Nghệ thuật tự sự của nguyễn minh châu trong mảnh trăng cuối rừng và phiên chợ giát (một cái nhìn đối sánh) luận văn tốt nghiệp đại học

Đồng thời khi tiến hành làm khoá luận này, chúng tôi xin tiếpthu ý kiến đánh giá của các nhà văn, các nhà nghiên cứu đi trớc, qua đây tácgiả khoá luận cũng tiếp tục suy nghĩ về những cái

bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học vinh

lê thị hoa lý

nghệ thuật tự sự của nguyễn minh châu trong mảnh trăng cuối rừng và phiên chợ giát

(một cái nhìn đối sánh)

khóa luận tốt nghiệp đại học

chuyên ngành: văn học Việt Nam hiện đại

khóa luận tốt nghiệp đại học

chuyên ngành: văn học Việt Nam hiện đại

Giáo viên hớng dẫn : ts hoàng mạnh hùng

Sinh viên thực hiện : lê thị hoa lý

đánh giá cao và coi đó là một trong những hiện tợng văn học tài năng, mới

mẻ Với cống hiến xuất sắc của mình trong hoạt động văn học nghệ thuật, ông

đã đợc: Bộ Quốc phòng, Hội Nhà văn Việt Nam trao tặng nhiều giải thởng có

giá trị Việc tìm hiểu các tác phẩm của ông là cần thiết và chắc chắn sẽ rút ranhiều bài học bổ ích cho quá trình sáng tác văn học sau này cũng nh việcgiảng dạy các tác phẩm của ông đợc tốt hơn.

1.2 Nguyễn Minh Châu không chỉ thành công ở thể loại tiểu thuyết mà

ông còn để lại dấu ấn riêng về nghệ thuật trong truyện ngắn của mình Ôngkhông bao giờ bằng lòng với những gì mình đã đạt đợc mà trái lại luôn bănkhoăn suy nghĩ tìm tòi đổi mới Sau 1975, cuộc sống trở lại với muôn mặt đờithờng, ông có nhiều điều kiện hơn để thực hiện sự trăn trở đó Truyện ngắnsau 1975 ghi nhận sự đổi mới về nghệ thuật của ông từ cách miêu tả nhân vật,xây dựng tình huống, chọn đề tài Việc tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong truyệnngắn Nguyễn Minh Châu cả hai giai đoạn trớc và sau 1975 để có một cái nhìn

đối sánh là thực sự cần thiết Nó giúp chúng ta nhận thấy sự phát triển về nghệthuật tự sự trong sáng tác của ông, thấy đợc dấu ấn tài năng ông gửi gắm trong

đó

1.3 Với t cách là một sinh viên còn tập dợt bớc đầu nghiên cứu một đềtài khoa học, việc nghiên cứu nghệ thuật tự sự của Nguyễn Minh Châu trong

Mảnh trăng cuối rừng và Phiên chợ Giát (một cái nhìn đối sánh) vừa là niềm

say mê cá nhân Đồng thời khi tiến hành làm khoá luận này, chúng tôi xin tiếpthu ý kiến đánh giá của các nhà văn, các nhà nghiên cứu đi trớc, qua đây tácgiả khoá luận cũng tiếp tục suy nghĩ về những cái mới để chỉ ra đợc những sựchuyển biến tích cực về nghệ thuật tự sự của Nguyễn Minh Châu sau 1975 với

hai truyện ngắn tiêu biểu là Mảnh trăng cuối rừng và Phiên chợ Giát

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn Minh Châu là một trong những nhà văn lớn của nền văn họcViệt Nam hiện đại nửa sau thế kỉ XX Sau 1975, ông là ngời có công đầutrong đổi mới t duy nghệ thuật và một trong những sự đổi mới đó chính là sựthay đổi về nghệ thuật tự sự

Khái quát về lịch sử nghiên cứu, Nguyễn Minh Châu đã có rất nhiềucông trình nghiên cứu Trong các công trình nghiên cứu, vấn đề đổi mới nghệthuật tự sự trong truyện ngắn cũng đã đợc giới nghiên cứu quan tâm và đợcnhìn nhận đánh giá bằng hai giai đoạn trớc và sau 1975

2.1 Trớc năm 1975, những sáng tác viết trong thời kì chiến tranh,Nguyễn Minh Châu quan tâm phản ánh và cổ vũ những phẩm chất yêu nớc,

anh hùng của nhân dân ta: Dấu chân ngời lính, Cửa sông, Bên đờng chiến

tranh và Mảnh trăng cuối rừng là tác phẩm tiêu biểu.

Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu trớc 1975 đã

đ-ợc các tác giả nghiên cứu trong các công trình của mình nh:

- Tôn phơng Lan, T tởng nghệ thuật - quan niệm về hiện thực và con

ng-ời của Nguyễn minh Châu.

- Hồ Hồng Quang, Tác phẩm viết về chiến tranh những năm 80, một sự

chiêm nghiệm lại về cuộc chiến và ngời lính cách mạng của Nguyễn Minh Châu.

Tựu trung lại các tác giả đều có chung nhận xét về sự ảnh hởng củakhuynh hớng văn học lúc bấy giờ là phục vụ chính trị "là con đẻ của cáchmạng và những cuộc chiến tranh lớn, văn học Việt Nam trớc 1975 không thểkhông mang những đặc điểm của một nền văn hoá thời chiến gắn bó với vậnmệnh của Tổ quốc, trớc 1975 văn học của chúng ta về cơ bản là một nền vănhọc sử thi", vì lẽ đó "số phận văn chơng của Nguyễn Minh Châu gắn liền vớinhững bớc đi cơ bản của nền văn học Việt Nam ở những thời điểm lịch sử Nguyễn Minh Châu thủ con thuyền văn chơng của ông xuôi theo cái dòngchảy đang có sức cuốn hút mạnh mẽ ấy"

2.2 Sau 1975, Nguyễn Minh Châu đợc coi là ngời có công đầu trong

đổi mới t duy nghệ thuật, ông là một trong những nhà văn đợc coi là ngời đitiên phong trong việc đổi mới văn học những năm 80 Có một sự thay đổi lớnlao trong t duy nghệ thuật ở ngòi bút của ông so với giai đoạn sáng tác trớc Sựthay đổi và phát triển của t duy nghệ thuật, xét đến cùng, cái quan trọng nhất

là sự thay đổi về nghệ thuật tự sự Thời kỳ này, ông nổi lên là nhà văn viết về

đời thờng với đầy những sự kiện nhân thế, hiện thực cuộc sống trong truyệnngắn của ông đợc miêu tả trần trụi, khô khan, bám sát thực tế cuộc sống conngời trong hoàn cảnh xã hội mới

Nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau

1975 hầu hết các tác giả đều nhận ra sự thay đổi trong t duy nghệ thuật của

ông và phát hiện ra những đổi mới tìm tòi trong sáng tác của ông PGS.TS

Đinh Trí Dũng trong Nguyễn Minh Châu và sự trăn trở của một ngòi bút đầy

trách nhiệm đã có cái nhìn khái quát về sáng tác của Nguyễn Minh Châu trớc

và sau năm 1975: "Trong những ngày mà đất nớc có chung hình hài, có chungkhuôn mặt - nh một cách nói của một nhà thơ, Nguyễn Minh Châu đã trăn trở

đi tìm sự khác nhau giữa thế hệ cầm súng cha anh Anh đã có một cách viếtthật lạ, đọc cứ nh bị ám ảnh mãi Nguyễn Minh Châu nh một ngời lính hànhquân không mỏi, luôn trăn trở đào sâu vào những tầng vỉa mới của đời sống,phát hiện những kiểu ngời mới, những giá trị mới".

Lịch sử nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Nguyễn MinhChâu đã đợc đề cập đến trong nhiều công trình nghiên cứu Đáng kể là các bàiviết đáng chú ý sau:

- Nguyễn Thanh Hùng, Một khía cạnh phê bình văn học, dẫn từ Phiên

chợ Giát của Nguyễn Minh Châu (Nguyễn Minh Châu Tác giả, tác phẩm

-Nxb Giáo dục)

- Nguyễn Trí Nguyên, Những đổi mới về thi pháp sáng tác trong sáng

tác của Nguyễn Minh Châu sau 1975 (Nguyễn Minh Châu - tác giả, tác phẩm

- Nxb Giáo dục)

- Tôn Phơng Lan, Giọng điệu và ngôn ngữ nghệ thuật của Nguyễn Minh

Châu (Nxb Khoa học Xã hội, 1999).

