Nhân vật tư tưởng trong tác phẩm nam cao

Hội văn nghệ Hà Nam xuất bản tập Nghĩ tiếp về Nam Cao một lần nữa tiếp tục khẳng định vị trí và tên tuổi của Nam Cao trong lịch sử Văn học Việt Nam hiện đại.Trong cuốn sách này nhà nghiê

LờI NóI ĐầU

Nam Cao (1915 -1951) là một cây bút tiêu biểu, xuất sắc của trào lu văn học hiện thực phê phán 1930 - 1945 Tìm hiểu "Nhân vật t tởng trong tác phẩm Nam Cao" là một việc làm có ý nghĩa quan trọng đối với việc nhìn nhận con ngời của Nam Cao Đồng thời cũng góp phần đánh giá đúng vai trò, vị trí của Nam Cao trong nền văn học nớc nhà

Nhân dịp hoàn thành bài tiểu luận này tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đối với sự giúp đỡ tận tình của Thầy giáo-Tiến sĩ Đinh Trí Dũng cùng với sự góp ý chân thành của các Thầy cô giáo khoa Ngữ văn Trờng Đại Học Vinh

Mặc dù đã có nhiều cố gắng song bài tiểu luận này không thể tránh khỏi những thiếu sót do điều kiện khách quan và trình độ của ngời thực hiện Qua đây Tôi rất mong đợc sự góp ý chân thành của các thầy cô giáo cũng nh các bạn đã và đang quan tâm đến vấn đề này

Xin cảm ơn

Vinh, tháng 5 năm 2005.

Nguyễn Thị Thân

Mục lục

TrangLời nói đầu

V.Cấu Trúc luận văn 6

Phần mở đầu

I Lý do chọn đề tài.

Nam Cao (1915 – 1951) là một trong những tác gia của nền văn học Việt

Nam thời kỳ 1930 – 1945 Cùng với Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng

Phụng, Nguyên Hồng Nam Cao có một vị trí đặc biệt quan trọng Ông có ảnh hởng nhiều mặt đến quá trình vận động và phát triển của văn học Việt nam trong thời kỳ hiện đại.

Nam Cao bớc chân vào con đờng văn nghiệp khi trên văn đàn dòng văn học Hiện thực phê phán đang ở thời kỳ rực rỡ nhất Nhng không vì thế mà ông dẫm lên lối mòn của những nhà văn đi trớc Một cây bút đơng thời đã nhận xét: “Giữa lúc ng ời ta

đang đắm chìm trong những truyện tình thơ mộng và hùa nhau phụng sự cái thị hiếu tầm thờng của độc giả, ông Nam Cao đã mạnh dạn đi theo một lối riêng, nghĩa là ông không thèm đếm xỉa đến cái sở thích của độc giả Những cạnh của tài

ông đã đem đến cho văn chơng một lối văn mới sâu xa, chua chát và tàn nhẫn, thứ tàn nhẫn của con ngời biết tin ở tài mình, ở thiên chức của mình” (1)

Chỉ trên mời năm cầm bút, Nam Cao đã để lại một khối lợng tác phẩm không quá

đồ sộ Song những giá trị văn chơng của một nhà văn luôn toả sáng và ẩn chứa một sức sống lâu bền của một giá trị văn chơng đích thực vợt lên “các bờ cõi và giới hạn”, có sức ám ảnh kỳ lạ đối với công chúng.

Là một tài năng lớn, một cây bút hiện thực xuất sắc, những tác phẩm của ông để lại đã phán ánh chân thực cuộc sống ngột ngạt đen tối của xã hội thực dân nửa phong kiến, đồng thời thể hiện sinh động và chân thực thân phận đau khổ, bế tắc cùng quẫn của những trí thức tiểu t sản nghèo và tầng lớp nông dân trớc cách mạng tháng tám

Chúng tôi chọn tác giả Nam Cao để làm khoá luận với đề tài: “Nhân vật t tởng

trong tác phẩm của Nam Cao” trớc hết xuất phát từ sự ngỡng mộ, say mê, yêu quý

một nhà văn có tài, có đức trong văn học Việt Nam hiện đại

Nh chúng ta đã biết, từ trớc đến nay trong chơng trình THCS và THPT Nam Cao

là một trong những tác gia có nhiều tác phẩm đợc tuyển chọn đa vào giảng dạy trong

nhà trờng Đó là những tác phẩm tiêu biểu nh: “Lão Hạc”, “Chí Phèo”, “Đời thừa”,

vị trí của nhà văn trong văn chơng nhà trờng

(1)Lời giới thiệu Nam Cao tác phẩm –Nxb Văn học.1975.

Vì vậy, tìm hiểu về đề tài “Nhân vật t tởng trong tác phẩm của Nam Cao” thực

chất là để chúng ta có cái nhìn đầy đủ và sâu sắc hơn về truyện ngắn cũng nh hệ thống nhân vật trong tác phẩm của ông Từ đó giúp chúng ta hiểu thêm về các loại nhân vật khác trong tác phẩm văn học

Hơn nữa, đây là một vấn đề có ý nghĩa thực tiễn và khoa học Nó là một hớng tiếp cận mới góp phần giúp cho công việc giảng dạy tác phẩm Nam Cao trong nhà tr-ờng đợc tốt hơn

II Lịch sử vấn đề.

Nam Cao là nhà văn hiện thực xuất sắc trong dòng văn học hiện thực phê phán Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 Trải qua bao sự đổi thay của xã hội và cùng với sự vân động của đời sống văn học, giá trị của Nam Cao luôn chiếm một vị trí đặc biệt Nhiều tác phẩm của ông cho đến nay vẫn tràn đầy sức sống, nhiều nhân vật của ông vẫn sống giữa cuộc đời Những thành công ấy đã khiến cho tên tuổi của Nam Cao luôn sống mãi với văn nghiệp của ông, đa ông lên vị trí là một trong những nhà văn xuất sắc nhất của văn học Việt Nam hiện đại

Trong khoảng thời gian từ 1952 đến nay, hầu hết các tác phẩm của Nam Cao luôn

đợc các nhà nghiên cứu, phê bình văn học quan tâm, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu công phu, có tính khoa học cao với rất nhiều chuyên luận, tiểu luận, bài viết ra đời Có thể kể đến bài viết của Nguyễn Đình Thi, chuyên luận Nam Cao -

nghiên cứu của các nhà văn, các học giả nổi tiếng nh Tô Hoài, Phong Lê, Nguyễn

Đăng Mạnh, Nguyễn Minh Châu và nhiều bài viết của các nhà giáo, sinh viên, đã

và đang tiếp tục đợc giới thiệu trên các báo, tạp chí và phơng tiện thông tin đại chúng Thế nhng việc nghiên cứu về tác phẩm của Nam Cao cha phải là đã hết, vẫn còn rất nhiều những vấn đề xung quanh tác phẩm của ông cần đợc xem xét và tiếp tục nghiên cứu

Theo sự thống kê cha đầy đủ của tác giả Bích Thu trong th mục về Nam Cao, đợc

tác giả tuyển chọn giới thiệu trong cuốn Nam Cao - về tác gia và tác phẩm hiện có

khoảng trên 200 công trình, tài liệu viết về Nam Cao Năm 1992, Viện Văn học và

Hội văn nghệ Hà Nam xuất bản tập Nghĩ tiếp về Nam Cao một lần nữa tiếp tục

khẳng định vị trí và tên tuổi của Nam Cao trong lịch sử Văn học Việt Nam hiện

đại.Trong cuốn sách này nhà nghiên cứu Phong Lê với bài viết “Sự sống và sứcsống

tác giả hiện thực lúc bấy giờ, song tác phẩm, nhân vật của ông có sức sống mạnh

mẽ ngay trong lòng độc giả, nó sẽ có sức sống mãnh liệt, trờng tồn với thời gian” (1)

Nguyễn Văn Hạnh trong bài “Nam Cao và khát vọng về một cuộc sống lơng

thiện, xứng đáng” cho rằng: Tác phẩm của Nam Cao không nhiều, phần lớn lại là

truyện ngắn Nhng có thể nói Nam Cao là một trong số ít nhà văn của chúng ta đã

để lại cho văn học nhiều nhân vật không thể nào quên đợc, buộc ngời đọc phải nghĩ tiếp về họ, thông qua họ mà nghĩ về cuộc sống Đọc Nam Cao, con ngời muốn sống chu đáo hơn, nhân ái hơn ” (2)

Tác giả Đinh Trí Dũng trong bài viết “Bi kịch tự ý thức- nét độc đáo trong cảm

hứng nhân đạo của Nam Cao” đã đề cập đến bi kịch tự ý thức của những nhân vật

trí thức tiểu t sản trong tác phẩm Nam Cao nh sau: “Nhìn thẳng vào sự thật bao giờ cũng khó khăn, và nhìn thẳng vào lơng tâm, tâm hồn mình càng khó khăn hơn

Đó là một cuộc đấu tranh quyết liệt cần cả sự hi sinh, lòng trung thực thái độ dũng cảm và cả những ớc muốn cao cả Nam Cao đã chuẩn bị cho các nhân vật của mình một hành trang nh thế Ước muốn vơn lên những tầm cao, ớc muốn hoàn thiện nhân cách mình, đó là lý do, cũng là cái đích để nhiều nhân vật tiểu t sản của Nam Cao hớng tới” (3)

Ngoài những bài viết trên đây, còn rất nhiều bài nghiên cứu về Nam Cao ở phơng diện nhân vật đều có chung nhận xét: Sức ép của hoàn cảnh đẫ đẩy nhân vật của Nam Cao đến bớc đờng cùng, song điều đáng quý là nhân vật của Nam Cao đã không ngã quỵ trớc hoàn cảnh và luôn mong ứơc một sự đổi thay

Nói tóm lại, lịch sử nghiên cứu về Nam Cao là một lịch sử phong phú đa dạng, ngời ta đã khai thác, nghiên cứu tài năng này trên nhiều phơng diện, khía cạnh khác

(1) Phong Lê- Nghĩ tiếp về Nam Cao -NXB Hội nhà văn,H.1992.“ ”

(2) Nguyễn Văn Hạnh-“Nghĩ tiếp về Nam Cao”- NXB Hội nhà văn,H.1992.)

