Nghệ thuật trần thuật trong hai tiểu thuyết luật đời và cha con, lửa đắng của nguyễn bắc sơn luận văn tốt nghiệp đại học

Trờng Đại học Vinh Khoa ngữ văn====*****==== Nghệ thuật trần thuật Trong hai tiểu thuyết luật đời và cha con, lửa đắng của nguyễn bắc sơn Khoá luận tốt nghiệp đại học Chuyên ngành: lý lu

Trờng Đại học Vinh Khoa ngữ văn

====*****====

Hà thị thu trang

Nghệ thuật trần thuật Trong hai tiểu thuyết luật đời và cha con,

lửa đắng của nguyễn bắc sơn

Khoá luận tốt nghiệp đại học

Chuyên ngành: lý luận văn học

Vinh – 2011 2011

Trờng Đại học Vinh Khoa ngữ văn

====*****====

Nghệ thuật trần thuật Trong hai tiểu thuyết luật đời và cha con,

lửa đắng của nguyễn bắc sơn

Khoá luận tốt nghiệp đại học

Chuyên ngành: lý luận văn học

Giáo viên hớng dẫn: ts Lê văn dơng Sinh viên thực hiện : hà thị thu trang Lớp : 48B - Văn

MSSV : 0756042501

Vinh – 2011 2011

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Đối tượng nghiên cứu và giới hạn đề tài 7

3.1 Đối tượng nghiên cứu 7

3.2 Giới hạn đề tài 7

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Đóng góp và cấu trúc của khóa luận 8

6.1 Đóng góp 8

6.2 Cấu trúc của khóa luận 9

Chương 1 NGUYỄN BẮC SƠN VỚI HAI TIỂU THUYẾT LUẬT ĐỜI VÀ CHA CON, LỬA ĐẮNG 10

1.1 Nguyễn Bắc Sơn – vài nét về tiểu sử 10

1.2 Sự nghiệp văn học của Nguyễn Bắc Sơn 10

1.3 Vai trò của nghệ thuật trần thuật trong hai tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng của Nguyễn Bắc Sơn 13

1.3.1 Giới thuyết về trần thuật 13

1.3.2 Vai trò của nghệ thuật trần thuật trong hai tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng của Nguyễn Bắc Sơn 16

1.4 Tiểu kết 20

Chương 2 ĐIỂM NHÌN VÀ NHỊP ĐIỆU TRẦN THUẬT TRONG HAI TIỂU THUYẾT LUẬT ĐỜI VÀ CHA CON, LỬA ĐẮNG CỦA NGUYỄN BẮC SƠN 21

2.1 Giới thuyết về điểm nhìn và nhịp điệu trần thuật 21

2.1.1 Điểm nhìn trần thuật 21

2.1.2 Nhịp điệu trần thuật 23

2.2 Điểm nhìn trần thuật trong hai tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng 24

2.2.1 Điểm nhìn trần thuật chủ quan 24

2.2.2 Điểm nhìn trần thuật khách quan 31

2.3 Nhịp điệu trần thuật trong hai tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng của Nguyễn Bắc Sơn 35

2.3.1 Nhịp điệu trần thuật chậm rãi khoan thai, đĩnh đạc 35

2.3.2 Nhịp điệu trần thuật nhanh, gấp gáp 39

2.4 Tiểu kết 42

Chương 3 GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT TRONG HAI TIỂU THUYẾT LUẬT ĐỜI VÀ CHA CON, LỬA ĐẮNG CỦA NGUYỄN BẮC SƠN 43

3.1 Khái niệm giọng điệu 43

3.2 Các loại giọng điệu trong hai tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng của Nguyễn Bắc Sơn 45

3.2.1 Giọng triết lý 45

3.2.2 Giọng điệu trào phúng, nhiễu nại 46

3.2.3 Giọng điệu hào hùng, sảng khoái 49

3.3 Sự chi phối của giọng điệu trần thuật đối với ngôn từ trần thuật 50

3.3.1 Ngôn từ trần thuật 50

3.2.2 Mối quan hệ giữa giọng điệu trần thuật và ngôn ngữ trần thuật 51

3.4 Tiểu kết 53

KẾT LUẬN 54

TÀI LIỆU THAM KHẢO 56

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong những năm gần đây, thể loại tiểu thuyết được coi là phát triểnmạnh mẽ nhất của văn học Việt Nam Tiểu thuyết phát triển ở cả bề rộng vàchiều sâu, tạo nên sức hấp dẫn đối với nhiều thế hệ bạn đọc đồng thời cũngmang đến cho nền văn học nói chung một sức sống mới Thành công của thểloại tiểu thuyết trong văn học giai đoạn hiện nay có thể coi đó là sự phát triểnvượt bậc của văn học Văn học đã phản ánh cuộc sống một cách toàn diện vàsâu sắc hơn