- Tôn Phơng Lan, Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu, sự hình

thành những đặc trng (Nxb Khoa học Xã hội, 1999).

Còn giáo s Đỗ Đức Hiếu trong bài Đọc Phiên chợ Giát của Nguyễn Minh

Châu đã chỉ rõ: "Nghệ thuật xây dựng Phiên chợ Giát, chủ yếu, là cái pha màu,

cái pha trộn của tâm trạng đối nghịch, là sự thâm nhập lẫn nhau của các chi tiết,

là cái nét nhoè, cái mơ hồ, cái không xác định của cấu trúc bình thờng"

Với vị trí và tài năng của Nguyễn Minh Châu thì số lợng công trìnhnghiên cứu nh vậy về ông còn ít, do đó cha khám phá hết những giá trị nghệthuật còn ẩn chứa trong các truyện ngắn của ông Nhng nhìn chung chúng tôithấy ý kiến đa ra trong các công trình và các bài viết đều xác đáng đã đánh giá

đúng tài năng nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu, đó là sự đổi mới về nghệthuật tự sự trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu từ sau 1975 Từ đó ta cómột cái nhìn đối sánh về nghệ thuật tự sự ở hai giai đoạn trớc và sau 1975

3 Đối tợng và mục đích nghiên cứu

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Những đặc điểm về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn của NguyễnMinh Châu ở cả hai giai đoạn trớc và sau 1975 mà cụ thể là hai tác phẩm

Mảnh trăng cuối rừng (trớc 1975) và Phiên chợ Giát (sau 1975).

3.2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu

ở cả hai giai đoạn trớc và sau 1975 để có đợc cái nhìn đối sánh về nghệ thuật

tự sự của ông, từ đó thấy đợc sự đổi mới của Nguyễn Minh Châu

- Phơng pháp phát hiện các ý lớn, ý nhỏ và mối liên hệ giữa chúng

- Thông qua các chi tiết để đi đến sự tổng hợp, khái quát đánh giá

4.2 ở mức độ cao hơn, chúng tôi sử dụng phơng pháp so sánh để đốichiếu làm rõ sự chuyển biến về nghệ thuật trong các tác phẩm của NguyễnMinh Châu trớc và sau 1975 So sánh sự tơng đồng và khác nhau trong sángtác của Nguyễn Minh Châu với các tác giả trớc đó hoặc cùng thời, qua đókhẳng định những đóng góp của Nguyễn Minh Châu cho nền văn học ViệtNam hiện đại

5 Phạm vi nghiên cứu

Do thời gian và năng lực có hạn, ở đề tài này chúng tôi tập trung nghiêncứu về sự đổi mới nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu

ở hai giai đoạn trớc và sau 1975

Chúng tôi sẽ tiến hành khảo sát hai truyện ngắn tiêu biểu cho hai giai

đoạn - hai phong cách sáng tác của Nguyễn Minh Châu: Mảnh trăng cuối

rừng (trớc 1975), và Phiên chợ Giát (sau 1975) Và cộng thêm một số tác

phẩm tiêu biểu khác để làm rõ vấn đề

6 Đóng góp mới của khóa luận

Phát hiện thêm về sự chuyển biến tích cực trong t duy nghệ thuật củaNguyễn Minh Châu Từ đó thấy đợc bớc đi chung của nền văn học dân tộccũng nh tài năng của Nguyễn Minh Châu trong việc tìm tòi, đổi mới nghệthuật Qua đó giúp giáo viên, sinh viên, học sinh dạy và học tốt hơn truyệnngắn của Nguyễn Minh Châu

7 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chínhcủa khoá luận đợc trình bày trong ba chơng

Ch¬ng 1 Tæng quan vÒ nghÖ thuËt tù sù trong truyÖn ng¾n NguyÔn

Minh Ch©u

Ch¬ng 2 §Æc ®iÓm cña nghÖ thuËt tù sù trong M¶nh tr¨ng cuèi rõng Ch¬ng 3 §Æc ®iÓm cña nghÖ thuËt tù sù trong Phiªn chî Gi¸t

Chơng 1 Tổng quan về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu

1.1 Giới thuyết chung về nghệ thuật tự sự

Theo Từ điển văn học: “Tự sự là một trong ba phơng thức biểu đạt của

văn học (bên cạnh trữ tình và kịch) Nét đặc thù của tự sự là vai trò tổ chứccủa trần thuật, nó thông báo về một cái gì đó đã xảy ra và đợc nhớ lại, đồngthời mô tả hoàn cảnh, hành động và dáng nét các nhân vật, nhiều khi còn thêmcả những lời bàn luận Xét về chỉnh thể, trần thuật giữ vai trò chủ đạo trongtác phẩm tự sự, gắn bó tất cả những gì đợc tác phẩm miêu tả Các đặc điểmcủa tự sự phần lớn bị quy định bởi các đặc điểm của trần thuật Ngôn từ ở đâychủ yếu làm chức năng thông báo về cái đã xảy ra từ trớc Giữa dòng ngôn từ

đang tuôn chảy và các hành động mà nó miêu tả có một khoảng cách về thờigian”, “tác giả kể về các biến cố nh về một cái gì đó cách biệt với mình"(Aritxtot)

Trần thuật tự sự đợc dẫn dắt bởi ngời trần thuật, ngời trần thuật này đợcgọi là "ngôi thứ ba", và thờng là "vô hình", phi nhân cách hoá trong tác phẩm

Tự sự hết sức tự do trong việc chiếm lĩnh không gian và thời gian Nó

có khả năng đặc biệt trong việc tái hiện kỹ lỡng những quá trình diễn ra trongkhông gian rộng, trong những đoạn thời gian dài

Tự sự sử dụng hầu hết các phơng tiện,biện pháp miêu tả (tả hành vi, vẽchân dung, đối thoại và độc thoại, tả ngoại cảnh ) khiến hình tợng gây đợccảm giác về hình khối và thanh âm Cái đợc mô tả có thể ứng với dạng vốn

có của đời sống hoặc có thể hoàn toàn tân tạo, ớc lệ Tính ớc lệ của tự sự chủyếu ở ngời miêu tả, tức là ngời trần thuật

Hình thức tự sự dựa vào các kiểu kết cấu cốt truyện khác nhau Gơt vàSile cho rằng nét cốt yếu của tự sự là điệu thức chậm

Tác phẩm tự sự có thể đợc viết bằng văn xuôi hoặc thơ (văn vần), dunglợng không hạn chế Tự sự có thể đa vào tác phẩm một số lợng lớn các tínhcách và các sự kiện, nó có thể xây dựng đợc những tính cách phức tạp, mâuthuẫn, đa diện, đang hình thành, mặc dù không phải tác phẩm nào cũng đợc

nh vậy, nhng khả năng tiềm tàng của tự sự là chỉ ra đợc cuộc đời trong tínhtoàn vẹn của nó, là khám phá đợc bản chất của cả một thời đại, là bộc lộ đợc

tính quy mô của hành vi sáng tạo Tự sự sử dụng đợc ở mức rộng lớn nhất khảnăng nhận thức - t tởng của văn học và nghệ thuật nói chung.

