Nghệ thuật xây dựng cốt truyện trong truyện ngắn a p sêkhôp

Rất nhiều các thế hệ nhà văn, nhà phê bình nghiêncứu văn học đã khẳng định những cách tân lớn lao của Sêkhốp trên phơng diệnnghệ thuật ở thể loại này đặc biệt ở phơng diện xây dựng cốt t

bộ giáo dục và đào tạo trờng đại học vinh khoa ngữ văn

nghệ thuật xây dựng cốt truyện trong truyện ngắn a.p.sêkhốp

luận văn tốt nghiệp đại học

chuyên ngành: văn học nớc ngoài

Giáo viên hớng dẫn: TS Lê Thời Tân Sinh viên thực hiện: Lê Thị Cần Lớp: 43B2 - Ngữ văn

Vinh - 2006

Gần một thế kỷ kể từ ngày Sêkhốp qua đời, những sáng tác văn học của

ông đã và ngày càng đợc nhiều ngời trên thế giới yêu thích Trên tiến trìnhlịch sử nhân loại Sêkhốp đợc ghi nhận là đại biểu xuất sắc cuối cùng của chủnghĩa hiện thực phê phán Nga, là nhà văn bậc thầy của truyện ngắn thế giới ởViệt Nam từ 1946 do một số hạn chế về công việc dịch thuật nên truyện ngắncủa Sêkhốp đợc dịch ra tiếng Việt tuy còn rất ít, nhng tên tuổi của ông đã đợckính trọng từ lâu và trở nên thân thiết với nhiều thế hệ độc giả Nó từng ảnh h-ởng không nhỏ đối với nhiều nhà văn Việt Nam sau cách mạng tháng Tám

Nhắc đến 5 - 7 nhà văn hàng đầu thế giới về thể loại truyện ngắn khôngthể không nhắc tới Sêkhốp Rất nhiều các thế hệ nhà văn, nhà phê bình nghiêncứu văn học đã khẳng định những cách tân lớn lao của Sêkhốp trên phơng diệnnghệ thuật ở thể loại này đặc biệt ở phơng diện xây dựng cốt truyện, sáng tạocủa Sêkhốp phản ánh một quá trình không ngừng tìm tòi về t tởng và nghệthuật Sự khám phá đời sống xã hội ngày càng sâu sắc ở ông gắn liền một cách

đồng thời với việc mở ra những khả năng nghệ thuật mới của thể loại truyệnngắn Chính từ đó Sêkhốp đã đem lại sức mạnh nghệ thuật lớn lao cho ''thểloại nhỏ'' này

Truyện ngắn của Sêkhốp vì thế đã, đang và sẽ là nguồn hấp dẫn đặc biệt,

là bài học bổ ích cho mọi ngời, trong đó bao gồm cả nghiên cứu, giảng dạy,sáng tác và tiếp nhận văn học

Do vị trí đặc biệt nổi bật của Sêkhốp trên văn đàn hiện đại, do nhữngcách tân lớn lao của ông ở thể loại truyện ngắn, việc tìm hiểu nghệ thuật xâydựng cốt truyện của ông có ý nghĩa cần thiết Đây là con đờng để nhận thứctruyện ngắn của Sêkhốp ở cả chiều sâu và chiều rộng, nâng cao trình độ thởngthức văn học, nghiên cứu văn học, cho quá trình giảng dạy và học tập tác giảlớn này nói riêng và văn học Nga nói chung ở mọi bậc học

2- Nhiệm vụ của đề tài

Từ việc xác định ý nghĩa của đề tài nh trên đây luận văn ''Nghệ thuật xâydựng cốt truyện trong truyện ngắn Sêkhốp'' nhằm hớng vào các nhiệm vụ sau:

2.1/ Tìm hiểu một cách tơng đối toàn diện những giá trị đặc sắc ở phơng

diện xây dựng cốt truyện trong truyện ngắn Sêkhốp trong mối quan hệ biệnchứng với nội dung đề tài từ đó nhìn nhận một cách đầy đủ hơn những đónggóp, thành tựu lớn lao của Sêkhốp ở phơng diện này nói riêng và toàn bộ sựnghiệp của ông nói chung

2.2/ Phân tích nghệ thuật xây dựng cốt truyện gắn với nhãn quan tự sự,

cách tổ chức cốt truyện (biên niên và đồng tâm) đặc biệt nhấn mạnh mối quan

hệ giữa nhãn quan tự sự với cốt truyện trong sáng tác của Sêkhốp

2.3/ Đi sâu vào phân tích một số truyện ngắn tiêu biểu của Sêkhốp để

nhận thức sâu sắc hơn tài năng sáng tạo của nhà văn, góp phần giải thích,minh họa sức hấp dẫn lớn lao của truyện ngắn Sêkhốp

3- Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong tình hình tài liệu nghiên cứu hiện nay theo tôi biết ở Việt Namchúng ta đã có những tác giả, công trình sau viết về sự nghiệp văn học củaSêkhốp

- Trong cuốn Lịch sử văn học Nga thế kỉ XIX - Tônxtôi và Sêkhốp Chơng

XVIII A.P.Sêkhốp giáo s Hà Xuân Nhị đã giới thiệu và lí giải nội dung, t tởngthẩm mĩ nhiều truyện ngắn Sêkhốp qua hai giai đoạn sáng tác Theo giáo s HàXuân Nhị chủ đề các truyện ngắn của Sêkhốp đã nghiêm khắc lên án chế độxã hội bất công, thói cờng hào và cuộc sống ăn bám của bọn thống trị, phêphán sự bất lực của giới tri thức và sự xa đọa về tinh thần của một số ngờitrong số đó, đồng thời bộc lộ lòng thơng yêu sâu sắc đối với ngời lao động

nghèo khổ, niềm tin về một ngày mai tơi sáng của nhân dân Nga ở đây tác

giả hầu nh cha đề cập đến các mặt nghệ thuật trong sáng tác của Sêkhốp

- M Gorki trong cuốn Gorki bàn về văn học đã có nhiều ý kiến quan

trọng về Sêkhốp Qua nhiều bức th và bài viết của mình ông đã đề cập đếncuộc đời và sáng tác của Sêkhốp một cách khá đầy đủ Có thể nói Gorki là ng-

ời đã đánh giá đúng đắn nhất các sáng tác của Sêkhốp Theo Gorki, với nhữngtruyện ngắn con con của mình Sêkhốp đã đem một sự nghiệp vĩ đại thức tỉnhtrong con ngời lòng kinh tởm đối với cuộc sống tẻ nhạt, cái cuộc sống khôngkhác chết là mấy đỗi, tài năng tuyệt vời của Sêkhốp trong việc phát hiện vànêu bật sự dung tục của cuộc sống mà chỉ với một khát vọng thiết tha muốnthấy con ngời giản dị đẹp đẽ mới có thể hun đúc lên đợc Gorki đã khẳng địnhrằng ''Truyện ngắn của Sêkhốp nh chiếc lọ pha lê giũa rất đẹp đầy đủ hơng vịcuộc đời'' Có thể nói Gorki đang dừng lại ở việc đánh giá những đóng góp vềmặt nội dung, t tởng nghệ thuật của Sêkhốp trong văn học và đời sống

- Viện sĩ Khrapchencô trong cuốn Sáng tạo nghệ thuật, hiện thực, con ngời cũng có phân tích khá kĩ một số truyện tiêu biểu về mặt nội dung, t tởng

và chỉ ra một số khám phá nghệ thuật của Sêkhốp đối với xã hội đơng thời

- Trong chơng A.P.Sêkhốp của cuốn Lịch sử văn học Nga thế kỉ XIX Giáo

s Đỗ Xuân Hà đã gắn sự xuất hiện các truyện ngắn của Sêkhốp vào bối cảnhlịch sử xã hội và văn học Nga từ những năm 80 đến cuối thế kỉ XIX và nhữngnăm đầu thế kỉ XX Về cơ bản những ý kiến của GS Đỗ Xuân Hà và Hà XuânNhị thống nhất với nhau Nhng ở đây GS Đỗ Xuân Hà đã giới thiệu đợc một

số nét tiêu biểu về đặc điểm truyện ngắn Sêkhốp trong đó điểm qua về hai loạicốt truyện đồng tâm và biên niên ứng với hai giai đoạn sáng tác.

- Với cuốn A.P Sêkhốp tác giả Phan Hồng Giang đã đề cập một cách

t-ơng đối toàn diện về cuộc đời và sáng tác của Sêkhốp Nhng do không nhằm

đi sâu vào một khía cạnh nào nên nhiều ý kiến ở đây tác giả chỉ mới dừng lại ở

mức độ chung nhất Ngợc lại trong bài giới thiệu Antôn Tsekhốp - một trái tim

lớn - một nghệ sĩ lớn trong cuốn A.P Tsekhốp - tập truyện Phan Hồng Giang

đã đề cập một cách tơng đối toàn diện về cuộc đời và sáng tác của Sêkhốp.Nhng do không nhằm đi sâu vào một số khía cạnh nào nên nhiều ý kiến ở đâytác giả chỉ dừng lại ở mức độ chung nhất.Tác giả đứng ở góc độ cảm thụ để

đánh giá sự sáng tác nói chung và truyện ngắn Sêkhốp nói riêng cả về nộidung, t tởng thẩm mĩ và đặc điểm nghệ thuật Song bài viết của Phan HồngGiang chỉ dừng lại ở việc nêu lên một số đặc điểm nghệ thuật ở mức độ cơ bản

mà thôi

- Viện sĩ Pospelov trong cuốn Dẫn luận nghiên cứu văn học cũng đề cập

một số đặc điểm của truyện ngắn Sêkhốp Điều đặc biệt trong công trình này

là tác giả đã chỉ ra cụ thể những đóng góp, cách tân của Sêkhốp về mặt xâydựng cốt truyện nh: hành động bên trong của nhân vật chiếm u thế; cơ sở củatruyện không phải là các sự kiện ''đột biến'' mà là cơn thăng trầm cảm xúc củanhân vật, cốt truyện xây dựng một cách đơn giản, xung đột trong truyện làxung đột cố hữu, sự kiện đi vào nhiều và đặc biệt chỉ ra đợc những vấn đề líluận về 2 loại cốt truyện đồng tâm và biên niên ứng với thực tế sáng tác củaSêkhốp

- Gần đây trong cuốn Lịch sử văn học Nga tập 2 - Quyển 2 chơng VIII

A.P Sêkhốp, Đỗ Hồng Chung đã có cái nhìn toàn diện hơn về cuộc đời và

những đặc điểm cơ bản về mặt nội dung, t tởng và nghệ thuật trong sáng táccủa Sêkhốp qua việc điểm và phát triển một số tác phẩm tiêu biểu

Ngoài các công trình trên chúng ta phải kể đến những ý kiến của một sốtác giả viết về khía cạnh khác đã góp phần làm sáng tỏ thêm cuộc đời và sựnghiệp sáng tác của Sêkhốp Đáng lu ý hơn cả là bài viết của nghệ thuật tronglời bài giới thiệu cho cuốn tuyển tập của Sêkhốp lần đầu tiên in thành sáchnăm 1957 của tập thể các tác giả Nguyễn Tuân cho rằng: "Nghệ thuật viếttruyện ngắn của Sêkhốp là vô cùng tuyệt diệu, nó không chỉ có ý nghĩa, khôngchỉ mẫu mực cho văn học thế kỉ XIX mà còn cho cả văn học ngày nay và mai

sau" ý kiến này đợc GS Nguyễn Trờng Lịch khẳng định lại trong bài Truyện

rất ngắn của Anđexen đợc xuất hiện năm 1960 về trớc in trong Tạp chí sông Hơng tháng 6/1996.

