Nhân vật trong tiểu thuyết của nguyễn xuân khánh qua hai tác phẩm hồ quý ly và mẫu thượng ngàn

Với hai cuốn tiểu thuyết Hồ Quý Ly 2000 và Mẫu Thượng Ngàn 2006, Nguyễn Xuân Khánh đã được độc giả cũng như giới nghiên cứu thừa nhận là một nhà tiểuthuyết tài năng, một tâm hồn nghệ thu

Bộ giáo dục và đào tạo trờng đại học vinh

MỤC LỤC

Trang MỞ ĐẦU 1 Lý do chọn đề tài ……… 2

2 Lịch sử vấn đề……… 3

3 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu……… 6

4 Phương pháp nghiên cứu ……… 6

5 Đóng góp khoa học của luận văn……… 6

6 Cấu trúc luận văn……… 7

Chương 1 NHÀ VĂN NGUYỄN XUÂN KHÁNH VÀ TIỂU THUYẾT HỒ QUÝ LY, MẪU THƯỢNG NGÀN 1.1 Hiện tượng nhà văn Nguyễn Xuân Khánh……… 8

1.2 Sự ra đời của tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn………

17 1.3 Quan niệm về lịch sử và văn hóa của Nguyễn Xuân Khánh trong Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn ………

22 1.4 Tiểu kết………

Chương 2 NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT HỒ QUÝ LY 30 2.1 Hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly………

32 2.2 Hồ Quý Ly và bi kịch của kẻ đi tiên phong cải cách……… 45

2.3 Nhân vật và sự đổi ngôi của người kể chuyện ……… 52

2.4 Tiểu kết………

Chương 3 NHÂN VẬT NỮ VÀ TÍN NGƯỠNG VĂN HÓA TRONG TIỂU THUYẾT MẪU THƯỢNG NGÀN 58 3.1 Vẻ đẹp của người phụ nữ trong mối quan hệ với tín ngưỡng văn hóa 60 3.2 Nhân vật nữ - người lưu giữ sức sống Việt……… 68

3.3 Nhân vật nữ được xây dựng trong cái đẹp hài hòa……… 75

3.4 Tiểu kết………

KẾT LUẬN 88 90 TÀI LIỆU THAM KHẢO 93

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Nguyễn Xuân Khánh đã đến với sáng tác văn chương từ gần giữa thế

kỷ trước nhưng mãi đến đầu thế kỷ XXI này, khi đã chạm vào ngưỡng tuổi “xưanay hiếm” ông mới thành danh Muộn màng nhưng thật quý hiếm! Với hai cuốn

tiểu thuyết Hồ Quý Ly (2000) và Mẫu Thượng Ngàn (2006), Nguyễn Xuân

Khánh đã được độc giả cũng như giới nghiên cứu thừa nhận là một nhà tiểuthuyết tài năng, một tâm hồn nghệ thuật gắn bó với lịch sử và văn hóa Việt Namđậm đà bản sắc Với sự thành công của hai tác phẩm này, Nguyễn Xuân Khánhđược xem là “một hiện tượng văn học” những năm đầu thế kỷ XXI, tiếp tục conđường khám phá và làm sống dậy vẻ đẹp văn hóa và những trang sử bi hùng củadân tộc Nghiên cứu tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh là đến với thế giới nghệthuật đặc sắc, ở đó chúng ta không chỉ hiểu được những con đường tiếp cận lịch

sử, văn hóa một cách đa dạng mà còn hiểu được cái năng động của nghệ thuậttiểu thuyết

1.2 Một trong những yếu tố làm nên giá trị đặc sắc của hai tác phẩm Hồ

Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn là bởi tác giả đã xây dựng thành công hệ thống

nhân vật, đặc biệt là những nhân vật lịch sử Từ hệ thống nhân vật, tác giả đã thểhiện một cách nhìn nhận mới về quá khứ dân tộc, trong đó nhân vật là nhữngngười đã được nhà văn dành cho những tình cảm hết sức đặc biệt Trong quan

niệm của Nguyễn Xuân Khánh qua tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn, người phụ nữ

và chính những đức tính, phẩm chất, sức sống cũng như tình yêu của họ đã lý

giải ngọn nguồn sức sống của tâm hồn, văn hóa Việt Nam Qua hai tác phẩm Hồ

Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn, nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đã thể hiện những

tình cảm hết sức đặc biệt đối với truyền thống văn hóa Việt, một sự diễn giải sâusắc về lịch sử và văn hóa Đó là một lý do quan trọng để chúng tôi lựa chọn vấn

đề Nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh (qua hai tác phẩm Hồ

Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn) làm đề tài nghiên cứu cho luận văn này.

1.3 Với một người trực tiếp đảm nhiệm công việc giảng dạy môn Ngữ văn

ở trường trung học phổ thông, thì việc tìm hiểu những tác phẩm văn học viết về

đề tài lịch sử và văn hóa như Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân

Khánh, sẽ cung cấp thêm tư liệu để làm phong phú hơn kiến thức về lịch sử, vănhóa cũng như văn học, phục vụ cho quá trình giảng dạy Hơn nữa, đề tài của luậnvăn tập trung nghiên cứu về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong hai bộ tiểu thuyếtcũng là dịp nâng cao khả năng nghiên cứu những vấn đề có tính lý thuyết của vănhọc và văn hóa Đây cũng là tiền đề cho những công trình nghiên cứu về văn hóa

và lịch sử Việt Nam dựa trên thành công của các tác phẩm văn học mà tiểu thuyết

là một lĩnh vực đòi hỏi sự đóng góp công sức của nhiều người

2 Lịch sử vấn đề

Cho đến nay, theo thống kê chưa đầy đủ, đã có nhiều bài viết nghiên cứu

về tác giả Nguyễn Xuân Khánh và hai tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng

Ngàn Tuy nhiên những vấn đề liên quan đến hai bộ tiểu thuyết này vẫn còn cần

phải bàn bạc thêm Đơn cử như việc xếp chúng vào “ô” tiểu thuyết lịch sử hay

tiểu thuyết văn hóa cũng cần được minh định rõ ràng hơn Với tiểu thuyết Hồ Quý Ly, tính chất thể loại đã rõ nên có thể yên tâm xếp tác phẩm này vào danh

sách những bộ tiểu thuyết lịch sử, nhưng đối với Mẫu Thượng Ngàn vẫn còn những băn khoăn khác nhau xung quanh việc định danh thể loại Nên xếp Mẫu

Thượng Ngàn vào danh sách thể loại tiểu thuyết lịch sử hay tiểu thuyết văn hóa

hoặc đơn thuần chỉ là tiểu thuyết, vẫn đang được các học giả trong và ngoài nước

quan tâm tranh luận, bởi trên thực tế chưa có thuật ngữ “tiểu thuyết văn hóa”.

Nếu nói không quá lời, Nguyễn Xuân Khánh đã trở thành một “hiệntượng văn học” của văn học Việt Nam đầu thế kỷ XXI khi ông là một trong

những nhà văn thành công trong sáng tác khi tuổi đã cao Hồ Quý Ly được giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2003, Mẫu Thượng Ngàn được trao giải

thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội năm 2006 Phần lớn những bài viết được đăngtải trên các báo, tạp chí hoặc các website về tác giả này đều bày tỏ sự ca ngợi vàdành những lời khen, động viên nhiệt thành trước những thành công của tác giả

Nguyễn Xuân Khánh Đến thời điểm tháng 10 năm 2010, chỉ với 0,22 giây, đã

có hơn 300 000 kết quả trên trang tìm kiếm Google về tác giả Nguyễn XuânKhánh Điều đó cho thấy, tác giả này đã nhận được sự quan tâm của rất nhiều

độc giả, học giả trong và ngoài nước Đối với hai tác phẩm Hồ Quý Ly và Mẫu

Thượng Ngàn, kết quả tìm được trên trang tìm kiếm Google cũng rất nhiều Có

thể nói trong thời gian gần đây, hai tác phẩm này nghĩa dành được sự quan tâm

to lớn của độc giả cũng như các học giả có uy tín trong và ngoài nước Hồ Quý

Ly tái bản đến lần thứ 15 trong 7 năm, còn Mẫu Thượng Ngàn cũng được tái bản

liên tục kể từ khi xuất bản

Trong Luận văn Thạc sĩ Một số vấn đề lý luận về tiểu thuyết lịch sử qua

Hồ Quý Ly và Sông Côn mùa lũ, (Đại học Sư phạm Hà Nội 1, năm 2003), tác

giả Nguyễn Thị Liên đã minh định về thể loại của hai tác phẩm này Tác giả cho

rằng tính chất đặc trưng của Hồ Quý Ly là một tiểu thuyết lịch sử hiện đại có

nhiều đóng góp về mặt nội dung thể loại Trong một bài viết khác, có ý kiến cho

rằng, tiểu thuyết văn học trong độ mươi năm lại đây nếu không có Hồ Quý Ly và

Mẫu Thượng Ngàn thì thành tựu tiểu thuyết Việt Nam bớt đi bao nhiêu sắc thái

sang trọng của bản sắc văn hóa Việt thấm đẫm trong văn học Việt

Một trong những học giả có nhiều sự quan tâm đến tiểu thuyết lịch sử

Việt Nam là tác giả Lại Văn Hùng Trong bài viết Vạn Xuân, Hồ Quý Ly trên

nền tiểu thuyết lịch sử, in trong sách Nhìn lại văn học Việt Nam thế kỷ XX, (Nhà

xuất bản Chính trị Quốc gia, năm 2002), tác giả Lại Văn Hùng cho rằng, vàinăm gần đây, vẫn thấy xuất hiện những tác phẩm tiểu thuyết lịch sử, hơn nữachúng lại nhận được sự hoan nghênh của công chúng, sự công nhận của giới phê

bình văn học Theo tác giả bài viết, thì tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly (2000) của

Nguyễn Xuân Khánh có nhiều vấn đề được đề cập trong nội dung của tác phẩmnhư: vấn đề khoa cử, chiến tranh, tình yêu, tình dục, phong tục tập quán, dân trí,lịch sử cương thổ địa lý, v.v Bài viết đã tập trung phân tích những thành công

về phương diện xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly Tác giả bài viết

cho rằng, Hồ Quý Ly là một nhân vật đa tính cách, cả thiện và ác, nhiều tâmtrạng và cả sự biến dạng lý tưởng mà nhân vật theo đuổi

Với tác phẩm Mẫu Thượng Ngàn, tuy có những thành công vang dội và

nhận được sự quan tâm từ độc giả cũng như các nhà nghiên cứu, phê bình nhưng

do thời gian xuất hiện chưa lâu nên chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu

nào dành cho tác phẩm này, những bài viết có tính chất nghiên cứu về Mẫu

Thượng Ngàn cũng chưa có nhiều Có thể nói rằng, các bài viết trong thời gian

vừa qua chỉ xoay quanh vấn đề lý giải những thành công về kỹ thuật viết văn, vềnội dung lịch sử và văn hóa được đề cập trong tác phẩm hoặc nêu lên băn khoăn

về tính chất thể loại của tác phẩm thuộc loại hình tiểu thuyết nào và chủ yếu làdành những lời khen tặng cho tác phẩm và tác giả của nó

Ngoài ra, còn rất nhiều những ý kiến khác nhau xung quanh tác giả

Nguyễn Xuân Khánh, về tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn Trong đó

có ý kiến của nhà nghiên cứu Châu Diên, Trần Thị An, nhà văn Nguyễn HuyThiệp, nhà nghiên cứu phê bình Phạm Xuân Nguyên đăng rải rác trên các báo,tạp chí và các trang thông tin điện tử

Những ý kiến trên đã cung cấp cho chúng tôi một điểm tựa về lý luận vàvăn học sử để chúng tôi thực hiện đề tài luận văn của mình

3 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu

3.1 Phạm vi nghiên cứu: những ý kiến đánh giá trong các bài viết, công

trình nghiên cứu, các sách chuyên khảo và luận án những vấn đề liên quan đến

tác giả Nguyễn Xuân Khánh và sáng tác của ông; hai tiểu thuyết Hồ Quý Ly và

Mẫu Thượng Ngàn

3.2 Đối tượng nghiên cứu: Những đóng góp của Nguyễn Xuân Khánh

cho nền tiểu thuyết Việt Nam những năm gần đây; Nhân vật trong hai tiểu

thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh Luận văn tập trung nghiên cứu về nghệ thuật xây dựng nhân vật lịch sử trong tiểu thuyết Hồ

Quý Ly và kiểu “nhân vật văn hóa” trong Mẫu Thượng Ngàn

4 Phương pháp nghiên cứu

Những phương pháp nghiên cứu thể loại: Phương pháp loại hình, phươngpháp hệ thống - cấu trúc, phương pháp tiểu sử Ngoài ra, luận văn còn vận dụng

những phương pháp nghiên cứu hiện đại khác đang được sử dụng trong nghiêncứu văn xuôi như thi pháp học, tự sự học, cấu trúc, v.v

Cùng với những phương pháp nghiên cứu trên, chúng tôi sử dụng các thaotác nghiên cứu như khảo sát, thống kê, phân loại, so sánh, phân tích, tổng hợp,khái quát, đánh giá