Nh vậy có thể hiểu một cách nôm na rằng nghệ thuật tự sự là nghệ thuật

sử dụng các phơng diện của tự sự để xây dựng thành một văn bản nghệ thuật

có tính tự sự

1.2 Một số phơng diện cơ bản của nghệ thuật tự sự

Nói đến phơng diện là nói đến các mặt, các khía cạnh, các nội dung lớntạo nên bộ khung cho đối tợng Bất kì một đối tợng nào cũng đợc tạo nên bởicác phơng diện của nó Nghệ thuật cũng không nằm ngoài thông lệ đó Nghệthuật trong văn học nói chung và nghệ thuật tự sự nói riêng cũng đợc cấu tạobởi các yếu tố thiên về bản chất của tự sự Khi nghiên cứu một tác phẩm tự sự

là chúng ta nghiên cứu trên từng phơng diện của nó

1.2.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Nhân vật là yếu tố cơ bản nhất trong

các tác phẩm văn học, là tiêu điểm để bộc lộ chủ đề, t tởng chủ đề và đến lợtmình đợc các yếu tố khác có tính hình thức của mỗi tác phẩm khắc hoạ”

Nói đến nhân vật là nói đến con ngời đợc miêu tả, thể hiện trong tácphẩm bằng phơng tiện văn học Văn học không thể thiếu nhân vật bởi vì đó làhình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tợng, là ph-

ơng tiện để khái quát hiện thực Nói cách khác, nhân vật là sự biểu hiện khảnăng chiếm lĩnh thế giới nghệ thuật cùng với t tởng nghệ thuật, lý tởng thẩm

mỹ của nhà văn về con ngời Do nhân vật có vai trò quan trọng nh vậy nênnhiều nhà văn rất coi trọng xây dựng nhân vật trong quá trình sáng tác

Nhân vật trong tác phẩm văn học rất đa dạng, phong phú, có nhân vật

đ-ợc khắc hoạ rõ nét, có nhân vật đđ-ợc khắc hoạ thoáng qua Mỗi nhân vật xuấthiện gắn liền với một công thức giới thiệu nhân vật Công thức đó là nhữngdấu hiệu bề ngoài, những đặc điểm riêng về nhân vật mà ngay từ đầu chúng ta

đã có thể phân biệt nhân vật này với nhân vật khác Xây dựng hệ thống nhânvật là cơ sở biểu hiện tài năng nghệ thuật của nhà văn

1.2.2 Nghệ thuật kết cấu

Theo Từ điển văn học: “Kết cấu là sự sắp xếp, phân bố các thành phần

hình thức nghệ thuật - tức là sự cấu tạo tác phẩm, tuỳ theo nội dung và thể tàikết cấu gắn kết các yếu tố của hình thức và phối thuộc chúng với t tởng Các

quy luật của kết cấu là kết quả của nhận thức thẩm mĩ, phản ánh những liên hệ

bề ngoài của thực tại”

Kết cấu tác phẩm văn học bao gồm việc phân bố các nhân vật (tức là hệthống các hình tợng), các sự kiện và hành động (kết cấu cốt truyện), các phơngthức trần thuật (kết cấu trần thuật), chi tiết hoá các khung cảnh, hành vi, cảmxúc (kết cấu chi tiết), các thủ pháp văn phong (kết cấu ngôn từ), các truyện kểxen kẽ hoặc các đoạn ngoại đề trữ tình (kết cấu các yếu tố ngoài cốt truyện)

1.2.2.1 Tổ chức cốt truyện

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì cốt truyện là "hệ thống sự kiện cụ

thể đợc tổ chức theo yêu cầu t tởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành một bộphận cơ bản quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộccác thể loại tự sự và kịch"

Nh vậy cốt truyện không phải là yếu tố tất yếu của mọi tác phẩm vănhọc nhng đối với tác phẩm tự sự nó là một phơng tiện nghệ thuật rất phức tạp

Nó có tính đặc trng của mỗi thời đại, thể hiện tài năng phong cách và quanniệm nghệ thuật của mỗi nhà văn Có nhiều cách phân loại cốt truyện nhngthông thờng ngời ta quy về hai loại chủ yếu: Một loại truyện kể về một trờnghợp đặc biệt nào đó và một loại truyện kể về những sự kiện đơn giản bình th-ờng

Loại cốt truyện thứ nhất chủ yếu dựa vào những hoạt động bên ngoài,trong đó "xung đột đợc thể hiện trọn vẹn và biến mất trong quá trình các sựkiện đợc miêu tả" Nó xuất hiện trở nên gay gắt và đợc giải quyết dờng nhngay trớc mắt ngời đọc, đó là xung đột cục bộ, khép kín, diễn ra trên một cáinền của tình huống xung đột

Loại cốt truyện thứ hai - cốt truyện không biến cố, chủ yếu dựa vàonhững hành động bên trong, những thăng trầm trong t tởng, tâm lý nhân vật Với kiểu cốt truyện này, sự việc xẩy ra trong đời nhân vật xuất hiện nh là một

sự bổ sung cho các mâu thuẫn đã có sẵn, bất chấp sự việc ấy có hay không

Thông qua cốt truyện ngời ta "có thể tìm thấy qua một cốt truyện haiphơng diện gắn bó hữu cơ: Một mặt cốt truyện là phơng tiện bộc lộ tích cách,nhờ cốt truyện nhà văn thể hiện sự tác động qua lại giữa các tính cách, mặtkhác cốt truyện còn là phơng tiện để nhà văn tái hiện các xung đột xã hội"

Do vậy việc tìm hiểu những cốt truyện cũng nh đặc điểm của nó trong sángtác của một nhà văn là rất có ý nghĩa

1.2.2.2 Không gian nghệ thuật

Không gian nghệ thuật là phạm trù của hình thức nghệ thuật, là phơngthức tồn tại và triển khai thế giới nghệ thuật Nếu thế giới nghệ thuật là cáinhìn có nghĩa thì không gian nghệ thuật mở ra một điểm nhìn, nó mang tính -

1.2.2.3 Thời gian nghệ thuật

Thời gian nghệ thuật là một phạm trù đăc trng của văn học, đó là thờigian mà ta có thể nghiệm đợc trong tác phẩm nghệ thuật với độ dài của nó vớinhịp độ nhanh hay chậm, với thời gian là hiện tại, quá khứ hay tơng lai Thờigian nghệ thuật là hình tợng nghệ thuật, sản phẩm sáng tạo của tác giả bằngcác phơng tiện nghệ thuật nhằm làm cho ngời thởng thức cảm nhận đợc hoặcbằng hồi hộp chờ đợi hoặc thanh thản vô t hoặc chìm đắm trong quá khứ

Khi đi vào tác phẩm văn học, thời gian cũng trở thành thời gian nghệthuật, đó là khoảng thời gian từ lúc bắt đầu cho đến lúc kết thúc sự việc

1.2.2.4 Chi tiết nghệ thuật

Chi tiết nghệ thuật có một vai trò quan trọng trong truyện ngắn, vì vậycác nhà nghiên cứu luôn khẳng định đề cao các chi tiết trong truyện

Chi tiết nghệ thuật là các hành động, hình ảnh, âm thanh, kí hiệu xuấthiện trong tác phẩm nhằm chuyển tải một ý đồ nhất định của nhà văn Điềuquan trọng là phải lựa chọn đợc các chi tiết điển hình để bộc lộ nét chủ yếutrong tính cách, tâm trạng của nhân vật

Chi tiết nghệ thuật là cơ sở, là đơn vị nhỏ nhất để cấu thành hình tợng

1.2.3 Nghệ thuật trần thuật

Trần thuật là một dạng cơ bản của nghệ thuật Nó xuất hiện trong khixây dựng các thể loại văn học tự sự, đặc biệt là truyện ngắn

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì "trần thuật là phơng diện cơ bản của

thể loại tự sự, là việc giới thiệu khái quát, thuyết minh, miêu tả đối với nhânvật, sự vật theo cách nhìn của chủ thể trần thuật"

Có thể chia thành hai dạng trần thuật: trần thuật chủ thể và trần thuậtkhách thể

Trần thuật chủ thể là lối trần thuật mà ở đó chủ thể trần thuật đợc "nhânvật hoá" tức là cùng tham gia vào trong diễn biến của câu chuyện

Trần thuật khách thể là lối trần thuật khá phổ biến, ở đó giữa nhân vật

và nhà văn luôn có một khoảng cách, nhà văn biết hết mọi điều, mọi ngời vàdẫn dắt nhân vật chèo lái câu chuyện theo ý mình

1.2.3.2 Ngôn ngữ trần thuật

Ngôn ngữ là cách tổ chức câu văn, lời văn từ các yếu tố nhỏ hơn đểnhằm chuyển tải ý đồ nghệ thuật của nhà văn Trong tác phẩm văn học tự sựngôn ngữ đóng vai trò quan trọng làm cho tác phẩm mang những ý nghĩa nhất