Tiểu thuyết văn học đương đại đã gây được sự chú ý của giới phê bình

và độc giả vì đề cập đến nhiều vấn đề của cuộc sống, thậm chí có thể là nhữngvấn đề mạo hiểm của cuộc sống hiện đại – một thời đại vốn chứa đựng trong

nó tất cả cái phức tạp, bộn bề “đa sự, đa đoan” của nó

Tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng của Nguyễn Bắc Sơn là một

trong những trường hợp như vậy, bạn đọc sẽ thấy rất nhiều sự phức tạp củacuộc sống hôm nay được nhà văn đề cập một cách chân thực và sinh động

Tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng của Nguyễn Bắc Sơn ngay

từ khi mới xuất hiện đã tạo tiếng vang lớn, nhất là cuốn tiểu thuyết Luật đời

và cha con Nhìn tổng quát hai cuốn tiểu thuyết đã có những bước phát triển

đáng mừng, tạo nên không khí sôi động, thu hút được sự quan tâm rộng rãicủa nghiên cứu và bạn đọc Đây là cuốn tiểu thuyết đề cập tới sự chuyển tiếncủa xã hội sau đổi mới, cả nước đang “thay da đổi thịt” để phát triển đi lên,trong đó những vấn đề mang tính thời sự, cập nhật, đầy ắp chất liệu đời sống

và của con người hiện đại Sức hấp dẫn của cuốn tiểu thuyết đã được giới làmphim chú ý và xây dựng thành phim “Luật đời” và được bình chọn là bộ phimtruyền hình dài tập hay nhất năm 2007 Khi các hình tượng bước từ trong

trang sách lên màn hình, người xem sẽ có cái nhìn cụ thể hơn về nhân vậttrong tiểu thuyết, các nhà làm phim đã bám sát cốt truyện, nhân vật trungthành, đồng hành cộng hưởng, nhân lên ý tưởng, tư tưởng chủ đề của cuốn

tiểu thuyết Giữa những cuốn tiểu thuyết trong và ngoài nước được bày bán,

Luật đời và cha con, Lửa đắng có cách viết dung dị nhưng vẫn được nhiều

người quan tâm tìm đọc

Nghệ thuật trần thuật trong hai tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa

đắng rất hấp dẫn, thu hút được sự quan tâm của nhiều độc giả Tiểu thuyết

Luật đời và cha con, Lửa đắng đã cuốn hút người đọc bởi ngôi kể đa dạng,

giọng kể đa thanh… Từ nghệ thuật trần thuật này, ta có thể quan sát được khá

rõ ngòi bút của Nguyễn Bắc Sơn Đây là một thành công đặc sắc trong nghệthuật xây dựng tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn

Chọn đề tài này, chúng tôi mong muốn góp thêm tiếng nói vào việckhẳng định sự say mê, tìm tòi và cách viết tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơncũng như ghi nhận những đóng góp của nhà văn đối với tiểu thuyết của nướcnhà trong thời kì hiện nay

Đối với chúng tôi còn là quá trình học tập một cách nhìn, cách tiếp cậnđời sống để mình có thể hoàn thiện dần phẩm chất tư duy độc lập khi đối diệnvới vô vàn hiện tượng đa dạng, phong phú của cuộc đời

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng ra mắt bạn đọc đã gây được

sự chú ý của đông đảo công chúng độc giả và giới nghiên cứu phê bình Luôn

có ý thức cách tân văn học, nghiêm túc với công việc của mình, bạo dạn trongcách viết Nguyễn Bắc Sơn đã có những đóng góp rất đáng kể cho văn học

Việt Nam đương đại Tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng của Nguyễn

Bắc Sơn cho đến nay theo tìm hiểu của chúng tôi vẫn chưa có công trình nào

nghiên cứu toàn diện chuyên sâu về nó Trong những tài liệu mà chúng tôibao quát được, mới chỉ là những bài báo, những ý kiến phê bình nhỏ lẻ.

Đáng chú ý là một số ý kiến đăng trên tờ báo trung ương và địa phương

gần đây Trong bài viết “Đi qua ranh giới để tồn tại”, Nguyễn Đăng Điệp

(báo Văn nghệ 1.4.2006) nhận xét: “Với ý thức tái hiện lại một cách sinhđộng bức tranh hiện thực đương đại nhiều màu, Nguyễn Bắc Sơn đã nhìnnhững chuyển động của lịch sử qua ba thế hệ trong một gia đình Từ gia đình

mà nhìn thấy luật đời, dòng đời với vô vàn các quan hệ chồng chéo, phức tạpthậm chí nhiêu khê, khó lường Có thể nói, sự nóng hổi và đầy ắp các sự kiệnđời sống như lao động và chiến đấu nếu không biết tổ chức và lựa chọn cách