5 Đóng góp khoa học của luận văn

5.1 Luận văn đã tổng quan những ý kiến đánh giá của các học giả trong

và ngoài nước về tác giả Nguyễn Xuân Khánh và hai tác phẩm Hồ Quý Ly và

Mẫu Thượng Ngàn Luận văn tập trung giải quyết các vấn đề liên quan đến nghệ

thuật xây dựng hệ thống hình tượng nhân vật trong hai tác phẩm này Nhấnmạnh đến sự thành công của tác giả Nguyễn Xuân Khánh trong nghệ thuật xâydựng nhân vật như là một sự lý giải lịch sử và văn hóa dân tộc Thông qua việcxây dựng nhân vật, nhà văn đã đem đến cho độc giả một cái nhìn mới mẻ về lịch

sử và văn hóa Việt Nam Nhận định về những thành công của tác giả Nguyễn

Xuân Khánh qua hai tác phẩm tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn

cũng là nhằm tìm hiểu giá trị văn hóa cũng như lịch sử của dân tộc Việt Namtrong bối cảnh lịch sử cụ thể

5.2 Phân tích được nghệ thuật xây dựng nhân vật, tạo nên bản sắc riêngcủa Nguyễn Xuân Khánh đồng thời lý giải được mối quan hệ giữa nhân vật cóthật trong lịch sử và nhân vật được hư cấu trong tiểu thuyết

5.3 Kết quả nghiên cứu của luận văn là tài liệu tham khảo bổ ích cho

những ai quan tâm đến tác giả Nguyễn Xuân Khánh và hai bộ tiểu thuyết Hồ

Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn Luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu tham

khảo cho sinh viên các trường Đại học và Cao đẳng có giảng dạy bộ môn vănhọc đương đại

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, danh mục Tài liệu tham khảo, nội dung của

luận văn được triển khai trong 3 chương:

Chương 1 Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh và tiểu thuyết Hồ Quý Ly, MẫuThượng Ngàn

Chương 2 Nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly

Chương 3 Nhân vật trong tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn

Chương 1 NHÀ VĂN NGUYỄN XUÂN KHÁNH

VÀ TIỂU THUYẾT HỒ QUÝ LY, MẪU THƯỢNG NGÀN

1.1 Hiện tượng nhà văn Nguyễn Xuân Khánh

1.1.1 Về tiểu sử Nguyễn Xuân Khánh

Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh có bút danh là Đào Nguyễn Ông sinh năm

1932, tại quê ngoại phố Huế - Hà Nội nhưng quê nội của ông lại ở Cổ Nhuế - TừLiêm - Hà Nội Sở trường của Nguyễn Xuân Khánh là viết truyện ngắn và tiểuthuyết, trong đó, truyện ngắn của ông không thực sự gây được ấn tượng đối vớicông chúng bạn đọc, nhưng tiểu thuyết thì được đón nhận một cách nồng nhiệt

Về truyện ngắn, có những tác phẩm đáng chú ý như Rừng sâu (1963), Miền

hoang tưởng (1990), Hai đứa trẻ và con chó Mèo xóm núi (2002), Mưa quê

(2003); tiểu thuyết có hai tác phẩm nhưng lại gây tiếng vang lớn trên văn đàn

những năm cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI là Hồ Quý Ly (2000), Mẫu thượng

ngàn (2006) Giải thưởng văn chương mà ông nhận được cũng rất đáng nể: Tiểu

thuyết Hồ Quý Ly nhận 3 giải: Giải thưởng cuộc thi tiểu thuyết của Hội Nhà văn

Việt Nam 1998 -2000, Giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội 2001, Giải thưởng

Thăng Long của UBND Thành phố Hà Nội 2002; Mẫu thượng ngàn nhận giải

thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội 2006

Có người cho rằng, nhà văn Nguyễn Xuân Khánh tuổi Nhâm Thân, tuổiThân vất vả nhưng do được mệnh Kiếm Phong Kim nên dẫu thế nào cũng nênnghiệp lớn Ấy là sách Tử Vi nói vậy Ông vốn yêu văn chương từ nhỏ Từ năm

12 tuổi đã đọc rất nhiều Lớn lên đi bộ đội, làm người lính cầm súng rồi bắt đầucầm bút Bắt đầu viết từ năm 1957 Tập truyện ngắn đầu tay ra đời bị “tai nạnnghề nghiệp”, hình như vào năm Dần, thuộc Tứ Xung, hạn lớn, phải rời khỏi cơquan nhà nước, xoay ra làm nghề may cộng thêm việc nuôi lợn để làm kế sinhnhai Điều này không chỉ mình ông, nhiều nhà văn thời đó, do nóng lòng muốnnâng cao “chất lượng Người” một cách cả tin cũng từng gặp lắm điều bất trắc.Riêng Nguyễn Xuân Khánh, có thể do đứng chữ Nhâm nên gặp may hơn Được

biết lúc bấy giờ, do “thương vì hạnh, trọng vì tài”, các chị trong Ban biên tập Nhàxuất bản Phụ Nữ đã bí mật giúp ông, bằng cách dành cho ông việc dịch sách vănhọc nước ngoài, lấy bút danh gì đó để gia đình ông có thêm thu nhập dù rất ít ỏi vìchế độ nhuận bút của nhà xuất bản trả cho người dịch quá thấp Và như thế, mộtcông đôi việc, vừa để kiếm sống, trau dồi vốn văn chương và cũng vô tình họ đã

âm thầm thắp lên ngọn lửa sáng tạo tưởng đâu sắp lụi tàn trong tâm hồn đắng đótcủa ông Công việc dịch sách đã cứu gia đình và bản thân ông, níu lại cho ôngniềm tin trước cuộc đời, khiến ông bền bỉ hơn mà vượt qua vận bĩ

Quê nội của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh là ở làng Cổ Nhuế, nơi có nghềmay (hàng chợ) nổi tiếng, bấy giờ thuộc ngoại ô thành phố Ngày còn trẻNguyễn Xuân Khánh mê âm nhạc, ông là cây văn nghệ đàn hát tưng bừng, từng

là sinh viên Đại học Y khoa Sau thời gian quân ngũ, nhà văn về làm việc tại tạpchí Văn nghệ Quân đội, Báo Thiếu niên Tiền Phong Bởi tai nạn nghề nghiệpkhiến Nguyễn Xuân Khánh phải nghỉ hưu sớm Trong thời gian đó, vốn biếtnghề may, ông đã cùng vợ con may áo bông chần (bằng vinilông màu đen, bêntrong là chăn dạ cũ) bán ở chợ Giời Có người kể, ông là tay nuôi lợn giỏi Có

thể những chi tiết trong bản thảo Trư cuồng đã lấy từ một thực tế đó chăng? Lại

có người nói, thi thoảng gặp ông xếp hàng bán máu ở bệnh viện, thi thoảng lạigặp ở chợ Giời, vợ ông đi trước, ông đi sau (áp tải, bảo vệ cho vợ và hàng hóa).Dân chợ Giời gọi vợ ông là “con phe” Áo bludông của vợ chồng “con phe”thường bán được giá, nhưng Nguyễn Xuân Khánh không say nghề may mà chỉlấy đó để sống mà nuôi mộng Trong cuộc đời mộng mị ấy, Nguyễn XuânKhánh thích nhất việc dịch sách, mặc dù phải dịch chui, phải lấy tên khác

Những tác phẩm dịch của ông bao gồm: Những quả vàng của Nathalie Saraute; Lời nguyền cho kẻ vắng mặt của Tahar Ben Jelloun; Nhân dạng nam của Elizabeth Badinter; Người đàn bà ở đảo Saint Dominique của Bona

Dominique Không chỉ đam mê dịch sách mà những thôi thúc viết trong ông

không bao giờ ngơi nghỉ, nên ông còn là tác giả của những cuốn: George Sand

-Nhà văn của tình yêu, Miền hoang tưởng, Hai đứa trẻ và con chó mèo xóm

núi Tuy nhiên phải đến tiểu thuyết Hồ Quý Ly, bạn đọc xa gần mới biết hơn về

Nguyễn Xuân Khánh, và cuốn sách này đã được viết trong những năm tháng cùng

khổ như thế của ông Với tiểu thuyết Hồ Quý Ly, gần như là tâm sự và bày tỏ cảm

thông của Nguyễn Xuân Khánh với những gì mà một nhà cải cách đất nước đã

trải qua Và khi Mẫu Thượng Ngàn đến tay bạn đọc rồi được xướng tên trong

danh sách những tác phẩm đoạt giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội thì tên tuổi ôngnổi như cồn Lúc bấy giờ người ta mới nhận rõ tài năng của một nhà văn ngoài 70tuổi, viết về lịch sử, văn hóa, tình yêu, tình dục tuyệt vời như thế nào NguyễnXuân Khánh trở thành một hiện tượng trong đội ngũ tác giả tiểu thuyết nói riêng,của văn đàn Việt Nam hiện đại những năm đầu thế kỷ XXI nói chung

1.1.2 Về việc lựa chọn đề tài lịch sử cho tiểu thuyết Hồ Quý Ly

Các tác phẩm viết về đề tài lịch sử thường chứa đựng các nhân vật vànhững chi tiết nghệ thuật được hư cấu, tuy nhiên nhân vật chính và những sựkiện chính thì được sáng tạo dựa trên các cứ liệu xác thực trong lịch sử, tôntrọng những đặc trưng văn hóa xã hội của thời đại đang diễn ra sự kiện ấy.Những chi tiết như trang phục, tập quán, phong tục, ngôn ngữ phải phù hợp vớiđiều kiện lịch sử xã hội của giai đoạn lịch sử ấy Tác phẩm văn học viết về đề tàilịch sử ngày nay thường dựa vào chuyện xưa để bàn chuyện đương đại, dùngnhững bài học của quá khứ để nhận thức những vấn đề của hôm nay Nhưngcũng không vì thế mà phá vỡ tính chân thực của lịch sử và đặc biệt là khôngđược hiện đại hóa người xưa

Bản thân nhà văn Nguyễn Xuân Khánh khi lựa chọn đề tài viết về Hồ Quý

Ly đã được tác giả lý giải trong khi trả lời phỏng của báo chí hoặc qua tâm sựvới các bạn đồng nghiệp.Khi viết Hồ Quý Ly, tác giả đã đào sâu vào bi kịch của

một nhân vật lịch sử hồi đầu thế kỷ 15, một nhà cải cách tài ba và táo bạo, mộtcon người đến quá sớm trong một thời đại quá trì trệ, đã phải trả giá đau đớn.Ông bị chính quần chúng nhân dân chống lại và bỏ rơi khi quân xâm lược đến.Cuộc kháng chiến do ông khởi xướng không được hưởng ứng, cả hai cha conông đều bị kẻ thù bắt làm tù binh, và cuối cùng chết trong cảnh đi đày ô nhục Đương nhiên khi người ta dựng lại những bi kịch lịch sử như vậy, thì bao giờ

cũng là để gợi những liên tưởng hiện đại nào đó Thông điệp của Nguyễn XuânKhánh là sự trăn trở, đồng cảm với công cuộc đổi mới và những nhà cải cáchtrong lịch sử Có thể gọi đó là một kiểu nhân vật hùng vĩ, lớn lao Người đọc

thấy ở Hồ Quý Ly là khoảng thời gian của biến động thượng lưu, mà qua đó bạn

đọc thấy được tâm sự nhà văn Nguyễn Xuân Khánh muốn nói với người đươngthời về những hy vọng đầy phiền muộn của nhà cải cách vĩ đại Hồ Quý Ly - cáimẫu cải cách muôn thuở - cái đau đớn của kẻ tiên phong Nguyễn Xuân Khánhkhông chọn thời nào mà ông chọn thời cuối Trần sang Hồ: Một thời kỳ phải cứu

tử, phải đổi mới, thậm chí phải thoát xác - đau thương nhưng sôi động, hoànhtráng với những nhân vật vô cùng hấp dẫn, nhất là Hồ Quý Ly, nhà cải cách hếtsức đặc sắc, gắn liền với số phận của đất nước, của Thăng Long - Đông Đô vàTây Đô Năm 2000, nhà nước kỷ niệm 700 năm ngày mất của Trần Quốc Tuấn,

70 năm thành lập Hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam và chuẩn bị chào đón mộtnghìn năm Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội, nhà văn Nguyễn Xuân Khánh cho

ra đời cuốn tiểu thuyết lịch sử đặc biệt như thế là hợp thời “tuỳ duyên”

Những đặc trưng của loại hình tác phẩm tiểu thuyết lịch sử quy định chứcnăng và phẩm chất của tác giả, vừa là người nghệ sĩ, vừa là nhà nghiên cứu lịch

sử lại phải là người có vốn sống phong phú cùng với quan điểm lịch sử đúngđắn Không thể mượn chuyện của lịch sử quá để làm sai lệch những nhận thứcđúng đắn, tốt đẹp của người đương đại về lịch sử Tác giả tiểu thuyết lịch sử chỉ

có thể đưa ra những cách nhìn nhận theo quan điểm cá nhân về các nhân vật và

sự kiện lịch sử nhưng không thể vượt qua giới hạn của một sáng tác nghệ thuật

về đề tài lịch sử Tiểu thuyết lịch sử phản ánh hiện thực lịch sử một cách tươngxứng mà không thần thánh hóa hoặc hạ thấp, mạt sát, tầm thường hóa các nhânvật quan trọng Các nhân vật có tính cách, có những nét đặc trưng riêng liên hệvới thời đại một cách phức tạp và sinh động

1.1.3 Vấn đề thể loại của tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn

Có thể nói, chọn Mẫu Thượng Ngàn để bàn về một vấn đề của văn hóa

phong tục của người Việt Nam, Nguyễn Xuân Khánh muốn bắt đầu cho một sựdiễn giải về lịch sử và văn hóa Ông muốn đi sâu vào tận cùng sự hài hòa với

thiên nhiên của con người Việt Nam, cội nguồn tâm tính Việt Nam, nhằm biểuhiện cho được cái sức mạnh tiềm tàng nhưng mãnh liệt của dân tộc Từ cái nhìn

về đạo Mẫu, với sự phổ biến của nó trong đời sống của nhân dân, lịch sử hiệnlên trong hình dáng của thông sử, dã sử, huyền sử, với sự khác biệt so với diễnngôn phương Tây Là một sự nhận thức mới đối với một xứ sở còn nhiều lạc hậucủa những “người đi khai hóa” cùng sự hiểu biết về lịch sử quá khứ một cáchcông bằng hơn Nguyễn Xuân Khánh đã huy động những biểu tượng văn hóatruyền thống, đặt nó vào trong bối cảnh thời cuộc như những ký hiệu thẩm mỹ,tìm tiếng nói chung của cộng đồng diễn giải về quá khứ dân tộc như là hiện thân

của tâm thức cộng đồng Hơn nữa, trong Mẫu Thượng Ngàn, Nguyễn Xuân

Khánh đã từ bỏ dòng sự kiện chính sử, hướng tới một lôgic lịch sử của nhữngđiều thường nhật, ông muốn hướng tới một cách diễn giải cá nhân về quá khứdân tộc Đấy là những điểm độc đáo trong cách tiếp cận lịch sử của tác giả trong

Mẫu Thượng Ngàn.