định Ngôn ngữ góp phần tạo ra hìng ảnh, nhân vật với những sự sống động,

đa dạng Giá trị của ngôn ngữ trong tác phẩm văn học nói chung và tác phẩm

tự sự nói riêng phụ thuộc rất lớn vào việc gọt giũa câu văn, lời văn, sự sáng tạohình ảnh, vần và nhịp điệu của từ ngữ Vì thế việc tìm hiểu đặc điểm ngôn ngữtrong tác phẩm văn học là điều hết sức cần thiết

1.2.3.3 Gịong điệu

Giọng điệu là thái độ, tình cảm, lập trờng t tởng, đạo đức của nhà văn

đối với hiện tợng đợc miêu tả, thể hiện trong thơ văn, quy định cách xng hô,gọi tên, dùng từ, sắc điệu tình cảm, cách cảm thụ xa gần, thân sơ, thành kínhhay suồng sã, ngợi ca hay châm biếm

Giọng điệu phản ánh lập trờng xã hội, thái độ, tình cảm và thị hiếu thẩm

mĩ của tác giả, có vai trò rất lớn trong việc tạo nên phong cách nhà văn và tácdụng truyền cảm cho ngời đọc Vì thế việc tìm hiểu giọng điệu trong sáng táccủa nhà văn có vai trò quan trọng giúp ngời đọc nhận thấy tài năng của nhàvăn khi sử dụng phơng tiện này để chuyển tải ý đồ nghệ thuật

1.2.3.4 Tình huống

Sáng tạo tình huống luôn đợc coi là khâu then chốt của nghệ thuậttruyện ngắn Đối với đa số các nhà văn vai trò của tình huống trong nghệ thuậtviết văn luôn đợc coi trọng và Nguyễn Minh Châu cũng là một ngời nh thế.Cho nên tìm hiểu các dạng tình huống đặt ra trong các sáng tác truyện ngắnNguyễn Minh Châu trớc và sau 1975 là một việc cần thiết trong quá trình tìmhiểu những cách tân nghệ thuật của tác giả Từ lâu, vai trò của tình huống đợccác nhà nghiên cứu, các nhà văn đánh giá cao Chính Nguyễn Minh Châu

cũng đã từng viết bài Tình thế xẩy ra truyện, ở đó ông cho rằng: "Khi ngời ta

nghĩ ra đợc một cái tình thế xẩy ra câu chuyện thật hay và thế là coi nh xongmột nửa" Có thể nó không cần đến những mâu thuẫn gay gắt nh kịch, nhng

nó là cái cớ chắc chắn hết sức cụ thể và mang tính riêng, ở đó cốt truyện vànhân vật nơng tựa vào nhau thực hiện đắc lực tất cả ý định của tác giả

1.2.3.5 Kết thúc truyện

Một tác phẩm văn xuôi dù ngắn hay dài thông thờng đều phải có mở

đầu và kết thúc Tác phẩm có mở đầu và có kết thúc thì mới thể hiện đ ợc tínhtrọn vẹn của nó Mỗi tác phẩm tuỳ thuộc vào mục đích sáng tác, hoàn cảnhlịch sử mà có kiểu kết riêng Tuy nhiên, tổng hợp lại thờng có hai kiểu kếtthúc truyện: Kết thúc đóng và kết thúc mở

Kết thúc đóng là kiểu kết thúc mà các mâu thuẫn, xung đột đã đợc giảiquyết xong xuôi, ngời đọc không cần phải bàn cãi gì thêm mà chấp nhận một

sự việc đã "rồi"

Kết thúc mở là kiểu kết thúc mà mâu thuẫn, xung đột, bi kịch của nhânvật cha đợc giải quyết xong, còn bỏ ngỏ để cho ngời đọc xây dựng hớng kếtthúc riêng cho mình Nó thờng gợi cho ngời đọc những suy ngẫm về nhân tìnhthế thái, về những việc ở đời

Kiểu kết thúc của truyện ngắn là một yếu tố quan trọng trong nghệthuật Nó khẳng định giá trị của tác phẩm và vị trí của tác giả trên văn đàn

1.3 Truyện ngắn trong văn nghiệp của Nguyễn Minh Châu

Nguyễn Minh Châu (1930 - 1989), là một tác giả lớn của văn học ViệtNam hiện đại Mặc dù bớc chân vào làng văn khá muộn màng nhng ông đãsớm khẳng định đợc mình trên bớc đờng của nghệ thuật.

Quá trình sáng tác của Nguyễn Minh Châu đợc chia làm hai thời kỳ

tr-ớc và sau 1975 Mỗi thời kỳ gắn với những đóng góp rất lớn của ông về cáclĩnh vực, đặc biệt là lĩnh vực truyện ngắn Có thể nói truyện ngắn là linh hồntrong văn nghiệp của Nguyễn Minh Châu

1.3.1 Văn nghiệp Nguyễn Minh Châu

Nguyễn Minh Châu quê ở xã Quỳnh Hải - Quỳnh Lu - Nghệ An Từ lúc

đi học cho đến lúc trởng thành ông đã đợc học qua nhiều trờng và sau đó gianhập quân đội, làm công tác văn hoá trong quân đội Nguyễn Minh Châu bắt

đầu viết văn từ năm 1954 Năm 1966, ông cho ra đời tập tiểu thuyết đầu tay

Cửa sông, tập truyện ngắn Những vùng trời khác nhau (1970), đặc biệt tiểu

thuyết Dấu chân ngời lính (1972) đã đa ông lên vị trí những nhà văn tiêu biểu

của cuộc kháng chiến chống Mỹ

Sau 1975, ông tiếp tục gắn bó với quân đội Từ 1980 trở đi, ông đi đầutrong khuynh hớng đối mới văn học thời kỳ sau chiến tranh Các tập truyện

ngắn Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành (1983), Bến quê (1985) đã gây

một ấn tợng sâu đậm trong lòng ngời đọc, đánh dấu sự chuyển biến quantrọng trong t duy nghệ thuật của nhà văn

Tiểu thuyết Mảnh trăng tình yêu (1987), đặc biệt là tập truyện ngắn Cỏ

lau (1989), trong đó có hai truyện xuôi sắc là Phiên chợ Giát và Cỏ lau chính

là đỉnh cao, kết tinh tài năng nghệ thuật và sự đổi mới theo hớng đi sâu vào thểhiện và phân tích nội tâm nhân vật của Nguyễn Minh Châu

Nguyễn Minh Châu còn là tác giả của nhiều tác phẩm viết cho thiếu nhi

nh: Lá th vui, Từ giã tuổi thơ, Những ngày lu lạc, Đảo đá kì lạ

Ngoài ra, ông còn viết hàng loạt các bài có tính chất trao đổi, tâm sự vềnghề, đề xuất những vấn đề lý luận, nêu lên trách nhiệm công dân của ngờinghệ sĩ

Nh vậy có thể nói rằng: Văn nghiệp Nguyễn Minh Châu tác phẩmkhông đồ sộ nhng là một trong những đại diện tiêu biểu của văn chơng ViệtNam trớc và sau 1975 Mặc dù ông viết nhiều tiểu thuyết nhng cái mà ông để

đời lại chính là truyện ngắn

1.3.2 Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu trong tiến trình đổi mới văn học Việt Nam sau 1975

Sáng tác của Nguyễn Minh Châu vào hai thời kỳ trớc và sau 1 975 cócảm hứng rất khác nhau, nếu nh trớc 1975 sống trong hoàn cảnh đất nớc đang

có chiến tranh, lại đang trong giai đoạn cao trào nhất, vì thế tất yếu nhà văn đã

có nhận định rằng: "Văn học phải khoác lên mình một nhiệm vụ lớn lao, đó làphục vụ chiến đấu, hớng về công nông binh" Điều đó tạo nên một nền vănhọc cách mạng mang đậm khuynh hớng sử thi và cảm hứng lãng mạn, tạo nênchủ nghĩa anh hùng cách mạng Thời kỳ này trong truyện ngắn của ông, nhân

vật chủ yếu là những anh chiến sĩ trẻ nh Lãm (Mảnh trăng cuối rừng), Thụy (Bên đờng chiến tranh), Sơn và Lê (Những vùng trời khác nhau), hay những cô

gái vừa mang trong mình vẻ đẹp hình thể vừa mang vẻ đẹp nội tâm nh Nguyệt

(Mảnh trăng cuối rừng), Hạnh (Bên đờng chiến tranh).