Tóm lại qua sơ lợc những nét lớn trong các công trình bài viết về Sêkhốp

ở trên chúng tôi nhận thấy rằng: Hầu hết những bài giới thiệu chung hoặc mộtphần giáo trình Do cá nhà nghiên cứu cha có điều kiện đi sâu vào phân tíchmột cách tờng tận những đặc sắc về nghệ thuật trong sáng tác của nhà văn nóichung và nghệ thuật cốt truyện nói riêng Chủ yếu ngời ta thiên về nội dung

mà cha đề cập đến nghệ thuật Nếu nói đến nghệ thuật thì các tác giả này cũngchỉ dừng lại ở nhận xét chung mà cha đi vào phân tích cụ thể những truyệnngắn tiêu biểu

Cho nên ở luận văn này, chúng tôi nhằm phân tích một cách hệ thống, cụthể những đặc sắc nghệ thuật của Sêkhốp trên phơng diện xây dựng cốt truyện

Dĩ nhiên những đặc sắc trong xây dựng cốt truyện chính là hình thức nghệthuật của tác phẩm, nên bao giờ cũng mang tính quan niệm, không thể chiacắt nội dung với hình thức nghệ thuật một cách cơ học máy móc mà cả hai ph-

ơng diện phải đợc nhìn nhận một cách xuyên thấm soi chiếu vào nhau

4- Phạm vi t liệu - đối tợng và phơng pháp nghiên cứu

4.1/ T liệu

+ Đề tài chủ yếu dựa vào 2 tập truyện ngắn Sêkhốp do nhà xuất bản vănhọc phát hành 1977 Phan Hồng Giang và Cao Xuân Hạo dịch

+ A.P Sêkhốp truyện ngắn Nhà xuất bản Hội Nhà Văn in 1957 của tập

thể các tác giả có tính chất tham khảo

+ Dẫn luận nghiên cứu văn học (Tập II) GS Trần Đình Sử dịch

5- Cấu trúc luận văn

Nhằm giải quyết các nhiệm vụ đã nêu ngoài phần mở đầu và kết luận nộidung của luận văn đợc triển khai qua 3 chơng sau:

Chơng 1: Khái quát về cốt truyện truyện ngắn và diễn biến loại hình cốt

truyện mang sự nghiệp truyện ngắn của Sêkhốp

1.1.1.1) Truyện: Là sự xắp xếp, tổ chức, sâu chuỗi hệ thống sự kiện và

nhân vật bằng lời kể cụ thể

1.1.1.2) Truyện ngắn: Là chuyện bằng văn xuôi có dung lợng nhỏ, số

trang ít, miêu tả một khía cạnh của tính cách, một mẫu cuộc đời nhân vật, mộttình huống trong đó Nh vậy truyện ngắn trớc hết là một hình thức ngắn của tự

sự Nội dung của nó có thể rất khác nhau: đời t, thế sự có thể là một cuộc đờihay chỉ là một khoảnh khắc nào đấy gây ấn tợng đặc biệt

Truyện ngắn hiện đại với kiểu t duy mới nó có thể viết chỉ mấy dònghoặc vài trang nhng lại đầy đủ súc tích, thậm trí xuất hiện cả loại ''truyện ngắn

- rất ngắn'' với sự tối giản của hình thức thể loại Tác giả là ngời có cách nhìn,cách nắm bắt thực tế đời sống xã hội một cách linh hoạt để từ đó truyền tảivào trong tác phẩm những nét bản chất nhất của cuộc sống

Nguyễn Minh Châu ví ''truyện ngắn nh thân cây cổ thụ chỉ liếc quanhững đờng vân trên khoanh gỗ trên kia,dù sau trăm năm vẫn thấy cả đời thảomộc'' và ''kĩ thuật'' viết truyện ngắn là một kĩ thuật tinh xảo giống kĩ thuật củangời làm pháo: dồn nén tâm trạng vào trong một cốt truyện thật ngắn gọn, thật

tự nhiên

Truyện ngắn là một hình thức tự sự cỡ nhỏ nhng chứa đựng nội dungphong phú đa dạng, có thể phản ánh đợc một khía cạnh của cuộc sống đời thay thế sự Song đặc tính nổi bật hàng đầu mang tính khái quát ổn định thốngnhất của thể loại này là ''ngắn'' Khái niệm ''ngắn'' ở đây không phải chỉ truyệncủa nó ngắn mà chủ yếu chỉ cách nắm bắt cuộc sống của thể loại ở thể loạitruyện ngắn tác giả không nhất thiết phải diễn tả cả cuộc đời, cả số phận củatừng nhân vật mà nhà văn chỉ tái hiện, ghi nhanh, chộp lấy một đoạn đời, mộtkhoảnh khắc hay niềm vui nỗi buồn thoảng qua của nhân vật

1.1.1.3) So sánh truyện ngắn và tiểu thuyết

Tiểu thuyết là hình thức tự sự cỡ lớn với nhiều giới hạn rộng rãi tronghình thức trần thuật Hơn nữa trần thuật khác truyện ngắn ở chỗ trong truyệnngắn cái đóng vai trò chủ yếu là cốt truyện có sự vận động của tính cách các

sự kiện, yếu tố ''thừa'', ít có trữ tình ngoại đề Còn trong tiểu thuyết có sự đanxen, chồng chéo của nhiều tính cách, nhiều sự kiện phức tạp đòi hỏi phải giảiquyết từ từ hợp với diễn tiến của cốt truyện

Nh vậy truyện ngắn miêu tả sự kiện hành động, trong đó đời sống nhânvật diễn ra trong trong không gian và thời gian đợc tổ chức vào trong một cốttruyện cụ thể

1.1.1.4) Khái niệm cốt truyện

1.1.1.4.1/ Định nghĩa

Các tác phẩm tự sự miêu tả các sự kiện, hành động, trong đó nhân vậtdiễn ra trong không gian và thời gian Phơng diện này của sáng tác nghệ thuật

đợc gọi bằng thuật ngữ cốt truyện

- Trong tiếp nhận (lời nói thông thờng) cốt truyện đồng nhất với nội dungtác phẩm Lời kể truyện dựa trên tác phẩm, tuyệt đối không phải là một sựphát hiện về nội dung Nó chỉ nhắc lại một cách ngắn gọn cốt truyện của tácphẩm thuộc về lĩnh vực hình thức nghệ thuật Cũng giống nh các mặt khác củahình thức cốt truyện thể hiện quan niệm t tởng của tác phẩm t tởng nghệ thuậtcủa nhà văn thể hiện trong tiến trình sự kiện Thế nhng tiến trình sự kiện cha

đủ để thể hiện một quan niệm sống, chủ đề t tởng của tác phẩm, t tởng nghệthuật của nhà văn thể hiện trong tiến trình sự kiện

- Thuật ngữ ''cốt truyện'' do yếu tố ''cốt'' đóng vai trò trọng tâm nên ờng đợc hiểu nh là ''cốt lõi'', ''bộ xơng'', ''cái sờn'', ''cơ sở'' của truyện chứ chaphải truyện Cách hiểu đó đợc củng cố thêm bởi tính chất có thể tóm tắt củatruyện, bởi khả năng có thể ''vay mợn'', ''di chuyển'' của một số yếu tố trongcốt truyện, bởi các thành phần tác phẩm của cốt truyện nh thắt nút, phát triển,cao trào, mở nút có sự vận dụng sáng tạo, linh hoạt Cách hiểu này mới chỉ đềcập đến đến một số khía cạnh quan trọng của cốt truyện chứ cha phải toàn bộ.Chúng ta cần phân biệt tiến trình sự kiện tự nhiên và tiến trình câu truyện.Tiến trình sự kiện tự nhiên và tiến trình câu truyện không phải là cốt truyện

th-mà là ''mối liên hệ chỉnh thể của các hành vi, sự kiện, số phận và phản ánh cácquy luật đợc nghệ sĩ nhận thức qua quan điểm của anh ta đối với chúng''(E.Dobin: Tài liệu đời sống và cốt truyện, M.1885 trang 147) là ''hành độngcủa tác phẩm trong tính toàn vẹn, là chuỗi các vận động đợc miêu tả một cáchthực tại'', ''là tính liên tục thống nhất, có nhiều mối liên hệ nội tại đa dạng củacác vận động bên trong và bên ngoài của con ngời và sự vật'' (Vikoginov -Loại và thể văn học M 1946 trang 421 - 422)

1.1.1.4.2/ Các quan niệm về cốt truyện

*/ Quan niệm truyền thống:

Xem cốt truyện là tiến trình của các sự kiện, cốt truyện tạo ra trong mộttrờng hành động cho các nhân vật và do đó cho phép độc giả bộc lộ và lí giảitính cách của chúng Nhờ cốt truyện mà nhà văn tái hiện đợc sự hình thànhcủa các nhân vật không phải là ngẫu nhiên, vô cớ mà Gorki khi nói về cốttruyện nh là một hệ thống các quan hệ qua lại của các nhân vật, về thiện cảm

và ác cảm của chúng đã xác định nó nh là ''lịch sử của sự trởng thành và tổchức của một tính cách nào đó'' (M.Gorki trò truyện với bạn trẻ M 1956)[13; 245]

Tuy nhiên đây không phải là định nghĩa bản chất của cốt truyện vì bảnchất của cốt truyện là tiến trình, sự kiện thờng hình thành từ các hành vi củacác nhân vật tức là sự vận động của không gian - thời gian của cái đợc miêutả Định nghĩa của M.Gorki chủ yếu chỉ vận dụng đợc cho các cốt truyện vănhọc thuộc thời kì nở rộ của chủ nghĩa hiện thực, trong t tởng tâm lý - xã hội ở

đó ngời ta phát hiện ra sự tiến hóa của lập trờng sống, các quan điểm, thế giớicảm xúc của nhân vật

*/ Quan niệm của giới nghiên cứu văn học hiện đại

Những gì mà các học giả Nga trớc cách mạng gọi là cốt truyện thì các

đại biểu của trờng phái hiện thực gọi là Fabula - ''cốt truyện'' (tiếng La Tinh

Fabula có nghĩa là truyện kể ngụ ngôn) Còn thuật ngữ ''truyện'' (Siuzhet) thì

họ dùng để chỉ ''cốt truyện'' đã đợc ''gia công'' một cách nghệ thuật tức là sựsắp xếp các sự kiện, sự việc và các tình tiết của chúng trong văn bản của tácphẩm B.V Tomashevsky đã viết: ''Tổng thể các sự kiện trong mối liên hệ qualại nội tại của chúng, ta sẽ gọi là cốt truyện (Fabula), sự sắp xếp các sự kiện đ-

ợc xây dựng một cách nghệ thuật trong tác phẩm thì đợc gọi là truyện''Siuzhet''

Sự phân biệt một đằng là tiến trình của bản thân sự kiện đợc miêu tả vàmột đằng là liên tục các miêu tả sự kiện đã phá vỡ thuật ngữ đã quen dùng,

đơn giản hơn là ''tiến trình các sự kiện'' (Vosolopsky), cho nên về mặt này sựphân biệt ấy không thể coi là đạt

Sự trình bày liên tục các sự kiện và chi tiết của chúng trong văn bản tácphẩm [cái mà Sholosky gọi là Siuzhet (truyện)] Chúng ta sẽ gọi là kết cấu củatruyện Còn thuật ngữ ''cốt truyện'' chúng ta sẽ giữ nguyên ý nghĩa ban đầucủa nó nh Vosolopsky thế kỉ XIX đã định nghĩa ''cốt truyện là tiến trình củacác sự kiện'' Trong truyện ngắn, sự đối lập này là không quá lớn và xa rời nhtrong tiểu thuyết và cốt truyện truyện ngắn đợc xây dựng chặt chẽ tập chungnhng không thể sơ đồ hóa, mô hình chung nh trong kịch hay trong dân gian

mà ở đây phải nói đến sự trung dung, sự hòa kết vào nhau hay một sự tiếtkiệm để tạo ra vẻ mặt của một truyện ngắn đúng với ý nghĩa của nó