Tác giả Nguyễn Xuân Khánh tỏ ra là người nắm chắc và có chủ ý riêng vềnhững thứ bây giờ chúng ta đang quan tâm: cái gốc rễ, cái bản sắc, cái câu hỏicho cả dân tộc đang ở đâu và đang đi về đâu nên văn của ông và câu chuyện ông

kể thật hấp dẫn và đầy gợi ý Đưa vào bối cảnh câu chuyện đang kể, nhà vănNguyễn Xuân Khánh như muốn lý giải lịch sử cận đại và hiện đại của dân tộc ta.Những câu chuyện như ẩn chứa câu hỏi: “ngoại xâm” hay giao lưu văn hóa, tôngiáo và tín ngưỡng hay cách nhìn nhận tâm linh con người trong những thếgiằng xé của những kẻ có quyền có thế, của kẻ đi chinh phục, đi khai hóa vănminh và những con người hiền như đất chỉ biết có niềm tin và thường là thuathiệt vì niềm tin… Thông qua nhân vật, diễn biến chuyện, tác giả có vẻ nhưmuốn chứng minh cuộc giao thoa trong đó có tiếp nhận, có đào thải và trảinghiệm đớn đau Không có kiến thức, dĩ nhiên không làm nên gì cả, nhưng ởđây thấy rõ để viết nó, tác giả Nguyễn Xuân Khánh đã có một vốn sống dày dặn,một trường cảm xúc mạnh mẽ và bền bỉ

Về đặc trưng thể loại của tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn, có thể nói rằng,

vẫn còn những ý kiến băn khoăn Có ý kiến cho rằng, nên xếp tiểu thuyết này

vào thể loại tiểu thuyết văn hóa, cũng có ý kiến cho rằng đây là một tiểu thuyết

lịch sử Sự thảo luận này là lẽ đương nhiên trong tình hình lý luận sáng tác củavăn học Việt Nam vẫn còn nhiều vấn đề chưa được làm sáng tỏ Mỗi khi có sựđổi mới trong sáng tác, lập tức nảy sinh vấn đề lý luận về hiện tượng sáng tácmới Một phần do tư duy lý luận bảo thủ, không theo kịp thực tế sáng tác, mộtphần do tính chất đặc trưng thể loại của tiểu thuyết là một thể loại “chưa đông

kết lại” (chữ dùng của M Bakhtin) Với tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn, vấn đề

đặc trưng thể loại lại được đặt ra khi chúng tôi nghiên cứu về tiểu thuyết này vàtrước một hiện tượng chưa có những ý kiến không thống nhất

Bản thân tác giả Nguyễn Xuân Khánh, khi trao đổi với những người quan

tâm đến đặc trưng thể loại của tiểu thuyết lịch sử trong bài Nghề văn thật hấp

dẫn, (bài ghi chép của Ngô Lê Khánh Huyền) trên hanoi.vnn.vn, đã cho rằng,

“Tiểu thuyết lịch sử có hai loại Một là viết về những nhân vật nổi tiếng tronglịch sử Và người viết không được phép bịa đặt một cách trắng trợn, chỉ có thể

hư cấu về tâm lý hoặc thêm những nhân vật hư cấu để soi sáng nhân vật có thực.Còn một loại khác là nhà văn xây dựng không khí xưa nhưng nhân vật là nhânvật hư cấu Có một vài nhân vật nhưng chỉ làm bối cảnh cho nhân vật hư cấu

Và lịch sử chỉ là cái đinh treo Tôi quan niệm rằng tiểu thuyết lịch sử không phải

là kể lại lịch sử, minh họa lịch sử, mà là phản ánh những vấn đề của con ngườihiện tại vì chúng ta đang viết cho những người đang sống đọc vì vậy cần phải đềcập đến những điều mà họ quan tâm Người viết lịch sử không thể dựng lại đúnghiện thực mà chỉ là cách nhìn về lịch sử, và cách nhìn ấy, ngôn ngữ ấy được độcgiả chấp nhận là được Chính vì thế theo tôi loại tiểu thuyết thứ hai có nhiều đất

để người viết dụng võ và người đọc cũng thấy hấp dẫn Trong tiểu thuyết tất cả

là giả định để độc giả rộng quyền hư cấu tưởng tượng, độc giả là người tham dựvào tiểu thuyết, tạo ra những góc nhìn còn ẩn khuất trong lịch sử”

Trong trường hợp khác, khi trao đổi với tác giả Chu Minh Vũ trên

Quý Ly, tôi mới nhớ lại những làng nghèo trong quá khứ của mình Bản thảo

Làng nghèo bị thất lạc, may mắn còn lại một bản anh Lê Bầu giữ được Tôi mở

rộng thành cuốn tiểu thuyết mới và đẩy lùi lịch sử trở về thời Pháp bắt đầu xâmchiếm đất nước ta - giai đoạn giao lưu văn hóa Đông Tây cưỡng chế bằng bạolực Chính giai đoạn lịch sử này bộc lộ chất Việt Nam rõ rệt hơn” [85]

Khi trả lời câu hỏi về những dự định sau thành công của Hồ Quý Ly và

Mẫu Thượng Ngàn với câu hỏi: “Sau 2 cuốn tiểu thuyết lịch sử liên tiếp, ông hy vọng gì vào người đọc?” Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đã bộc bạch, “Lẽ dĩ

nhiên tôi tin bạn đọc đủ thông minh để hiểu tính đa chiều của mỗi cuốn sách,không chỉ của riêng tôi Đương nhiên, tôi cũng chỉ muốn mang đến những điềutốt đẹp nhất cho người đọc, và họ có quyền tham dự, đóng góp sáng tạo lần 2 vàocuốn sách theo suy nghĩ của riêng mình Tiểu thuyết lịch sử là một mảng lớn vìlịch sử hàm chứa cái vô thức tập thể của cả dân tộc Tiểu thuyết lịch sử có nhiệm

vụ phát hiện những cội nghiệp chung để cho người đọc cùng suy nghĩ” [85]

Trong một lần khác, khi trao đổi với nhà văn Châu Diên, tác giả NguyễnXuân Khánh cũng cho rằng, “Lịch sử là cái kho tàng chứa đựng những mơ ước

ẩn ngầm của cái vô thức tập thể của cộng đồng dân tộc Viết về lịch sử ta có thểtìm hiểu dân tộc ta sâu hơn Văn hóa Việt cũng là vấn đề nằm trong dòng ấy,nhất là văn hóa làng xã… Cuộc giao lưu với phương Tây, cụ thể là với ngườiPháp, đã gây cho dân tộc ta bao tủi nhục đau đớn; nhưng nếu bình tĩnh mà suyxét, cuộc va chạm lịch sử ấy cũng làm cho chúng ta thức tỉnh khỏi giấc mơ dài

để tạo ra những cơ hội tiến vào con đường hiện đại” [17]

Với tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn, người đọc có dịp ngẫm nghĩ về những

thân phận người Việt Nam, sẽ thấy các nhân vật đúng như trong lịch sử của giaiđoạn này, với những hương lý, kỳ hào trong một làng, với những tâm tư của nghĩaquân chống Pháp thất trận, với những đàn ông đàn bà yêu thương, ghen ghét, giậnhờn, với những ông Tây đầy tâm trạng khi đến sống với những con người Việt

thuần phác và khó hiểu một thời Độc giả thấy ở Hồ Quý Ly là khoảng thời gian

của biến động của xã hội thượng lưu, mà qua đó bạn đọc thấy được tâm sự nhàvăn Nguyễn Xuân Khánh muốn nói với người đương thời về những hy vọng đầy

phiền muộn của nhà cải cách vĩ đại Hồ Quý Ly Hồ Quý Ly đại diện cho mẫungười cải cách muôn thuở, mang cái đau đớn của kẻ tiên phong.

Mẫu Thượng Ngàn là thời khắc biến động của đất nước biểu hiện trong

mọi tầng lớp nhưng nét chủ âm vẫn là tầng lớp bình dân thôn dã Tác giả tỏ ra làngười nắm chắc và có chủ ý riêng về những thứ bây giờ chúng ta đang quantâm: cái gốc rễ, cái bản sắc, cái câu hỏi cho cả dân tộc đang ở đâu và đang đi vềđâu nên văn của ông và câu chuyện ông kể thật hấp dẫn và đầy gợi ý Đưa vàobối cảnh câu chuyện đang kể, nhà văn Nguyễn Xuân Khánh như muốn lý giảilịch sử cận đại và hiện đại của dân tộc Việt Nam Những câu chuyện như ẩnchứa câu hỏi: “ngoại xâm” hay giao lưu văn hóa, tôn giáo và tín ngưỡng haycách nhìn nhận tâm linh con người trong những thế giằng xé của những kẻ cóquyền có thế và những con người hiền như đất chỉ biết có niềm tin và thường làthua thiệt vì niềm tin… Thông qua nhân vật, diễn biến chuyện, tác giả có vẻ nhưmuốn chứng minh cuộc giao thoa trong đó có tiếp nhận, có đào thải và trảinghiệm đớn đau Không có kiến thức, dĩ nhiên không làm nên gì cả, nhưng ởđây thấy rõ để viết nó tác giả đã có một vốn sống dày dặn, một trường cảm xúcmạnh mẽ và bền bỉ

Chúng tôi cũng có cùng ý kiến về thể loại của Mẫu Thượng Ngàn khi xác

định tác phẩm này là một tiểu thuyết lịch sử Một số tác giả trong nước, vớinhững công trình nghiên cứu gần đây cũng xếp tác phẩm này vào thể loại tiểu

thuyết lịch sử Trong phần Mở đầu Luận văn Thạc sĩ Đặc điểm tiểu thuyết lịch

sử Nguyễn Xuân Khánh (qua hai tác phẩm Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn),

Đại học Vinh (2007), tác giả Hoàng Thị Thúy Hòa cho rằng: “Nguyễn XuânKhánh chọn cho mình con đường sáng tác men theo các mốc lịch sử, các dấu ấnvăn hóa của dân tộc Hai cuốn tiểu thuyết viết theo hai phong cách khác nhaunhưng đều được giới hạn trong những khung lịch sử cụ thể đã trải qua của đấtnước” [36, tr.2]

Trong bài Quan niệm về lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh, tác

giả Đỗ Hải Ninh cho rằng: “Với quan niệm rộng mở hơn, tiểu thuyết lịch sử bao

hàm cả dã sử, huyền sử, thậm chí là phản lịch sử, là sự tổng hợp nhiều chủ đề,

có thể chỉ xuất hiện khung cảnh lịch sử, tùy theo trí tưởng tượng nhà văn mà hưcấu nhân vật và không nhất thiết phải nhân vật đó phải đóng vai trò trung tâmtrong tiến trình lịch sử Sự nới rộng quan niệm đó dẫn đến việc tiểu thuyết lịch

sử lấn sân sang nhiều địa hạt khác, nghĩa là nó dung nạp cả tiểu thuyết sử thi,tiểu thuyết phong tục, tiểu thuyết kiếm hiệp, tiểu thuyết lãng mạn… Và với quanđiểm như vậy dù lối viết hiện đại hay truyền thống, trung thực với chính sử haygiả lịch sử, thể hiện chủ đề lịch sử qua việc tái hiện lịch sử hay tư tưởng nhânsinh nào khác, những tác phẩm hiện diện yếu tố lịch sử không hạn chế khả năng

và tự do sáng tạo của nhà văn đều được coi là tiểu thuyết lịch sử Quan niệmrộng mở này sẽ không làm tàn lụi tiểu thuyết lịch sử, trái lại, giúp nó hồi sinhdưới những dạng thức mới Tuy nhiên, chấp nhận hay không vẫn tùy thuộc vàoquan điểm của từng cá nhân” [65]