Sau khi chiến dịch Hồ Chí Minh kết thúc, đất nớc hoàn toàn đợc giảiphóng, ngời dân lại đợc trở lại cuộc sống hoà bình, độc lập và giờ đây ngờicầm bút lại có điều kiện suy ngẫm, nhìn nhận lại lịch sử đã qua và những gì

đang diễn ra trong cuộc sống hàng ngày Chính hoàn cảnh này đã đa các nhàvăn vào một thử thách mới, đó là việc khai thác tiếp cận vấn đề trong bối cảnhmới Nguyễn Minh Châu cũng ở trong tình thế ấy và ông là một trong nhữngnhà văn đi tiên phong cho công cuộc đổi mới này Ông đã thành công trên

nhiều thể loại, đặc biệt là thể loại truyện ngắn với các tác phẩm: Bức tranh,

Cỏ lau, Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành

Trong các truyện ngắn, bên cạnh việc thể hiện cái anh hùng, vĩ đại ôngcòn đề cập sâu hơn đến mặt trái của cuộc chiến tranh, đó là những mất mát hisinh và nói đến tận cùng của nó Những truyện ngắn ở giai đoạn trớc cũng nói

đến mất mát hi sinh nhng dờng nh chỉ nói đợc một phần nhỏ mà thôi Giờ đâykhói lửa chiến tranh đã tắt nhng hơi nóng của tro than vẫn âm ỉ cháy NguyễnMinh Châu đã phát hiện ra mạch ngầm sâu kín trong tâm hồn con ngời và ôngnhận định rằng trong cuộc đời này không có "thánh nhân" mà thực chất là mộtcon ngời có lẫn lộn: "rồng - phợng, rắn - rết, thiên thần - ác quỷ" Sau 1975nhà văn đã tập trung trình bày cho ngời đọc thấy rõ đợc chân dung cuộc sốngvô cùng phức tạp và phong phú, con ngời ta với cuộc sống không đơn giản màluôn tranh đấu quyết liệt giữa thiện - ác, sự xuống cấp về đạo đức với cái caocả trong nhân cách "Nguyễn Minh Châu là ngời chủ trơng đa văn học về với

quy luật vĩnh hằng của sự tồn tại con ngời, coi tính chân thật là một phẩm chấtquan trọng của văn học".

Nhà văn Nguyễn Khải đã nói: "Nguyễn Minh Châu là ngời kế tục xuấtsắc bậc thầy nền văn xuôi Việt Nam và cũng là ngời mở đờng rực rỡ chonhững cây bút tài năng sau này"

Nhà văn Nguyên Ngọc đánh giá: "Nguyễn Minh Châu là ngời mở đờngtinh anh và tài năng"

Có đợc những sự đánh giá trên phần lớn là nhờ thành công của truyệnngắn Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu mở ra một hớng mới, tạo bớc ngoặtcho văn học Việt Nam sau 1975

1.3.3 Đổi mới nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975

Cảm hứng văn học phụ thuộc nhiều vào hoàn cảnh và yêu cầu của thực

tế Nếu nh các truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu trớc 1975 đợc xây dựngvới nghệ thuật tự sự mang đậm chất sử thi, tất cả đều đợc lãng mạn hoá, thi vịhoá thì đến sau 1975 nghệ thuật tự sự đợc bộc lộ với tính chất khác hẳn, mới

mẻ hơn Điều đó hợp với cái ngòi bút khao khát đổi mới của ông Truyện ngắnsau 1975 đợc sáng tạo với cảm hứng chính là niềm say mê khẳng định chân lý,phủ định sự giả dối của mọi hiện tợng xấu xa tiêu cực, là thái độ ngợi ca, đồngtình với nhân vật chính diện, là sự phê phán tố cáo thế lực đen tối

Nh vậy do hoàn cảnh lịch sử chi phối mà ngòi bút của ông đã có sự thay

đổi từ sau 1975 Có thể nói ông là ngời có khao khát cháy bỏng về sự đổi mới

t duy nghệ thuật, làm nên điều kì diệu cho văn học nớc nhà

1.3.3.1 Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu trớc 1975

Nguyễn Minh Châu là một nhà văn - chiến sĩ, những gì đợc chứng kiếntrên chiến trờng và qua tìm hiểu về tâm t tình cảm của ngời lính ông đã phản

ánh một cách chân thực và đầy đủ Cảm hứng lịch sử và t duy sử thi đã hớng

ông tới cái nhìn lãng mạn, thi vị hoá cuộc sống, phi thờng hoá con ngời Chínhvì thế mà sáng tác của ông thời kì này mang đậm màu sắc chiến đấu, màu sắccủa sự gian khổ hi sinh nhng đầy tinh thần lạc quan phơi phới, tin tởng vào t-

cùng Họ đựoc soi chiéu ở góc độ "con ngời xã hội, con ngời tập thể, con ngờicộng đồng".

Nguyệt trong Mảnh trăng cuối rừng là một ngời con gái đẹp hoàn mĩ:

"Trăng sáng soi thẳng vào khuôn mặt Nguyệt, làm cho khuôn mặt tơi mát ngờilên đẹp lạ thờng"

Không chỉ thế, Nguyệt còn đợc khám phá ở vẻ đẹp nội tâm bên trong,

đó là một cô gái, một ngời chiến sĩ kiên cờng, gan dạ và rất dũng cảm Cô đãbình tĩnh giúp xe của Lãm thoát khỏi trận ma bom bão đạn, dù bị thơng nhngcô vẫn cời tơi tỉnh và xinh đẹp

Trong truyện ngắn của ông trớc 1975 điểm nhìn trần thuật cơ bản theo

xu hớng hớng ngoại, từ cái chung, cái cao cả Điểm nhìn của ông bắt đấu từkhi xuất hiện sự kiện cho đến khi sự kiện dừng lại

Chủ thể trần thuật vừa là ngời dẫn chuyện vừa là ngời hớng đạo cho độcgiả Giọng sử thi trang nghiêm ngợi ca với hình ảnh tráng lệ hào hùng đã trởthành chủ âm Nhân vật kể chuyện luôn ở ngôi thứ ba cho nên họ bao trùm lêntoàn bộ câu chuyện và có một khoảng cách khá xa với ngời đọc Cách tạo tìnhhuống ở đây cũng có những nét riêng, đó là tình huống có tính khách quan, đó

là sự giao tranh giữa sự sống và cái chết, giữa cái chung và cái riêng Do viết

về chiến tranh nên ông luôn đặt nhân vật trong một không gian rộng lớn đểlàm rõ chất anh hùng ca của cuộc kháng chiến dân tộc Thời gian là thời giandiễn ra cuộc kháng chiến của dân tộc, nó là nhân chứng cho phẩm chất anhhùng của con ngời

Truyện ngắn Mảnh trăng cuối rừng tuy chủ thể trần thuật đã đợc "nhân

vật hoá" nhng cái tôi đó thực chất vẫn là cái "tôi" hớng ngoại, đại diện chocông đồng ở đây có sự xuất hiện của Lãm - nhân vật kể chuyện và mọi biến

cố, tình tiết đợc khúc xạ qua cái nhìn của anh Truyện ngắn xây dựng đợc tìnhhuống độc đáo, nó là kết quả của sự sắp xếp kĩ càng các chi tiết Vì vậy màtrong cái ngẫu nhiên đó vẫn có sự hợp lí

Dễ thấy rằng trong những thành tựu chung của nền văn học cách mạngViệt Nam có phần đóng góp lớn của Nguyễn Minh Châu qua nghệ thuật tự sự

trong các truyện ngắn nh Những vùng trời khác nhau, Mảnh trăng cuối rừng.