hợp lý thì tiểu thuyết dễ rơi vào tình trạng kí sự” Thực ra tiểu thuyết Luật đời

và cha con không chỉ phơi bày sự nhem nhuốc của đời sống mà xuyên suốt

tác phẩm vẫn là cảm hứng về lẽ phải

Nguyễn Chí Hoan nhà phê bình văn học đã có bài viết:Một cuốn tiểu

thuyết về đổi mới, in trên báo Người Hà Nội ngày 31.3.2006 Tác giả cho

rằng: Điểm nhìn đặc biệt khiến tiểu thuyết Luật đời và cha con gây chú ý và

gợi suy nghĩ không nằm ở hình thức văn chương của nó, những năm gần đây,dường như có một xu hướng rộng rãi trong các giới văn chương và văn họckhi nói đến tiểu thuyết như một lựa chọn loại hình sáng tác như một tiêu điểmluận bàn về các thể loại tiến trình văn học nước nhà, người ta thường ưu tiênchú ý đến khuynh hướng được xem là có cách tân về hình thức mà về sauđược công nhận rộng rãi đều không phải là những thay đổi theo kiểu “cái cày

ra đằng trước con trâu” mà đều là những phương pháp mới trong việc nhậnthức cái thực tại này, trung thành với tính chất căn bản của tiểu thuyết nhưmột cách thức nhìn nhận cái thực tại Tất nhiên cái sẽ được coi như “vấn đề

xã hội” ở đây sẽ không mặc nhiên có ý nghĩa xã hội học hay bất cứ ý nghĩa gìkhác bên ngoài cái ngữ cảnh văn chương cụ thể của tác phẩm Câu chuyện và

nhân vật của tiểu thuyết Luật đời và cha con vẫn chỉ là những hình ảnh khúc

xạ nhiều lần cái thực tại ngoài kia, bởi nhiều tính phức tạp vô hạn và luônluôn vận động của đời sống chẳng bao giờ cho phép người ta tóm lấy nó rồi

“đóng đinh” vào ngôn ngữ vật chất một lần coi như xong được Tiểu thuyết

Luật đời và cha con được triển khai theo hình mẫu ngôn ngữ tiểu thuyết hiện

thực truyền thống Đồ án là chuyện về ba thế hệ của một gia đình thuộc lớpcao cấp với các ứng xử và hệ quả hành động của họ trong bối cảnh xã hộiđang chuyển đổi Điểm đặc biệt của đồ án này, là ở chỗ hầu như các nhân vậtđều được nhìn từ góc độ, họ là những cán bộ- đảng viên và các “vai” nổi bậtđều là các Đảng viên ở các cương vị lãnh đạo trong bộ máy chính quyền cáccấp ở thành phố lớn hay lãnh đạo chuyên môn ở xí nghiệp lớn, doanh nghiệp.Tuy nhiên toàn bộ sự triển khai của đồ án truyện lại cho thấy một âm hưởngsắc thái bi thảm Tất cả các nhân vật tử nạn đều dường như đã gánh chịu hậuquả trực tiếp từ cách lựa chọn lối sống hành vi của họ Tuyến nổi bật hơn làtuyến truyện về các nhân vật cán bộ- đảng viên góp phần làm tác nhân vàđộng lực của quá trình xã hội chuyển đổi Những câu chuyện kết nối đan dệtnên cuốn tiểu thuyết này thực sự không xa lạ với hầu hết các cư dân của thời

kì đổi mới của một xã hội đang chuyển đổi đó là những chuyện phổ biến, ởnhững mức độ và tình huống khác nhau trong đời sống xã hội đương thời”

Trên báo An ninh thủ đô cuối tuần ngày 12.11.2005 có đăng bài: “Một

bức tranh sống động” của Công Minh nhà giáo dạy văn đưa ra một số nhậnđịnh: “Tác giả không giấu giếm tính luận đề của cuốn tiểu thuyết về đề tàichính trị trị xã hội của mình, không ngần ngại đụng chạm đến những vấn đề

bức xúc, nóng bỏng của đời sống xã hội chính trị thiết chế hôm nay Luật đời

và cha con là cuốn tiểu thuyết Việt Nam đầu tiên mổ xẻ sự vận động của toàn

xã hội trong quá trình thay đổi cơ chế, một sự vận động, động chạm đến từnggia đình, từng số phận rải rác đâu đó có những bí thư thành ủy, chủ tịch công

chức các cơ quan công quyền… Lần đầu tiên trong Luật đời và cha con họ

xuất hiện với tư cách là những bánh răng, chiếc ốc vít trong cơ chế đang vậnhành Với ý nghĩa đó, tác giả là người đầu tiên khai phá đề tài cơ chế, điều màkhông một ai trong chúng ta không quan tâm

Nhưng tôi không tán thành với Hoàng Nam khi ông chê tác giả thamlam đưa vào những chuyện tiếu lâm hiện đại, coi đây là biểu hiện thương mạihóa Thiết nghĩ trong cuộc sống còn nhiều bất cập, biến ứng, bất khả khángnày nếu không có chuyện vui để giải tỏa những bức bối ẩn ức xã hội mà mỗingười ít nhất đều phải hứng chịu thì không khéo hóa điên lên hết