Trường hợp của Mẫu Thượng Ngàn chắc chắn sẽ còn những tranh luận về

tính chất đặc trưng thể loại và sẽ rất bổ ích cho nghiên cứu văn học Việt Namtrong bối cảnh những vấn đề lý luận văn học còn nhiều bất cập Hy vọng đượctrở lại vấn đề này trong những công trình nghiên cứu khác

1.2 Sự ra đời của tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn

1.2.1 Từ hiện thực lịch sử của quê hương đất nước

Theo nhà văn Nguyễn Xuân Khánh, năm 1959, khi dự trại sáng tác của

Quân đội, tác giả đã viết cuốn Làng nghèo Lẽ ra, năm 1962-1963 đã có thể ra đời, nhưng cái làng lớn miền Bắc lúc đó cũng còn nghèo quá, Làng nghèo không

in được Cuốn Làng nghèo được viết với những tình cảm rất thương tâm Tác

phẩm vừa thể cái cảnh làng nghèo, và nhân vật không thể không chết, chết rấtnhiều Có lẽ vì vậy mà sách không đến được tay bạn đọc Nhưng ý thức viết mộtcái gì đó thật sâu sắc về văn hóa làng Việt manh nha trong tâm thức nhà văn thì

vẫn giữ nguyên, thậm chí từ lúc bé, đến Làng nghèo càng sâu sắc hơn Sau khi

in cuốn Hồ Quý Ly, tác giả mới nhớ lại những làng nghèo trong quá khứ của mình Bản thảo Làng nghèo bị thất lạc, may mắn còn lại một bản ông Lê Bầu

giữ được Trên cơ sở của Làng nghèo, Nguyễn Xuân Khánh mở rộng thành cuốn tiểu thuyết mới với tên mới Mẫu Thượng Ngàn và đẩy lùi lịch sử trở về thời

Thực dân Pháp bắt đầu xâm chiếm đất nước ta - giai đoạn giao lưu văn hóaĐông Tây cưỡng chế bằng bạo lực Chính giai đoạn lịch sử này bộc lộ bản sắcvăn hóa Việt Nam rõ rệt hơn

Trong Mẫu thượng ngàn không chỉ là một câu chuyện về Mẫu, mà còn là

những câu chuyện về tình yêu, về những người phụ nữ, và cả văn hóa làng nữa.Với nhà văn năm năm cho một cuốn sách đâu phải là quá dài, và ngoài vấn đề vềthời gian, với ông để có được một tác phẩm cần hội tụ bao nhiêu yếu tố bênngoài nữa? Chúng tôi cho rằng, để có được một cuốn tiểu thuyết phải được khởi

sự từ nhiều nhân duyên Năm 1959 từ trại viết quân đội Nguyễn Xuân Khánh đã

viết truyện ngắn Làng nghèo Vào lúc đó, như chúng ta đã biết, Làng nghèo

không được ra mắt bạn đọc Nhưng cũng từ lúc đó, những suy ngẫm để viết vềcái làng ấy vẫn tồn tại Và gần đây khi quá trình đô thị hoá ồ ạt, với những nỗi lovăn hóa làng đang dần dần mất đi thì ý nghĩ ấy trong tác giả lại dấy lên Từ mộtlàng kháng chiến trong bối cảnh quân Pháp xâm chiếm chuyển sang ngôi làngtrong quá trình tiếp biến văn hóa là cả một sự thay đổi lớn, có những đổi thay và

cả mất mát Nguyễn Xuân Khánh cho rằng, cả cuộc đời ông từ thời đi bộ đội, rồithời làm phóng viên đã gặp rất nhiều làng, đặc biệt ông luôn nhớ đến làng quêmình, làng Kẻ Noi, Cổ Nhuế Đó là một nhân duyên để tác giả viết về văn hóa

làng trong Mẫu Thượng Ngàn Rồi là những con người luôn ám ảnh nhà văn,

đặc biệt là những người phụ nữ đã gắn bó với ông lúc nào cũng hiển hiện Mọingười cho rằng tác giả quá ưu ái các nhân vật nữ Theo Nguyễn Xuân Khánh:

“Căn nguyên của nó là tôi mồ côi cha từ năm lên sáu lên bảy tuổi qua trận dịch

tả cha tôi chết, mẹ tôi lúc giờ mới 30 tuổi Bà ở vậy nuôi con suốt cả đời Hìnhảnh bà Ba Váy trong tác phẩm được tôi xây dựng từ nguyên mẫu người chị họ.Rồi đến cả chuyện về dịch tả cũng là chuyện có thật, đợt dịch ấy đã khiến giađình tôi mất đi ba người Cả những hình ảnh hầu đồng mà tôi thường đi theo mẹ.Rồi rất rất nhiều nhân duyên khác Với tôi thì có những cái duyên để tạo thành

cuốn sách là rất quan trọng Tất cả những nhân duyên ấy một lúc nào đó xuyênsuốt, cuộn vào theo sợi chỉ hồn” [48].

1.2.2 Sự ra đời của hai tác phẩm là một quá trình lâu dài

Trong cuộc trao đổi với tác giả Trần Diễm Hằng trên hanoi.vnn.vn, nhà

văn Nguyễn Xuân Khánh cho rằng: “Nghệ thuật viết tiểu thuyết chính từ nhữngkhởi sự ấy mà có được những ý tưởng ý tưởng cũng chính là yếu tố không thểthiếu khi viết tiểu thuyết Khi một ý tưởng đã hình thành thì nó sẽ gọi những ý

tưởng khác đến” Nguyễn Xuân Khánh cho rằng, tiểu thuyết Hồ Quý Ly lần một

viết từ năm 1978, viết lại lần ba là năm 1995 đến năm 2000 thì hoàn thành Ôngcũng quan niệm, có được một cuốn sách là tổng lực văn hóa tinh thần của mộtcon người Người viết tiểu thuyết phải có vốn tư liệu dư dật Nếu tả chỉ để mà tả,

dựng chỉ để mà dựng thì ít ý nghĩa lắm Chẳng hạn như Hồ Quý Ly là ý tưởng về

sự đổi mới, sự đau đớn cấp thiết về những đổi thay của đất nước mình Còn từ ýtưởng ấy mình thể hiện thế nào để người ta chấp nhận được Hồ Quý Ly là conngười rất phức tạp vì vậy tôi để các nhân vật khác chiếu sáng từ nhiều góc độ vàkhông thành tiếng Với nhân vật Hồ Quý Ly thì cho đến nay cũng chưa có ýkiến cố định nào là thật khen, thật chê Có thể nói là xuất phát từ ý tưởng để gọicác chi tiết, các trải nghiệm và cả các ý tưởng khác về

Theo nhà văn Nguyễn Xuân Khánh, tình yêu và lòng kính trọng người mẹcủa ông, một người đàn bà Việt thuần chất chính là động lực giúp ông hoànthành tác phẩm Mỗi một năm bà thường đi hầu đồng một, hai lần Nhà văn cảmnhận được không khí của đạo Mẫu từ thuở bé vì thường hay đi theo mẹ đếnkhắp các đình chùa miếu mạo ở quê ông Và ngay cả sau này nữa, mỗi lần đi dựcác lễ hội dân gian về là thêm được sự tích lũy kiến thức về vốn dân gian Cáicốt của đạo Mẫu ở Việt Nam không được những người có tri thức nghiên cứuphát triển Sau khi có đạo Khổng thâm nhập vào Việt Nam, nó bắt đầu bài trừđạo Mẫu Nhưng đạo Mẫu là đạo nguyên thủy của người Việt Nam: thờ mẫu,thờ mẹ núi, mẹ sông, mẹ đất, thờ Man nương… Nó có tính chất nguyên thủy

ngấm ngầm trong dân gian, không có tính tri thức gì Nó là đạo của những ngườinghèo khổ.

Nguyễn Xuân Khánh tâm sự: “Tôi đã định viết một cuốn sách về nhữngngười phụ nữ từ lâu Năm 2000, được giao nhiệm vụ viết gia phả cho họ Mạc,được cung cấp đầy đủ tài liệu và những câu chuyện truyền miệng của dòng họ

để chấp bút Và cứ thế, huyền thoại, lịch sử, bà con cứ lần lượt hiện về gây hứngthú cho tôi viết sách - một cuốn sách mang rất nhiều câu chuyện gia đình Bà tổ

Cô bí ẩn trong truyện chính là cụ tôi, bà ba Váy chính là chị họ tôi, vợ một ôngchánh tổng Bà Mõ khốn khổ là hàng xóm gia đình tôi Năm 1938, một câuchuyện bi thương đã xảy ra trong làng tôi, đó là dịch tả Thầy tôi, chị tôi, rồithím tôi lần lượt chết cả Tôi lúc đó mới lên 6, 7 tuổi ngồi trông con mèo cho nókhông nhảy qua xác chị tôi để chị không bị quỷ nhập tràng Thương lắm Lẽ ratôi cứ viết luôn tiểu thuyết về làng Cổ Nhuế nhà tôi, nhưng nếu viết vậy sẽ thiếuđất để nói về văn hóa làng Việt Nam May mắn, tôi đã sống ít nhất 14 năm Phápthuộc ở làng rồi đi Càng sống, càng xa, càng qua nhiều miền đất khác, càngthấy và cảm nhận được những tiếp biến văn hóa, kể từ lúc thầy mất, mẹ đưa ra

Hà Nội thị thành đến lúc này Và bây giờ mới có được cuốn tiểu thuyết Mẫu

thượng ngàn” [85].

Nói như vậy để hình dung ra một quá trình hoàn thành tác phẩm của nhàvăn là không hề đơn giản Có người cho rằng, hoàn thành xong cái đề cương làcoi như đã có tác phẩm trong tay Nhưng với một số nhà văn, quá trình thainghén tác phẩm là một quá trình lâu dài, thậm chí phải viết đi viết lại nhiều lần,với những thay đổi lớn cả về mặt cấu trúc lẫn nội dung bản thảo Với hai tiểu

thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh đã có một

quá trình thai nghén lâu dài trước khi đến với công chúng bạn đọc Nhưng cũngchính có thời gian dài chuẩn bị, nghiên cứu và suy ngẫm nên chất lượng nghệthuật của hai tiểu thuyết này mới cao như vậy Phải có một nền tảng lịch sử nhấtđịnh, rồi lại phải có công phu thâm hậu cộng với tình yêu mãnh liệt đối với đềtài mà mình tâm đắc mới có thể giúp nhà văn đạt được thành công Vốn sống

văn hóa cũng là một yếu tố quan trọng đối với không chỉ nhà tiểu thuyết mà vớibất cứ nhà văn nào

Trong Mẫu Thượng Ngàn, từ các nhân vật lịch sử giữ vị trí trung tâm,

nhân vật đám đông làm thành bối cảnh lịch sử đến cách thức tổ chức thành thếgiới nghệ thuật của tiểu thuyết, dễ dàng nhận ra bàn tay sắp đặt của tác giả trong

khát vọng tìm hiểu và diễn giải về quá khứ Trong tác phẩm Mẫu Thượng Ngàn,

qua khứ đổ bóng lên hiện tại và tương lai, quá khứ đòi hỏi được diễn giải và gópphần quan trọng vào sự diễn giải lịch sử ấy Tựu trung vào mục đích diễn giảilịch sử và văn hóa, lịch sử dường như bị đóng băng, là các cột mốc sự kiện, lịch

sử không có đời sống diễn tiến như đáng ra nó phải có để sinh tạo tiến trình lịch

sử Trong khí đó, huyền thoại được giăng mắc khắp nơi, cả Đông Dương là mộtthế giới huyền bí, mỗi sự tiếp xúc Pháp – Việt đều trở thành cái cớ cho sự thêudệt huyền thoại Huyền thoại là một hiện hữu lịch sử đồng thời là một diễn giảilịch sử Nguyễn Xuân Khánh đã dùng huyền thoại để diễn giải lịch sử Thời gian

đã bị ngưng tụ trong một lát cắt, trong giới hạn của không gian bản địa, để chuẩn

bị cho một cuộc giải phẩu quá khứ Mẫu Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh

chính là một nhu cầu viết lại quá khứ, để ghi nhận và lý giải lịch sử trên phôngnền của một cuộc gặp gỡ, tiếp biến văn hóa Đông – Tây

1.3 Quan niệm về lịch sử và văn hóa của Nguyễn Xuân Khánh trong

quá trình sáng tác Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn

1.3.1 Đối với tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly

Nguyễn Xuân Khánh cho rằng, “có nhiều cách viết tiểu thuyết lịch sử:Tiểu thuyết hoàn toàn gồm các nhân vật lịch sử; Tiểu thuyết gồm những nhânvật lịch sử trộn lẫn những nhân vật hoàn toàn hư cấu; Tiểu thuyết chỉ có nhữngnhân vật hư cấu nằm trong một bối cảnh lịch sử nhất định Nhưng theo tôi, dù ởloại nào, tựu trung đối với người viết có hai vấn đề Thứ nhất, về mặt tư liệu:Cần nắm vững những tư liệu liên quan đến thời kỳ mình viết, từ chính trị, kinh

tế, xã hội đến văn học, văn hóa, triết học Tư liệu càng phong phú thì ngườiviết càng dễ đắm mình vào vấn đề và không khí của thời đại ấy Thứ hai, về hư

cấu: Đã gọi là tiểu thuyết thì phải hư cấu Khi hư cấu người viết vận dụng toàn

bộ văn hóa tinh thần của mình, toàn bộ kinh nghiệm sống của mình Đó là sựtổng hợp, sự hòa trộn nhuần nhuyễn giữa thực và hư, giữa lịch sử và hiện tại,giữa tri thức và cảm thức” [65]