(3) Đinh Trí Dũng- “Nghĩ tiếp về Nam Cao”NXB Hội nhà văn, H.1992

nhau nhng dờng nh vẫn cha đầy đủ, cha thoả mãn Các bài nghiên cứu cũng đã đề cập

đến những thành công nhiều mặt của nhà văn trong việc xây dựng nhân vật Song nhìn chung, những bài viết này đã đi sâu vào phân tích một cách có hệ thống thế giới nhân vật trong tác phẩm của ông, nhng lại thờng không chú ý đến loại nhân vật t t-ởng Bởi vậy trong khoá luận này, chúng tôi sẽ cố gắng đi sâu tìm hiểu loại nhân vật này Do hạn chế về thời gian và trình độ nên khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót Nhng đây là tấm lòng mà chúng tôi muốn dành cho một nhà văn xuất sắc mà chúng tôi luôn yêu mến

III Giới hạn đề tài.

“Nhân vật t tởng trong tác phẩm Nam Cao” không chỉ thể hiện trong các truyện ngắn mà còn thể hiện một cách rõ nét trong tiểu thuyết Sống mòn “ ”

Do thời gian hạn hẹp, hơn nữa đây chỉ là một tiểu luận, chúng tôi không có tham vọng nghiên cứu tất cả mọi khía cạnh, phơng diện trong tác phẩm của ông mà chỉ chọn ra một số tác phẩm tiêu biểu, đặc sắc để rút ra nét phổ quát mang tính t tởng trong tác phẩm Nam Cao

IV Phơng pháp nghiên cứu

Để đạt đợc mục đích đã đặt ra ở khoá luận này chúng tôi sử dụng phơng pháp hệ thống và phơng pháp phân tích nhân vật

- Phơng pháp hệ thống: xem xét các nhân vật trong tác phẩm Nam Cao nh một

hệ thống có sự tác động và liên quan với nhau

- Phơng pháp phân tích nhân vật: trong quá trình tìm hiểu, chúng tôi đặt nhân

vật của Nam Cao trong sự so sánh, đối chiếu với các nhân vật của các nhà văn cùng trào lu Văn học hiện thực phê phán nh Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan để thấy đợc những nét chung và riêng đồng thời thấy đợc những đóng góp to lớn của Nam Cao cho nền Văn học nớc nhà

V Cấu trúc luận văn.

Luận văn gồm có 3 phần:

Phần mở đầu.

Phần nội dung.

Chơng 1: Nhìn chung về nhân vật trong tác phẩm Nam Cao.

Chơng 2: Nhân vật t tởng trong tác phẩm Nam Cao

Chơng 3: Nhân vật t tởng trong tiểu thuyết “Sống mòn”.

Phần kết luận.

Phần nội dung.

Ch ơng I : Nhìn chung về thế giới nhân vật trong

tác phẩm Nam Cao

Trong trào lu văn học hiện thực phê phán Việt Nam giai đoạn 1940-1945, Nam Cao đợc xem là một tài năng lớn, một cây bút hiện thực xuất sắc.Ông sáng tác ở cả

hai thời kỳ: trớc và sau cách mạng tháng tám với nhiều thể loại khác nhau : Thơ, kịch, tiểu thuyết, truyện ngắn, ký sự, tuỳ bút nhng thành công hơn cả là truyện ngắn và tiểu thuyết.

Nam Cao viết nhiều nhng chủ yếu tập trung và thành công ở hai mảng đề tài:

đề tài ngời nông dân và đề tài trí thức tiểu t sản nghèo với những tác phẩm nổi tiếng

nh : Chí Phèo, Lão Hạc, Đời thừa, Đôi mắt, Sống mòn và cũng chính ở hai mảng

đề tài này Nam Cao đã rất thành công trong xây dựng nhân vật trở thành những điển hình chân thực, sinh động từ những ngời nông dân bị đày đoạ, bị tha hoá ở chốn quê nghèo xơ xác: Chí Phèo, Thị Nở, Lão Hạc đến những trí thức nh: Điền, Hộ, Thứ

đang “chết mòn, rỉ ra” ở chốn thị thành.

Nhìn chung, thế giới nhân vật trong tác phẩm Nam Cao khá phong phú và đa dạng Theo cách phân chia của lý luận văn học, có thể chia nhân vật trong tác phẩm của Nam Cao thành những loại sau:

Nhân vật chính: Chí Phèo, Bá Kiến (Chí Phèo), Điền (Trăng sáng), và nhân vật phụ: Thị Nở (Chí Phèo), Từ (Đời thừa), gia đình Ông Học (Sống mòn)

Nhân vật chính diện: Độ (Đôi mắt), Lão Hạc (Lão Hạc), Hộ (Đời thừa)

Nhân vật phản diện: Bá Kiến (Chí Phèo), Hải Nam (Sống mòn), Lý Nhng (Rửa

hờn)

Nhân vật tính cách: Chí Phèo (Chí Phèo) Cu Lộ (T cách mõ), Trạch Văn Đoành

(Đôi móng giò)

Nhân vật t tởng: Thứ (Sống mòn) Điền (Nớc mắt, Trăng Sáng ), Hộ (Đời thừa)

Tuy vậy, trong thế giới nhân vật phong phú, đa dạng ấy nhà văn tỏ ra quan tâm đặc biệt tới những nhân vật t tởng và nhân vật tính cách

1.Khái niệm nhân vật:

Nhân vật là con ngời đợc nhà văn sáng tạo ra trong tác phẩm văn học Nó có thể

có tên hoặc không có tên, nhng nó tham gia vào bộc lộ chủ đề t tởng trong tác phẩm văn học

Trên đây là khái niệm mà ngời ta thờng dùng nhng thực chất khái niệm nhân vật cần đợc hiểu rộng hơn Bởi vì ngoài việc con ngời là nhân vật trong tác phẩm văn học

nó còn đợc biểu hiện trên nhiều phơng diện khác nhau nh: nhân vật trong tác phẩm có khi là những con vật, thần linh, ma quái Nhng con vật đợc nhân hoá có tính cách cuộc sống nh con ngời, có khi nhân vật chỉ là hình tợng tự nhiên “Trăng vào cửa sổ

đòi thơ” và có lúc nhân vật chỉ là một hiện tợng xã hội chẳng hạn nh “Chiếc quan tài”

là nhân vật chính trong truyện ngắn “Chiếc quan tài” của Nguyễn Công Hoan.

2 Các cách phân chia nhân vật trong tác phẩm văn học :

2.1 Nhân vật chính- phụ:

Văn học không thể thiếu nhân vật và nhân vật chính là nhân vật đóng vai trò chủ chốt, xuất hiện nhiều, giữ vị trí then chốt của cốt truyện hoặc tuyến truyện Đó là con ngời liên quan đến các sự kiện chủ yếu của tác phẩm, là cơ sở để tác giả triển khai đề tài cơ bản của mình

Qua khảo sát một số truyện ngắn của Nam Cao, có thể xếp những nhân vật sau là

nhân vật chính nh: Chí Phèo, Bá Kiến “Chí Phèo”; Hộ “Đời thừa ;” Điền “Trăng

sáng”

Bên cạnh những nhân vật chính còn có các nhân vật phụ Đó là những nhân vật có tính chất phụ trợ, bổ sung cho nhân vật chính trong tác phẩm

Những nhân vật nh: Thị Nở (Chí Phèo); Ông Học (Sống mòn); Ông giáo (Lão

Hạc) là những nhân vật phụ trong tác phẩm.