Đó là những trang viết mà nghệ thuật tự sự đậm chất hào sảng về những ngàyhào hùng bậc nhất của lịch sử nớc nhà

1.3.3.2 Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975

Các sáng tác của Nguyễn Minh Châu viết trong chiến tranh mặc dầu đã

đợc đánh giá cao nhng ông không bao giờ thoả mãn với những gì mình đã đạt

đợc Con ngời ấy lúc nào cũng đau đáu một niềm khao khát viết sao cho chạm

đợc vào tầng sâu những sự thật về quê hơng, đất nớc, dân tộc mình

Từ những năm 70, trong Trang sổ viết văn ông cho rằng: "Không thể

lấy việc vác ba lô đi thực tế là mục đích cuối cùng và cảnh tỉnh một số chị emviết văn trẻ đang dẫm chân hơi lâu ở bớc đi ban đầu, nhất là khi tái tạo hiệnthực ngoài đời thành một cảnh xanh xẻo của hòn non bộ trong tác phẩm Vănhọc bao giờ cũng trả lời câu hỏi của ngày hôm nay, bao giờ cũng đối thoại với

ngời đơng thời về những câu hỏi cấp bách của đời sống" (Nhà văn đất nớc

-dân tộc mình) "Công việc sáng tạo bao giờ cũng diễn ra trong cô đơn, trong

sự lắng sâu những kinh nghiệm, sau những kinh nghiệm về lẽ đời và lòng

ng-ời" (Trả lời phỏng vấn đầu xuân 1968 của báo Văn nghệ).

Nh vậy ta biết đến Nguyễn Minh Châu vốn là một nhà văn nhạy cảm, làcon mắt lỗ tai của xã hội nên ông sớm nhận ra thực trạng cuộc sống cũng nhnhu cầu phải đổi mới trong đó có lao động sáng tạo nghệ thuật Mặt khác,Nguyễn Minh Châu lại là nhà văn không bao giờ ngừng nghỉ trên con đờngkiếm tìm chân lý, khám phá bản chất của con ngời và đời sống Do đó ông đãrất tinh tế nhìn ra những đổi thay của con ngời, cuộc sống ngay ở giai đoạnchuyển mình Ông thấy: "Đằng sau số phận cộng đồng là số phận của mỗi cá

nhân" Sự đổi mới văn chơng của Nguyễn Minh Châu đợc thể hiện một cách

thuyết phục bằng tác phẩm Với tài năng và bản lĩnh của mình ông đã chứngminh sự đổi mới trên nghệ thuật tự sự

Nếu nh trớc đây các trang truyện ngắn của ông mang đậm chất sử thi,các nhân vật đợc lãng mạn hoá, thi vị hoá, phi thờng hoá, nhân vật mang màusắc của những tợng đài thì bây giờ nó thoát sử thi để trở về với cái nhìn đời tthế sự, giàu chất tiểu thuyết hơn Do đó nghệ thuật tự sự có sự đổi mới sâu sắc,tiêu biểu có thể tiếp cận với nghệ thuật tự sự hiện đại

Nếu nh trớc đây nhân vật mang phẩm chất t tởng anh hùng cách mạngthì bây giờ mỗi nhân vật là một t tởng, tạo nên nét cá thể cá tính trong từngnhân vật

Truyện ngắn Phiên chợ Giát của Nguyễn Minh Châu viết trong thời kỳ

hậu chiến có một sự đổi mới sâu sắc về nghệ thuật tự sự Nhân vật không phảimang phẩm chất chung của thời đại anh hùng cách mạng nữa mà họ phản

biện, đối chọi nhau, mang bản chất của con ngời trong đời sống hiện đại vốn

đầy phức tạp với nhiều mảng sáng tối Cốt truyện ở đây cũng không liền mạch

nh trớc nữa mà nó đứt quãng, nhoè vào nhau, dờng nh quá khứ, hiện tại và

t-ơng lai hoà quyện, thâm nhập vào nhau

Có thể nói rằng nếu nh truyện ngắn của ông trớc 1975 mang hình thức

kể chuyện thì sau 1975 nó mang bản chất khác, đó là tả truyện Nghĩa là conngời và cuộc sống không giống nh cuộc đời thật mà chỉ qua sự h cấu để tácgiả gửi gắm thông điệp, chủ yếu nhà văn muốn tái hiện trớc mắt ngời đọc conngời trong mối quan hệ phức tạp với đời sống nh thế nào

Để tìm hiểu sâu hơn sự đổi mới về nghệ thuật tự sự của Nguyễn MinhChâu ở hai giai đoạn trớc và sau 1975, trong luận văn này chúng tôi sẽ khảo

sát hai tác phẩm chính là Mảnh trăng cuối rừng và Phiên chợ Giát.

Chơng 2 Đặc điểm của nghệ thuật tự sự

trong Mảnh trăng cuối rừng

2.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật

Sự ra đời các loại hình nhân vật tùy thuộc vào quan niệm sáng tác củamỗi nhà văn Đối với Nguyễn Minh Châu, hệ thống nhân vật đã phản ánhtrung thành thế giới nghệ thuật cũng nh quan niệm nghệ thuật và hiện thực cácchặng đờng sáng tác Những truyện ngắn trớc 1975 của ông do hoàn cảnh lịch

sử chi phối nên nhân vật chủ yếu là "con ngời xã hội, con ngời cộng đồng"

Họ hiện lên thật hào hùng, đẹp đẽ, nhà văn ca ngợi vẻ đẹp của họ bằng giọnganh hùng ca đầy tự hào qua những trang viết mang đậm chất sử thi, họ cha đợcchú ý khai thác những nét riêng, cá biệt, họ chiến đấu với một lý tởng trong

sáng, đó là hệ quy chiếu để đánh giá họ Và truyện ngắn Mảnh trăng cuối

rừng là một ví dụ tiêu biểu Tác phẩm đã khắc hoạ nhân vật hiện lên với các vẻ

đẹp: vẻ đẹp ngoại hình và vẻ đẹp bản chất

2.1.1 Vẻ đẹp ngoại hình nhân vật

Điều cốt yếu trớc tiên khi miêu tả một con ngời đó chính là vẻ đẹp vềngoại hình, sự miêu tả thành công về ngoại hình nhân vật góp phần làm nêngiá trị thẩm mĩ của tác phẩm.

Trong các truyện ngắn trớc 1975, Nguyễn Minh Châu đã chú ý đến đặc

điểm này, không phân biệt ở nam hay nữ, cái đẹp đó hội tụ trong mỗi con

ng-ời, mỗi vẻ đẹp khác nhau

Đối với nhân vật nữ, ngòi bút của Nguyễn Minh Châu thờng khắc hoạ

họ với một vẻ đẹp đằm thắm Khi miêu tả vẻ đẹp của nhân vật Nguyệt tronglần gặp gỡ đầu tiên trong đêm đi nhờ xe của Lãm tác giả viết: "Qua làn ánh

đèn tù mù của đoàn xe xích lao đi ầm ầm bên cạnh tôi kịp nhận ra vẻ xinh đẹpcủa một cô gái Một vẻ đẹp giản dị và mát mẻ nh sơng núi toả ra từ nét mặt,lời nói và tấm thân mảnh dẻ khác hẳn với nhiều cô gái ở công trờng, thờng cônào cũng thấp và đẫy đà Cô ta mặc chiếc áo xanh chít hông vừa khít Mái tóctết thành hai dải Chiếc làn và chiếc nón trắng mới loá, khoác ở cánh tay một

cách nhẹ nhàng".