Bất cứ cuốn tiểu thuyết lịch sử nào cũng đều có ánh xạ của đời sống hiệntại Tiểu thuyết do một người hiện tại viết, cho những người hiện tại đọc Vậynhững vấn đề cuốn sách đặt ra không chỉ cần đúng với lịch sử mà còn phải lànhững vấn đề được người hiện tại quan tâm Muốn tác động tới tâm hồn bạnđọc, người viết phải mang những xúc động của mình vào trang sách Theo nghĩa

ấy, cái tôi của người viết bao giờ cũng bộc lộ, chỉ có điều nó kín đáo hay lộ liễu

nay, vẫn chưa có được ý kiến thống nhất về khái niệm tiểu thuyết lịch sử, ngay

cả khi nhà văn khẳng định tác phẩm của mình thuộc thể loại tiểu thuyết lịch sử

đi chăng nữa Trong trường hợp này, nhà văn lại phải làm thêm một công việc lẽ

ra đã quá rõ ràng trong sáng tác, đó là trả lời cho công chúng về loại hình tác

phẩm của mình Trường hợp Mẫu Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh là

một ví dụ Khi được hỏi về hư cấu lịch sử trong sáng tác tiểu thuyết lịch sử, tácgiả cho rằng, tiểu thuyết lịch sử có hai loại Một là viết về những nhân vật nổitiếng trong lịch sử Và người viết không được phép bịa đặt một cách trắng trợn,chỉ có thể hư cấu về tâm lý hoặc thêm những nhân vật hư cấu để soi sáng nhânvật có thực Còn một loại khác là nhà văn xây dựng không khí xưa nhưng nhânvật là nhân vật hư cấu Có một vài nhân vật có thật nhưng chỉ làm bối cảnh chonhân vật hư cấu Và lịch sử chỉ là cái đinh treo Quan niệm rằng tiểu thuyết lịch

sử không phải là kể lại lịch sử, minh họa lịch sử, mà là phản ánh những vấn đềcủa con người hiện tại, vì chúng ta đang viết cho những người đang sống đọc,

cho nên cần phải đề cập đến những điều mà họ quan tâm Người viết lịch sửkhông thể dựng lại đúng hiện thực mà chỉ là cách nhìn về lịch sử, và cách nhìn

ấy, ngôn ngữ ấy được độc giả chấp nhận là được Chính vì thế, loại tiểu thuyếtthứ hai có nhiều đất để người viết dụng võ và người đọc cũng thấy hấp dẫn.Trong tiểu thuyết tất cả là giả định để độc giả rộng quyền hư cấu tưởng tượng,độc giả là người tham dự vào tiểu thuyết, tạo ra những góc nhìn còn ẩn khuấttrong lịch sử

Khi bàn về việc lựa chọn đề tài cho tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly của

Nguyễn Xuân Khánh, ý kiến của Nguyễn Diệu Cầm trên http/svnhanvan.org chorằng: “Rất có lý khi ông khẳng định rằng hư cấu là phương tiện tốt nhất giúpông thực hiện điều đó, khi ông viết tiểu thuyết về nhà Trần, triều đại quyến rũ

ông nhất về lịch sử Vì thế, ông nhấn mạnh: Tiểu thuyết lịch sử càng phải hư

cấu Hư cấu đến mức độ nào ư? Phải hư cấu đến độ chân thực Chỉ có như vậy, nhà văn mới có thể giải mã được lịch sử, từ đó tạo ra thế giới của riêng mình”

[11] Có thể nói rằng, Nguyễn Xuân Khánh thuộc típ những tác giả viết tiểu

thuyết lịch sử mà trình độ hư cấu có nghề, dựa trên nền tảng văn hoá, nghệ thuậtvững chắc, cao cường và thâm hậu

Có thể nói, Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh là tiểu thuyết lịch sử

được viết với một phong cách hiện đại và sức hấp dẫn của nó chính là ở tínhhiện đại của một cuốn tiểu thuyết lịch sử Chính cách viết tiểu thuyết lịch sử độcđáo của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đã buộc người đọc phải đi đến nhận xét

ấy, do khoái cảm thẩm mỹ của cái đọc mà chính cuốn tiểu thuyết ấy đem lại

Không phải ngẫu nhiên, Hồ Quý Ly lôi cuốn trước hết ở cấu trúc vòng tròn, mà nhà văn Nguyễn Xuân Khánh gọi là thủ vĩ ngâm, với chương I mở đầu bằng Hội

thề Đồng Cổ, và chương XIII kết thúc bằng Hội thề Đốn Sơn Để có được kết

cấu tiểu thuyết khiến người đọc bị lôi cuốn không dứt ra được ấy, Nguyễn XuânKhánh đã phải 3 lần viết đi viết lại, trong những năm 1978, 1985, 1995, chưa kểchính ông đã bị thu hút bởi nhân vật lịch sử Hồ Quý Ly ngay từ năm 1970

Nói cách khác, viết tiểu thuyết lịch sử, nhà văn đặt trọng tâm ở việc táihiện một cách sinh động chủ nghĩa anh hùng Việt Nam trong chiến đấu chốngngoại xâm, ca ngợi những võ công oanh liệt, nêu bật những tấm gương danhnhân đã làm rạng rỡ cho non sông đất nước, để qua đó, khơi dậy ở con ngườihiện tại niềm tự hào trước quá khứ đẹp đẽ của dân tộc (Trường hợp ngược lại,khi nhà văn viết về những thất bại trong lịch sử hoặc tái hiện những nhân vậtphản diện, những gương mặt “xấu” của lịch sử, khi đó một bài học hoặc một lời

cảnh tỉnh đã được rút ra từ quá khứ đem trao cho hiện tại) Hồ Quý Ly của

Nguyễn Xuân Khánh chính là một sự tái hiện lại lịch sử của một giai đoạn bihùng nhất của triều đại nhà Trần trước khi quyền lực được chuyển sang tay họ

Hồ Sức hút của lịch sử hay của chính nhân vật lịch sử đã thôi thúc tác giả hoànthành cuốn tiểu thuyết lịch sử vào loại hay nhất của tiểu thuyết Việt Nam nhữngnăm gần đây

1.3.2 Quan niệm về tín ngưỡng văn hóa trong tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn

Khi trao đổi với phóng viên về những thành công của tiểu thuyết Mẫu

Thượng Ngàn, Nguyễn Xuân Khánh đã trình bày quan niệm của mình về nội

dung những vấn đề văn hóa trong sáng tác của mình Khi được hỏi về văn hoá

Việt trong Mẫu Thượng Ngàn, Nguyễn Xuân Khánh cho rằng, “văn hoá Việt có

những lúc thay đổi cực mạnh, tuy nhiên thay đổi đến mức gốc rễ thì không

nhiều Khi viết, tôi đặt văn hoá Việt trong sự thay đổi, trong sự giao thời… Mẫu

Thượng Ngàn không phải chỉ viết về văn hóa làng mà viết về sự tiếp biến văn

hóa, giữa văn hóa Việt và văn hóa Tây Phương, vì vậy mới có hình ảnh có mộtcái đồn của Pháp bên cạnh một ngôi làng” [55] Là vấn đề của văn hoá lúa nước,thờ phồn thực, thờ người mẹ Người Việt ta từ thời chùa Dâu đã thờ Man nương,thờ các thuỷ thần Quan niệm về văn hóa thờ Mẫu Thượng Ngàn trong tácphẩm đó không phải là tính nữ Người Việt cổ thờ người mẹ, người mang nặng

đẻ đau, ôm ấp, chở che, nuôi nấng và chăm bẵm con mình suốt đời, khác hoàntoàn với tính nữ Nếu tính nữ đơn thuần chỉ là tính mềm mại, uyển chuyển, tính

nhu… thì Mẫu Thượng Ngàn vẫn có tính nữ nhưng đó là tính nữ phát triển lên

trọn vẹn là tính mẫu… Khi được hỏi về vấn đề khái niệm “tiếp biến văn hoá,

giữa văn hoá Việt và văn hoá Tây phương” mà mình triển khai trong Mẫu

Thượng Ngàn, Nguyễn Xuân Khánh cho rằng, “Nói là văn hóa Tây Phương thì

đúng hơn, mà cụ thể ở đây là nước Pháp Người Pháp sang nước ta mang theonhiều đau đớn nhưng đồng thời kéo theo cả văn hóa Tây Phương du nhập vàonước ta, một đất nước thuần tuý thuộc nền văn minh nông nghiệp lúa nước,nghèo nàn lạc hậu Chiến tranh bao giờ cũng kéo theo văn hoá Kẻ xâm chiếm,ngoài chiếm đất bao giờ cũng muốn thuần phục cả con người, cả văn hoá Người Pháp cũng thế, họ cũng muốn chúng ta thần phục họ và con đường họlàm ngoài bạo lực là tôn giáo Cuộc xâm lược ấy làm người Việt Nam mình tỉnhgiấc Văn hoá làng mà người Trung Hoa xâm chiếm hàng nghìn năm nhưngkhông đụng chạm gì được tới văn hoá làng, họ không đủ sức thâm nhập được”[55] Còn vấn đề tại sao lại lựa chọn Mẫu Thượng Ngàn làm đối tượng miêu tả

về tín ngưỡng người Việt trong tác phẩm, nhà văn cho rằng, “Đạo mẫu có từ lâulắm rồi, là đạo dân gian nhưng bị tầng lớp thống trị coi thường Giá như có mộtnhà tri thức thông tuệ nào đó thổi vào nó những triết lý, thì nó không khác gì tôngiáo với sức sống rất mạnh Trên đỉnh Tam đảo có đền mẫu, trên đỉnh Ba Vìcũng có đền Mẫu, ta có ông Hoàng Mười, ông Hoàng Bảy, Bà chúa Ba v.v…đấy là chưa kể đến nhưng ngôi chùa làng, những ngôi đền bao giờ cũng có nơithờ mẫu Đấy là sự hỗn dung tôn giáo Đạo mẫu có sức cuốn hút lớn không chỉhấp dẫn về mặt âm nhạc như hát xá, hát cờn, hát dọc v.v… mà còn là chuyệntâm linh, xoa dịu con người Thực là bây giờ chúng ta nhìn những đền mẫu nổitiếng thì đâu cũng là Mẫu Thượng Ngàn hết ” [55]

Theo nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh, trong công trình “Tục thờ mẫu và

những truyền thống văn hóa dân gian ở Việt Nam” cho rằng, trong đời sống tâm

linh của người Việt Nam đã từng tồn tại nhiều hình thức tín ngưỡng tôn giáokhác nhau Đó là các tục thờ cúng tổ tiên, rồi mở rộng ra là thờ Thành Hoàng

(được coi là tổ tiên làng xóm) gồm các nhân thần tức là những con người có

thật, có nhiều công đức với dân, như các anh hùng trong lĩnh vực chiến đấu, các

vị lập ra làng xóm, các tổ nghề… Cũng có thể là các nhiên thần tức nhân vật

tượng trưng cho các thế lực thiên nhiên hoặc do óc tưởng tượng của con ngườitạo ra nhân một sự kiện xã hội, nhân sinh nào đó Từ tín ngưỡng thờ cúng tổtiên, thờ cúng thần, đặc biệt ở người Việt có tín ngưỡng thờ Mẫu Một số nhànghiên cứu muốn coi tục thờ Mẫu cũng là một đạo, một tôn giáo dân gian sơkhai Mẫu là Mẹ Tục thờ Mẫu có thể là dư âm của tục thờ Nữ Thần thời cổ đại

Dù sao, đến thời trung đại, Mẫu đã được thờ ở các đền, phủ.Trong thần điện của

“Đạo” này có các hàng Đứng đầu là “hàng Mẫu” với các Mẫu Thượng Ngàn,Mẫu Thoải và Mẫu Liễu Hạnh Hai vị trên có nguồn gốc là các nữ thần núi rừng

và sông nước Vị dưới được chỉ định cụ thể là một phụ nữ quê ở Vân Cát, huyện

Vụ Bản, tỉnh Nam Định, sống khoảng thế kỉ thứ 16 nhưng là con gái của NgọcHoàng đầu thai xuống hạ giới, nên có nhiều phép thuật li kỳ Dưới hàng Mẫu làcác “hàng” Quan (quan lớn Triệu Tường, quan lớn Tuần Tranh…), Chầu (Chầu

Đệ Nhất, Chầu Đệ Nhị…), Ông Hoàng (Hoàng Đôi, Hoàng Mười…), Cô (Cô

Bơ, Cô Chín…), Cậu (Cậu Bơ, Cậu Bé…), rồi Ngũ hổ, rắn (Ông Lốt)… gọichung là Chư vị