2.2 Nhân vật chính diện- phản diện:

Chức năng của nhân vật là khái quát những quy luật của cuộc sống con ngời,thể hiện những hiểu biết, những ớc ao và kỳ vọng về con ngời Nhà văn sáng tạo nhân vật là để thực hiện những cá nhân xã hội nhất định và quan niệm về các cá nhân đó Nhân vật chính diện thờng là những nhân vật mang tính lý tởng, quan điểm t tởng,

đạo đức tốt đẹp của tác giả và của thời đại Đó là những ngời mà tác phẩm khẳng định

và đề cao nh những tấm gơng về phẩm chất cao đẹp của con ngời một thời đại Có thể thấy hầu hết các nhân vật chính diện trong tác phẩm Nam Cao đều là những nhân vật trí thức tiểu t sản nghèo, là những con ngời có nhân cách luôn đấu tranh để vơn lên và

giữ vững sự trung thực của mình Đó là những : Hộ “Đời thừa” ; Thứ “Sống mòn” ;

Điền “Trăng sáng”

Ngợc lại nhân vật phản diện là những kẻ xấu xa, trái với đạo lý và lý tởng, đáng lên án và phủ định.

Nhìn chung, nhân vật phản diện trong tác phẩm Nam Cao không nhiều Tuy vậy Nam Cao cũng đã xây dựng đợc những nhân vật phản diện điển hình, sinh động nh:

Bá Kiến (Chí Phèo); Hải Nam (Sống mòn); Lý Nhng (Rửa hờn); Bà Phó Thụ (Một

bữa no); Hoàng (Đôi mắt)

Cùng với Nghị Hách (Giông tố); Nghị Quế (Tắt đèn) của Vũ Trọng Phụng và Ngô Tất Tố Nhân vật Bá Kiến trong “Chí Phèo” là một tên cờng hào, địa chủ ác bá

và dâm đãng Do “Già đời đục khoét” hắn đã tạo cho mình cái địa vị ăn trên ngồi“

trốc” lắm quyền hành và uy lực Từ chức lý trởng hắn trở thành “Chánh tổng, bá hộ tiên chỉ làng Vũ Đại” Ngoài ra, hắn lại là một tay “cáo già , ” lọc lõi, từng trải trong cái “nghề ” bóc lột, đàn áp nông dân và chính hắn đã phải thừa nhận rằng: ở cái đất“

nhà quê, bọn dân hiền lành chỉ è cổ nuôi bọn lý hào”, đè nén con em đến “

nỗi nó không chịu đợc phải bỏ làng mà đi là dại Mời thằng đã đi ra thì chín thằng trở về với cái vẻ hung đồ, cái tính ơng nghạnh học đợc từ phơng xa” Cho nên chỉ

những tên địa chủ xảo quyệt, “khôn róc đời” nh hắn mới có thể tìm ra đợc những thủ

đoạn lừa bịp tinh vi để bóc lột “một ngời khôn ngoan chỉ bóp đế

nửa chừng” Hãy ngấm ngầm đẩy ngời ta xuống sông, nhng rồi lại dắt nó lên

để nó đền ơn Hãy đập bàn đập ghế đòi cho đợc năm đồng, nhng rồi thì lại vứt trả lại năm hào vì th“ ơng anh túng quá”.

Nam Cao đã vạch trần bản chất nham hiểm của Bá Kiến qua việc hắn lợi dụng Chí Phèo để trừ khử phe cánh đối địch: “trị không đợc thì cụ dùng”; “Những thằng

ấy chính là những thằng đợc việc có chúng nó sinh ra chuyện thì mới có dịp mà

ăn Nếu nó trị đợc đội Tảo trị thì cụ cũng chẳng thiệt gì, đằng nào cũng có lợi cho

cụ cả”.

Bá Kiến còn là một tên địa chủ dâm đãng Hắn có những bốn vợ, hắn thông dâm với vợ binh Chức trong lúc binh Chức đi lính vắng nhà Hắn cũng ghen, ghen sôi sục,

và cũng đau khổ vì ghen, càng về già càng ghen dữ Hắn ghen với Chí Phèo và đẩy

Chí phèo vào vòng tù tội Hắn đau lòng khi thấy “bà t cứ trẻ, cứ phây phây, cứ đẹp

nh ngoài hai mơi, mà sao lại đa tình, nhìn thì thích nhng mà tng tức là Khác gì miếng thịt bò lựt sựt khi rụng gần hết răng” Hắn “chỉ muốn cho tất cả những thằng trai trẻ đi ở tù ”

Bóc lột, hống hách, nham hiểm, gian ác, dâm đãng, sợ vợ, ghen tuông dới ngòi bút của Nam Cao hình tợng nhân vật bá kiến hiện lên rất sinh động, là nhân vật phản diện điển hình sắc nét trong văn học hiện thực giai đoạn 1930-1945

2.3 Nhân vật trung tâm:

Nhân vật trung tâm là nhân vật tham gia vào tất cả các sự kiện diễn ra trong tác phẩm với t cách nhân vật chính xuyên suốt tác phẩm Xét về mặt miêu tả nhân vật trung tâm phải là nhân vật đợc miêu tả có quan hệ với tất cả các nhân vật khác trong tác phẩm

Trong các tác phẩm của văn học Trung đại, các nhân vật trung tâm thờng là những nhân vật lý tởng

Ví dụ: Thuý Kiều trong Truyện Kiều của Nguyễn Du Nhân vật Thuý Kiều có mặt và tham gia vào các sự kiện của tác phẩm xuyên suốt từ đầu đến cuối tác phẩm, trong quan hệ với gia đình Thuý Kiều là một ngời con hiếu thảo, trong quan hệ vớiKim Trọng là ngời thuỷ chung với khát vọng tình yêu tự do Trong quan hệ với bọn buôn thịt bán ngời, không đầu hàng số phận, không khuất phục số phận Qua mỗi quan hệ nh vậy, tính cách của Thuý Kiều càng trở nên sáng tỏ hơn

Trong tác phẩm Nam Cao, Chí Phèo vừa là nhân vật chính đồng thời Chí Phèo là nhân vật trung tâm

Trớc hết, Chí Phèo là một đứa trẻ không cha, không mẹ, một đứa con rơi: “Một anh đi thả ống lơn, buổi sáng tinh sơng, đã thấy hắn trần truồng trong một cái váy

đụp để bên một cái lò gạch bỏ không”.

Sau đó Chí Phèo đợc nuôi nấng qua những gia đình nông dân nghèo, hiếm con Lớn lên chút nữa Chí Phèo đi ở hết nhà này sang nhà khác Năm hai mơi tuổi, Chí Phèo làm canh điền cho nhà Lý Kiến Nhng, đùng một cái Chí Phèo bị vu oan và phải

đi ở tù Bảy, tám năm sau, Chí Phèo lù lù về làng, trông đặc nh một thằng “ sắng đá ;”

“cái đầu thì trọc lóc, cái răng cạo trắng hớn, cái mặt thì đen mà rất cơng cơng, hai mắt gờm gờm trông gớm chết” Chí Phèo đã thực sự thay đổi sau lần ở tù về, hắn trở

nên bớng bỉnh và liều lĩnh hơn: Hắn gây sự với cha con nhà bá Kiến bốn đời làm tổng

lý, trở thành một tên tay sai đắc lực của bá Kiến: “Bao nhiêu việc ức hiếp, phá phách, đâm chém, mu hại, ngời ta giao cho hắn làm Hắn biết đâu vì hắn làm tất cả những việc ấy trong khi ngời hắn say, hắn say thì hắn làm bất cứ việc gì ngời ta sai hắn làm ”

Giữa lúc bế tắc trong cuộc sống và triền miên với những cơn say, Chí Phèo đã cảm nhận đợc tình yêu thơng chân thành từ Thị Nở Đó chính là những tia nắng ấm

áp sởi ấm lên trong cuộc đời tăm tối của Chí Phèo, khiến cho hắn sống lại với những

-ớc mơ năm xa: “Hình nh có một thời hắn đã ao ớc có một gia đình nho nhỏ Chồng quốc mớn cày thuê, vợ dệt vải, chúng bỏ lại một con lợn nuôi để làm vốn liếng Khá giả thì mua dăm ba sào ruộng để làm ”

Lần đầu tiên trong cuộc đời Chí Phèo, đây là lúc hắn suy nghĩ một cách chín chắn và tỉnh táo nhất, có ý thức về hành động của mình Với mong muốn đợc làm một con ngời lơng thiện: “Tao muốn làm ngời lơng thiện”.

Cuối cùng Chí phèo đã kết liễu đời kẻ thù và bản thân mình giữa lúc đang khát khao sự sống, hạnh phúc và bớc đầu đang trở lại làm ngời lơng thiện

3 Cách phân chia nhân vật theo cấu trúc nhân vật trong tác phẩm Văn học nói chung và trong tác phẩm Nam Cao nói riêng.

Đặc trng của nhân vật trong truyện cổ tích là nhân vật luôn nhìn về một hớng.