Nh vậy qua làn ánh đèn lờ mờ Lãm đã thấy Nguyệt hiện ra với vẻ đẹpgiản dị, mát mẻ, một vẻ đẹp còn trong sáng, tinh khôi, cha chút vẩn bợn.Nguyệt dù làm việc thờng ngày dới ma bom bão đạn, nhng vẫn toát lên vẻ đẹpnhẹ nhàng, nhanh nhẹn và đầy sức sống, dờng nh cái ánh sáng lù mù ấy cànglàm tăng thêm vẻ đẹp tơi trẻ của cô:

"Trăng soi vào khuôn mặt của Nguyệt làm cho khuôn mặt tơi mát, ngời

Nh vậy hình tợng nhân vật Nguyệt với cách thể hiện của Nguyễn MinhChâu cho ta thấy một cảm giác nhẹ nhàng, êm dịu về vẻ đẹp con ngời Dờng

nh nhà văn muốn cho chúng ta quên đi cái dữ dội của chiến tranh, bình tâmmột đôi chút để hởng thụ chút bình yên của cuộc đời Ông đã hoàn thành đợc

điều tâm niệm của mình, điều mà ông đã có lần tâm sự đó là: "Gắng đi tìm hạtngọc ấn dấu trong bề sâu tâm hồn con ngời" và vẻ đẹp của nữ nhân vật chính

trong thiên truyện ngắn Mảnh trăng cuối rừng là hạt ngọc ẩn dấu và nhà văn

đã tìm ra Để miêu tả vẻ đẹp đằm thắm của ngời phụ nữ dới ánh trăng thì xanay không phải là hiếm, không phải chỉ đến Nguyễn Minh Châu mới có mà

chúng ta đã bắt gặp ở các tác phẩm: Hòn đất của Anh Đức, tác giả đã miêu tả

vẻ đẹp vừa chân thật vừa lãng mạn của chị Sứ dới ánh trăng và mái tóc nh làmột biểu tợng trong tâm hồn ngời phụ nữ và hài hoà trong thiên nhiên, vợt lên

sự tàn phá của chiến tranh Và Nguyễn Minh Châu cũng không nằm ngoài quyluật miêu tả đó Trong các tác phẩm của ông còn có bao nhiêu ngời phụ nữkhác bình thờng, mộc mạc, giản dị nhng cũng chính họ đã góp phần làm nên

chiến thắng Hạnh trong Bên đờng chiến tranh trong hoàn cảnh đất nớc có

chiến tranh cô đã lớn lên và xinh đẹp, ở cô toát lên vẻ đẹp mơn mởn đầy sứcsống "những mảng lang ben biến mất lúc nào không biết, mái tóc nh một cáichổi cùn nhỏ xanh ra, từng sợi tóc óng ánh nh đang phát sáng, mắt môi cũngvậy, bầu không khí bao bọc xung quanh cũng thay đổi, cả tiếng nói cũng thay

đổi"

Tuy nhiên, trong thời bình cũng nh trong thời chiến, khi miêu tả vẻ đẹpnhân vật ông không dừng lại ở vẻ đẹp bên ngoài mà còn khắc hoạ vẻ đẹp ởkhía cạnh nội tâm bên trong, nghĩa là vẻ đẹp bản chất

2.1.2 Vẻ đẹp bản chất

Khi đi sâu khám phá vẻ đẹp bản chất nhân vật, Nguyễn Minh Châukhông chỉ dừng lại ở vẻ đẹp bản chất chung chung mà theo ông vẻ đẹp bêntrong còn đợc bộc lộ qua các phơng diện cụ thể, đặc biệt là trong những giâyphút ác liệt nhất của chiến tranh

2.1.2.1 Nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu trớc 1975 bộc

lộ sự dũng cảm trong chiến đấu

Nguyệt trong Mảnh trăng cuối rừng mang trong mình một quan niệm

sống cao đẹp Đó cũng là một triết lý sống mà cô đã cùng Lãm thể hiện khi côgặp nguy hiểm

Trong hoàn cảnh ác liệt của chiến tranh, vẻ đẹp của cô đợc thể hiện quathái độ bình tĩnh, qua giọng nói thản nhiên của ngời làm chủ tình thế "qua mộtquãng đờng khó đi và tối quá Nguyệt nhảy xuống dò đờng, tôi cứ ngắm cáibóng trắng của Nguyệt trớc mặt mà lái theo"

Hơn lúc nào hết, ngời con gái nhỏ bé có tấm thân mảnh dẻ ấy đã thaylời chứng minh cho sức mạnh của tâm hồn, của thế hệ trẻ dân tộc ta Có thể sứmạng sẽ mất nhng họ không hề từ chối trong bất kỳ hoàn cảnh nào, chính nhờlòng dũng cảm và sự mu trí mà Nguyệt đã giúp Lãm đa đợc xe vợt qua vùngnguy hiểm và dù bị thơng máu chảy loang lổ cả cánh tay áo xanh nhng khuônmặt hơi tái ấy vẫn cứ mỉm cời tơi tỉnh: "Nguyệt nhìn vết thơng cời, khuôn mặthơi tái nhng vẫn tơi tỉnh, xinh đẹp" Đó là nụ cời trẻ trung chứa đầy niềm tin,kiêu hãnh, nụ cời vợt lên sự bất chấp khốc liệt của chiến tranh.

Cách nhìn trong Mảnh trăng cuối rừng của Nguyễn Minh Châu cho

phép ông không rơi vào sự lên gân khô cứng mà nó có khả năng chuyển tảinhững tình cảm trữ tình Câu chuyện kết thúc bởi câu hỏi tự vấn của Lãm: "Vàcũng thật lạ Qua bấy nhiêu năm tháng sống giữa cảnh bom đạn và tàn phávậy mà Nguyệt vẫn không quên tôi sao? Trong tâm hồn ngời con gái nhỏ bé,tình yêu là niền tin mãnh liệt vào cuộc sống Cái sợi chỉ xanh óng ánh ấy, baonhiêu bom đạm dội xuống cũng không hề đứt, không thể nào tàn phá nổi ?"

Đây chính là câu hỏi và cũng là sự khẳng định niềm tin bất tận của tình yêu vàsức mạnh bảo vệ cuộc sống bền bỉ của con ngời Việt Nam, chiến tranh dù tànbạo đến đâu cũng không thể diệt, không thể che lấp đợc tình yêu và sự gan dạcủa con ngời

Trong câu truyện, Nguyễn Minh Châu có cái nhìn phổ quát Những

ng-ời con gái nh Nguyệt còn nhiều, hàng triệu hàng vạn phụ nữ Việt Nam, nhữngngời mẹ ngời chị, ngời em đã âm thầm và can trờng, đem tuổi trẻ để hiến dângcho Tổ quốc, góp phần vào sự nghiệp giải phóng đất nớc

Quỳ trong Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành đã đa cả tuổi trẻ, tuổi

thanh xuân của mình vào chiến trờng để phục vụ kháng chiến Chị làm tất cảmọi việc nh viết báo, y sĩ, lái xe, in lito chị không hề nề hà xông pha vào lửa

đạn để góp phần giải phóng đất nớc

2.1.2.2 Nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu trớc 1975 luôn lạc quan yêu đời, hồn nhiên, dí dỏm, thông minh, bạo dạn trong cuộc chiến tranh ác liệt nhất

Truyện ngắn Mảnh trăng cuối rừng thể hiện rõ, trong chiến tranh ác

liệt, Nguyệt đã đùa tếu với ngời lái xe làm cho anh hơi hoảng về tính bạo dạnấy: "Quả tôi đoán chẳng sai, rõ ràng là tiếng trả lời của ngời đàn bà, một cô

gái, tiếng nói trong lắm và rất bình tĩnh nữa là đàng khác tôi nổ máy trongbụng cũng đã phát hoả vì cái cách con gái ăn nói đối đáp bạo dạn ấy".