Trong Từ điển thuật ngữ văn học Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội

do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi chủ biên viết ''cốt truyện là hệthống các sự kiện cụ thể đợc tổ chức theo yêu cầu, t tởng và nghệ thuật nhất

định, tạo thành bộ phận cơ bản quan trọng trong hình thức động của tác phẩmvăn học thuộc tác phẩm tự sự và kịch'', [17; 88] và ''cốt truyện là phơng tiệnbộc lộ tính cách, nhờ cốt truyện mà nhà văn thể hiện sự tác động qua lại giữacác tính cách Mặt khác cốt truyện còn là phơng tiện để nhà văn tái hiện cácxung đột xã hội'' Song ''cơ sở chung của mọi cốt truyện xét đến cùng là nhữngxung đột xã hội đợc khúc xạ qua các xung đột tính cách Nhng sẽ là sai lầmnếu đồng nhất xung đột xã hội với cốt truyện tác phẩm văn học, xung đột xãhội là cơ sở khách quan, là đối tợng nhận thức, phản ánh trong khi đó cốttruyện là sản phẩm sáng tạo độc đáo của nhà văn'' (Trang 89)

150 thuật ngữ văn học Lại Nguyên Ân, NXB Đại học quốc gia Hà Nội

1998 định nghĩa: ''Cốt truyện là một phơng diện của lĩnh vực hình thức nghệthuật nó trỏ lớp biến cố hình thức tác phẩm Chính hệ thống biến cố (tức cốttruyện ) đã tạo ra sự vận động của nội dung cuộc sống đợc mô tả trong tác

phẩm [15;112] và ''cốt truyện là thành phần quan trọng thiết yếu của tác phẩm

tự sự và kịch'' Cốt truyện tạo ra một trờng hành động cho các nhân vật, chophép tác giả thể hiện, giải thích tính cách của chúng'', ''cốt truyện có chứcnăng quan trọng, thậm trí quyết định trong một tác phẩm văn học Cốt truyệnkhông phải là gì khác mà chính là lớp biến cố trong tác phẩm đó

Lý luận văn học, tập 2 NXB Giáo Dục Trần Đình Sử, Phơng Lựu, Nguyễn

Xuân Nam đã rút ra kết luận về cốt truyện: ''cốt truyện là hình thức sơ đẳngnhất của truyện, cốt truyện thực chất là cái cốt lõi, diễn biến của truyện từ khixảy ra đến khi kết thúc" Ngoài các thành phần chính ra nh: thắt nút, pháttriển, cao trào, mở nút Cốt truyện còn có thêm phần trình bày và phần vĩthanh

Trên đây là các cách hiểu, xác định khái niệm cốt truyện từ truyền thống

đến hiện đại Dù hiểu theo cách nào thì chúng ta phải công nhận những điểmchung nhất về cốt truyện là: Một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễnbiến của cuộc sống và nhất là các xung đột xã hội một cách nghệ thuật qua đócác tính cách hình thành và phát triển trong mối quan hệ qua lại của chúngnhằm làm sáng tỏ chủ đề và t tởng của tác phẩm

Khái niệm cốt truyện còn đợc khẳng định rõ dàng hơn trong sự phân biệtcủa các khái niệm ''câu chuyện'', ''sờn chuyện'', ''tình tiết'' Nó có điểm tơng

đồng nhng không trùng khít với khái niệm trên Nó là một chỉnh thể do cácthành tố tạo nên, có tính chất và đặc điểm riêng biệt của mình

- Thắt nút: Là giai đoạn mở đầu cho xung đột vận động, nó thờng bắt đầubằng một sự kiện đặc biệt nào đó đợc gọi là sự kiện thắt nút Sự kiện này cótác dụng làm thay đổi tình thế ban đầu lôi cuốn nhân vật tham gia vào xung

đột và qua đó nhân vật cũng bắt đầu bộc lộ nét bản chất

Trong toàn bộ cốt truyện phần đài nhất và quan trọng nhất là phần pháttriển Nó bao gồm một chuỗi các sự kiện hoặc các biến cố nối tiếp nhau, làmxung đột phát triển cả chiều sâu lẫn chiều rộng đẩy cuộc đấu tranh của các

nhân vật trong tác phẩm tiến lên, đồng thời qua đó khẳng định bản chất cáctính cách trong tình huống khác nhau.

Ngoài các thành phần nói trên một cốt truyện còn có thể có: phần trìnhbày, tiền sử, hậu sử, mào đầu và phần vĩ thanh

-Trình bày (tiếng La tinh Expositio: trình bày, giải thích) là sự miêu tả

đời sống nhân vật ở thời kỳ kề trớc thắt nút Trình bày có tác dụng thuuyếtminh lí do của hành động sẽ đợc triển khai sau đó, rọi vào đó một ánh sáng bổsung

- Tiền sử: trỏ phần thông báo về quá khứ nhân vật, có tác dụng cắt nghĩacho các tính cách nhân vật hình thành nh thế nào

- Hậu sử: trỏ phần thông báo về số phận nhân vật sau khi kết thúc Kếtthúc tác phẩm bằng hậu sử là đặc điểm một số tiểu thuyết châu Âu và Nga thế

kỉ XIX

- Mào đầu: trỏ tình tiết đầu tiêncủa tác phẩm tự sự và nhất là kịch, trong

đó cho biết dụng ý của tác giả, hoặc giới thiệu cô đọng sự kiện sẽ đ ợc mô tả,hoặc sự kiện xa cách về thời gian, đợc nêu với dụng ý soi rọi cho hành độngchính ở tác phẩm này

- Vĩ thanh: là phần kết tác phẩm trong đó tác giả nói một ý kiến kháiquát, một lời trữ tình ngoại đề, một lời cảm ơn công chúng v.v

Tuy vậy không phải cốt truyện nào cũng đầy đủ các thành phần mà cócốt truyện bị lợc bớt đi một hay nhiều hơn một thành phần Dù đầy đủ haykhông đầy đủ thì cốt truyện bao giờ cũng mang tính lịch sử - cụ thể, tính kịch

và tính hoàn chỉnh của nó

1.1.1.4.4/ Vai trò, chức năng của cốt truyện

Trong mối liên hệ chủ đề và t tởng tác phẩm với cốt truyện có thể ghinhận sức lôi cuốn, hấp dẫn của cốt truyện sẽ tạo nên sức mạnh thuyết phụccủa chủ đề t tởng tác phẩm Ngợc lại với cốt truyện quá sơ lợc, nhạt nhẽo,nhàm chán, ít hấp dẫn thì t tởng tác phẩm sẽ trở thành một thứ lý thuyết suônghoàn toàn áp đặt đối với ngời đọc Nh vậy cốt truyện có vai trò vô cùng quantrọng, là yếu tố hạt nhân để bộc lộ t tởng chủ đề tác phẩm

Cốt truyện thể hiện ý nghĩa của chuỗi sự kiện và mối liên hệ nhân quảliên tục, phơi bày các xung đột xã hội và thể hiện chức năng đó nhng tùy đặc

điểm của từng giai đoạn văn học, phong cách nhà văn có sự thể hiện khácnhau Tơng quan giữa các xung đột trong đời sống nhân vật với tiến trình sựkiện có thể là rất khác nhau Thông thờng thì xung đột thể hiện trọn vẹn vàbiến mất trong tiến trình các sự kiện đợc miêu tả Nó xuất hiện trở nên gay gắt

và đợc giải quyết dờng nh ngay trớc mặt ngời đọc Đó là xung đột cục bộ khépkín diễn ra trên các nền tình huống và xung đột.

Trong những tác phẩm tự sự sự kiện đợc triển khai trên một cái nền bềnvững thờng xuyên xảy ra xung đột Các nhân vật làm nhà văn chú ý tồn tại cảkhi khởi đầu các sự kiện đợc miêu tả, cả trong quá trình chúng diễn biến và cảsau khi chúng đã kết thúc Sự việc xảy ra trong cuộc đời nhân vật nh là một sự

bổ xung cho các mâu thuẫn có sẵn, bất chấp việc ấy có hay không Các tìnhtrạng xung đột bền vững hầu hết là đặc điểm của các truyện văn học hiện thựcthế kỉ XIX trong nhiều sáng tác của Sêkhốp xung đột khép kín trong thời giannhờng chỗ cho các tình huống xung đột cố hữu Thông thờng sự kiện nhà vănmô tả không nhiều, không đáng kể Sêkhốp luôn cảm thấy nhân vật gắn vớimột tầm nhìn nhỏ hẹp với một không khí sinh hoạt phàm tục xung quanh, với

sự thiếu văn hóa và thói quan khách

tổ chức một cách chặt chẽ có tác động qua lại theo một ý đồ nghệ thuật đã

định sẵn bộc lộ mâu thuẫn đời sống, các xung đột xã hội phản ánh bức tranhhiện thực rộng lớn, khắc họa tính cách nhân vật, thể hiện chủ đề t tởng và cátính sáng tạo của nhà văn

Thế nhng khi chúng ta nhấn mạnh đến khái niệm cốt truyện trong cụm từ''cốt truyện truyện ngắn'' thì nó lại có một hiệu quả diễn đạt cao hơn, sâu hơn

Lí luận văn học đa ra 2 tiểu loại của thể loại truyện ngắn nh: short story Short(truyện ngắn) và 2 là shot shot story (truyện cực kì ngắn) trong phạm vi đề tàinày chúng ta chỉ khảo sát về tiểu loại short story Triết học duy vật biện chứng

đã nhắc tới mối quan hệ giữa nội dung và hình thức, trong đó nhấn mạnh hình

thức không phải là hình thức bên ngoài mà là hình thức bên trong tồn tại songsong với nội dung áp dụng điều nàyvào cốt truyện trong truyện ngắn ta nhậnthấy sự tơng ứng thú vị Đó là một truyện ngắn, mà đã là truyện thì bao giờ nócũng mang trong mình một cốt truyện cụ thể và cốt truyện là hình thức củatruyện để qua đó nội dung của truyện đợc bộc lộ đầy đủ Trong truyện ngắncốt truyện vẫn phát huy đợc vai trò của mình một cách đầy đủ nhất với t cách

là phạm trù hình thức tồn tại song song ngang hàng với phạm trù nội dung.Truyện ngắn tức là có sự hạn chế rõ rệt về dung lợng của câu chữ thì việc

tổ chức, sắp xếp một hệ thống sự kiện, biến cố cần và đủ một cách chặt chẽtrong sự tác động qua lại với nhau phục vụ đắc lực, triệt để cho việc bộc lộnội dung t tởng, chủ đề tác phẩm một cách đầy đủ là một công việc hết sứckhó khăn, nó đòi hỏi ở ngời cầm bút một tài nghệ, sự thử thách thực sự

1.2 - Diễn biến loại hình cốt truyện

qua hai giai đoạn sáng tác của Sêkhốp.