Dẫu sao đây cũng là cuốn sách đáng đọc trong thời buổi sách báo ngồnngộn trên quầy để hiểu hơn những giá trị cuộc sống mà đôi khi chúng ta bịnhầm lẫn hay không nhận ra

Xin lược trích ý kiến thảo luận tiểu thuyết Luật đời và cha con do báo

Văn nghệ tổ chức ngày 26-12-2005 Đáng chú ý là ý kiến phát biểu trực tiếpcủa chủ tịch Hội nhà văn Việt Nam, tổng biên tập báo văn nghệ Theo HữuThỉnh: Chúng ta cần khuyến khích những nhà tiểu thuyết xông thẳng vàonhững vấn đề nóng bỏng thậm chí có thể mạo hiểm của cuộc sống hiện tại.Tác phẩm của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn đã thành công về mặt thể loại, chúng

ta cần tránh sự trì trệ trong sáng tác, cần mạnh dạn tìm kiếm cái mới Anh

Nguyễn Bắc Sơn đã có nhiều cố gắng Tuy nhiên về nghệ thuật thể loại Luật

đời và cha con vẫn còn hiền lành, vẫn nặng về truyền thống Thể loại tiểu

thuyết cho phép nhà văn cách tân táo bạo

Nhà văn Phan Ngọc Tuấn (trung tâm sản xuất phim truyền hình đài

tiếng nói Việt Nam) lại đánh giá Luật đời và cha con: “Văn đàn năm nay có

một số sự kiện trong đó có cuốn tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn Lâu lắmmới có một cuốn tiểu thuyết thế sự xông thẳng vào đời sống chính trị như thế

này Đọc thật thích thú”…“Tiểu thuyết Luật đời và cha con có những trang

đau đớn… càng đọc càng thấy rõ nhiều điều… nhân vật Trần Kiên trăn trởchấp nhận thất bại lại nghĩ ra nếp nghĩ mới, lòng tin mới”.

Trong cuộc hội thảo tọa đàm còn có ý kiến tham gia phát biểu củaNguyễn Hoành Sơn (nhà thơ, nhà phê bình, ủy viên Hội đồng lý luận phê bình

Hội nhà văn Việt Nam): “Tác phẩm Luật đời và cha con có chất tiểu thuyết.

Rõ ràng hiện nay nhà văn, bạn đọc đã trưởng thành, cấp trên đã thích nghi.Nhà xuất bản đã ủng hộ, nhà văn sớm phát hiện ra và phản ánh đúng nhữngvấn đề cơ bản của nông thôn miền Bắc thời kỳ cải tạo xây dựng kinh tế Tácgiả có cái nhìn mới về con người trong quan hệ với hoàn cảnh Viết thànhthực, theo tôi viết về gia đình tức là trở lại với tiểu thuyết đích thực đấy.Những cuộc tình ở đây viết được, chuyện dâm cũng không nhiều Nói tácphẩm có màu tối thì không phải, tôi thấy lạc quan, kết thúc là lạc quan DạNgôn – nhà văn, trưởng ban văn xuôi báo Văn nghệ: “Tôi muốn nói rằngNguyễn Bắc Sơn hay quan tâm đến những vấn đề gần với báo chí Một trangviết cũng như nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn trước đây cái tạng nói lên tinhthần công dân của nhà văn, thái độ xã hội của nhà văn, nhà văn đóng góp cho

xã hội ở thời điểm xuất hiện của họ

Tiểu thuyết Luật đời và cha con của Nguyễn Bắc Sơn được đọc hiện

nay là nhờ vấn đề gai cạnh, nóng sốt của nó

Về tiểu thuyết Lửa đắng, PGS.TS, nhà thơ Vũ Duy Thông – nguyên

Vụ trưởng vụ báo chí, ban tư tưởng văn hóa Trung ương nhận xét: “Bằngtrực cảm tiên tri nhà văn dự báo những gì chưa tới sẽ tới” Ngoài ra trong

bài Về ngọn lửa đắng của luật đời ông còn viết: “Lửa đắng là cuốn tiểu

thuyết viết về ngày hôm nay ở ngay dòng chảy chính của hiện thực, trựctiếp có mặt ở những va đập kiến tạo ra nó cả những đổ vỡ hào sảng, cảnhững kết tụ phũ phàng”

Thu Thanh trong bài Từ Lửa đắng ngẫm về bệnh ăn bẩn của công chức

có quyền đã viết: “Phải chăng Lửa đắng là ngọn lửa của cuộc đấu tranh những

chiến tuyến tư tưởng và lối sống trong cuộc sinh thành cái mới, cơ chế mới.Ngọn lửa đắng dót không ngọt ngào nhưng có thể phân định vàng thau”

Như vậy, trên đây là lược thảo những ý kiến của các nhà nghiên cứu

phê bình và độc giả Do cuốn tiểu thuyết Luật đời và cha con ra đời trước và

thu hút được sự quan tâm nghiên cứu nhiều hơn Chính vì vậy, các ý kiến vềcuốn tiểu thuyết này phong phú và đa dạng hơn

