cũng phải thốt lên: Đến bây giờ, tôi mới hiểu đợc trong tất cả mọi sự mất mát thì mất mát một con ngời là không có gì bù đắp đợc, không sao lấy lại đợc” Chiến tranh là sự độc ác dã man của kẻ thù xâm lợc,

“chúng mổ bụng, moi gan, giết ngời không cần uống rợu” Chúng càng độc

ác, nhân dân ta càng đớn đau và lòng căm thù càng dâng cao

Hiện thực tàn khốc đó trong chiến tranh của Nguyễn Minh Châu cũng

là hiện thực trong “Đất trắng” của Nguyễn Trọng Oánh, "Thân phận tình yêu"cuả Bảo Ninh… và văn học cũng không nằm ngoài dòng chảy đó với chính

Với “Đất trắng”, tác giả "miêu tả trực diện mặt khốc liệt của chiến tranh" (Thiếu Mai) Đó là cuộc chiến đấu gian khổ của một trung đoàn với lực

lợng ít ỏi Hàng ngày, họ phải ngâm mình dới rạch, nhìn thấy trực thăng quạttrên đầu và ngày nào cũng chứng kiến sự hy sinh của đồng đội Hiện thực đócòn ghê sợ hơn qua “Thân phận tình yêu" của Bảo Ninh về trận đánh mùa khô

năm 1969: Một trận đánh ghê sợ, độc ác tàn bạo … , Máu tung xối xả, chảy toé ồng ộc, nhoe nhoét trên cái trảng hình thoi giữa truông, cái trảng mà nghe nói đến ngày nay cỏ cây vẫn cha lại hồn để mọc lên nổi … Và cuối cùng: " Bãi chiến trờng biến thành đầm lầy, mặt nớc màu nâu sẫm nổi váng đỏ lòm Trên mặt nớc lềnh bềnh xác ngời sấp ngửa, xác muông thú cháy thui, trơng sình" [10] Cả một tiểu đoàn bị diệt vong không còn đợc nhắc đến nữa Thật

đau thơng và rùng rợn Đó là những truông Gọi Hồn, là "tiếng chim chóc khócthan nh ngời”[10]

Sự mất mát khốc liệt của chiến tranh không chỉ vì bom đạn mà còn vìthiếu ăn, vì đói rét bệnh tật và bao lý do khác

Nh vậy, Nguyễn Minh Châu cùng với văn học sau 75 đã phản chiếu mặttrái của cuộc chiến tranh, lấp khoảng trống về đề tài chiến tranh trớc đó Chiến

tranh là cõi không nhà, không cửa, lang thang, khốn khổ và phiêu bạt vĩ