Văn chơng đồng nghĩa với sự sáng tạo, sự thành công hay không trong sựnghiệp của mỗi nhà văn tỉ lệ thuận với sự sáng tạo ấy Nh Nam Cao đã từngnói ''Văn chơng không cần những ngời thợ khéo tay làm theo một vài kiểumẫu đa cho Văn chơng chỉ dung nạp những ngời biết đào sâu tìm tòi, khơinhững nguồn cha ai khơi, sáng tạo những gì cha ai có'' Vì vậy mỗi nhà vănmuốn thành công, muốn khẳng định vị trí xứng đáng của mình trên con đờng

sự nghiệp thì tất yếu phải không ngừng phát hiện, tìm tòi cho mình một con ờng riêng, một lối viết riêng độc đáo Nhà viết truyện ngắn bậc thầy trên thếgiới A.P Sêkhốp là một bằng chứng mẫu mực, hùng hồn cho sự sáng tạo trongvăn chơng Ông bớc lên văn đàn rực rỡ Nga đơng thời với thái độ không thừanhận những gì đã thành khuôn mẫu, sáo mòn Ông tạo cho mình một cáchsáng tạo riêng không trộn lẫn đợc với ai và ''không ai bắt chớc đợc'' (M.Gorki).Biểu hiện rõ trong sự sáng tạo nét riêng biệt của Sêkhốp trong sáng tác truyệnngắn là nghệ thuật xây dựng cốt truyện phong phú đa dạng bao gồm: cốttruyện đồng tâm, cốt truyện biên niên và cốt truyện lồng ghép

đ-Các sự kiện tạo thành cốt truyện có thể liên quan với nhau theo nhiềukiểu Trong một số trờng hợp cùng đặt bên nhau theo mối liên hệ thời gian: Bxảy ra sau A, trong một số trờng hợp khác ngoài liên hệ thời gian giữa các sựkiện lại có thêm liên hệ nhân quả (B xảy ra vì A) Tơng ứng giữa hai mối liên

hệ đó có 2 loại cốt truyện đồng tâm và biên niên Mỗi kiểu tổ chức cốt truyện

nh vậy đều có khả năng nghệ thuật độc đáo riêng, có u thế phản ánh riêng do

đó nó sử sự thay đổi về tần số sử dụng ở mỗi ngời khác nhau tùy theo nhu cầuphản ánh đời sống của tác giả, sở trờng, khả năng sử dụng ở mỗi dạng cốt

truyện tác giả Sêkhốp tỏ ra nhạy bén nắm bắt đợc u thế hình thức thể loại để

đa vào sáng tác của mình

Sêkhốp lớn lên từ nền văn học cổ điển Nga và chịu ảnh hởng sâu sắc củacác nhà văn hiện thực đơng thời Ông bớc vào sáng tác khi các nhà văn Nga đã

đáp ứng đợc yêu cầu mà văn học đòi hỏi Khi mà Puskin đã viết truyện ngắncực kì trong sáng và giản dị, Gôgôn đã dựng lên hình tợng địa chủ quan lại,viên chức nhỏ và cất tiếng cời phủ định trật tự xã hội hiện hành bằng ngòi bútsắc sảo Lécmôntốp đã phân tích sâu sắc tâm lý xã hội và ngời đời, khám pháthế giới tâm lí bên trong thầm kín của con ngời Tiếp tục khẳng định và phủ

định cái gì? Làm sao để không lặp lại? Làm sao để tạo ra những giá trị nghệthuật mới? Kề thừa truyền thống tốt đẹp của văn học hiện thực Nga nhng đồngthời phải cách tân, tìm tòi sáng tạo không ngừng Sêkhốp sớm ý thức đợc điều

đó và có trách nhiệm cao trớc ngòi bút của mình và những yêu cầu mà văn học

đặt ra Cho nên ông luôn tỏ thái độ nghiêm khắc và biết đòi hỏi trong cuộc đờisáng tác Chính vì thế Sêkhốp đã cho ra đời những tác phẩm thuộc thể loạitruyện ngắn hết sức đặc sắc, cuốn hút về nội dung lẫn nghệ thuật Sự xuất hiệncủa truyện ngắn Sêkhốp đã làm thay đổi quan niệm về truyện ngắn, nângtruyện ngắn từ '' Thể loại hèn mọn'' lên ngang tầm với tiểu thuyết, trờng ca và

thơ, giành cho một vị trí quan trọng trên văn đàn Nga và thế giới Có đợc vị trí

cao nh vậy là vì Sêkhốp đã đa vào truyện ngắn của mình những cách tân, sángtạo trong nghệ thuật xây dựng cốt truyện của mình Cốt truyện ông hoàn toàn

xa lạ với loại cốt truyện h cấu cầu kì, hoa lá, màu sắc sặc sỡ mà nó hết sức

giản dị dễ hiểu Và mỗi thời kì sáng tác do những yêu cầu mới của nhu cầu

nhận thức và phản ánh Sêkhốp có những cách tân đổi mới Sáng tác của ôngtheo độ chín muồi thực sự của một tài năng truyện ngắn

Tác phẩm văn học là ''đứa con đẻ tinh thần của nhà văn'', ''là hình ảnh chủquan của thế giới khách quan'' Giữa muôn vàn các hình tợng phức tạp ngổnngang, bề bộn của cuộc sống, việc lựa chọn đối tợng nào để phản ánh và đánhgiá về cuộc sống là hết sức cần thiết Sự thật khách quan đợc nhìn qua cái nhìnchủ quan của nhà văn, là sự thống nhất biện chứng giữa khách quan và chủquan ở truyện ngắn Sêkhốp dờng nh ta bắt gặp một hiện tợng thú vị cái chủquan theo nghĩa hẹp nhất của nó, rất ít thấy có chăng cũng chỉ là những khátvọng của nhà văn Sêkhốp luôn cố gắng làm sao để tác phẩm văn học thật hơncả cuộc đời thật, để nó nh một sân khấu cuộc đời rộng lớn Tất cả những yếu

tố trên tác động đến các yếu tố hình thức của tác phẩm nh: ngôi trần thuật, lựachọn cốt truyện

Quá trình thay đổi ngôi trần thuật vận dụng vào trong quan niệm, trongquá trình sáng tạo cũng in đậm rõ sự phát triển chủ đề t tởng và in đậm rõ dấu

ấn sáng tạo của tác giả Dựa vào rất nhiều phơng diện khác nhau trong sángtác của Sêkhốp trong đó có vấn đề ngôi trần thuật ngời ta chia sự nghiệp sángtác của Sêkhốp ra làm 2 giai đoạn: (Giai đoạn 1: những năm 80; Giai đoạn 2:những năm 90 và cuối đời) Giới nghiên cứu phát hiện ra rằng trong giai đoạn

sự kiện thứ nhất câu chuyện thờng đợc kể ở ngôi thứ 3 Ta có cảm giácSêkhốp đang nhìn tản mạn về cuộc đời từ bên rìa lối mòn cuộc sống Trongnhãn quan ấy Sêkhốp xây dựng cho mình cốt truyện đồng tâm - xoáy sâu vàomột vấn đề, đa ra vấn đề để mặc ngời đọc theo dõi bình xét Ngôi thứ nhất haydùng trong giai đoạn sáng tác thứ 2, tạo cho ngời đọc cảm giác theo dõi truyệnmột quãng đời bằng con mắt ngời trong cuộc Tơng ứng với ngôi trần thuật thứnhất là cốt truyện biên niên Dù ở góc độ trần thuật nào, sử dụng cốt truyện gìSêkhốp cũng cố gắng đạt đến sự khái quát trong đời sống đợc phản ánh Dới

đây là sự cụ thể hóa diễn biến cốt truyện qua 2 giai đoạn sáng tác Cũng cần lu

ý rằng việc phân chia 2 giai đoạn sáng tác ứng với 2 kiểu lựa chọn cốt truyệnchỉ mang tính chất tơng đối

1.1.2) Giai đoạn sáng tác thứ nhất: (Những năm 80)

Sêkhốp sinh ra trong một gia đình tài hoa Trong 6 anh em có 2 họa sĩ, 3nhà văn, 1 nhà giáo Tài năng của Sêkhốp đợc ơm mầm từ ảnh hởng của ngờicha và tâm hồn của ngời mẹ Nhng ông trở thành một nhà văn lỗi lạc bậc thầynhờ sự học tập, khổ công rèn luyện suốt đời không mệt mỏi cho lí tởng thởthành con ngời chân chính và nhà văn chân chính Nhìn sâu vào những sángtác của Sêkhốp ta nhận thấy sự đúng đắn của lí thuyết: nhà văn là th kí trungthành của thời đại ở mỗi giai đoạn sáng tác tùy theo yêu cầu của phản ánh,tùy vào sự thay đổi, biến chuyển của hoàn cảnh lịch sử - xã hội Sêkhốp quantâm đến những vấn đề (đề tài) khác nhau vừa lựa chọn cho mình hình thức thểhiện (cốt truyện) phù hợp nhất Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Sêkhốpdiễn ra trong thời kỳ quá độ cuối giai đoạn 2, đầu giai đoạn 3 của cách mạngNga và giữa 2 giai đoạn của sự chuyển biến ấy có một bớc đệm làm điều kiệntiền đề cho những cách tân của Sêkhốp ở giai đoạn sáng tác thứ 2 so với giai

đoạn sáng tác thứ 1

Những năm 80 của thế kỉ XIX Sêkhốp bắt đầu bớc vào hoạt động vănhọc, là những năm trì trệ, phản động trong lịch sử Nga Những tình thế cáchmạng đã qua hoặc cha đến, phông trào đấu tranh phân tán rời rạc Nga hoàngAlexandrơ III vừa lên ngôi (1881 - 1894) ra sức củng cố nhà nớc quân chủ

chuyên chế Một không khí ngột ngạt bao trùm lên cả đất nớc, phần đông tríthức hoang mang dao động, bi quan vào thực tại hoặc thờ ơ trớc phong trào

đấu tranh của quần chúng, xa rời chính trị, thất vọng, hoài nghi thậm chí thỏahiệp đầu hàng Cả nớc Nga lúc bấy giờ chìm trong sự bế tắc, quanh quẩn màngời ta gọi là buổi hoàng hôn ảm đạm Trong không khí thời đại nh thế vănhọc đang rơi vào tình trạng tầm thờng, khuôn sáo, chiều theo thị hiếu dễ dãicủa công chúng Truyện ngắn viết theo đơn đặt hàng hết mùa đông đến mùanghỉ mát, hết hội hè đến lễ lạt.v.v Để chiều theo thị hiếu của một lớp ngời cókhả năng thẩm mỹ quá tầm thờng Chứng kiến sự xuống dốc, ngày một màimòn dần của đời sống xã hội và đời sống văn học Ngòi bút của Sêkhốp đã cónhững trăn trở tìm tòi Là một nhà văn lớn lên từ văn học cổ điển Nga, từ ảnhhởng của các nhà văn hiện thực Sêkhốp hơn ai hết có những đòi hỏi cao, sớm

có trách nhiệm của ngời cầm bút suy ngẫm một cách nghiêm túc, khách quannhững điều đang diễn ra trớc mắt Cho nên ông lựa chọn cho mình một cáchthể hiện hết sức giản đơn Sêkhốp khai thác chất liệu cho truyện ngắn ngaytrong đời sống hàng ngày vì vậy ông cố gắng lựa chọn cho mình kiểu cốttruyện cho gần gũi nh chính đề tài vậy - cốt truyện đồng tâm