Do thời gian và trình độ có hạn, người làm khóa luận không thể baoquát hết được tất cả các công trình, bài viết có liên quan đến vấn đề mìnhnghiên cứu Nhìn chung, giới nghiên cứu phê bình và dư luận bạn đọc đã cónhững luồng ý kiến khác nhau Song phần lớn đều khẳng định vai trò, vị tríđóng góp của Nguyễn Bắc Sơn đối với nền văn học nước nhà

Tuy nhiên các bài viết, các ý kiến mới chỉ dừng lại ở vấn đề tỏng quátchứ chưa đi sâu vào nghiên cứu cuốn tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửađắng của Nguyễn Bắc Sơn một cách hệ thống Song các ý kiến của các nhàphê bình nghiên cứu kể trên là những phát hiện, những gợi ý hết sức quý báu

đối với chúng tôi trong quá trình thực hiện đề tài này Tiểu thuyết Luật đời và

cha con, Lửa đắng vẫn còn những khoảng trống, những vấn đề cần phải tiếp

tục đi sâu nghiên cứu

3 Đối tượng nghiên cứu và giới hạn đề tài

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghệ thuật trần thuật trong hai tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng của Nguyễn Bắc Sơn.

3.2 Giới hạn đề tài

Trong khuôn khổ của một đề tài khóa luận, chúng tôi không thể nghiêncứu trên bình diện rộng tất cả những thành công của cuốn tiểu thuyết mà chỉ

tập trung ngiên cứu và khảo sát Nghệ thuật trần thuật trong hai tiểu thuyết

Luật đời và cha con, Lửa đắng của Nguyễn Bắc Sơn Để có cái nhìn thấu tỏ

và đầy đủ tôi có tham khảo một số sáng tác khác của Nguyễn Bắc Sơn và một

số tác phẩm Việt Nam đương đại

Tài liệu khóa luận dựa vào để khảo sát là: Tiểu thuyết Luật đời và cha

con của Nguyễn Bắc Sơn, Nhà xuất bản Văn học, tháng 8-2006 Tiểu thuyết Lửa đắng, Nhà xuất bản Lao động, năm 2008.

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Khóa luận đưa ra một cái nhìn tổng quan về Nguyễn Bắc Sơn và giớithuyết về trần thuật

- Khảo sát, phân tích điểm nhìn và nhịp điệu trần thuật trong hai tiểu

thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng.

- Khảo sát phân tích giọng điệu trong hai tiểu thuyết Luật đời và cha

con, Lửa đắng.

5 Phương pháp nghiên cứu

Để tiếp cận với đề tài, khóa luận vận dụng nhiều phương pháp nghiêncứu, trong đó có các phương pháp chính sau:

Khóa luận tập trung khảo sát, phân tích, xác định Nghệ thuật trần

thuật trong hai tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng của Nguyễn

Bắc Sơn một cách có hệ thống Qua đó chỉ ra những đổi mới về tư duy nghệthuật cũng như khẳng định vị trí của nhà văn trong nền văn xuôi đương đại

Kết quả của khóa luận giúp cho việc tìm hiểu tiểu thuyết Luật đời và

cha con, Lửa đắng một cách khách quan và thỏa đáng hơn.

6.2 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chínhcủa khóa luận được trình bày trong ba chương:

Chương 1: Nguyễn Bắc Sơn với hai tiểu thuyết Luật đời và cha con,

Lửa đắng

Chương 2: Điểm nhìn và nhịp điệu trần thuật trong hai tiểu thuyết Luật

đời và cha con, Lửa đắng của Nguyễn Bắc Sơn

Chương 3: Giọng điệu trần thuật trong hai tiểu thuyết Luật đời và cha

con, Lửa đắng của Nguyễn Bắc Sơn

Chương 1 NGUYỄN BẮC SƠN VỚI HAI TIỂU THUYẾT

LUẬT ĐỜI VÀ CHA CON, LỬA ĐẮNG

1.1 Nguyễn Bắc Sơn – vài nét về tiểu sử

Để bắt kịp bước chuyển mình của thời đại và đáp ứng thi hiếu của bạnđọc, nhà văn phải tạo ra những cách tân, những đổi mới trên nhiều phươngdiện Nguyễn Bắc Sơn là một trong những nhà văn không nằm ngoài quy luậtđổi mới nói chung ấy

Nguyễn Bắc Sơn trên khai sinh là Nguyễn Công Bác, tốt nghiệp Đạihọc sư phạm Hà Nội năm 1962 Sau đó, ông đi dạy học rồi tham gia quân độilàm cán bộ quản lý ở trường cấp 3 Chu Văn An- Hà Nội Tiếp đó, ông làmquản lý báo chí ở Sở văn hóa thông tin Hà Nội

Ở con người Nguyễn Bắc Sơn toát lên tâm hồn của người nghệ sĩ, tưchất của một nhà giáo, phong cách của một nhà khảo cứu phê bình

1.2 Sự nghiệp văn học của Nguyễn Bắc Sơn

Trong sự nghiệp sáng tác của mình Nguyễn Bắc Sơn chủ yếu tập trung

ở thể loại bút ký, truyện ngắn và tiểu thuyết

Trước hết, Nguyễn Bắc Sơn đã liên tiếp cho ra đời những tập bút ký:Người dẫn đường trời (1999)

Người đàn ông quỳ (2003).