Trong tác phẩm Nam Cao cũng có hàng loạt nhân vật chức năng trong những tác

phẩm: T cách mõ, Sao lại thế này, ở Hiền

- Nhân vật tính cách:

Là nhân vật thờng đợc xây dựng trong tác phẩm văn học với những tính cách nổi

bật không lẫn với các nhân vật khác Đây là kiểu nhân vật phức tạp

Trong văn học giai đoạn 1930 – 1945 Vũ Trọng Phụng là một trong những câybút xây dựng thành công rất nhiều nhân vật tính cách nh: Nghị Hách, Xuân Tóc

Đỏ

Nghị Hách là một tên t sản tàn bạo, dâm ác Từ một tên cai nề hắn đã dùng thủ

đoạn lừa đảo và âm mu thâm độc trở thành một tên t bản giàu có, độc ác, cơ hội về

chính trị, vô đạo đức Trong các nhân vật nh Nghị Lại “Bớc đờng cùng”, Nghị Quế

“Tắt đèn” thì Nghị Hách có bề dày và cá tính rõ rệt hơn.

Xuân Tóc Đỏ là một nhân vật tính cách điển hình Vốn là một đứa trẻ không cha

mẹ, ở với bác bị bác đuổi vì thói xấu vô đạo đức từ đó trở thành kẻ bụi đời: Lấy đầu

hè, xó cửa làm nhà, lấy sấu ở các phố, cá Hồ Hoàn Kiếm làm cơm, nó bán nhật trình, bán phá xa và làm vài ba nghề tiểu xảo khác Môi trờng bụi đời đã làm cho Xuân bị

lu manh hoá, biểu hiện ở những hành động tán tỉnh cô hàng mía, thái độ đối với Phó

Đoan, lối nói năng vô văn hoá: “Mẹ kiếp”, “nớc mẹ gì” Vốn quen nghề rao thuốc,

Xuân đợc cụ cố Hồng khen là biết nhiều về y lý và nhân đó Văn Minh giới thiệu Xuân Tóc Đỏ là sinh viên trờng thuốc và nghiễm nhiên trở thành quan Đốc Xuân nói năng linh hoạt đợc bà Phó Đoan suy tôn là nhà hùng biện, biết chơi quần vợt đợc dăng ký là danh thủ Xuân đã dùng thủ đoạn lừa gạt ngời giỏi để cuối cùng đợc thi

đấu với danh thủ Xiêm La Và Xuân đã vì “nghĩa lớn” mà chịu thua và dám tự xng là

“anh hùng cứu quốc” Sự ngu độn của nó đợc ngời ta cho là nhũn nhặn, là sự khiêm

tốn nên nó càng đợc yêu mến hơn Xuân Tóc Đỏ là một nhân vật tính cách điển hình,

là nhân vật mang nhiều tính tiêu biểu cho nhiều ngời cùng loại trong xã hội cũ dùng thủ đoạn lừa đảo để tiến thân

Nam Cao cũng đã xây dựng thành công rất nhiều nhân vật tính cách trở thành những điển hình sinh động, sắc nét Đó là những nhân vật nh: Chí Phèo, Bá Kiến

Trong quá trình sáng tạo, Nam Cao đã không ngần ngại dấn thân vào con đờng cheo leo, hiểm trở của nghệ thuật, để đa ra kiểu nhân vật mới vừa đánh mất vừa đi tìm nhân tính Nam Cao “lạ” hơn các cây bút đàn anh trớc đó ở chỗ, ông luôn đặt nhân vật của mình vào ranh giới giữa con ngời và thú vật, khiến cho nhân vật luôn trong sự dao động, chao đảo giữa lơng thiện- lu manh, tính ngời- tính vật nh nhân vật Chí Phèo

Đối với những nhân vật xuất thân cùng tầng lớp với mình, Nam Cao thể hiện họ

là những con ngời luôn bị miếng ăn hàng ngày dày vò, giết chết sự sáng tạo nghệ thuật Họ luôn đấu tranh lựa chọn giữa cao thợng và thấp hèn, giữa vị tha và vị kỷ, nhỏ nhen, ti tiện họ chỉ còn biết phản ứng, chống đỡ bằng cách tự hành hạ và kết tội bản thân mình

Nhân vật Anh Pha của Nguyễn Công Hoan, Chị Dậu của Ngô Tất Tố là những con ngời tốt thuần nhất, trọn vẹn bởi tính cách của nhân vật là do bản chất của giai cấp chi phối, quyết định Họ chìm nổi, thăng trầm về số phận mà tĩnh tại, nguyên

dạng về tính cách Chỉ đến khi hàng loạt các nhân vật của Nam Cao xuất hiện nh: Chí

Phèo, Thị Nở, Lang Rận, Lão Hạc, Điền, Hộ, Hài, Thứ, San, Hoàng mới phá vỡ

cái nhìn thuần nhất, phiến diện và tĩnh tại để tạo ra một cái nhìn phức tạp hơn, đa chiều hơn và vì thế nhân vật tính cách trong tác phẩm Nam Cao trở nên sâu sắc hơn

- Nhân vật t tởng :

Nhân vật t tởng là loại nhân vật tập trung thể hiện một t tởng, một ý nghĩa tồn tại

trong đời sống tinh thần của xã hội, và nhân vật t tởng cũng có thể chứa đựng những

phẩm chất, tính cách Nhng cá tính và tính cách không phải là hạt nhân tạo nên cấu trúc của nhân vật t tởng.

Thông thờng, loại nhân vật này dễ trở thành "loa" phát ngôn cho t tởng của nhà văn Bằng tài năng và sự sáng tạo nghệ thuật nghiêm túc, nhân vật t tởng trong tác phẩm của Nam Cao không khô khan cứng nhắc mà đầy cá tính sinh động nh: Điền,

Hộ, Thứ và không ít nhân vật của ông trở thành bất tử trong lịch sử văn chơng hiện

đại

Dới ngòi bút của mình, thông qua nhân vật Thứ trong “Sống mòn” Nam Cao đã

cho ngời đọc thấy một cách đầy đủ về số phận ngời trí thức tiểu t sản trong chế độ cũ Không chỉ dừng lại ở đó mà ông còn đi sâu vào khắc hoạ những tính cách riêng, cá

biệt của nhân vật Trong “Sống mòn” nhân vật Thứ hiện lên với dáng

vẻ gầy gò, chỉn chu trong bộ đồ tây cũ sờn, khuôn mặt luôn buồn rầu, cau có, khó chịu bởi những lo âu, tính toán, dằn vặt bên trong Đó là một anh “giáo khổ trờng t”

nhiều hoài bão, rất cao thợng, đẹp đẽ trong mơ cống hiến sức mình cho cuộc đời nhng cũng rất tầm thờng, nhỏ nhen khi xét nét từng bìa đậu, đĩa rau, tính toán từng đồng xu nhỏ Đó là ngời chồng thơng yêu vợ, luôn đề cao tình yêu trong sáng, thuỷ chung nh-

ng lại rất ích kỷ trong tình cảm vợ chồng Thứ cũng có lúc ghen bóng ghen gió, tàn nhẫn với Liên, cũng có lúc mơ tởng đến mối tình thơ mộng với T, cô gái hay chờ xe trớc cổng trờng trong con ngời Thứ là cả một mâu thuẫn lớn Là “Cuộc đấu tranh giữa các mặt đối lập” trong con ngời Thứ luôn thờng trực diễn ra nhiều khi khiến

Thứ đau đớn đến cùng cực Thứ luôn ở trong tâm trạng chênh vênh giữa sự sống và cái chết, giữa bờ vực cái xấu và cái tốt Song cuối cùng Thứ đã chiến thắng đợc bản thân mình

Nh vậy, trong hệ thống các nhân vật trí thức tiểu t sản lúc bấy giờ, có thể nói

Thứ nhân vật điển hình, là nhân vật t tởng nhng không khô khan, triết lý cứng nhắc

mà rất sinh động, luôn hấp dẫn ngời đọc bởi chính những cá tính riêng đậm nét của

con ngời cá nhân trong Thứ Nam Cao đã phát hiện và có cái nhìn đa chiều trong một

con ngời ông đi sâu vào mọi khía cạnh, mọi suy nghĩ, mọi góc tâm t, thậm chí mọi sự việc liên quan đến cuộc sống, đến suy nghĩ của nhân vật

Những nhân vật Thứ- San- Oanh- Đích là những nhân vật t tởng trong “Sống

mòn” mỗi ngời có một tính cách riêng, tất cả cùng bổ sung và thể hiện cuộc sống

cùng quẫn, bế tắc của tầng lớp tiểu t sản nghèo lúc bấy giờ Và họ luôn bị nỗi đau khổ của sự tự ý thức đè nặng lên vai mà không thoát ra đợc Nhờ sự ý thức cao ấy mà ngời tiểu t sản của Nam Cao luôn đứng vững bên bờ vực thẳm của sự tha hoá

Đối với Thứ “sống là để làm một cái gì đẹp nhiều, cao quý hơn nhiều phải gom sức lực của mình vào công cuộc tiến bộ chung Mỗi ngời chết đi phải để lại một chút gì cho nhân loại” Triết lý t tởng ấy của Thứ cũng nh của Nam Cao không phải

là cái “loa phát ngôn” nh những nhân vật t tởng thờng mắc phải mà nó đi

vào lòng ngời đọc bởi chính đó là sự chiêm nghiệm, trăn trở và dằn vặt trong suốt cuộc đời cầm bút của Nam Cao