Đọc truyện của Sêkhốp ngời đọc thấy ghê tởm cuộc sống dung tục, nhơnhớp, cuộc sống han gỉ đầy lo âu sợ sệt Nó quen thuộc quá đỗi nh không khí

ta vẫn thở hàng ngày mà ta không nhận ra Trong cuộc sống ấy ngời ta quaycuồng với những chức tớc, danh vọng tiền tài, giằng co về nhiều ngả ở bất

cứ góc nhìn nào của cuộc sống Sêkhốp cũng có thể dựng nên một cốt truyện.Giữa muôn vàn những hiện tợng xảy ra trong cuộc sống Sêkhốp không phơibày lên trang giấy tất cả những sự việc ấy cùng một lúc mà ông chia nhỏ nó

ra, chọn lấy một hiện tợng, một điểm nhìn để phản ánh Từ đó ngời đọc tự suyngẫm và rút ra ý nghĩa khái quát của nó Mà mỗi độc giả lại có xu hớng vàcách thức tiếp nhận, suy diễn khác nhau trớc một sự việc, hiện tợng Do đótruyện ngắn của Sêkhốp vô hình chung đạt đến cái mà các sách lý luận,nghiên cứu văn học vẫn gọi là ''đồng sáng tạo" Ngòi bút của ông có mặt khắpnơi trong đời sống xã hội kịp thời phản ánh và thể hiện Ông không nóichuyện ở đâu xa lạ, đây chẳng qua là chuyện ngoài đờng phố, chuyện tronglàng ngoài ngõ, mà có khi ngay cả trong gia đình, trong bản thân ngời đọc.Tiếng cời của Sêkhốp bông đùa, mỉa mai giúp ngời đọc nhận thức về xungquanh và về chính mình để sống tốt đẹp hơn, trong sạch hơn Sức thuyết phụctrong mỗi truyện đồng tâm của Sêkhốp chính là sự thật ''Nhà văn trình bày sựthật đúng nh nó có trong thực tế, gỡ bỏ những gì che đậy, dù khéo léo tinh vi,

phân tích rõ ràng dễ hiểu, không nhằm gây hiệu quả mà lại có hiệu quả caohơn hết vì sự thật này có sức mạnh của thái độ vô t, của sự hiểu biết hiện tợng

và bản chất của sự chính xác đến từng chi tiết và ấy là sự thật đ ợc nói ra bởitấm lòng yêu thơng.'' (Gorki) Điều mà Sêkhốp cố gắng đạt tới là làm sao chomọi ngời hiểu đợc và khi hiểu ra rồi họ sẽ sống tốt đẹp hơn.'' Tác phẩm củaSêkhốp đặt ngời đọc đối diện và đối thoại với ngời đọc, tranh luận và kết luận''(Lịch sử văn học Nga) Vì vậy ngời ta nói những năm 80 đã hình thành quan

điểm xã hội ở Sêkhốp

Chỉ tính trong giai đoạn sáng tác thứ nhất, riêng ở lĩnh vực truyện ngắnSêkhốp có một sức sáng tạo hết sức mãnh liệt Ông đã khẳng định đợc vị trícủa mình ngay trong giai đoạn này kể cả về số lợng và chất lợng của mỗi sángtác Trong những năm 80 Sêkhốp đã viết rất nhiều: Năm 1883: 120 truyện;1885: 129 truyện; 1886: 112 truyện; 1887: 66 truyện; 1886: 12 truyện ởnhững truyện này Sêkhốp xây dựng một cốt truyện hết sức giản đơn, mỗitruyện chỉ xoay quanh một chuyện bình thờng, thờng nhật xảy ra xung quanhmình Đó là những chuyện đời vặt vãnh có thể thấy trong sinh hoạt ở mọi nơinh: Cảnh hai ngời gặp nhau trên sân ga trong ''Anh béo anh gầy'', cảnh những

đứa trẻ chơi đùa với nhau trong ''Lũ trẻ'' , cảnh lừa nhau trong phòng khámtrong ''Phẫu thuật'', cảnh đeo mặt nạ trong buổi khiêu vũ trá hình trong ''Mặtnạ'', thói quen tầm thờng suốt 13 năm trong ''Điều bí ẩn'' Chính cái bình th-ờng ấy đã làm nên cái không bình thờng trong sáng tác của Sêkhốp, nó có ýnghĩa xã hội sâu sắc phản ánh những mặt đen tối của cuộc sống, để độc giảphải suy nghĩ, bộc lộ thái độ căm ghét, phẫn nộ đối với xã hội bất công, dấylên trong họ sự đồng cảm với những ''con ngời nhỏ bé'' là nạn nhân của xã hội

đơng thời

Lựa chọn cốt truyện đồng tâm là chủ yếu trong giai đoạn sáng tác thứnhất, đặt ngòi bút của Sêkhốp vào một sự thử thách rất lớn Đặc trng quantrọng của dạng cốt truyện này là ngời viết chỉ tập chung vào một hành động,một xung đột nào đó mà vẫn tạo cho tác phẩm sự thống nhất trọn vẹn cả vềhình thức nghệ thuật lẫn t tởng Với một ý thức sâu sắc về nghề nghiệp, vớimột khả năng bao quát rộng lớn, với con mắt thể loại đặc biệt, Sêkhốp đã vợtqua đợc những thách thức ấy

Quan sát những truyện đồng tâm của Sêkhốp chúng ta thấy rằng quan hệ

về thời gian, không gian đợc tác giả sử lý một cách hết sức khéo léo, dễ hiểuqua một cốt truyện hết sức giản đơn, ngắn gọn Quan hệ ấy có thể nhận thấy

ở rất nhiều các tác phẩm của cốt truyện: Mở đầu và kết thúc, kết cấu và cả

những yếu tố liên quan chặt chẽ đến cốt truyện: tiết tấu của cốt truyện, nhan

đề, đề tài Tất cả những yếu tố đó đợc Sêkhốp tạo dựng nên trên một quan

điểm rõ ràng Làm sao cho t tởng nổi lên rõ nhất chứ không nên ép cốt truyệnvào một khuôn định sẵn với đầy đủ các tác phẩm Cũng chính điều này đã tạonên sự khác biệt trong truyện đồng tâm của Sêkhốp, với truyện đồng tâm tathấy, và khiến cho Sêkhốp thực sự trở thành Sêkhốp nh chúng ta yêu mến hômnay

1.2.2/ Giai đoạn sáng tác thứ II (Những năm 90 cho đến cuối cuộc đời).

Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Sêkhốp chứng kiến những bớc thăngtrầm, những đổi thay có tính chất bớc ngoặt trong lịch sử nớc Nga Bản thân

ông cũng có mặt trong những biến cố lịch sử ấy Sêkhốp đã làm việc nhiều vềvăn hóa, xã hội nh: tham gia cứu trợ nạn đói, mở trờng học, làm trạm xá,khám bệnh phát thuốc cho nhân dân Ông đã làm nhiều việc, đi nhiều nơikhông ngại khó khăn nhng vẫn cảm thấy áy náy là cha làm đợc điều gì hơnnữa Ông luôn cảm thấy trách nhiệm và ngợng ngùng, lúng túng khi thấy mộtthầy giáo không có tiền mua sách, một diễn viên nghèo túng… là…" (Nguyễn Tuân tìm hiểu Sêkhốp) Ông đã làm tấtcả những gì có thể làm đợc ở Taganrốc, Melikhôvơ, Xakhalin, Ianta, ở nhữngvùng quê ông đã sống và những nơi ông đã đi qua

Cốt truyện biên niên chủ yếu đợc sáng tác trong giai đoạn sáng tác thứ 2(Vào những năm 90 trở về sau) khi độ chín về quan điểm xã hội, t duy nghệ

thuật đã đạt đến đỉnh cao Cốt truyện biên niên đợc xây dựng trên nền của sự

hồi tởng về quãng đời, tâm sự của các nhân vật cụ thể Sự thay đổi trong việclựa chọn dạng cốt truyện biên niên là chủ yếu trong giai đoạn sáng tác thứ 2này, do những thay đổi trong nhãn quan nghệ thuật của tác giả Mà sự thay đổi

ấy xuất phát từ thực tế cuộc sống, thực tế sáng tác văn học, những trải nghiệm

về u thế phản ánh khác nhau của mỗi loại hình thức văn học

Năm 1890 Sêkhốp đã làm một cuộc hành trình gian khổ hơn 12 ngàn cây

số đến đảo Xakhalin, một trung tâm tù ngục của chính phủ Nga Hoàng.Chuyến đi tự nguyện, lặng lẽ này với t cách là một công dân Sêkhốp nhằmthực hiện dự định của mình Ba tháng sống với tù nhân đủ loại, với c dân trên

đảo tù, 3 tháng tận mắt chứng kiến những ngời bị trà đạp nhục mạ Thời giannày ông đã thấy nớc Nga nh là một nhà tù ngột ngạt không chịu nổi Nhữngchuyến đi này thổi bùng lên khát vọng tự do, khát vọng giải phóng trong conngời Sêkhốp Cũng từ chuyến đi này Sêkhốp đã có một cánh nhìn nghiêmkhắc hơn, một thái độ phản ứng quyết liệt hơn đối với thực tại Với cảm giác

nh vậy Sêkhốp đã viết lên truyện Phòng số 6 - một trong những tác phẩm hay

nhất và ảm đạm nhất của mình Tác phẩm này ra đời đã làm trấn động d luậncủa cả xã hội Nga ý nghĩ của Sêkhốp cho rằng nớc Nga là cả một nhà tù rộnglớn đợc độc giả đơng thời nhận ra ngay ''Trong phòng số 6 những trật tự vàtính cách chung của chúng ta đã đợc miêu tả một cách thu nhỏ lại Khắp nơi

là phòng số 6 Đó là nớc Nga'' (Lecxốp) Trong xã hội đó hàng triệu triệu conngời đang ngụp lặn, tự ru ngủ mình trong ''thuyết việc nhỏ'', những con ngời

đang ngày ngày chạy theo lối sống tầm thờng hủ hậu, sự trì trệ và tâm lý sợhãi, khuynh hớng muốn đẩy lùi hiện tại về quá khứ lạc hậu đóng khung cuộcsống trong hình thức chết cứng là "Cái bao'' Cuộc sống tầm thờng đã làm chonhiều ngời phải bực bội, khó chịu, nhng cũng có khi làm cho ngời ta khôngnhận ra, thậm chí khiến ngời ta còn coi thờng, khinh rẻ những cái gì là chânchính, vĩ đại ở ngay bên cạnh mình để chạy theo những cái hào nhoáng trốngrỗng ở tận đâu đâu Cuộc sống bầy ra trớc mắt vô vàn những hiện tợng nh thếnhng không vì thế mà tác giả mất đi niềm tin vào tơng lai tơi sáng ''Ông nghĩrằng cho dù cái ác có to lớn đến bao nhiêu thì đêm vẫn cứ yên bình và tuyệt

đẹp và trong cái thế giới thần thánh này vẫn đang và sẽ có chân lý cũng lặng

lẽ và đẹp đẽ nh thế và trên mặt đất này tất cả chỉ chờ dịp hòa mình vào chân lý

nh ánh trăng hòa lẫn với đêm đen'' Thực tế xã hội Nga là đối tợng đáng phêphán của Sêkhốp, đồng thời với những biến đổi sôi sục nó cũng là cơ sở cholòng tin của ông vào tơng lai của đất nớc

Hiện thực cuộc sống mở ra ngày một sâu rộng, ngòi bút vốn tinh tế củaSêkhốp đợc trải nghiệm nghệ thuật nhiều lần và thực sự đã đến độ chín Nhãnquan nghệ thuật của ông đợc mở rộng ra phát triển thêm một bớc mới Đề tài

đa vào trong truyện phong phú hơn, t tởng có sự chuyển biến rõ ràng trên cơ

sở kế thừa t tởng của giai đoạn sáng tác thứ I Sêkhốp nhận thấy rằng trongkhuôn khổ một truyện ngắn khó mà nói đợc một cách đầy đủ những t tởng củamình Cho nên Sêkhốp hớng ngòi bút của mình vào xây dựng cốt truyện biênniên - một loại cốt truyện thích hợp cho cả truyện ngắn, truyện dài và truyệnvừa, có khả năng phản ánh rộng rãi hơn Bên cạnh đó nhà văn có điều kiện đểchen vào đó những đoạn mang tính chất trữ tình Nghĩa là men theo cốt truyện

đang kể tác giả có thể xen vào những dòng bày tỏ cảm xúc, suy nghĩ, nhậnxét, đánh giá của mình Tính khách quan vốn có trong câu truyện đợc kể vẫn

đợc đảm bảo mà cảm xúc của tác giả lồng vào đó vẫn có chỗ để phô bày, biểuhiện Với việc sử dụng cốt truyện biên niên cùng một lúc tác giả đạt đợc cả hai

ý đồ nghệ thuật Bức tranh xã hội rộng lớn đợc đa vào trong tác phẩm đúng

với lý thuyết mà lực lợng văn học vẫn nói: ''Hình ảnh chủ quan của thế giớikhách quan''.