Vì chưa phát triển thành một tôn giáo mà còn ở dạng một tập tục thờ cúngnên đạo Mẫu chưa được điển chế hóa như Phật giáo, Thiên Chúa giáo cho nênmỗi thời, mỗi vùng việc thờ cúng có sự khác biệt Như gọi là Tam Tòa ThánhMẫu, nhưng có người lại nêu là bốn tòa: Mẫu Thiên, Mẫu Địa, Mẫu ThượngNgàn, Mẫu Thoải và coi bà Liễu Hạnh chính là Mẫu Thiên Hoặc gọi là ngũ vịquan lớn nhưng rồi có nơi lại cho là những mười vị Nơi thờ các Mẫu cùng cáchàng quan, hàng chầu,… gọi là đền Nhưng tùy từng địa phương, thần điện được

bổ sung thêm, nào là Trần Hưng Đạo, Phạm Ngũ Lão, Bà Chúa Kho, các ôngquan lớn Tuần Tranh, Triệu Tường và nhiều Quan, nhiều Cô, Cậu khác nữa…Đền nào mà chủ thể thờ cúng chính là bà Liễu Hạnh thì gọi là Phủ, Phủ nổi tiếngnhất là Phủ Dày ở ngay làng quê của bà (Nam Định) Đền thờ Mẫu mà đặt trongkhuôn viên chùa thì gọi là điện Mẫu Ngoài ra trong nhiều gia đình cũng có các

tĩnh, các am để thờ Mẫu Tục thờ Mẫu và Chư vị vốn phát sinh ở miền Bắc Vào

đến miền Nam, “đạo” này đã đưa vào thần điện của mình các nữ thần trong tínngưỡng thờ cúng địa phương, như Thánh Mẫu Thiên Y-a-na (Huế), Thánh MẫuLinh Sơn (Tây Ninh),… Trong thực tế thờ cúng của “đạo” Mẫu có sự hội nhậpcác hình thức của nhiều tôn giáo khác, chủ yếu là Đạo giáo Ngày nay, vì được

coi là tín ngưỡng bản địa nên nhiều đền, phủ vốn bị hư hỏng, đổ nát trong chiến

tranh, nay đang được khôi phục hồi, sửa chữa và hoạt động trở lại

Đất nước ta hình thành trên cơ sở một nền nông nghiệp lạc hậu, chịu ảnhhưởng của khí hậu khắc nghiệt, địa hình phức tạp Bị các thế lực ngoại bangxâm chiếm, cảnh nội chiến phân tranh đã đẩy dân tộc đến chỗ bế tắc bị kìm hãmtriền miên… Trước hoàn cảnh bất thuận ấy, người Việt cổ cùng các thế hệ kếtiếp đã có sự đấu tranh sinh tồn; vừa giữ gìn bản sắc dân tộc, sáng tạo ra nền vănhóa, văn minh riêng trong đó có tục thờ Nữ thần nông nghiệp Việc thờ Phật ởViệt Nam cùng một số nước Đông Nam á cũng có sự ảnh hưởng của tục thờMẫu bản địa, cụ thể là sự xuất hiện của Phật Bà Quan Âm, một dung hợp màusắc giữa Phật giáo Việt Nam với ấn Độ, Trung Hoa, Triều Tiên Còn ManNương trong huyền thoại Tứ Pháp là nét riêng trong của dân tộc Việt với sự hàihòa của sứ đạo Thiên Trúc Riêng tục thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh là nét độc đáomang bản sắc của dân tộc vùng lúa nước, vùng châu thổ sông Hồng và các tỉnhtrong cả nước có mối liên quan Từ trên năm thế kỷ nay, tục thờ Mẫu Liễu Hạnhsong song tồn tại cùng Đạo Phật, cũng như tín ngưỡng thờ Thành Hoàng, thờdanh nhân, danh tướng có công với đất nước Tâm thức dân gian tôn vinh MẫuLiễu Hạnh trong hàng “Tứ bất tử” Việt Nam, công đức lớn lao như Phù ĐổngThiên Vương, Chử Đồng Tử tiên ông và Tản Viên Sơn Thánh là những bậcthánh thần cao đạo, đức trọng, công lớn với nước, với hậu thế từ buổi bình minhlịch sử, mãi mãi tồn tại trong đời sống tinh thần dân tộc Người xưa đã ghi nhận

hiện tượng nữ thần Liễu Hạnh công chúa là một sự kỳ lạ, qua sách Truyền kỳ

tân phả do nữ sĩ tài danh Đoàn Thị Điểm viết Nguyễn Công Trứ viết Liễu Hạnh công chúa diễn âm cùng nhiều tác giả viết một số bài về Thánh Mẫu Liễu

Hạnh… Song trong ý niệm dân gian thì lai lịch của Mẫu trên lãnh thổ Việt Nam

vô cùng phong phú Nó không bó hẹp trong thư tịch Hán Nôm, bi ký mà lanrộng trong truyền thuyết khắp các lũy tre xanh, trong các bài văn chầu, thơ cacùng những hoạt động tín ngưỡng, lễ hội…Nó không chỉ thể hiện ở Phủ Dầy –Nam Định, Sòng Sơn, Phố Cát, Phủ Tây Hồ, Lạng Sơn, Ninh Bình… mà xuấthiện khắp mọi nơi Hình bóng bà chúa Liễu như cây tùng, cây bách bao trùmcho tất cả các vị thần linh khác, giúp các vị âm thần, dương thần dựa bóng Mẫu

để âm phù cho nước cho dân, cứu chữa cho dân gian khỏi bệnh tật, đói nghèo…Dân gian tôn vinh Mẫu là mẹ của thiên hạ, sánh cùng Hưng Đạo Đại Vương thờiTrần, hoặc Bát Hải Vua cha là những danh thần, danh tướng hơn Mẫu hàngtrăm, hàng ngàn năm tuổi

Mẫu Liễu Hạnh xuất hiện khi xã hội có đủ yếu tố chủ quan, khách quancủa tâm thế xã hội Nó biểu hiện truyền thống tín ngưỡng văn hóa nguyên thủycủa dân tộc Nó cũng thể hiện xu hướng bài trừ “vọng ngoại” do đó mà diện mạotục thờ Mẫu Liễu Hạnh vừa phong phú, đa dạng, vừa có ý nghĩa độc lập tự chủ

Và mặc dù dân chúng đã, đang cảm nhận sự hư hư, thực thực, có sự bán tín bánnghi với thần tượng Mẫu Liễu mờ mờ ảo ảo Ấy vậy mà theo dấu vô hình vẫntìm hương sắc, tiềm ẩn một sử thi vĩnh cửu văn hóa Việt Nam Đạo Mẫu xuấtphát từ tín ngưỡng dân gian nguyên thủy, với sự tiếp nhận văn hóa nhân loại,biến thành một tôn giáo bản địa, cùng các tôn giáo khác song song tồn tại nhằmđấu tranh đòi quyền sống, đòi sự công bằng, bình đẳng trong xã hội nên đượcdân chúng bảo tồn, đời đời bất tử

Tham vọng giải mã quá khứ của Nguyễn Xuân Khánh không chỉ dừng lại

ở giai đoạn đầu thế kỷ XX với những tiếp xúc Pháp – Việt, cái mà ông hướng tớichính là chiều sâu văn hóa của dân tộc làm thành sức sống Việt Nam Khi vănhóa trở thành nhân vật trung tâm, xuyên suốt thì thời gian thực tế của các diễnbiến lịch sử (kể từ khi Nhụ theo Trịnh Huyền về làng Cổ Đình đến khi cô trở lạiđây với cái thai của Julien Messmer) trong vòng vài năm đã mất đi vị thế sinhtạo tiến trình lịch sử bởi sự mở rộng của thời gian truyện kể Từ câu chuyện về

một làng quê, làng Cổ Đình, thành câu chuyện của một vùng bán sơn địa, mộtViệt Nam từng bước trở thành thuộc địa Từ số phận của một vài nhân vật, thành

số phận của nhiều thế hệ, số phận của cả dân tộc trong suốt chiều dài lịch sử

1.4 Tiểu kết

Có thể nói, lịch sử và văn hóa Việt Nam là một trong đề tài được nhiềunhà văn quan tâm, đó là cơ sở cho thành công của nhiều tác phẩm tiểu thuyếtviết về hai mảng đề tài này, đặc biệt là đề tài lịch sử Viết về lịch sử quá khứ củađất nước bằng cảm quan của người hiện tại chính là một cách nhìn nhận, một sựdiễn giải, đánh giá về lịch sử của con người hôm nay với những tâm thế khácnhau Đó không đơn thuần là sự ngợi ca hay lên án một con người cụ thể tronglịch sử mà sự nhận thức mới về những điều đã từng xảy ra, trong một tâm thếmới Đội ngũ nhà văn tham gia viết tiểu thuyết lịch sử và số lượng tác phẩmđược xuất bản trong thời gian qua cho thấy đề tài lịch sử vẫn đang được quantâm khai thác và chưa có dấu hiệu cạn kiệt

Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh là một trong số ít những tác giả viết tiểuthuyết lịch sử đã gặt hái được những thành công ngoài mong đợi ở tuổi ngoài

70, trải qua những thăng trầm trong hoạt động nghề nghiệp và chỉ trong một thờigian ngắn xuất bản hai tác phẩm mà tác phẩm nào cũng đạt giải thưởng cao, gâyđược ấn tượng tốt đẹp trong công chúng bạn đọc vốn mỗi ngày một ít đi Có thểnói, Nguyễn Xuân Khánh là một hiện tượng khá đặc biệt Chính vì lẽ đó, nghiêncứu về Nguyễn Xuân Khánh và sáng tác của ông là một việc làm cần thiết, nhất

là trong trong bối cảnh những tranh luận về tính chất thể loại của Mẫu Thượng

Ngàn vẫn còn chưa đi đến hồi kết.

Hệ thống nhân vật trong Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn được lựa chọn

và xây dựng dựa trên hai định hướng Hồ Quý Ly là tập hợp những nhân vật lịch

sử trong giai đoạn lịch sử cuối đời Trần - đầu đời Hồ, thời điểm lịch sử cho phépnhân vật có điều kiện bộc lộ hết những nét tính cách của mình Đó là cuộc đấutranh giữa cũ và mới, giữa cải tổ và bảo thủ, là cuộc chuyển mình đau thương

của dân tộc trong một thời điểm lịch sử Trong khi đó, Mẫu Thượng Ngàn lại

quan tâm đến chiều sâu văn hóa của dân tộc trong cuộc đấu tranh với sự xâmlược văn hóa của ngoại bang Cũng chính trong cuộc đấu tranh đó, bản sắc vănhóa dân tộc đã được khẳng định, kẻ đô hộ văn hóa đã thất bại và một lần nữa sự

lý giải về sức sống văn hóa của người Việt lại được đưa ra dưới hình thức mộttác phẩm tiểu thuyết Hình tượng Mẫu Thượng Ngàn hay là bản chất sức mạnhcủa lịch sử văn hóa xã hội Việt Nam đã được khai thác và lý giải một cách tinh

tế nhưng cũng không kém phần bạo liệt

Chương 2

NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT HỒ QUÝ LY 2.1 Hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly

2.1.1 Nhân vật có thật trong lịch sử

Sự có mặt của những nhân vật có thật trong lịch sử là tất yếu đối với bất

cứ một tiểu thuyết lịch sử nào, bởi vì mỗi thể loại văn học đòi hỏi kiểu nhân vậtnhất định cho riêng nó Tiểu thuyết lịch sử đương nhiên là viết về các sự kiệnhoặc nhân vật lịch sử, thiếu một trong hai yếu tố đó, không thể gọi là tiểu thuyếtlịch sử Tất nhiên để tạo nên đặc trưng thể loại tiểu thuyết lịch sử, còn cần đến

nhiều yếu tố khác Hồ Quý Ly cũng không phải ngoại lệ Tác phẩm có đến trên

dưới năm mươi nhân vật có thực đã từng tồn tại trong lịch sử dân tộc Từ nhânvật trung tâm Hồ Quý Ly đến hình ảnh những vị vua cuối cùng cả nhà Trần:Trần Nghệ Tông, Trần Phế Đế, Trần Thuận Tông, Trần Thiếu Đế; những bàhoàng như Đôn Từ hoàng phi, Minh Từ hoàng phi, công chúa Huy Ninh, hoànghậu Thánh Ngẫu đều được khắc họa theo đúng vị trí thực trong lịch sử vàquan hệ thân tộc Những vị tướng lĩnh tài ba thời Trần giữ nhiều chức vụ quạntrọng trong triều đình và có công trong nhiều cuộc đấu tranh chống ngoại xâmhoặc trấn giữ nơi miền biên ải: Trần Khát Chân, Trần Nguyên Hàng, TrầnNguyên Uyên, Đặng Tất,… đến cả nhà sư Phạm Sư Ôn, tướng cướp NguyễnNhữ Cái phất cờ khởi nghĩa, hay vua Chiêm Thành là Chế Bồng Nga đều lànhân vật có thật làm nên diện mạo chính sự từng có trong sử sách thời cuối đờiTrần Họ hiện lên vừa như ngoài đời thực của thời bấy giờ, gắn liền với thờigian, năm tháng, địa điểm mang dấu tích lịch sử, nhưng đồng thời cũng mangnhững tính cách, tâm trạng và số phận của nhân vật tiểu thuyết G.Lukacs từngnói: “Các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử phải sinh động hơn các nhân vật lịch

sử, vì các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử được trao cho sự sống, còn các cá

nhân lịch sử thì đang sống” Tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh

đã làm được điều đó Nhà văn đã phối hợp khá nhuần nhuyễn tính chính xác sửliệu và hư cấu tưởng tượng Và, trong xây dựng nhân vật lịch sử cả hai yếu tố ấyđược ông sử dụng với một liều lượng vừa đủ Không quá nghiêng về trung thànhvới nguyên mẫu nhân vật đã phần nào hình thành trong người đọc qua những tưliệu lịch sử, mà cũng không gây sốc khi hư cấu tưởng tượng Dường như vớiNguyễn Xuân Khánh, cái gọi là “giới hạn của sự bịa đặt” trong việc xây dựngnhân vật lịch sử là nằm trong cái ngưỡng của việc đặt ra những “khả năng”,những cái “có thể” mà không phải phủ định, có ảnh hưởng nhưng không bị lạmdụng quá mức từ “tiếng gọi của trò chơi” (Minlan Kundera) đang là xu hướngmới của tiểu thuyết Điều đó tạo nên độ an toàn nhất định cho tác phẩm, cũngchứng tỏ sự chừng mực của một ngòi bút đã trải nghiệm với cuộc đời Nhưngdẫu sao, chừng ấy cũng đã có thể khẳng định khuynh hướng “tiểu thuyết hóa

lịch sử” của Nguyễn Xuân Khánh thể hiện trong Hồ Quý Ly Điểm qua một vài nhân vật tiêu biểu trong Hồ Quý Ly, giúp ta có một cái nhìn cụ thể hơn về sự

dụng công của Nguyễn Xuân Khánh trong việc xây dựng nhân vật cho tác phẩmcủa mình

Nhân vật nên nhắc đến trước tiên là Trần Nghệ Tông, ông vua có thựcquyền cuối cùng của nhà Trần Nghệ Tông hoàng đế tên húy là Trần Phủ, conthứ ba của vua Trần Minh Tông, ở ngôi vua 3 năm và làm thái thượng hoàng 27năm cho ba đời vua: Trần Duệ Tông, Trần Phế Đế và Trần Thuận Tông NhàTrần lúc suy vi, bắt đầu từ ông vua Trần Dụ Tông ăn chơi xa xỉ, hoang dâm vô

độ Dương Nhật Lễ nối ngôi (với loạn phường chèo) và cũng hoang dâm vô độ,

cờ bạc rượu chè Nhật Lễ bị giết và Nghệ Tông lên ngôi, Nghệ Tông là ông vuabiết chú trọng tới văn hiến Theo nhận xét của thầy học Chu Văn An, NghệTông “là người sáng suốt nhân từ”, là người nổi tiếng vua hiền, thuần hậu, chămchỉ Tuy muốn thay đổi, chỉnh đốn cương thường trong nước nhưng lại sợ nhiễu

sự, không dám làm “Mưu sâu kế lạ ư? Ông đã có Quý Ly sát cánh làm chân taythủ túc… công việc triều chính khó khăn ư? Ông đã có Cang Chính Vương Trần

Sư Hiền, và Tư đồ Trần Nguyên Đán phò tá… Còn việc quân sự, ông giao hếtvào tay Phủ quân tướng quân Trần Nguyên Uyên” [46, 123] Ba năm trung hưngnhà Trần của Nghệ Tông, đất nước Đại Việt vô sự, lại không đói kém, mất mùa

và có cơ hưng thịnh Sau vụ xâm lấn của Chế Bồng Nga, Nghệ Tông nhườngngôi cho em trai là Trần Kính, tức Duệ Tông hoàng đế và Nghệ Tông lên làmthái thượng hoàng, nhân dân quen gọi là Nghệ hoàng

Nhân vật thứ hai, cũng là một ông vua, Trần Duệ Tông Duệ Tông làngười hữu dũng vô mưu, như lời nhận xét của Chế Bồng Nga, “vua nước họ làngười kiêu ngạo” Qua việc Sử Văn Hoa đoán giấc mộng của Duệ Tông, càngchứng tỏ con người này không có nhiều mưu mẹo và xứng tầm của một bậcquân vương của một triều đại có nhiều chiến tích trong chiến tranh giữ nước.Làm vua trong bối cảnh “quân Chiêm Thành do vua Chế Bồng Nga chỉ huy đãmấy lần tấn công, uy hiếp, đại binh của họ tiến gần sat kinh đô Những nô tì theonhà sư Phạm Sư Ôn nổi loạn đã tràn vào Thăng Long, đốt phá ba ngày đêm VuaTrần Duệ Tông đem quân vào đánh Chiêm Thành bị tử trận Vua Trần Phế Đế bịông vua già truất ngôi rồi giết chết Ông vua già Trần Nghệ Tông làm tháithượng hoàng suốt ba đời vua Nghệ Tông cho con út là Thuận Tông lên ngôivua Đất nước chao đảo thế này mà quyền hành lại nằm trong tay một ông vuagià và một ông vua trẻ nít Trong khi đó, thế lực của quan thái sư Quý Ly thìcàng ngày càng mạnh” [46, tr.15]

Nhân vật thứ ba là ông vua trẻ Trần Thuận Tông Trần Ngung lên làm vuanăm 1388, khi mới mười ba tuổi Là một vị vua “giống cha một cách lạ lùng, từkhuôn mặt khôi ngô đến cái vóc dáng gày guộc, thâm trầm, từ nết chăm chỉ đọcsách đến đức độ nhân từ hiếm có, sự nhân từ mà người đời vẫn hằng ca tụng ởcác đấng minh quân” [46, tr.159] Ông được lập làm vua với nhiều lẽ; phần vì làcon út lại giống cha, thứ hai là vì ông hiền, mà theo ý của Nghệ Tông hiền làđức tính quan trọng nhất của một ông vua; thứ nữa là bởi ông là người thôngminh sáng láng Nhưng trong lòng Thuận Tông không bao giờ muốn làm vua,ông chỉ thích đọc sách, thích tìm hiểu về đạo, thích trở thành kẻ tu hành, muốnmột cuộc đời nhàn rỗi, sống ngoài vòng cương tỏa Tuy làm vua, nhưng mọi

quyền hành trong triều đều do một tay thượng hoàng quyết định với can giáncủa Quý Ly Cuộc gặp gỡ với ông đạo sĩ già tại “Thanh Hư Quán” như là mộttiền định cho Thuân Tông sau này lánh mình ẩn dật

Sau vụ Định Vương Ngạc bị giết chết, Thuận Tông hóa điên Cuộc gặp gỡvới cô hầu Trần Ngọc Kiểm cộng với bài thuốc bí truyền của Nguyễn Điền cứuđược Thuận Tông khỏi điên Khỏi bệnh, Thuận Tông lại trở về với con người chỉbiết đạo nghĩa thánh hiền, chỉ muốn đọc sách và mơ về một am cỏ trồng toàn liễuxanh Sau khi Nghệ Tông băng hà, Thuận Tông bỏ đến quán Ngọc Thanh thuộcvườn Ngự Uyển suốt ngày đắm mình trong cõi tu tiên, muốn xa hẳn nơi phồn hoa

đô hội Trước kia Trần Thái Tông bỏ Thăng Long, một mình lên Yên Tử đi tu,quần thần nhà Trần bấy giờ đã lên đây vời vua về, nhưng cuối cùng Thái Tôngvẫn đi tu Nay, Thuận Tông tìm về vùng Bình Than, đến am cỏ Thanh Hư Độngtrong chuyến đi cùng Thánh Ngẫu nhưng chuyến đi đó cũng giống như sự chuẩn

bị cho chàng trở về với ước nguyện của mình Ngay cả khi Trần Khát Chân đếnquán Ngọc Thanh trong vườn Ngự Uyển để mong khuyên nhủ Thuận Tông hồicung, nhưng mọi nỗ lực của Khát Chân cũng vô ích Thuận Tông không phải làngười thiếu đức làm minh quân, nhưng ông đã nhận ra một thực tế “Ngôi báutiếng là của ta nhưng có thực là của ta đâu Bên ta, còn biết bao người giữ tay talại, bịt miệng ta lại”… “vị quân vương chẳng có quyền lực gì”

Một nhân vật quan trọng trong triều đình nhà Trần bấy giờ là Thượngtướng, Vũ Tiết Quan Nội Hầu Trần Khát Chân Theo lời giới thiệu của Hồ Quý

Ly, “Con người này chín chắn, chững chạc, khoảng 40 tuổi Đó là đô tướng TrầnKhát Chân… Vị đô tướng trẻ này tinh thông binh pháp, dòng dõi Bảo NghĩaVương Trần Bình Trọng Ông ta chỉ huy quân Thánh Dực Đã có lần dưới quyềnthần đánh nhau với Chiêm Thành Thần ưng nhất người này ở điểm vô cùngbình tĩnh” [46, tr.222] Nghệ hoàng cũng cho rằng, “Ta biết Khát Chân từ nhỏ.Cái khác ta không biết, chứ riêng lòng trung nghĩa của Khát Chân rất đang tincậy” Được Nghệ hoàng giao trọng trách trong trận chiến chống lại quan ChếBồng Nga, nhờ sự tạo phản của Ba Lậu kê mà giết được Chế Bồng Nga, đại

thắng quân Chiêm Thành Được Nghệ Tông phong tước hầu và được phong đấtTrại Mai Nghệ hoàng còn nói, “Trẫm muốn khanh luôn ở gần trẫm, sợ nhữnglúc thời tiết chẳng thuận hòa, có sự biến” Khi dạy Bùi Bá Kỳ, Trần Khát Châncho rằng, “Ngươi đọc nhiều kinh sử Trung Hoa, ngươi biết rằng ở bên đó, mỗikhi một ông vua thất thế, người ta thường vội vả chạy sang cầu cứu ngoại bang.Nhưng đó là chuyện bên Trung Hoa Còn ở Đại Việt ta, hoàn toàn khác hẳn.Nhà ngươi đọc sử nước nhà, có thấy một hoàng thân quốc tích người Việt thấtthế nào đi cầu cứu ngoại bang mà để lại tiếng thơm cho đến đời sau? Chính ta đãchặt đầu Trần Nguyên Diệu… Thật nhơ nhuốc… nhơ nhuốc! Ta là người Việt!Ngươi hãy nhớ cho kỹ Ta là người nước Nam!” [46, tr.286] Câu nói đó củaKhát Chân chứng tỏ ông là người đặt lợi ích của quốc gia, dân tộc lên trên lợiích của dòng họ Nguyễn Xuân Khánh khi miêu tả nhân vật này, đã dành nhiềutình cảm kính trọng cho một vị tướng có nghĩa khí

Bên cạnh nhân vật chính là Hồ Quý Ly, người ta chú ý nhiều đến nhân vậttrung tâm là Hồ Nguyên Trừng Đây là nhân vật có mặt từ đầu chí cuối tácphẩm, tham gia với tư cách vừa nhân vật và là người kể chuyện Trong sử sách,

Hồ Nguyên Trừng là con trai Hồ Quý Ly, vốn là người ham văn chương, giỏi vềkiến trúc và đóng thuyền Nhà Minh xâm lược Đại Việt, cả mấy cha con (HồQuý Ly, Hồ Nguyên Trừng, Hồ Hán Thương, Hồ Tùng) đều bị bắt làm tù binhđưa về Trung Quốc Hồ Quý Ly và Hồ Hán Thương bị giết nhưng Hồ NguyênTrừng vẫn được trọng dụng Minh Thành Tổ cho ông giữ chức thị lang BộCông, chuyên lo việc chế tạo vũ khí và xây dựng cung điện Hồ Nguyên Trừnghiện lên trong tư thế của một trí thức lớn Sống trong thời buổi “thiên túy” nênông đắm mình trong ca vũ và tửu sắc Không phải là người không biết mưu việclớn, ông hiểu những điều cha mình làm nhưng không đồng ý với cách thức củaThái sư Cuộc đời Hồ Nguyên Trừng là một bi kịch của trí thức lớn Ông thấmnhuần ý thức của một người con trung thành với cha, thủy chung với tình yêucủa Thanh Mai, vừa muốn chạy trốn khỏi cung điện nhiều cạm bẫy để đến với

“núi rừng Yên Tử” nhưng cũng muốn mưu việc lớn theo chí nam nhi Trong

nhân vật này, luôn có sự đấu tranh giằng xé, là cầu nối giữa hai phe cách tân vàbảo thủ Ông thường được Hồ Quý Ly hỏi ý kiến mỗi khi mưu đại sự HồNguyên Trừng vừa phải đối phó với cả vừa tự chọn cho mình một con đường đikhác Với Trần Khát Chân, ông là bạn vong niên tri kỷ, với Hồ Quý Ly, ông làđứa con trung hiếu, đối với triều đình, ông là một triều thần, là con rể của nhàvua Khi cưới công chúa Quỳnh Hoa, ông trở thành vật trao đổi, là con mồitrong tay Hồ Quý Ly mà con cá chính là họ nhà Trần Nhà văn Nguyễn XuânKhánh đã xây dựng thành công nhân vật Hồ Nguyên Trừng Ông vừa giống với

sử sách nhưng lại sinh động hơn nhiều, đúng với đặc trưng của một nhân vật tiểuthuyết lịch sử Hồ Nguyên Trừng vừa là một nghệ sỹ có tâm hồn phóng khoánglại vô cùng hiểu biết sự được thua trên cõi nhân gian này Ông không thích tranhgiành lợi ích cá nhân, chỉ mong thiên hạ được bình yên, không giết chóc Chính