Vũ Trọng Phụng cũng có nhiều nhân vật t tởng, trong hệ thống nhân vật tiểu

thuyết của ông không thể không nhắc đến nhân vật Tú Anh trong Giông Tố“ ” Tú Anh là một nhân vật đầy phức tạp, thông qua nhân vật này Vũ Trọng Phụng trực tiếp gửi gắm triết lý nhân sinh của chính mình Tú Anh đợc Vũ Trong Phụng mô tả là ng-

ời đẹp trai, thông minh, c xử rất quân tử, không loé mắt vì tiền, tình khiến cho Long phải kính phục, Nghị Hách cũng phải nể sợ Nhng Tú Anh cũng chính là kẻ phát ngôn trực tiếp và đầy đủ nhất cho t tởng hoài nghi, bi quan sâu sắc về con ngời của nhà văn

Giữa đám đông các nhân vật trong “Dứt Tình” nh Việt Anh, Tiết Hằng,

Yvonne là những kẻ chạy theo dục vọng mà mất dần nhân cách thì Huỳnh Đức là kiểu ngời dị biệt đối với họ Bởi Huỳnh Đức là nhân vật lý tởng, cao thợng, có nhân phẩm Huỳnh Đức là kẻ “đến muộn” trong cuộc đời Tiết Hằng, sau khi Tiết Hằng đã kết hôn với ngời mà mình không yêu là Đào Quân Đào Quân bị tai nạn chết, Tiết Hằng lại sa vào cơn khủng hoảng tinh thần trầm trọng do những dằn vặt tâm hồn gây nên bởi mối quan hệ với ngời tình cũ là Việt Anh Đức yêu Hằng chân thành, không ghen tuông với quá khứ của vợ, đối xử với việc vợ vẫn yêu ngời đàn ông khác bằng sự

hy sinh cao thợng: “quên tôi đi mà sống bằng cái hạnh phúc của ngời mà tôi yêu quí” Trong con mắt của Tiết Hằng, Đức là ngời quân tử hiếm có, là ân nhân cứu

mạng Trong quan hệ với Việt Anh, Đức càng bộc lộ rõ cái bản lĩnh, cái t cách không thay đổi của mình

Rõ ràng với nhân vật Huỳnh Đức là ớc muốn của Vũ Trọng Phụng về một

kiểu ngời cao thợng, có nhân phẩm, không chạy theo dục vọng, đối lập với đám đông

ích kỷ,tầm thờng trong Dứt tình“ ”.

Chơng 2 : Kiểu nhân vật t tởng trong truyện ngắn nam Cao

1 Nhìn chung về truyện ngắn Nam Cao.

Sáng tác của Nam Cao rất phong phú, ông thành công trên cả hai thể loại: truyện ngắn và tiểu thuyết Đặc biệt ở thể loại truyện ngắn ông đã xây dựng đợc một thế giới nhận vật khá đa dạng và phong phú trong đó ông tập trung đi sâu vào hai loại ngời mà ông am hiểu sâu sắc và tờng tận hơn cả Đó là những ngời nông dân và những ngời trí thức tiểu t sản nghèo Dù viết ở đề tài nào thì Nam Cao cũng đã đạt đợc những thành công rất lớn Đã có nhiều nhân vật bớc ra khỏi trang sách và những những nhân vật t tởng đặt ra cho độc giả những suy t sâu sắc

về hiện thực xã hội, về cuộc đời và con ngời

Trớc khi Nam Cao bớc vào làng văn, trên văn đàn văn học hiện thực Việt Nam giai đoạn 30- 45 đã từng tồn tại hai mảng đề tài ấy với những cây bút đại thụ nh : Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Thạch Lam, Nguyên Hồng Nhng

trong sáng tác của Nam Cao, bức tranh hiện thực không chỉ nghiêng về bình diện phản ánh, quan sát mà còn có những chiêm mghiệm, suy t sâu sắc.

Vợt lên trên cái khung của đề tài là những đóng góp quan trọng của nhà văn Nam Cao trong việc làm nổi bật bi kịch đời thờng, bi kịch nhân cách, bi kịch tinh thần của con ngời (ở đề tài tiểu t sản), là vấn đề con ngời bị tha hoá, bị biến dạng về thể xác và tinh thần ( ở đề tài ngời nông dân)

Trong những tác phẩm của Nam Cao viết về ngời nông dân không vang lên tiếng trống thúc su, dồn thuế, cũng không miêu tả trực tiếp cảnh tranh cớp ruộng

đất.Thế nhng, ông vẫn phán ánh chân thực cuộc sống nghèo khổ, tối tăm, tình trạng khốn cùng không lối thoát của ngời nông dân Việt Nam những năm 1940 – 1945 Đó là những trang viết rất cảm động, nó có khả năng

truyền cảm mạnh mẽ tới ngời đọc Đó là sự khái quát cao độ của vốn sống, sự

am hiểu phong phú đời sống nông thôn của nhà văn Chúng ta có thể kể đến

những tác phẩm của ông viết về đề tài ngời nông dân nh: Chí Phèo, LaõHạc, Dì

Hảo, Một bữa no, Một đám cới Thông qua những truyện ngắn này, Nam Cao

đã cho chúng ta một cái nhìn khá đầy đủ và rõ nét thực trạng cuộc sống của ngời nông dân Việt Nam trong xã hội phong kiến Đó là những số phận cố cùng, hẩm hiu Họ là những nạn nhân của sự áp bức, bóc lột bởi su cao thuế nặng Dờng nh

họ càng hiền lành nhẩn nhục thì càng bị chà đạp phũ phàng Đặc biệt Nam Cao

đã đi sâu miêu tả những con ngời bị lăng nhục thật độc ác, tàn nhẫn và bất công Nam Cao đứng về phía ngời nông dân để bênh vực họ, bênh vực quyền sống và nhân phẩm của những con ngời bất hạnh bị xã hội đẩy vào tình cảnh cùng đờng Trong tác phẩm của ông, mỗi nhân vật là một số phận, một hoàn cảnh khác nhau nhng chung quy lại là do cảnh nghèo, và những cái chết của họ mang một ý nghĩa tố cáo xã hội sâu sắc.Với cái nhìn nhân hậu, đầy yêu thơng đối với ngời nông dân, Nam Cao đau đớn cho những con ngời bị huỷ hoại về nhân cách, huỷ hoại về tính ngời Nhng điều đáng quý là những con ngời trong tác phẩm của Nam Cao dẫu có bị dồn vào con đờng cùng, dẫu có bị đày đoạ đến đâu họ vẫn quyết giữ cho đợc nhân cách, phẩm chất của mình

Nông dân và cuộc sống của họ là đề tài trung tâm, là cảm hứng chủ đạo của nhiều nhà văn hiện thực phê phán giai đoạn 30 - 45 Tuy vậy trong những đề tài của mình, mỗi nhà văn đều có một thế giới nhân vật riêng Qua đó ta hiểu đợc những quan điểm hay cách nhìn đời, nhìn ngời, phán ánh cuộc sống trên nhiều bình diện khác nhau Cùng viết về ngời nông dân song nhân vật chị Dậu trong

Tắt đèn

“ ” là con ngời thuần nhất, có phẩm chất tốt đẹp không bị tha hoá, không

tự đổi thay trớc sức ép tàn bạo của hoàn cảnh

Nam Cao đã nhìn thấy đợc bản chất của ngời nông dân, ông đã nhận thấy quy luật tha hoá và sức mạnh tinh thần của con ngời trong việc chống lại

sự tha hoá Có thể nói, con ngời tha hoá là một hiện thực có tính phổ biến

một đóng góp quan trọng của các nhà văn hiện thực lúc bấy giờ Vũ Trọng Phụng gắn sự “tha hoá” với thói cơ hội, chạy theo đồng tiền và họ có nguy cơ

đánh mất mình nh những nhân vật Mịch, Long trong Giông tố“ ” , Phúc trong

“Trúng số độc đắc” Tuy vậy, trong số những nhân vật trên, cha có nhân vật

nào của nhà văn thể hiên đợc ý thức chống lại sự tha hoá Cái hay và tạo nên giá trị của Nam Cao là ông xem sự tha hoá chỉ là sản phẩm của một hoàn cảnh nhất thời và con ngời có thể “lọc máu” nếu nh “thời thế đổi”

Với cách nhìn này, sự thể hiện con ngời “tha hoá” trong tác phẩm Nam Cao

có phần khác với Vũ Trọng Phụng Nhiều nhân vật của Nam Cao dù là trí thức hay nông dân, ở mức độ này hay mức độ khác nhiều lúc đã có nguy cơ đánh mất chất ngời, nhng phần lớn họ đều là những con ngời có ý thức- đó là điểm tựa để

chống lại sự “tha hoá” Hộ (Đời thừa ), Thứ (Sống mòn) bằng phần ý thức nhạy

cảm ấy đã nhiều lần biết tự giữ mình đứng lại bên miệng vực Thứ sau mỗi lần

xử sự ích kỷ, xấu xa đã âm thầm “khóc cái chết của tâm hồn mình”, hay những

cảm dỗ của vật chất đã kịp thời đấu tranh để nhận chân lại giá trị của bản thân:

“Những hạng ngời nh y phải nhận chân giá trị của mình Họ có quyền đợc tự kiêu Bởi vì cái giai cấp của y, cái giai cấp cần lao chỉ hơn ngời ở cái chỗ đợc

tự hào rằng mình hoàn toàn sống bằng sức làm việc của mình và đợc quyền khinh tất cả những cái gì không phải là mồ hôi nớc mắt ” Trong lúc đó phần ý

thức ấy ở những nhân vật nh Mịch, Long (Giông Tố) không phải là không có,

nhng chúng tỏ ra yếu ớt hơn nhiều Long đã từng nghĩ đến việc trả thù Nghị Hách Long đã từng viết th đốp chát thẳng vào mặt Tú Anh Long đã có lúc tự thấy mình là “có lơng tâm”, “có một tâm hồn vững lắm” Nhng cái “tâm hồn vững lắm” ấy chỉ cần một lần nhìn thấy sự giàu có và uy thế của gia đình Nghị

Hách đã gần nh tan biến đi đâu hết cả, để rồi sau đó cứ ngã nghiêng, chao đảo

nh con thuyền trớc bão tố Và lúc ấy, những triết lý của Vũ Trọng Phụng vang lên cắt nghĩa tởng nh thật hợp lý nhng thực ra đầy tính chủ quan và hết sức phiến diện: “Khốn thay, sự trởng giả vẫn có nhiều thứ hào quang đủ làm ngời ta loá mắt”, “Có một tâm hồn vững chãi mấy ai mà có đợc? Mấy ai mà chống trả nỗi hoàn cảnh” Vũ Trọng phụng đã cố gắng biện minh bào chữa cho các nhân vật

“tha hoá” của mình Nhng vị “luật s” chỉ mới xuất phát từ lòng hận thù sôi sục

chĩa vào xã hội mà quên mất rằng con ngời không thể không chịu trách nhiệm về

sự “tha hoá” của chính nó Ngợc lại, Nam Cao không bao giờ biện minh dễ dãi cho nhân vật nh thế Ông đòi hỏi rất cao ở lơng tâm, trách nhiệm và bản lĩnh của con ngời

Điển hình cho nhân vât tha hoá trong tác phẩm của Nam Cao là nhân vật Chí Phèo trong truyện ngắn cùng tên Chí Phèo vốn là một kẻ “hiền nh đất”, Lý

Kiến phải lấy làm “tội nghiệp” cho hắn “vừa bóp đùi cho bà ba, vừa run run”

Từ một anh canh điền khoẻ mạnh hiền lành, nhút nhát và chăm chỉ làm ăn, nếu cuộc đời cứ bình lặng trôi đi thì Chí Phèo cũng nh mọi ngời khác sống trong

cảnh nghèo túng nhng yên phận Khởi đầu là bà ba và sau đó là bá Kiến đã khép lại cuộc đời lơng thiện của Chí Phèo Một cơn ghen mù quáng của bá Kiến đã đa Chí Phèo vào tù tội Sau bảy, tám năm đi tù về Chí Phèo đã thay đổi hoàn toàn từ dáng vẻ bên ngoài đến tâm tính: “hắn về lần này trông khác hẳn, mới đầu chẳng ai biết hắn là ai Trông đặc nh một thằng sắng cá ! cái đầu thì trọc lóc, cái răng cạo trắng hớn, cái mặt thì đen mà rất cơng cơng, hai mắt gờm gờm trông gớm chết ”

Nh vậy bằng cách làm nổi bật sự thay đổi một cách dữ dội tính cách của Chí Phèo trớc và sau khi đi ở tù về, Nam Cao đã tố cáo và lên án sự thay đổi nhân cách của con ngời là do chế độ nhà tù gián tiếp gây nên.Từ một con ngời lơng thiện, nhẫn nhục, Chí đã trở thành một tên côn đồ hung dữ, một tay anh chị ngang ngợc lúc nào cũng gây gỗ chửi bởi “giở toàn những giọng uống máu ngời không tanh”

Miêu tả ngời nông dân cùng đờng tha hoá biến chất, dị dạng cả về tâm hồn

và diện mạo, Nam Cao một mặt muốn vạch ra cho mọi ngời thấy nỗi thống khổ của những loại ngời này đang phải gánh chịu Mặt khác, cũng là lời cảnh tỉnh, tố cáo xã hội Phần lớn trong các nhân vật này cái bản chất trong trẻo tốt đẹp của con ngời thực sự không bao giờ bị tiêu diệt hẳn Cuộc gặp gỡ Thị Nở và bát cháo hành ấm nóng tình ngời đã thức dậy trong những tình cảm, những khao khát xa kia của Chí, Chí muốn làm ngời lơng thiện, Chí muốn đợc hoà nhập vào xã hội xung quanh mình Chí Phèo đã cố gắng “tìm lại cuộc đời”, cố chống lại sự tha hoá để tìm về bản tính ngời hiền lành, lơng thiện

Trong truyện ngắn “T cách mõ” nhân vật cu Lộ vốn là một ngời “hiền lành

nh đất, cờ bạc không, rợu chè không Anh chỉ chăm chăm chút chút làm để nuôi vợ nuôi con ” Vậy mà sau một thời gian làm mõ, Cu Lộ đã thay đổi, đã biến thành thằng mõ “chính tông ” Vì nghèo túng lại bị mọi ngời xúm vào thuyết phục thấy bùi tai Lộ nhận làm mõ Nhng khi thấy Lộ làm mõ “ngon ăn quá” mọi ngời sinh ra ngấm ngấm ghen với hắn và hùa với nhau để làm nhục hắn Trớc sự hằn học, nhục mạ của những ngời xung quanh, Lộ đâm ra hối hận Nhng khi bị xúc phạm, bị khinh bỉ Lộ lại uất ức, lại thở dài, thở ngắn nhng rồi lại “tặc l ỡi ”Càng bị xúc phạm hắn lại càng không biết nhục.Từ đó Lộ trợt dài trên con đờng tha hoá, từ chỗ “hắn đòi cỗ to, lúc ăn hắn lại đòi xin thêm xôi, thêm thịt, thêm cơm nữa, không đem lên cho hắn thì tự hắn xông vào chỗ làm cỗ mà xúc lấy ” Nhìn chung, những nhân vật bị biến thành la manh, tha hoá mất cả nhân hình lẫn nhân tính nh: Chí Phèo, Cu Lộ, Trơng Rự, Trạch Văn Đoành qua ngòi bút của Nam Cao vẫn thấy bản chất tốt đẹp của những con ngời nông dân

Khi xây dựng nhân vật ngời nông dân Nam Cao không chỉ nhìn thấy những vẻ

đẹp, những mặt tích cực trong con ngời họ, mà ông còn nhìn thấy những gì nh họ vốn có trong cuộc đời Nam Cao đã không thi vị hoá, lý tởng hoá những nhân vật của mình, ông nhìn rõ và thấu hiểu những cái xấu, những cái tốt đẹp cũng nh hạn chế trong mỗi con ngời họ Tuy vậy, không phải nhà văn không có nhợc điểm khi viết về họ Đó là nhà văn mới chỉ chủ yếu dừng lại ở những kiếp sống quẩn quanh, hiền lành cam chịu đến u mê Họ cũng đã có những phán khảng quyết liệt, không chịu khuất phục trớc sự hà hiếp, vùi dập, nhng đó chỉ là những hành

động mang tính manh động, liều lĩnh của những kẻ cùng đờng chứ cha phải là hành động của ý thức trong đấu tranh giai cấp

Cuộc sống của ngời trí thức tiểu t sản nghèo là một trong hai mảng đề tài chủ yếu trong sáng tác của Nam Cao Tuy sinh ra ở nông thôn nhng Nam Cao sống nhiều với tầng lớp tiểu t sản thành thị Do có điều kiện gần gũi, tiếp xúc nhiều với họ nên ông càng am hiểu cũng nh thấm thía sâu sắc cuộc sống cùng cực của tầng lớp trí thức tiểu t sản nghèo Bởi vì bản thân ông đã từng là giáo khổ trờng t, là nhà văn nghèo Vì thế khi viết về loại ngời này ông có thể miêu tả nhiều mặt phức tạp, nhiều mâu thuẫn trong đời sống vật chất tinh thần của họ Đề tài ngời trí thức tiểu t sản trong tác phẩm Nam Cao có nhiều gơng mặt khác nhau, tính cách khác nhau nhng vẫn có nhiều điểm gần gũi nhau đó là

“sống ở dới đáy cùng của xã hội, xung quanh họ là bức tờng ngăn cách, cuộc sống của họ ngột ngạt tối tăm Họ cũng có nhiều ớc mơ, nhiều hoài bão song rốt cuộc đều bị chuyện cơm áo ghì sát đất, cuộc sống mòn đi, rỉ ra không lối thoát”