Chơng II Cốt truyện đồng tâm.

2.1- Khái niệm:

Trong 150 thuật ngữ văn học nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân cho rằng:

''Cốt truyện mà trong đó giữa các sự kiện, các mối liên hệ nhân quả chiếm uthế gọi là cốt truyện có hành động thống nhất, cốt truyện đồng tâm Tính đồngtâm của cốt truyện, là sự thống nhất của hành động cho phép nhà nghiên cứuchăm chú một tình huống, xung đột nào đó, tính đồng tâm của hành động tạokhả năng kiến trúc trọn vẹn nhất quán cho hình thức tác phẩm'' (Trang 115) Liên hệ nhân quả là liên hệ bên trong của sự kiện cho phép nhà văn thểhiện các mối liên hệ chiều sâu không trực tiếp quan sát đợc giữa các sự kiện,hiện tợng, sự việc của đời sống Nó có tác dụng tăng cờng chất trữ tình trongtruyện Liên hệ nhân quả suy cho cùng là một phát hiện về đời sống, một cáchnhìn đời tạo nên một nhận thức toàn vẹn Cốt truyện đồng tâm với sự thốngnhất trong hành động cho phép tập chung một tình huống xung đột nhất định.Hơn nữa nó có u thế hơn cốt truyện biên niên trong việc tạo tính chất nhấtquán toàn vẹn của hình thức tác phẩm Chúng có khả năng kiến trúc nổi bật vìvậy các nhà lí luận chú ý đến cốt truyện có hành động thống nhất nhiều hơn.Aristot gọi những gì mở đầu và kết cục là hành động thống nhất, nhất quán,chắc chắn là để nói đến cốt truyện đồng tâm Các tác phẩm tự sự có quy mônhỏ đặc biệt là truyện ngắn thiên về loại cốt truyện này

Trong một cốt truyện đồng tâm truyền thống, để trình bày một quan hệnhân quả thắt nút, mở nút hoàn hảo thì tác giả đặc biệt chú ý trong xử lý giữaquan hệ thời gian và không gian một cách khéo léo

Phơng diện quan trọng nhất của cốt truyện đồng tâm là không tuân theologic thời gian và sự kiện có sự đảo lộn, xáo trộn trật tự nhằm mục đích triển

khai hấp dẫn cốt truyện và nhất là để bộc lộ ý đồ t tởng nghệ thuật một cáchhiệu quả nhất Cách xây dựng cốt truyện này thờng mang dấu ấn chủ quanriêng biệt, cá tính của nhà văn Nhng nó cũng đặt nhà văn trớc những tháchthức lớn của nghệ thuật, yêu cầu nhà văn phải có khả năng tổ chức, xây dựngmột cốt truyện sao cho vừa đáp ứng đợc yêu cầu của thể loại vừa chuyển tải đ-

ợc hết nội dung t tởng, chủ đề mà anh ta muốn mang đến cho độc giả

Sử dụng cốt truyện này tác giả muốn tạo ra sự thu hút cho độc giả,chuyển sự chú ý của ngời đọc từ sự kiện này đến sự kiện khác, với những bí

ẩn, khúc mắc của tác phẩm Từ những gì xảy ra bên ngoài, bề nổi trong cuộc

đời nhân vật (rồi nhân vật sẽ ra sao?) Sang nội tình bên trong sâu sắc của cuộc

đời, tình cảm nhân vật giúp cho ngời đọc có cái nhìn đầy đủ toàn diện và sâusắc về nhân vật, về một vấn đề nào đó mà tác giả muốn gửi gắm vào tác phẩm.Việc tập chung vào mối liên hệ nhân quả giữa các sự kiện trong cốttruyện đã mở ra cánh cửa đi vào tác phẩm một cốt truyện khác: cốt truyện tìmmột bí mật nào đó, bí mật đó cần phải có một sự thật tìm hiểu kĩ càng mới mởchìa khóa tìm ra đợc sự thật hoặc chẳng có sự thật nào ở đấy cả Vì vậy mà nókhơi gợi tính hiếu kỳ mang đến cho ngời đọc những cuốn hút hấp dẫn đếnkhông ngờ Nhờ lối xây dựng cốt truyện này mà những câu chuyện đơn giảnnhất về mặt cốt truyện cũng trở thành một cốt truyện thu hút đợc sự chú ý của

độc giả, mang đến cho độc giả những háo hức tìm tòi sự kiện, các tình tiết sựviệc Đó là những u điểm khá nổi bật trong cách xây dựng cốt truyện này.Xây dựng cốt truyện theo lối đồng tâm đợc áp dụng khá phổ biến trongtruyện ngắn của Sêkhốp ông đã trở thành thiên tài trong việc sử dụng có hiệuquả cốt truyện này Trở lại nó đã trở thành mảnh đất màu mỡ cho tài năng củatác giả ơm mầm

2.2- hệ đề tài; nhãn quan tự sự trong cốt truyện

đồng tâm 2.2.1) Hệ đề tài

Trớc hết xây dựng cốt truyện phải bắt đầu từ đề tài Mà đề tài trongchừng mực nào đấy lại đợc qui định bởi ý đồ sáng tạo của nhà văn đã địnhsẵn Gorki định nghĩa: ''Đề tài này là t tởng nảy sinh trong kinh nghiệm củatác giả do cuộc sống gợi ra cho nhà văn, nhng còn ẩn náu trong kho tàng ấn t-ợng của nhà văn dới dạng thức cha hình thành và đòi hỏi đợc thể hiện bằnghình tợng, thúc đẩy nhà văn làm cho nó hình thành''

Có đề tài rồi nhà văn phải hình thành cốt truyện Gorki cũng định nghĩacốt truyện nh sau: ''Cốt truyện là nơi chứa đựng những mối liên hệ, những mâuthuẫn, những mối thiện cảm và ác cảm và nói chung là những mối tơng quan

giữa con ngời'' Theo ông cốt truyện là yếu tố quan trọng, qui định sức hấp dẫncủa tác phẩm Trong cốt truyện phải hình thành xung đột và quá trình diễnbiến của cốt truyện phải là quá trình nhà văn giải quyết mâu thuẫn, hoàn thiệnnội dung tác phẩm Để hình thành cốt truyện phải có một chuỗi sự kiện, cácchi tiết không nên sa vào tình trạng ôm đồm, tham lam trong sử dụng chi tiết

sự kiện giống nh anh thợ vụng ca sẻ cả một đống gỗ ván chỉ để làm mộtchiếc ghế đẩu con con Soi chiếu từ những vấn đề lý thuyết mà Gorki đa vàotrong sự nghiệp sáng tác của Sêkhốp đã không hề sa vào cái bẫy ''cổ điển'' ấytrong sáng tác văn học, mà ông còn tìm ra cho mình một lối đi riêng, khẳng

định phong cách sáng tạo của mình Chúng ta có thể tìm thấy điều đó trongthực tế sáng tác của ông, có đợc những thành công đó bởi hình thức thể loại

mà ông lựa chọn đợc soi chiếu bởi một nhãn quan tự sự tơng đối vững vàng,chắc chắn - một nhãn quan đợc hình thành từ chính những trải nghiệm thực tế

đời sống bản thân tác giả, trong một bối cảnh lịch sử đặc biệt của Nga - chế độNga Hoàng đang dần dần sụp đổ nhờng chỗ cho nhà nớc dân chủ

2.2.2) Nhãn quan tự sự trong truyện đồng tâm

2.2.2 1/ Khái niệm

Nhãn quan văn chơng là hệ thống quan điểm, quan niệm về con ngời,cuộc đời, thế giới biểu hiện ra trong sáng tác văn chơng của mỗi nhà văn cụthể cùng với một hệ thống quan điểm về thế giới Nhng mỗi nhà văn lại cómột cách hình dung riêng, một cảm quan riêng về nhân sinh Nhìn theo chiềunhà văn - tác phẩm ta thấy nhãn quan nghệ thuật là một vấn đề quan trọnglàm nên phong cách cá tính sáng tạo của nhà văn Nếu đợc trực tiếp quan sátthì nhãn quan nghệ thuật đợc biểu hiện thành các yếu tố hình thức nh vấn đềngôi trần thuật, xây dựng cốt truyện

Sêkhốp nhìn thấy và mô tả một cách chân xác cuộc sống tầm thờng vớibiết bao điều cổ hủ trong thế giới những con ngời túc lụy vì sinh hoạt Nếu nh

Tônxtôi đi tìm những lý tởng của nhân sinh quan trong thế giới nhân vật củanhững "con ngời khổng lồ" nh Pie, Anđrây trong chiến tranh và hòa bình;

Anna trong Anna Karênina… là…" (Nguyễn Tuân tìm hiểu Sêkhốp) mang trong mình những gánh nặng của suynghĩ, những suy t lớn, những lý tởng và hoài bão của đời ngời Thì trongtruyện ngắn Sêkhốp ta bắt gặp thế giới nhân vật những ''con ngời bé nhỏ'' nh:

nhân vật anh gầy Anh béo anh gầy, lão quản Bichilép trong Lão quản bi, Vanka - ''Vanka'', Secviacop trong Cái chết một viên công chức, Bêliacop - Ngời trong bao Tất cả những nhân vật đó tạo nên thế giới những con ngời

mang trong mình thói quen khúm núm, túc lụy tầm thờng nh một căn bệnhcủa xã hội đơng thời So sánh nhãn quan nghệ thuật của Sêkhốp và Tônxtôi tanhận thấy một sự đối lập thú vị

Gorki là ngời đã sớm quan sát đợc vẻ độc đáo trong nhãn quan nghệthuật của Sêkhốp ''Không ai hiểu đợc một cách rõ ràng và tinh tế cho bằngAnton Papnôvich cái chết bi kịch của những truyện vặt vãnh trong cuộc sống.Trớc anh cha hề có ai vẽ cho đợc trớc mặt ngời đời một cách chân xác đến tànnhẫn nh vậy, cảnh nhục nhã đáng buồn của đời ngời trong cảnh hoang mangtăm tối của cuộc sống tởng giả hàng ngày'' (Gorki bàn về văn học)

Đằng sau muôn vàn ''Chuyện đời vặt vãnh'' Sêkhốp nhìn thấy tính chấtliên hoàn bất tận của dòng chảy đời sống thờng nhật, giữa dòng chảy ấy nổilên thụp xuống những thân kiếp, những cuộc đời của đại đa số những con ngờinhỏ bé - những con ngời trung bình Bên trên dòng chảy ấy là lớp váng hen gỉngày một lan rộng do tính cách dung tục tạo nên ''Sêkhốp đã đem đến chochúng ta bản trờng ca về cuộc đời lớn lao và nghèo nàn, cái cuộc đời không cógì để sống, không có nơi để đến, không có sức lực và sự giải quyết, không cóhiểu biết và lòng dũng cảm Cuộc đời cằn cỗi ấy lại bị đè nặng, bị lăng mạ

Đọc truyện của Sêkhốp bất giác độc giả lại thốt lên câu cửa miệng của chínhtác giả: ''Con ngời đang sống tẻ, sống tồi biết mấy''

Trong Anh béo anh gầy, Cái chết của một viên công chức Sêkhốp chế

giễu thói nịnh hót ti tiện và qụi lụy, tâm lý nô lệ khiếp sợ trớc uy lực củanhững con ngời đã bị chế độ xã hội tàn ác làm cho méo mó Trong các truyện

Con kì nhông, Lão quản bi (1883) nhà văn lại phê phán một cách quyết liệt bộ

máy nhà nớc quan liêu phục vụ cho chế độ Nga Hoàng

Cuộc sống tồi tệ dung tục, tầm thờng của các nhân vật đợc tác giả pháthiện hết sức tinh vi nhng cũng rất đỗi rễ hiểu Ví nh nhân vật giáo sĩPhêđiucốp với một sở thích là lạ là kí vào tấm giấy ghim trên cổng ở những

gia đình danh giá Hắn tìm cảm giác uy lực, sự giàu sang quyền thế trong mộtviệc hết sức kì quặc kéo dài suốt 13 năm.