Cuối cùng, Nguyễn Bắc Sơn tập trung sinh lực của mình vào những

cuốn tiểu thuyết Chỉ với hai cuốn tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa

đắng… Nguyễn Bắc Sơn đã nổi bật trên văn đàn Tất cả điều đó cho thấy một

cây bút Nguyễn Bắc Sơn chín muộn nhưng ào ạt, dồn dập, tràn đầy sinh lực,cách viết già dặn

Tiểu thuyết Luật đời và cha con của Nguyễn Bắc Sơn, được Nhà xuất

bản Hội Nhà văn cho ra mắt bạn đọc tháng 8, thì đến tháng 10, Nhà xuất bảnvăn học đã tái bản Cuốn tiểu thuyết đầu tay của một mái đầu trắng tóc sauhơn 40 năm mê đắm văn chương Từ cái thủa đứng trên bục giảng văn học,rồi làm cán bộ quản lý ở trường cấp ba Chu Văn An – Hà Nội, rồi lầm lũi đi

và viết trong thời kỳ quản lý báo chí ở Sở văn hóa thông tin Hà Nội… Dườngnhư dồn nén, chứa đựng tất cả tâm huyết và vốn sống, tìm tòi và chiêmnghiệm, yêu tin và phản tỉnh, sách vở và đời thường… Ẩn nấp sau những conchữ của hơn 500 trang sách là thân phận, những mảnh đời mà chỉ dưới gócnhìn của một nhà giáo, nhà báo, nhà quản lý văn học, nhà Hà Nội học NguyễnBắc Sơn mới khiến người đọc bị cuốn hút và thuyết phục Đây là một trongnăm cuốn sách bán chạy nhất xuất bản và tái bản ba lần trong tháng 6 Có hơn

20 bài giới thiệu và phỏng vấn trong các báo trong Nam ngoài Bắc Điều nàychứng tỏ sự quan tâm của người đọc dẫn đến vấn đề cơ chế của xã hội Ôngcho rằng con đường sáng tác ấy phù hợp từ truyện ngắn đến truyện vừa, đếntruyện dài Đó là quá trình tự mầy mò rèn luyện, thể nghiệm và thử sức Cuốntiểu thuyết đầu tay này được xem như một sự kiện trên văn đàn văn học, lâulắm mới có một cuốn tiểu thuyết thế sự, xông thẳng vào đời sống chính trịnhư thế này Trong bối cảnh tràn lan sách bán chạy theo thị hiếu tầm thường,

nhiều cuốn chẳng có ý nghĩa xã hội gì thì tiểu thuyết Luật đời và cha con là

một tác phẩm văn học nghiêm túc mang tính thời sự cập nhật, đầy ắp chất liệucủa đời sống và con người hiện đại.

Bên cạnh cuốn tiểu thuyết Luật đời và cha con, Nguyễn Bắc Sơn còn

có tiểu thuyết Lửa đắng Đọc Lửa đắng người đọc liên tưởng ngay đến Luật

đời và cha con, cuốn tiểu thuyết cùng tác giả vừa ra mắt đã được công chúng

và những người trong giới đón nhận khá nồng nhiệt Hai cuốn tiểu thuyếtcùng chọn một bối cảnh, cùng một dàn nhân vật, cùng khắc họa cuộc sống ởmột thành phố vùng đồng bằng trong những năm đầu của thời kỳ đổi mới Nóimột cách khác, thời kỳ đổi mới còn đang ở dạng phác thảo Bên cạnh sự

tương đồng, tiểu thuyết Lửa đắng không hoàn toàn là phần tiếp theo của Luật

đời và cha con, mà chỉ là cuốn thứ hai trong bộ tác phẩm Luật đời và cha con

tác giả ấp ủ, xây dựng như Nguyễn Bắc Sơn đã tâm sự trong một lần trả lờiphỏng vấn báo chí Cùng hướng tới miêu tả cuộc đấu tranh nhằm giải quyếtxung đột giữa cái cũ và cái mới, cụ thể là cuộc đấu tranh để đổi mới tư duy,

thay đổi cách nghĩ Nhưng tiểu thuyết Luật đời và cha con tập trung vào cuộc xung đột và việc giải quyết xung đột giữa các thế hệ, còn tiểu thuyết Lửa

đắng xoay quanh một luận đề khác- vấn đề cải cách hành chính.