Có thể kể đến những tác phẩm tiêu phẩm tiêu biểu viết về đề tài này nh : Trăng

sáng, Đời thừa, Mua nhà, Nớc mắt, Nhỏ nhen, Quên điều độ, Sống mòn, Nớc mắt, tuy số lợng tác phẩm viết về đề tài này không nhiều nhng đã để lại ấn t-

ợng khá sâu sắc trong lòng độc giả, phán ánh chân thực cuộc sống khốn cùng của tầng lớp ngời này trong xã hội lúc bấy giờ

Nói chung, thì các nhân vật tiểu t sản trong tác phẩm Nam Cao đều là những con ngời có tâm huyết với nghề, có trách nhiệm với đời, với ngòi bút Họ

đem nghệ thuật để phục vụ cho cuộc sống của con ngời, mơ ớc phấn đấu cho một xã hội tốt đẹp Song những ớc mơ, hoài bão tốt đẹp ấy của họ gặp phải sự nghiệt ngã của xã hội phong kiến thực dân, sự tù túng nghèo nàn về đời sống vật chất khiến họ rơi vào tình thế bi kịch không lối thoát.Tuy vậy, dẫu cho hoàn cảnh nghiệt ngã đến đâu họ vẫn khao khát đóng góp một cái gì đó cho xã hội,

cho nhân loại Đó là Hộ trong “Đời thừa” Điền trong “Trăng sáng”, Thứ

trong“Sống mòn” và rất nhiều những “Tôi”, “hắn” trong tác phẩm của ông

Nhân vật Hộ trong Đời thừa“ ” là con ngời có nhiều nét phẩm chất rất đáng quý

Hộ có nhiều ớc mơ, hoài bão lớn lao: “lòng hắn đẹp Đầu hắn mang một hoài bão lớn Hắn khinh những lo lắng tủn mủn về vật chất Hắn chỉ lo vun trồng cho cái tài của hắn mỗi ngày thêm nảy nở ”

Sự túng thiếu về tiền bạc, cơm áo cùng với sự bế tắc của cuộc sống đã khiến

cho những dự định của anh ta không thực hiện đợc Nếu nh trớc đây:“Hộ mơ ớc tác phẩm của mình đạt giải nobel dịch ra nhiều thứ tiếng trên toàn cầu ” Thế nhng thực tế:“Hộ phải viết những truyện nhạt nhẽo, vô vị quá dễ dãi để ngời

đời đọc xong rồi quên ngay sau lúc đọc tác phẩm của Y Hắn phải cho in nhiều quyển văn viết vội vàng Hắn phải viết những bài báo để ngời ta đọc rồi quên ngay sau lúc đọc ”

Sở dĩ Hộ phải lấy ngắn nuôi dài vì miếng cơm manh áo“ ” Hộ không thể làm khác đi đợc khi thấy bản thân mình đang đói, vợ con đang khổ, bệnh tật

Trong truyện ngắn “Trăng sáng”, Điền là con ngời giàu cảm xúc, biết cách

thởng thức vẻ đẹp của tự nhiên để dồn tâm huyết cho sáng tạo nghệ thuật Điền làm sao có thể ngồi viết đợc giữa cảnh vợ con nheo nhóc, bệnh tật, túng thiếu triền miên, tiếng chửi bởi của ngời hàng xóm đêm qua mất gà Ngồi ngẫm nghĩ lại cuộc đời đã trải qua và sắp tới, Điền đau xót và ngậm ngùi Điền muốn giải

đáp, muốn tránh sự thật để sống đàng hoàng hơn nhng áo cơm lại ghì sát đất Để rồi cuối cùng bản thân tự cắt nghiă: “chao ôi ! nghệ thuật không cần phải là

ánh trăng lừa dối, nghệ thuật có thể là tiếng đau khổ kia thoát ra từ những kiếp

lầm than, vang dội mạnh mẽ trong lòng Điền Điền chẳng cần trốn tránh, Điền

cứ đứng trong lao khổ mở hồn ra đón lấy tất cả những vang động của đời ” Trong mỗi nhân vật trí thức nghèo ở tác phẩm của Nam Cao, cái day dứt th-ờng trực ở bên trong họ là mâu thuẫn giữa nhiều tâm trạng khác nhau Đó là họ vừa yêu đời vừa chán đời, vừa thơng ngời vừa ích kỷ, vừa hy vọng lại vừa tuyệt vọng, cao thợng và thấp hèn Đó là những mâu thuẫn thờng trực bên trong mỗi con ngời khiến họ luôn trăn trở, dằn vặt

Nhân vật Thứ trong “Sống mòn” ta thấy buổi mới vào nghề Thứ đã xây

nhiều mộng đẹp, ớc mơ to lớn :Thứ muốn đem chút học hành của mình góp phần

để xây dựng đất nớc: “còn chút thì giờ thừa nào, Y học hành rất chăm” khi

chuyển sang dạy học trờng t ở Hà Nội cùng với Đích, San, Oanh, ở đây Thứ cũng rất chăm chỉ, tận tâm trong soạn bài Thứ giành trọn tâm huyết của mình cho nghề dạy học, cho thế hệ học sinh của mình Có thể nói, Thứ là ngời có lý tởng sống tốt đẹp, có hoài bão lớn lao, đặc biệt Thứ sống khá chuẩn mực so với San, Oanh Nhng cũng có lúc Thứ chao đảo ngả nghiêng trớc sự cám dỗ về vật chất vì chuyện cơm áo Thứ cũng tính toán nhỏ nhen để rồi lại cảm thấy hối hận, xấu hổ với Oanh Hay Thứ chửi vào mặt Oanh vì thói keo bẩn bằng cách cả hai thay nhau liếm cái đĩa không Sau hành động ấy Thứ thấy xấu hổ và ân hận, hoặc đã

có lúc Thứ cũng thấy xao xuyến trớc một cô gái đẹp mặc dù mình là giáo khổ ờng t đã có vợ con rồi Nhng rồi ý định đó đã qua đi Thứ vẫn giữ đợc nhân cách của mình

Nhân vật Hộ trong “Đời thừa” sau những giây phút “vô tâm”, “điên khùng”

mạt sát và đánh đuổi vợ con, Hộ liền tỉnh ngộ và hối hận nguyền rủa chính mình

và xót thơng vợ con vô cùng Đối với Từ, Hộ vừa là ân nhân vừa là ngời chồng,

Hộ đã bớc vào cuộc đời của Từ lúc này đang bị gã tình nhân lừa gạt, ruồng bỏ

Hộ làm tròn bổn phận ngời chồng, ngời cha và Hộ còn làm tròn trách nhiệm của một ngời con rể Chính Hộ đã đứng ra lo đám ma cho cụ khi cụ qua đời

Dới ngòi bút tài hoa và sắc sảo của nhà văn nhiều nhân vật hiện lên khiến cho độc giả khó lòng quên đợc họ, nhiều lúc họ cũng nho nhen, ích kỷ, hẹp hòi

nhng cũng thật cao thợng trong suy nghĩ, ớc mơ, khát vọng và hành vi ứng xử ở

đời thờng Có những lúc họ trở nên méo mó, biến dạng đáng trách nhng lại có nét đáng trân trọng, nâng niu

Hầu hết các nhân vật trí thức nghèo trong tác phẩm của Nam Cao dù bị hoàn cảnh xã hội chi phối một cách nghiệt ngã nhng họ không bao giờ là nạn nhân của hoàn cảnh Họ có những suy nghĩ, những hành động thức tỉnh mình để vợt ra khỏi vũng lầy đen tối, tránh đợc sự tha hoá cho chính bản thân Đây chính là giá trị lớn nhất trong phong cách nghệ thuật của nhà văn Nam Cao

Tóm lại, trong những sáng tác về ngời trí thức tiểu t sản nghèo, Nam Cao đã miêu tả hết sức chân thực tình cảnh nghèo khổ, dở sống dở chết của những “giáo khổ trờng t” Đặc biệt nhà văn đi sâu vào những bi kịch trong tâm hồn của họ,

qua đó đặt ra những vấn đề có ý nghĩa xã hội to lớn vợt ra khỏi phạm vi của đề tài Đó là tấn bi kịch dai dẳng, thầm lặng mà đau đớn của ngời trí thức có ý thức sâu sắc về giá trị sự sống, và nhân phẩm, có hoài bão lớn về một sự nghiệp tinh thần nhng bị gánh nặng cơm áo “ghì sát đất” và hoàn cảnh xã hội đầy rẫy bất công, vô lý làm cho phải “chết mòn” về tinh thần và phải sống một cuộc đời“

thừa".