''Đọc truyện ngắn Sêkhốp ta có cảm giác nh sống trong những ngày ủ rũlúc tàn thu, khi mà bầu trời trong trẻo đến mức in hằn đầy đủ trên những câytrụi lá, những căn nhà nhung nhúc ngời ở, những con ngời lờ mờ sắc diện''(Gorki)

2.3- Cốt truyện đồng tâm

Cách nhìn đời nh thế trong truyện ngắn Sêkhốp không phải là một thứ lýthuyết, một t tởng có sẵn mà gắn chặt với con mắt thể loại Sêkhốp nói:''Không việc gì phải tìm kiếm đâu ra một cốt truyện lắt léo, tất cả cứ lẫn lộnvới nhau, cái sâu sắc với cái bình thờng, cái vĩ đại với cái nhỏ bé, cái bi thảm

và cái hài hớc'' Truyện ngắn đồng tâm của Sêkhốp có cốt truyện hết sức đơngiản, với một dung lợng nhỏ, từ ngữ tiết kiệm nhng lại chứa đựng một dung l-ợng nội dung lớn Với số lợng trang ít ỏi 4-5 trang, thậm chí 2- 3 trang với 2-3nhân vật, nhng lại có sức khái quát, chứa đựng một nội dung xã hội rộng lớnsâu sắc, lâu dài Một nhà văn Đức nhận xét truyện ngắn của Sêkhốp nh sau:''Những cái nhỏ bé, ngắn gọn đó cũng đủ sức chứa nội tại lớn lao, cũng có thểbao quát đợc toàn bộ đời sống có thể đạt đến kích thớc anh hùng ca và có tácdụng chẳng khác gì mọi tác phẩm đồ sộ khác'' Cốt truyện đồng tâm củaSêkhốp thờng chỉ ghi lại một khoảnh khắc, một sự kiện, một hành động, mảnh

đời nào đấy nhng có thể khái quát đợc tính cách một con ngời hoặc dựng lại

toàn bộ cuộc đời nhân vật Đó là khả năng điển hình hóa trong sáng tác của

ông Có thể khẳng định rằng truyện ngắn Sêkhốp chính là những tiểu thuyết

đ-ợc tài năng bậc thầy về truyện ngắn cô gọn, đúc kết, sàng lọc lấy cái tinh tếnhất, cái ''cốt'' trong ''truyện'' để xây dựng cho mình một cốt truyện đúng với ýnghĩa chân thực sâu xa nhất

Sêkhốp vặn lại những ngời quen nhìn theo lối cũ ''Sao lại không có cốttruyện, cốt truyện ở mọi nơi, mọi chỗ, anh hãy nhìn bức tờng này Ai cũngbiết không có gì ở đó cả, nhng anh hãy nhìn kĩ vào đó, tìm trong đó những cáigì là của mình, một cái gì mà không ai thấy đợc và hãy viết ra Bấy giờ thểnào cũng có một truyện ngắn'' Sêkhốp nhìn thấy cốt truyện ở những gì bìnhthờng nhất trong cuộc sống đang bày ra trớc mặt ông Điều này không đồngnghĩa với việc Sêkhốp dễ dãi, cẩu thả đối với nghề nghiệp của mình mà làmột thái độ tích cực đối với thực tại Không có một t tởng bao quát một thếgiới vững chãi Sêkhốp không thể viết lên đợc những điều đó Đứng trớc một

sự vật, sự việc, biến cố trong ông bao giờ cũng nảy sinh một sự ngờ vực, mộtdấu hỏi đằng sau nó và ông tìm mọi cách để bóc tách và lí giải nó Sêkhốp

định nghĩa về cốt truyện: ''Tôi buộc kí ức phải sàng lọc cốt truyện để cốttruyện đi qua đó nh một phin cà phê chỉ còn lại những gì là quan trọng, nhữnggì là điển hình''.

Có thể kể ra một số những sáng tác tiêu biểu cho loại cốt truyện đồng

tâm của Sêkhốp: Cái chết của một viên công chức, Anh béo anh gầy, Điều bí

ẩn, Thủ đoạn, Một câu đùa, Phẫu thuật, Phòng số 6, Vé trúng số, Con kì nhông, Cơn bệnh thần kinh, Nỗi khổ, Nỗi buồn, Vở kịch vui, Một tấm kịch, Chai sâm panh, Lão quản bi, Lũ trẻ, Mặt nạ

2.3.1 Sử dụng sự kiện

Quan sát cốt truyện của những truyện này ta thấy rõ ràng nó trái hẳn vớithói quen cố hữu của một cốt truyện đồng tâm truyền thống là để giải quyếtquan hệ nhân quả thì mở nút và thắt nút phải thật khéo léo Tác giả Sêkhốp thìngợc lại ông đa ra một truyện mà đầu đề hứa hẹn một cốt truyện gay gắt, kíchthích một sự tòm mò ngay khi tiếp xúc và gây một hứng thú tìm hiểu tác phẩmtơng đối lớn Nh một sự cố ý Sêkhốp là nhà văn nghĩ đến nhiều sự kiện hơn làbản thân những suy nghĩ về cuộc sống ấy và trong khi vẫn nhuộm cho đờisống một sắc thái riêng, ông muốn cái sắc thái ấy tự nó toát ra chứ không phải

do ông ráo riết trở đi trở lại với nó Dờng nh dới ngòi bút của Sêkhốp không

có chỗ nơng náu cho cụm từ tâm lí học, ông ghét bỏ cái mà ngời ta gọi là khoahọc về tâm lí con ngời Đã là con ngời thì xét về phơng diện tâm lí nó khôngthuộc khoa học nào cả, mà là sự tồn tại nh nó vốn tồn tại, đang tồn tại Vàkhông mấy khi ông triển khai nhân vật của mình trong những xung đột căng

thẳng mà chớp lấy tất cả những cái nó đang diễn ra để phơi bày lên trang giấy.

Nhiều thiên truyện của Sêkhốp toát lên những ý tởng có vẻ lửng lơ, triết trung''Không ai biết sự thực thế nào'' Nhng đó là xét các tác dụng tức thời của thiêntruyện , còn nếu nh để nó ngấm dần xuyên thấm vào ta từng tí từng tí một thìsau khi đọc truyện nó để lại một nỗi ám ảnh khác: Mỗi ngời hãy đi tìm cái sựthật đó về cuộc đời xung quanh mình Tóm lại ở cốt truyện đồng tâm Sêkhốpkhông cố gắng rêu rao t tởng mà cái tâm của cốt truyện nằm ở sự kiện

Điều bí ẩn là cốt truyện một giáo sĩ tên là Phêđiucốp, có một sở thích kì

lạ là kí tên mình ở các nhà quan chức quyền cao chức trọng trên mảnh giấyghim trớc cửa Sở thích kì quặc của một gã tầm thờng đã trở thành một điều bí

ẩn, một sự thắc mắc, suy nghĩ của cả gia đình nhà Navaghin Điều nguy hiểm

là nó đã gây ra một sự đảo lộn lớn trong t duy và thói quen của Navaghin một con ngời vốn không tin vào mê tín và thần học lại suốt ngày phải chạytheo nó Ban đầu Navaghin thắc mắc: ''Quái thật!- Navaghin vừa nói vừa đi lại

-trong phòng - Thật lạ lùng và khó hiểu Thật là kì quặc '' Vốn không phải làngời mê tín thế nhng ''hiện tợng này ám ảnh ông này bí ẩn đến mức mà tựnhiên những thứ quỷ thần cũng len vào đầu ông lúc nào không biết Suốt cảbuổi tối ông cứ nghĩ rằng Incognito Phêđiucốp là hồn ma của một viên chứcnào ngày xa đã bị ông cha Navaghin xa thải, bây giờ hiện ra để trả thù concháu '' ý nghĩ đó khiến ông ngày nào cũng làm lễ gọi hồn, đọc hàng trămbài nghiên cứu về thuyết thông linh, khao khát viết ra một cái gì đó Rồi mộtngày Navaghin vô tình phát hiện ra rằng Phêđiucốp chỉ là một tên giáo sĩ, ông

nh rơi vào cơn điên loạn về tinh thần: ''Để cho tôi yên! Tôi không hiểu, các

ông cần gì ở tôi.'' Điều bí ẩn 13 năm thực sự không gây một ấn tợng gì cả mặtthời gian, ngợc lại gây ấn tợng cho độc giả chủ yếu là sự nối tiếp các cảnh.Sêkhốp không dùng bất cứ thủ pháp gì để tạo ra cao trào, đỉnh điểm, xung độtgay gắt mà nền tảng của điều đang kể là chi tiết chữ kí của một vị khách ghimtrên giấy Và cốt truyện cứ xoay quanh ''điều bí ẩn'' ấy để kể Nó nh hứa hẹnmột cốt truyện li kì, ngoạn mục, sự chờ đợi để khám phá, dõi theo cuối cùngchẳng là gì khác ngoài chữ kí của một ngời có sở thích quái gở, là thích cáicảm giác kí tên mình ở gia đình quyền quý

Thủ đoạn: Trọng tâm của truyện là ở chỗ mô tả một cuộc họp và nội

dung đợc liệt kê ngay từ đầu truyện dới các mục:

a) Bầu chủ tịch

b) Thảo luận về vụ mùng 2 tháng 10

c) Bản tờng trình giản lợc của hội viên chính thức Doctor M N.Fonbron.d) Những việc thờng lệ của hội trong truyện này có một cốt truyện hoàntoàn phù hợp với mối liên hệ nhân quả hoàn hảo

Nhng Sêkhốp nh trêu ngơi ngời đọc, thậm chí mỉa mai, truyện ngắntruyền thống Tất cả những thủ đoạn của bác sĩ Sexelop đã gây ra để đối phóvới kẻ địch trong thực tế lại không hề gây ra một sự kiện gì cả Mục đích củanhững thủ đoạn ấy là trên những tấm danh thiếp của ông có ghi dòng chữ:''Chủ tịch hội bác sĩ thành phố N'' Tất cả những điều đó Sexelop đã thực hiệntrong lúc soi gơng Y thỏa sức với những toan tính của mình và cảm giác nhchính thủ đoạn ấy đang chống lại ông Sêkhốp trình bày lại câu chuyệnnguyên xi nh nó đang diễn ra trớc mắt chúng ta chứ không tìm cách tạo chocốt truyện cái mà lý luận văn học vẫn gọi là h cấu nghệ thuật Cho nên ngời

đọc có cảm giác đang xem trực tiếp một cuốn phim, chứ không phải là đangtheo dõi một cốt truyện Sêkhốp không thể hiện sự chiêm nghiệm cảm nhận

của mình trớc hiện thực cuộc sống mà phơi bày hiện thực ấy để cho độc giả tựkhám phá, suy ngẫm

Con kì nhông Sêkhốp chỉ xoáy sâu vào sự kiện xét xử một con chó thả

rông cắn phải tay một ngời thợ kim hoàn Y phán xét công việc không phảibằng lập trờng sáng suốt của trí tuệ, ở thái độ dứt khoát, công bằng mà bằng

sự tác động của ngoại cảnh dựa vào lời bàn tán của đám đông Mỗi ngời nóimột kiểu và Otsumelop đã thay đổi thái độ đến 5 lần Thọat đầu là thái độkhảng khái: ''Đợc rồi Otsumelop nghiêm giọng nói Con chó này là của ai?