Khi Nguyệt bị thơng, cô vẫn tỏ ra mình là một cô gái hồn nhiên, dídỏm, lạc quan và yêu đời "anh yên tâm, vết thơng chỉ sớt da thôi, từ giờ đếnsáng em có thể đi lên đến tận trời đợc"

Không chỉ có Nguyệt, Lãm cũng là một ngời lính đầy trách nhiệm, anhluôn hoàn thành tốt công việc của mình mà không để cho tình cảm cá nhânxen vào Khi xe anh bị đánh bom anh không quản ngại khó khăn, sống chết đểlao ra cứu xe Trong tình cảm, anh là ngời chân thật, tôn trọng tình cảm, anhkhâm phục trớc tấm lòng của Nguyệt dành cho anh

Nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu trớc 1975 luônmang cả vẻ đẹp ngoại hình và vẻ đẹp bản chất, tạo sự tơng đồng giữa hình thể

và tâm hồn trong một thao tác phổ biến trong cách xây dựng nhân vật Họmang khá đầy đủ vẻ đẹp truyền thống của ngời dân Việt Nam trong lịch sử

là dạng cốt truyện truyền thống với sự đóng góp quan trọng của sự kiện vàbiến cố Trong khi đó, các yếu tố suy t và triết lý, những xung đột tâm lý,những hồi ức giả tởng thờng chiếm chỗ không đáng kể trong mạch truyện.Thay vào đó, cốt truyện thờng sử dụng tình huống đặt nhân vật vào những thửthách chiến tranh, đòi hỏi con ngời phải tự vơn lên để chiến thắng hoàn cảnh.Với việc xây dựng những nhân vật hành động theo lý tởng và vì lý tởng là mục

đích hớng tới của cốt truyện trớc 1975

Hầu nh truyện ngắn thời kỳ này của Nguyễn Minh Châu thờng mangnhững xung đột khép kín "trình bày mở đầu - phát triển đỉnh điểm - kết thúc".Cốt truyện đợc khai triển trên một nền một tình huống tâm trạng, chủ yếu dựavào những hành động bên ngoài, những thăng trầm trong cảm xúc nhân vật

Mảnh trăng cuối rừng cũng đợc Nguyễn Minh Châu sáng tác với kiểu

cốt truyện nh thế Câu truyện không có gì phức tạp, khó hiểu, chỉ là kể lại.Mối tình lãng mạn của Nguyệt - Lãm Hai ngời hẹn thề, yêu nhau nhng chamột lần gặp mặt, chỉ biết nhau qua lời giới thiệu của ngời khác Và qua hànhtrình đi gặp ngời yêu của Nguyệt đã bộc lộ bao phẩm chất đáng quý ở cả haingời Từ chỗ xa lạ, ngời con gái giới thiệu "em làm ở Ngầm đá xanh" thì lậptức anh lái xe muốn biết tên Sau khi biết tên cô gái là Nguyệt và cô là mộttrong ba cô Nguyệt (trong đó một cô đã hy sinh và một chị "Nguyệt lão") ởngầm Đá Xanh thì Lãm bỗng phân vân: "Trong hai ngời con gái, một trẻ vàxinh đẹp ngồi bên cạnh, và một ngời đã chết anh dũng, ai là ngời đã từngmang canh cánh trong trái tim tuổi trẻ mối tình đầu đối với tôi suốt mấy năm,

mà tôi lại tỏ ra hờ hững? Hai ngời đã đi với nhau trên một đoạn đờng, chiếntranh ác liệt, gần nh là một cuộc chiến đấu của hai chiến sỹ Cô Nguyệt đã bịthơng cho đến lúc, Nguyệt nói: "Đây là giang sơn của em rồi Anh đi đi,không trời sáng mất" thì Lãm cũng cha có gì chắc chắn để tin rằng đó làNguyệt đã yêu mình Nhng anh vẫn hứa hẹn "ngày mai, tôi quay về, nhất địnhtôi vào thăm Nguyệt" Lời hứa hẹn đầy hy vọng mà thôi Đáng lẽ chuyến đóanh về kịp nhng không Phải đợi chuyến sau Lãm đến, nghe chị Tính nói:

"Hôm kia, sao cậu không về, Nguyệt nó chỉ tranh thủ lên đợc có một hôm".Truyện đợc mở nút bằng tiếng trống ngực của Lãm không đánh nữa, Lãm vộivàng nhét vào túi áo chị Tính một phong th Hai ngời cha gặp lại nhng niềmtin và hy vọng thì tràn đầy

Với Mảnh trăng cuối rừng, nhà văn muốn nói với chúng ta đạn bom

khốc liệt của quân thù không tàn phá nổi tình yêu và niềm tin mãnh liệt vàocuộc sống của thế hệ trẻ Việt Nam

Nh vậy, với những tình tiết, sự kiện đơn giản, gọn gàng nhng NguyễnMinh Châu đã nêu bật nhiều phẩm chất tốt đẹp của con ngời Việt Nam trongchiến tranh và qua đó gửi gắm biết bao ý nghĩa tích cực

2.2.2 Không gian nghệ thuật

Nguyễn Minh Châu khi viết về chiến tranh luôn đặt nhân vật trong mộtkhông gian rộng lớn để làm rõ chất anh hùng ca của cuộc kháng chiến Vớikiểu không gian này, ông không có điều kiện đi vào từng con ngời cụ thể vớicái nhìn "cận cảnh" mà miêu tả khung cảnh chung của cuộc kháng chiến đểlàm rõ sự tàn khốc của chiến tranh cũng nh phẩm chất anh hùng của quân và

dân ta Đó là cái nhìn "bao quát" của tác giả về con ngời nói chung, qua đómiêu tả con ngời mang vẻ đẹp của thời đại, con ngời tập thể với tinh thần tấtcả vì độc lập tự do cho dân tộc.

Truyện ngắn Mảnh trăng cuối rừng sử dụng không gian rộng lớn đó là

không gian núi rừng Trờng Sơn bao la, ở đó hiện thực chiến tranh dữ dội tànkhốc đợc thể hiện rõ và diễn biến câu chuyện tình lãng mạn giữa Nguyệt vàLãm diễn ra Việc nguyệt tình cờ xin đi nhờ xe của Lãm đã mở nút cho câuchuyện diễn ra một cách tự nhiên, không hề có sự sắp đặt Cũng chính trongkhông gian đó, Lãm đã dần dần khám phá vẻ đẹp toát ra từ Nguyệt Khônggian đó trải dài qua nhiều khung cảnh khác nhau, ở mỗi khung cảnh cuộc tìnhlãng mạn của hai ngời đợc khám phá ở những góc độ khác nhau Có khi làkhông gian trong chiếc xe, nơi Lãm có thể nhìn thấy đến tận chi tiết vẻ đẹpbên ngoài của Nguyệt Có khi là không gian ở những quãng đờng bom đạnbắn phá ác liệt, lúc đó Lãm đã sửng sốt trớc sự thông minh, gan dạ củaNguyệt, cô đã nhảy xuống xe dẫn đờng cho xe anh qua, lúc bị thơng cô cònbiết cách nói để Lãm yên tâm lái xe Ngoài ra còn có không gian ở ngầm ĐáXanh - nơi Nguyệt công tác và cũng là địa chỉ mà lãm đang hớng tới

Cuộc tình lãng mạn và lý tởng của đôi trai gái còn có sự chứng kiến củamột yếu tố quan trọng đó là ánh trăng: "Từ đầu hôm tôi đi giữa đêm trăng màkhông biết", "xe tôi chạy trên lớp sơng bồng bềnh Mảnh trăng khuyết đứngyên ở cuối trời sáng trong nh một mảnh bạc", "khung cửa xe cô gái ngồi lồng

đầy bóng trăng" Cái không gian trong vắt ánh trăng, bồng bềnh sơng trắngcùng với hai con ngời mà trái tim đang đầy ắp tình yêu cuộc sống, đó là mộtkhông gian hiếm có Cuộc sống chiến đấu đợc miêu tả đẹp và hấp dẫn.Nguyễn Minh Châu tuy có ghi nhận sự dữ dội, những cảnh tàn phá và sự hisinh, nhng trên cái nền hùng tráng ấy là mảnh trăng sáng trong nh một mảnhbạc, cùng với hình tợng Nguyệt ngời lên đẹp lạ thờng trong ánh lửa đạn

Bầu trời đêm cũng rất thơ mộng và trữ tình "khoảng gần khuya, trên cácchỏm rừng, gió tây nam cuốn mây xám về một góc rồi thổi dạt đi Gió thổivào cành lá nguỵ trang trên nóc xe ràn rạt Trên đầu chúng tôi khoảng trời

đêm trên cao trở nên trong vắt, cao lồng lộng, trong khoảng sâu thẳm nổi lênmột tiếng chim mơ hồ"

Hai ngời tình trong mộng tởng cùng ngồi với nhau trong một ca-bin, đitrong rừng đêm, dới ánh trăng huyền ảo, có gì lãng mạn hơn? Trăng và