Các giải thưởng mà Nguyễn Bắc Sơn đạt được Đó là giải 3 về giaothông vận tải (2002) của Hội nhà văn và Bộ Giao thông vận tải Giải nhì vàhai giải nhất cuộc thi cả nước viết về Thăng Long - Hà Nội do báo Hà NộiMới tổ chức (2001, 2002, 2003) Tặng thưởng của Nhà xuất bản Thanh Niên

truyện vừa và ngắn Luật Đời (2004) Giải thưởng Ủy ban Toàn quốc Liên hiệp các hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, tiểu thuyết Luật đời và cha con

(2005)

Từ cuối thập niên 90 dến nay, ngòi bút sáng tạo của Nguyễn Bắc Sơn

đã thực sự đổi mới mạnh mẽ và toàn diện Cùng với sự bức xúc xoay quanhvấn đề nổi cộm trong cuộc sống hiện đại, có thể thấy những sáng tác của ông

có những bứt phá thể hiện những quan niệm mới về hiện thực và con ngườinhằm phù hợp với thị hiếu mới của công chúng hiện đại Trong tư duy sángtạo của mình nhà văn đi sâu vào nghiên cứu các vấn đề mang tính thời sự.Tính chuyên nghiệp và sự nghiêm túc bền bỉ trong sáng tạo nghệ thuật đã đưalại cho ông những thành công trong sáng tác Các tác phẩm của ông thể hiệncái nhìn đa chiều sự khám phá mới mẻ về con người trong cuộc sống đươngđại, thể hiện sự tìm tòi, sáng tạo không mệt mỏi về phương diện nghệ thuật.Quan niệm của mỗi nhà văn về văn chương về nghề nghiệp như là kim chỉnam định hướng cho sáng tác của họ Những thành công hôm nay của NguyễnBắc Sơn có thể lý giải ngay từ trong suy nghĩ nghiêm túc và tinh thần nỗ lựcsáng tạo không ngừng của nhà văn.

Như vậy, với sự nghiệp sáng tác, Nguyễn Bắc Sơn đã mang đến chongười đọc những trang văn viết về đề tài nóng bỏng, gai góc: “Đó là vấn đềchống tham nhũng, lối sống của con người chi phối toàn bộ xã hội” Đó chính

là những đóng góp xuất sắc của Nguyễn Bắc Sơn trong sự nghiệp đổi mới vănhọc dân tộc sau 1975 đã làm nên một phong cách rất riêng

1.3 Vai trò của nghệ thuật trần thuật trong hai tiểu thuyết Luật

đời và cha con, Lửa đắng của Nguyễn Bắc Sơn

1.3.1 Giới thuyết về trần thuật

Trong 150 Thuật ngữ văn học, theo tác giả Lại Nguyên Ân, trần thuật

được hiểu là: “Thành phần lời tác giả của người trần thuật hoặc của người kểchuyện… Trần thuật bao gồm việc kể và miêu tả cac hành động và các biến

cố trong thời gian; mô tả chân dung, hoàn cảnh hành động, tả ngoại cảnh, tảnội thất… bàn luận; lời nói bán trực tiếp của các nhân vật Do vậy trần thuật

là phương thức chủ yếu để cấu tạo tác phẩm tự sự Tính chất của trần thuậtphụ thuộc vào điểm nhìn (cũng gọi là lập trường hay quan điểm) mà từ đó nóđược dẫn dắt… Có thể phân chia các kiểu “điểm nhìn” tạo thành trần thuật:

1 Xét từ bình diện đánh giá: tác giả, người kể chuyện nhân vật có thểcùng một lập trường tư tưởng….

2 Xét ở bình diện tính không gian – thời gian: cái được mô tả liên quantới tác giả hoặc nhân vật bình giá ở phương diện thời- không gian nào

3 Xét ở bình diện cảm nhận các biến cố: sự cảm nhận có thể được xemnhư chủ quan, ở trường hợp này trần thuật sẽ được tạo dựng dựa vào dữ kiệnmột sự cảm nhận của một ai đó [2; 337-338]

Ngoài ra ở cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, các tác giả cho rằng, trần

thuật “là phương diện cơ bản của phương thức tự sự, là giới thiệu, khái quát,thuyết minh, miêu tả đối với nhân vật và sự kiện, hoàn cảnh sự vật theo cáchnhìn của một người nhất định, vai trò của trần thuật là rất lớn M.Gorki vạchrõ: Tiểu thuyết hay tự truyện, những con người được tác giả thể hiện hànhđộng với sự giúp đỡ của tác giả, tác giả luôn luôn ở bên cạnh họ, mách chongười đọc phải hiểu họ như thế nào, giải thích cho người đọc hiểu những ýnghĩa thầm kín, những động cơ bí ẩn đằng sau hành động của nhân vật đượcmiêu tả Tô đậm thêm cho tâm trạng của họ bằng những đoạn miêu tả thiênnhiên, trình bày hoàn cảnh và nói chung là luôn luôn giật dây cho họ đượcthực hiện những mục đích của mình, điều khiển một cách tự do và nhiều khirất khéo léo mặc dù người đọc không nhận thấy những hành động, những lời

lẽ, những việc làm, những mối tương quan của họ” [11;364]