Ta không thể để yên chuyện này đâu, ta sẽ cho các ngơi biết thả rông chó nhthế nghĩa là '' Càng về sau Otsumelop càng bộc lộ bản chất xu nịnh củamình, khi trong đám đông vọng ra tiếng nói đó là con chó của tớng Giugarốpthì lập tức Otsumelop thay đổi thái độ xét phạt, thậm chí lật sự việc sang chiềuhớng khác từ chỗ: ''Chó cắn tay ngời'' sang ''Ngời trêu chó cắn'': ''Này, takhông hiểu tại sao nó lại có thể cắn nhà ngơi đợc Nó chồm lên đợc ngón taycủa nhà ngơi à! Nó thì bé nhà ngơi cao lớn thế kia Chắc ngón tay của ngơixớc ở cái đinh nào rồi sau đấy ngơi mới chợt nghĩ ra là phải bịa chuyện'' Cứ

nh thế cách xử lý của y theo kiểu gió chiều nào che chiều ấy, chỉ vì y sợ quyềnlực Trớc một sự kiện hết sức đơn giản nhỏ nhặt, Sêkhốp đã để cho nhân vật tựbộc lộ sự xu nịnh của y trớc cấp trên, mặc dù ngài vắng mặt Sự thay đổi thái

độ ấy của y đợc gắn vào hình ảnh con kì nhông liên tục thay đổi màu sắc chophù hợp với hoàn cảnh, dới sự tác động của ngoại cảnh có biến đổi màu để kịpthời thích nghi Sâu sắc hơn là Sêkhốp đã điển hình hóa đợc tính chất một thời

đại do đẳng cấp tạo nên Sức khái quát hóa, điển hình hóa của truyện ngắnSêkhốp là ở chỗ đó Từ những sự kiện bày ra trớc mặt ông đã là ung nhọt đanglấn át bào mòn dần cuộc sống này, chứ không cần phải đi tìm ở đâu xa sựkiện phức tạp, éo le

Anh béo anh gầy vẫn là thái độ khúm núm, hạ mình trớc quyền lực,

Sêkhốp thể hiện hết sức giản dị, nổi bật trong một cốt truyện đơn giản xoayquanh một sự kiện - cuộc gặp gỡ bất ngờ của đôi bạn trên sân ga Anh béo vàanh gầy vốn là 2 ngời bạn cũ nay lại gặp nhau , họ rất đỗi vui mừng, đang tròchuyện chân tình, thoải mái anh gầy biết bạn mình nay đã là ''Cố vấn cơ mậtviện'' đeo 2 sao, anh ta bỗng bủn rủn chân tay, mặt mày nhăn nhúm, toàn thânrúm ró Sau lời tha bẩm ''Quan lớn'' với anh béo vẻ mặt anh gầy toát ra vẻ kínhcẩn, lâng lâng, hoan hỉ đến mức anh béo cảm thấy buồn nôn Hai ngời bạntạm biệt nhau với 2 tâm trạng khác nhau: ''Anh béo ngoảnh mặt đi'', còn gia

đình anh gầy thì ''cả 3 ngời sững sờ một cách đầy thú vị''

ở đây cái tài của nhà văn là vẽ, tả đợc một cảm xúc đối nghịch mang tínhtạo hình, khiến cho ngời đọc luôn cảm thấy đã gặp cảnh này ở đâu đó, hay ởchính trong con ngời mình Quả thực chỉ bằng một việc tình cờ rất bình thờng,chỉ qua một vài cử chỉ bên ngoài, qua cuộc đối thoại ngắn gọn của 2 ngời,dáng điệu buồn cời, thảm hại, tính cách lô nệ của anh gầy phô bày trớc mặtngời đọc.

Một tấm kịch diễn tiến của cốt truyện xoay quanh sự kiện cuộc viếng

thăm của nữ văn sĩ với một nhà báo tên là Paven Vaxilits Nữ văn sĩ đến thămnhà báo với mục đích nhờ ông ta góp ý cho vở kịch mà bà ta viết ra Xoayquanh cái tâm ấy, tác giả song song mô tả tâm trạng hai nhân vật cùng mộtlúc: Thứ nhất là nữ văn sĩ nghiệp d, cố tình đọc cho bằng hết vở kịch mà bà ta

đã ra công viết và cứ hở chút nào là bà ta cố gắng chớp lấy để đọc sợ ngờinghe thay đổi ý định Thứ 2 là tâm trạng của Paven Vaxilits phải miễn cỡngnghe một vở kịch không ra gì Ông ta ngồi nghe và buồn rầu nghĩ tới chiếc đi-văng của mình không để ý gì đến vở kịch và xem đó ''thực sự là một sự trừngphạt'' Paven Vaxilits rùng mình hớng đôi mắt mệt mỏi lơ mơ của mình vềphía Maras Kina, ông nhìn một phút hồi lâu chớp mắt, nh không còn hiểu gìnữa '' Và một tấn kịch thực sự đã xảy khi sức chịu đựng của ông ta khôngcòn nữa, ông ta ''đã lấy chiếc bần thấm không kịp nghĩ ngợi gì, ráng hết sức

đập mạnh lên đầu Muraska Tấn kịch càng đợc đẩy cao hơn nữa khi tác giả hạbút kết thúc tác phẩm bằng một câu gọn lỏn "Các vị thẩm phán tòa án đã bênhvực ông ta trắng án"

Ngời đọc không khỏi nực cời mỉa mai vì cái chết vô lí của Treviacốptrong "cái chết một viên công chức", cái nhục nhã của anh cảnh binh và nhữngtri thức đáng kính, trong đêm vũ hội trá hình (Mặt nạ), cái chết bi thảm củaMaruska trong "một tấn kịch" ở những chuyện này Sêkhốp hoàn toàn đứngngoài cuộc Ông hoàn toàn khách quan lạnh lùng với sự kiện, từ đầu đến cuốichuyện ông không hề có lời dẫn dắt, bình giá, trữ tình ngoại đề nào ngoài sựkiện ấy Song ngời đọc hoàn toàn có thể cảm nhận đợc điều mà tác giả đangtrình bày Điều đặc biệt là chuyện của Sêkhốp có tác dụng lay động, thức tỉnhlơng tâm đang ngủ yên của bao ngời trong xã hội đơng thời Ngòi bút tài tìnhcủa Sêkhốp vẫn tiếp tục bám sát các sự kiện ấy để xây dựng cốt truyện đồng

tâm của mình và đa lại những hiệu quả bất ngờ Vanka xoay xung quanh việc

Vanka viết th cho một ngời ông trong trí tởng tợng của em Cơn buồn ngủ quá

sức chịu đựng của Varka trong Buồn ngủ hay công việc nặng nhọc của ông mõ làng lặn lội suốt đêm trong bão tuyết, ở truyện Một chuyến công vụ Cuộc

sống nghèo đói, mồ côi cha mẹ của những đứa trẻ Việc chúng phải làm chochủ suốt ngày mà vẫn thiếu ăn thiếu ngủ, bị đánh đập tàn nhẫn, những giấcmơ đáng thơng khủng khiếp của chúng Rồi cuộc sống vất vả của ông lão hếtngày này qua ngày khác Đợc thể hiện hết sức ngắn gọn mà vẫn đầy đủ.Những điểm chính về cuộc đời nhân vật không đợc trình bày một cách tỉ mỉ hệthống, nhng mối liên hệ nhân quả giữa hiện tại và quá khứ đợc móc nối vớinhau tạo nên một tính cách tự nhiên của nhân vật không hề gò ép, giả tạo Đa

số truyện ngắn của Sêkhốp đợc xây dựng theo kiểu nh vậy, từ hành động mộtvài khung cảnh, sự kiện chính Sêkhốp tái hiện đợc toàn bộ cuộc đời nhân vậttrớc kia nh thế nào, sau này sẽ ra sao, sức khái quát về hiện thực đời sống đợcthực hiện tơng đối chuẩn xác Là điểm nổi bật trong những truyện sử dụng sựkiện làm tâm cho những cốt truyện của Sêkhốp

2.3.2 Sử dụng chi tiết

Để khám phá các con đờng đầy khó khăn phức tạp trong việc hình thànhtính cách con ngời, bộc lộ đầy đủ hơn mối quan hệ giữa con ngời và hoàncảnh, đặc biệt là để đảm bảo tính nhất quán trong việc trình bày sự kiện gần

nh là đơn giản nhất mà vẫn chuyển tải đợc một dung lợng nội dung tơng đối

đầy đủ của một cốt truyện đồng tâm, Sêkhốp cũng đặc biệt chú ý ở việc xâydựng chi tiết

Các nhà văn hiện thực đã sử dụng chi tiết nghệ thuật với những chứcnăng không giống nhau Chẳng hạn Tônxtôi quan niệm: chi tiết nghệ thuậtdùng để truyền đạt sự phong phú đa dạng của cuộc sống, tính chất phức tạpcủa thế giới nội tâm con ngời Gôgôn thờng sử dụng tập hợp chi tiết, hình ảnh

để truyền đạt chính sự nghèo hèn của cuộc sống con ngời, truyền đạt việc conngời chìm đắm trong vũng bùn luôn ngốn ngấu tất cả Sêkhốp có ý thức caotrong việc sử dụng các chi tiết nghệ thuật một cách tiết kiệm mà hiệu quảnhất Đáng lẽ phải dùng một loạt chi tiết có thể và có sức thuyết phục khi môtả một hiện tợng nào đó thì nhà văn chỉ sử dụng một vài chi tiết "đắt" nhất, cósức diễn cảm nhất mà thôi

Việc lựa chọn và sử dụng chi tiết kiểu này biểu hiện một sự tế vi đặc biệtcủa nhà văn Chẳng hạn để tả một chức quan lớn, no đủ của anh béo, Sêkhốpkhắc họa qua chi tiết ''Môi bóng nhẫy nh một quả đào chín, ngời anh ta toátlên một mùi rợu nho loại nặng mùi nớc hoa cam'' Còn một ngời bình thờng,một viên chức hạng bét nh anh gầy thì ''Ngời anh ta toát ra một mùi thịt ớpmùi bã cà phê'' Đặt hai hình ảnh ấy cạnh nhau tự nó gây ra một sự đối lậpgiữa giàu - nghèo, sang hèn, quyền uy - sự quỵ lụy trớc uy quyền Hay khikhắc họa tính cách nô lệ, cứng nhắc tay sai của chế độ Nga Hoàng ''Lão quản