Hồ Quý Ly đã từng nhận xét: “Xưa kia, ta ra câu đối muốn làm hòn đá nhỏnhưng sẽ có lúc làm mây làm mưa vần vũ trời đất, con đối lại rằng chỉ muốn làmcây tùng nhỏ nhưng sẽ làm rường cột chống đỡ ngôi nhà, ta hiểu cái chí của con,cái chí của kẻ khoáng đạt, coi danh lợi chỉ là đám mây trôi…” [46, tr.797]

Có thể nói, Nguyễn Xuân Khánh đã thành công trong việc xây dựng cácnhân vật lịch sử, những nhân vật có thật Nhà văn đã làm cho nhân vật trở nênsống động hơn bằng những chi tiết nghệ thuật hư cấu xung quanh các mối quan

hệ của nhân vật Người đọc có cảm tưởng như đang được sống cùng đời sốngvới nhân vật Chính vì lẽ đó, lịch sử trở nên gần gũi và dễ hiểu hơn nhiều Thực

ra, đối với một đất nước có lịch sử lâu đời và vô cùng sinh động như nước ta,nhưng còn rất nhiều điều nằm trong vòng bí mật, việc tiếp xúc với chính sửkhông dành cho tất cả mọi người, dù rất quan tâm Các tác giả tiểu thuyết lịch sử

đã “bổ sung cho chính sử”, làm cho lịch sử trở nên hấp dẫn hơn

2.1.2 Nhân vật hư cấu

Dù cho rằng toàn bộ vấn đề là ở cấu trúc, nhưng chính cái cấu trúc của Hồ

Quý Ly lại là kết quả nghệ thuật hư cấu của Nguyễn Xuân Khánh Để làm nổi

bật nhân vật chính, Nguyễn Xuân Khánh sáng tạo ra hàng loạt nhân vật phụ

không hề được ghi chép trong chính sử, nhưng lại hoàn toàn ăn nhập với guồngchuyển động của tâm lý và tính cách các nhân vật chính Như thế, để hư cấu

trong tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly, nhà văn đã phải huy động tài nghệ hư cấu

trên một nền tảng kiến thức đầy đặn của Việt Nam học, sử học, dân tộc học, triếthọc Đông - Tây và một sự trải nghiệm đời sống cũng thật là dày dặn Thật có lýkhi nhà văn Nguyễn Xuân Khánh quan niệm rằng: Tiểu thuyết lịch sử cũng làtiểu thuyết

Là tiểu thuyết, Hồ Quý Ly còn là thế giới của hơn ba mươi nhân vật hư

cấu, hoàn toàn là của tác giả Ở những sáng tạo riêng này, nhà văn đã chứng tỏnăng lực tưởng tượng và gửi gắm những thông điệp chủ quan của mình, nhưngngười đọc vẫn thấy được rất rõ màu sắc lịch sử của thời đại

Nhân vật Sử Văn Hoa là một hư cấu đặc sắc của Nguyễn Xuân Khánh,khiến người đọc gợi nhiều liên tưởng đến nhà sử học nổi tiếng trong lịch sử cổđại Trung Hoa là Tư Mã Thiên Thời xưa, triều đại nào cũng có những nhà chép

sử cho triều đại mình như vậy Chỉ có điều, ít ai say mê với lịch sử dân tộc” suốtđời ghi chép sử đi tìm hồn núi sông, dù trong tù ngục vẫn giải một câu đố về sựthái hòa dân tộc”, với “Hoài bão là phải viết một cuốn quốc sử thật đànghoàng, thật trung thực” như ông, và ít ai dưới thời ấy lại thiết tha, day dứt với ýnghĩ “cần phải nói ra sự thật” như ông Qua ngòi bút của Nguyễn Xuân Khánh,

Sử Văn Hoa còn đọc và giải mã được cả những giấc mơ, từ giấc mơ của HồNguyên Trừng thủa nhỏ, cho đến những giấc mơ của các bậc đế vương: TrầnDuệ Tông, Trần Nghệ Tông Và, điều đáng nói là Sử Văn Hoa không sợ quyền

uy mà né tránh, ngay cả trước một người tham vọng đế vương nổi tiếng đa sátđáng sợ như Hồ Quý Ly, Sử Văn Hoa vẫn nói lên sự thật cho dù có thể bị sát hạihay tù tội Giữa thời buổi các phe phái tranh giành quyền lực, Sử Văn Hoa là

người khách quan nhất trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly Là người không biết sợ đã

từng dâng tấu biểu can ngăn việc thiên đô, với lý lẽ “Cốt ở đức, không cốt ở nơihiểm trở” bị Hồ Quý Ly tức giận; nhưng khi nghe âm mưu của thượng tướngTrần Khát Chân yêu cầu phải viết cả một cuốn sách, vạch ra đủ mọi tội ác từ

cuộc sống tư riêng đến việc triều chính để chống lại Hồ Quý Ly, thì Sử Văn Hoa

đã từ chối: “Ta là người bị Quý Ly hành hạ nhiều Nhưng lúc này còn quá sớm

để khen chê ông ta Chỉ biết rằng đất nước mình đang cần lột xác, Quý Ly làmột người đầy táo bạo Một kẻ cướp phải có gan: trên đầu nào biết có ai Ông ta

là một con người trên đầu dám “trên đầu chẳng có ai” Ta không thích ông ta,nhưng cũng không muốn viết cuốn sách mà thượng tướng đã giao cho” Có thểnói, Sử Văn Hoa là nhân vật đã thay nhà văn phát biểu cách nhìn nhận đánh giá

về con người và các hiện tượng lịch sử Đồng thời, với nhân vật hư cấu này,Nguyễn Xuân Khánh còn muốn gửi gắm quan niệm của mình về mẫu hình lýtưởng của một nhà sử học chân chính; ấy là biết lắng nghe hồn nước, gắn bó vớiđời sống nhân dân, trung thực, không sợ quyền uy để nói lên sự thật lịch sử, sự

thật của lòng người trước thời cuộc Không có Sử Văn Hoa, có lẽ tiểu thuyết Hồ

Quý Ly sẽ nhạt đi nhiều không khí lịch sử mà nhà văn đã cố gắng tạo dựng trong

tác phẩm Nhân vật Sử Văn Hoa đại diện cho khát vọng của nhân dân trong bốicảnh lịch sử, khi cần những con người trung thực

Một nhân vật hư cấu khác, nhân vật Phạm Sinh, kết quả mối tình giữa nhà

sư phản loạn Phạm Sư Ôn và cô nô tì cắt cỏ Phạm Sinh tài hoa, thông minh, họcgiỏi, viết chữ, vẽ tranh đẹp có tiếng Nguyễn Xuân Khánh ký thác ở nhân vật này về số phận của kẻ sĩ tài hoa trong thời tao loạn Phạm Sinh được xây dựngtrong những mâu thuẫn, bởi vì anh ta bị xô đẩy và tác động giữa nhiều thế lực:cuộc khởi nghĩa thất bại của người cha và lời dặn trả thù; dựa vào phe bảohoàng, nhưng vẫn biết rõ “sẽ chỉ đi chung với họ một quãng đường” vì dòngmáu có nợ với nhà Trần; tiếp cận Hồ Quý Ly để trả thù, nhưng vừa căm ghét

“đồng thời cũng bị hấp lực của sự táo bạo của ông ta cuốn hút” Là kẻ sĩ nhạycảm trước cuộc đời, Phạm Sinh luôn nhận ra rằng mình chỉ là “cánh bèo trongbiển thù hận”, bị cuốn theo vòng xoáy của những kẻ cuồng, những kẻ “đinh ninhvới một ý tưởng, rồ dại vì suy nghĩ của mình, không từ một thủ đoạn nào, khôngdung tha cho một ai trái ý ” (lời của Sử Văn Hoa) Và Phạm Sinh cũng là conngười duy nhất trong tác phẩm vượt ra khỏi vòng xoáy của lịch sử thời bấy giờ,

chạy trốn khỏi hận thù, khỏi mưu đồ và danh vọng, để được sống như chínhmình Nhân vật để lại một ấn tượng đẹp trong lòng người đọc Phạm Sinh mangtrên vai gánh nặng của một trang tử hán, trả thù cho cha, cho thầy và đền nợnước Thông qua nhân vật Phạm Sinh, tác giả Nguyễn Xuân Khánh muốn gửigắm một thông điệp, hay ít ra là một quan niệm về người trí thức trong thời loạn.Người trí thức không thể là công cụ phục vụ cho một ý đồ chính trị hay mộttriều đại nào Là người thoát ra khỏi vòng xoáy của xã hội, mang khát vọngphục vụ chân lý ở đời, họ không thuộc về một giai cấp nào trong xã hội ấy.

Nhân vật kỹ nữ Thanh Mai là một trong mười hai nhân vật hư cấu về ngườiphụ nữ trong tác phẩm Cô là hiện thân sống động của cuộc sống đời thường,

“một người ở chốn trần gian”, được ví như thứ lan rừng “vốn sống trong thiênnhiên bao la, vì vậy nó phải chống với gió táp mưa sa cùng với trăm ngàn hươnghoa khác, nó phải tranh sống, nó không thể chết yểu vì vậy nó phải mạnh khỏe,ngút ngát, phải tràn trề sắc hương” Người phụ nữ ấy vẫn có thể hồi sinh qua quákhứ gian truân để đón nhận tình yêu, đón nhận hạnh phúc Được miêu tả trong vẻđẹp của sức sống phồn thực, viên mãn, Thanh Mai như một sự đối lập với ngườiphụ nữ chốn cung đình, vốn là “những hình hài thiếu nắng trần gian” Hơn thế,nàng còn là minh chứng cho tính nữ “đầy nhục cảm, đầy sự sống” mà tác giả

muốn thể hiện trong tác phẩm, và sau này phát triển đậm đặc hơn trong Mẫu

thượng ngàn Thanh Mai, cô con gái nuôi của Trần Khát Chân, có “vóc người gọn

gàng thon thả, nhưng hoàn toàn khác những vóc dáng lả lướt của các cô côngchúa, tiểu thư mà tôi (Nguyên Trừng) vẫn thường gặp Cô chít khăn vàng, khuônmặt tròn, lông mày nét ngang, phía dưỡi cánh mũi xinh xắn là cái miệng rộng vớiđôi môi đỏ Điều lạ lùng: Nguyên Trừng tôi bỗng cảm thấy khuôn mặt ấy rất quenthuộc, có thể đã gặp nhiều lần mà không tài nào nhớ ra” [46, tr.326] NguyễnXuân Khánh đã mượn lời Nguyên Trừng so sánh Thanh Mai với những người đàn

bà trong cung đình và nhận thấy ở nàng “một vẻ đẹp hiếm hoi” “Đó là nhữngbước đi khoan thai, tưởng như lười biếng, nhưng thực ra là sự tự nhiên Đó lànhững ánh mắt không bao giờ lộ ra niềm giận dữ Đó là sự bình thản khi tiếp xúc

với những choáng ngợp giàu sang Đó là nụ cười đôn hậu, làm ta khi nhìn thấy, sẽquên ngay những mệt nhọc trần gian” [46, tr.128] Tác giả dành rất nhiều nhữngtrang viết hay nhất để miêu tả mối tình của hai người Đó là một mối tình “sétđánh” nhưng nó là sự sắp đặt của “thần linh” Đó là một mối tình tri kỷ Cô gáinổi tiếng kinh thành Thăng Long buổi ấy với chất giọng vừa đẹp, vừa trong vừađiêu luyện, nàng hát được cả giọng Nam, giọng Bắc và nhất là giọng lâm ly ai oán

kiểu Chiêm Thành Mỗi khi nàng ca khúc Con ngựa Hồ Tình yêu mà Thanh Mai

dành cho Nguyên Trừng là thứ tình yêu dân gian, nó khác xa với tình yêu củacông chúa Quỳnh Hoa, thứ tình yêu cung đình, xen lẫn những toan tính, liênminh, lôi kéo, mặc cả Đó là tình yêu mang hương vị của thứ lan rừng, hươngthơm của nó nằm trong thiên nhiên, nó không thể chết yểu, mạnh mẽ và tràn trềhương sắc Tình yêu của Nguyên Trừng và Thanh Mai đắm trong âm nhạc Trongkhi đó, với công chúa Quỳnh Hoa, Nguyên Trừng lại thấy “đời sống cung đình đãcướp đi của người đàn bà cả đến cái thân xác no tròn viên mãn Cung đình đã làm

họ lả lướt dần dần để cuối cùng thành những hình hài thiếu nắng trần gian Hayphải chăng đó là sự tàn tạ của một vương triều Nó không đủ khả năng sinh thành

2.1.3 Nhân vật được xây dựng trong mối quan hệ với sự kiện lịch sử

Từ trước đến nay, tiểu thuyết lịch sử vốn được coi là mảnh đất rộngnhưng chưa nhiều nhà văn khai thác Sở dĩ có sự hiếm hoi này vì đây là một chủ