2 Kiểu nhân vật t tởng trong tác phẩm Nam Cao

Nhìn chung sáng tác của Nam Cao rất phong phú, ông thành công trên cả hai thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết Bằng tài năng và tâm huyết của mình, không ít nhân vật của ông trở thành bất tử trong lịch sử văn chơng hiện đại Đặc biệt những nhân vật t tởng trong tác phẩm của Nam Cao không khô khan, cứng

nhắc mà đầy cá tính, sinh động nh : Điền trong “Trăng sáng”, Hộ trong Đời“

thừa” Qua đó các nhân vật của ông lên tiếng nói, bàn luận và bộc lộ ý kiến cá

nhân về t tởng nghệ thuật, t tởng nhân cách, về cuộc sống, cuộc đời con ngời

2.1 Nhân vật thể hiện t Tởng Về Nghệ Thuật Của Nam Cao.

Nam Cao một trong số những nhà văn hiện thực phê phán 30- 45 có ý thức nhất về quan điểm nghệ thuật của mình Tuy nhiên những quan điểm đó ít khi đ-

ợc nhà văn phát biểu dới dạng lí luận mà thơng đợc biểu lộ khá rõ nét trong nhiều tác phẩm của ông.

Trớc khi đến với chủ nghĩa hiện thực, Nam Cao đã từng chịu ảnh hởng của

văn học lãng mạn đơng thời Năm 1940, sau khi viết “Cái lò gạch cũ” Nam Cao

mới thực sự đánh dấu mốc vinh quang trên con đờng sáng tác theo khuynh hớng hiện chủ nghĩa Đó cũng là lúc ông dứt bỏ hoàn toàn những ánh hởng của những quan điểm văn chơng lãng mạn - một thứ văn chơng thoát ly hiện thực Việc từ

bỏ ảnh hởng của chủ nghĩa lãng mạn thoát ly hiện thực là lúc Nam Cao nhận thức sâu sắc nhất và phê phán nghiêm khắc nhất tính chất ảo mộng, phi hiện thực của nó

Trong truyện ngắn “Trăng sáng” (1942) Nam Cao phê phán thứ nghệ thuật

chỉ chạy theo cái đẹp bề ngoài, đó là thứ nghệ thuật thi vị hoá cuộc sống:“cái

ánh trăng xanh huyền ảo nó làm đẹp đến cả những cảnh thật ra chỉ tầm thờng, xấu xa ” Qủa thật ánh trăng tuy đẹp, thơ mộng và huyền ảo nhng “ trong những căn lều nát mà ánh trăng làm cho cái bề ngoài trông cũng đẹp, biết bao ngời quằn quại, nức nở nhăn nhó với những đau thơng của kiếp ngời ! Biết bao tiếng nghiến răng và chửi rủa ! Biết bao cực khổ và lầm than”

Cái đẹp, cái thi vị của trăng che dấu“ cái sự thực tàn nhẫn” là tình trạng khốn khổ của nhân dân Từ đó ông cho rằng: nghệ thuật phải gắn bó với cuộc đời, phải miêu tả chân thật cuộc đời “ nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối không nên là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia, thoát ra từ những kiếp lầm than ”

Nghệ thuật chân chính là phải nhìn thẳng vào sự thật “tàn nhẫn ” đó, phải nói lên nỗi đau khổ, cùng quẫn của nhân dân Vì họ mà lên tiếng, ngời cầm bút có l-

ơng tâm không thể “trốn tránh” hiện thực mà phải “đứng trong lao khổ, mở hồn

ra đón lấy tất cả những vang động của đời ” ( Trăng sáng)

Tác phẩm “Đời thừa” (1943) đợc xem là một tuyên ngôn nghệ thuật của

Nam Cao Ông cho rằng văn chơng phải gắn bó với hiện thực, phán ánh đợc

chiều sâu của hiện thực cuộc sống Một tác phẩm có giá trị phải là một tác phẩm thể hiện đợc những “rung động của đời” Hơn thế nữa tác phẩm đó phải “vợt lên trên mọi bờ cõi và giới hạn, phải là tác phẩm chung cho cả loài ngời Nó phải chứa đựng một cái gì lớn lao, mạnh mẽ vừa đau đớn, lại vừa phấn khởi nó ca tụng lòng thơng, tình bác ái, sự công bình nó làm cho ngời gần ngời hơn ”

Nh vậy, nếu ở “Trăng sáng” ông phê phán văn chơng thoát ly, thì ở “Đời

thừa” ông lại phê phán thứ văn chơng tả chân hời hợt Trớc sau ông đều khẳng

định văn chơng phải gắn bó với cuộc đời, phán ánh đợc chiều sâu của cuộc đời Văn chơng chỉ có giá trị khi nó là của chung loài ngời Nó phải có giá trị nhân loại

Nam Cao là một nhân cách lớn, một con ngời trung thực và thẳng thắn, ông viết đúng với những điều mình cảm, mình nghĩ, mình phát hiện Ông có đủ bản lĩnh để đẩy đến tận cùng những tình cảm chân thật, những suy nghĩ, t tởng sâu sắc của mình Thái độ, tình cảm ấy đã đem đến cho những tác phẩm của Nam Cao sự chân thực sâu sắc

Trong nhiều truyện ngắn của Nam Cao hoàn cảnh là một nhân tố chi phối

và quyết định đến tính cách của con ngời và nó đợc xác lập trong quá trình sáng tạo của nhà văn Ông miêu tả khá chân thực và đậm nét hoàn cảnh Nhân vật trong tác phẩm của Nam Cao ở vào một thời kỳ con ngời dễ biến chất nhất từ những ngời nông dân lơng thiện trở thành ngời cùng đờng liều lĩnh, từ tốt hoá xấu, ở đây ông muốn nhấn mạnh vai trò của hoàn cảnh: “Hoàn cảnh đổi rất có thể là ngời đổi, tâm tính đổi” (1)

Qua một truyện ngắn tài tình “T cách mõ”, Nam Cao đã khéo léo miêu tả quá trình thay đổi tính cách của anh Cu Lộ Từ khi bắt đầu nhận công việc của

mõ, anh cu Lộ phải chịu những sự đổi xử hoàn toàn khác của mọi ngời về tinh thần cũng nh vật chất Hoàn cảnh mới đã làm thay đổi tính cách, nên từ chỗ hiền lành, biết điều, anh cu Lộ đã trở thành kẻ tham lam, lầy là

(1) Hà Minh Đức- Nam Cao, nhà văn hiện thực xuất sắc.NXB Văn hoá, H.1961.

Trong truyện ngắn: “Sao lại thế này” Nam Cao muốn nhấn mạnh đến vai trò

của hoàn cảnh Ông xem hoàn cảnh là nhân tố quyết định và con ngời chỉ có tính chất thụ động Nhân vật bà Hng Phú trong truyện ngắn này lúc đầu là một cô vợ nhà quê “bẩn thỉu và cục mịch” Đã vậy thị còn mất nết và xấu tính: “thị chúa

đời là hay ăn cắp và ăn vụng Thị bốc trộm gạo sống cho vào túi để ăn dần Thị hớt cơm chó thật nhiều rồi bớt lại, giấu đi để ăn cơm với cả nhà rồi lại lấy

ra ăn ” Từ địa vị của một con ở bà trở thành một phụ nữ “có giáo dục, có t cách, có tâm hồn” là một phụ nữ thợng lu, quý tộc đối đãi rất tốt và lịch sự với

chồng cũ của mình, mặc dù bây giờ anh chồng ấy là ngời làm thuê cho gia đình

bà Từ đó Nam Cao kết luận mối quan hệ giữa hoàn cảnh và tính

cách của con ngời:“Một cô gái giang hồ với một ng ời đàn bà lơng thiện không khác nhau là mấy, chỉ có những hoàn cảnh khác nhau ”

Nh vậy qua những nhân vật nh cu Lộ, bà Hng Phú , Nam Cao đã thể hiện nhận thức sâu sắc của mình về một quan điểm cơ bản của chủ nghĩa hiện thực Tính cách của con ngời là do hoàn cảnh và môi trờng sống quyết định Đây là

đóng góp độc đáo và quan trọng trong sáng tác của Nam Cao nói riêng và chủ nghĩa hiện thực nói chung Chính nhờ ý thức sâu sắc về vấn đề này nên Nam Cao

đã miêu tả sự hình thành tính cách của nhiều nhân vật dới tác động của hoàn cảnh rất chính xác, giàu sức thuyết phục cao Góp phần tạo nên một giá trị riêng trong t tởng nghệ thuật của Nam Cao

Việc từ bỏ ảnh hởng của chủ nghĩa lãng mạn thoát ly hiện thực, chối bỏ khuynh hớng chạy theo thị hiếu tầm thờng của độc giả, Nam Cao đã khẳng định một nhân cách đầy bản lĩnh của nhà văn trong cuộc đời cũng nh trong sáng tạo

nghệ thuật Trong truyện ngắn “Một chuyện xú vơ nia” đã thể hiện rõ điều này

Nhân vật Hàn trong trong truyện ngắn này là một anh chàng có tâm hồn thấm

đẫm bởi các tiểu thuyết lãng mạn Cho nên khi gặp Tơ một cô thôn nữ đến nhà mua dâu, Hàn đã nhìn rất kỹ: “Thị có đôi mắt bồ câu, cái miệng rất tơi, và đôi

má hây hây Thị bẽn lẽn chào Hàn với một vẻ e lệ đáng yêu ” Và Hàn sung