Thành phần trần thuật đầu tiên là lời thuật, chức năng của nó là kể việc.Ngoài ra, trần thuật còn có cả việc miêu tả đối tượng, phân tích hoàn cảnh,thuật lại tiểu sử nhân vật, lời đánh giá, lời trữ tình ngoại đề, lời ghi chú củatác giả… Ở phương diện hình thức, trần thuật chủ yếu là đối thoại, độc thoạicủa chủ thể trần thuật với người đọc

Trần thuật trong tác phẩm tự sự gắn toàn bộ bố cục, kết cấu với một hệthống tổ chức phức tạp nhằm đưa hành động, lời nói của nhân vật vào đúng vị

trí để độc giả bình luận theo ý định chủ quan của tác giả Nhắc đến trần thuật,chúng ta hay nói đến cái nhìn, nhịp điệu trần thuật, giọng điệu trần thuật, bốcục trần thuật, khoảng cách góc độ của người trần thuật đối với cốt truyện tạothành Từ thế kỷ XIX trở về trước, các kiểu trần thuật thịnh hành là kiểu trầnthuật khách quan do một người trần thuật biết trước sự việc tiến hành kể theongôi thứ ba Sang thế kỷ XX, còn có thêm kiểu trần thuật theo ngôi thứ nhất

do một nhân vật trong tác phẩm đảm nhiệm Việc trần thuật biến thành “ dòng

ý thức” lời độc thoại nội tâm “Trần thuật là phương diện cấu trúc của tácphẩm tự sự thể hiên mối quan hệ chủ thể với khách thể trong loại hình nghệthuật” [11,365] Cho nên, độc giả khi tìm hiểu tác phẩm tự sự thường chú ýđến trần thuật, lời miêu tả Trần thuật đóng vai trò không nhỏ trong sự tái hiệnthế giới và bộc lộ tư tưởng nhà văn và tác phẩm văn học

Trong những năm gần đây, ở Việt Nam, với sự xuất hiện của ngành tự

sự học (một nhánh phân chủ yếu của thi pháp học hiện đại) thì trần thuật –một trong những khía cạnh của tự sự học được các nhà nghiên cứu quan tâm,chú ý hơn nhiều đó là: điểm nhìn, góc nhìn trần thuật, góc nhìn trần thuật,quan điểm các hành vi của người trần thuật, ngôn từ… Cũng theo tác giả Lại

Nguyên Ân trong bài viết Về việc mở ra môn trần thuật học trong ngành

nghiên cứu văn học ở Việt Nam: “Trần thuật (narration) trở thành phương

thức nghệ thuật đặc trưng trong các tác phẩm thuộc thể loại văn học tự sự”.Như vậy, trần thuật yêu cầu cần phải có người kể, người giãi bày Nó phảigiải quyết mối quan hệ giữa chuỗi lời kể với chuỗi sự kiện và các nhân vậttrong tác phẩm Hay hiểu cách khác, trần thuật là sự phân bố thế giới hìnhtượng qua một văn bản ngôn từ để hướng đến hiệu quả tư tưởng thẩm mỹ…

Là sự trình bày liên tục bằng lời văn các chi tiết, sự kiện, tình tiết… Tạo nênsức cuốn hút theo tổ chức điểm nhìn trần thuật Đây là yếu tố quan trọng chủchốt đóng vai trò trong cấp độ kết cấu trần thuật

Hơn nữa, trong trần thuật vai trò của tác giả rất lớn: “Tác giả là trungtâm tổ chức nội dung và hình thức cái nhìn nghệ thuật trong tác phẩm, làngười mang thế giới cảm quan đặc thù và trung tâm tổ chức ngôn ngữ theonguyên tắc nghệ thuật” [11,106].

Như vậy tôi nhận thấy rằng, trên cơ sở những lý luận về trần thuật nóichung, khảo sát cách trần thuật của một nhà văn tức là cùng một lúc ngườinghiên cứu nhận ra được nghệ thuật kể, lời văn kể cùng cái nhìn, điểm nhìncủa nhà văn về con người và thế giới xung quanh Từ đó, độc giả ra sức khámphá sự hấp dẫn, cuốn hút của tác phẩm không chỉ ở nội dung mà còn ở hìnhthức kể của tác giả Vì trần thuật là yếu tố thuộc hình thức trong cấu trúc vănbản tự sự, góp phần làm nổi bật vị trí của chủ thể trần thuật Tìm hiểu nghệthuật trần thuật tức là chúng ta phát hiện “kỹ thuật” kể của mỗi nhà văn

1.3.2 Vai trò của nghệ thuật trần thuật trong hai tiểu thuyết Luật đời

và cha con, Lửa đắng

Tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn hấp dẫn, lôi cuốn người đọc ở sự đặcbiệt của đề tài với sự thể hiện đa chiều, đa diện Dù chỉ lướt qua một lần,nhưng tác phẩm của ông trải qua một thời gian vẫn cứ phảng phất, ám ảnh,trằn trọc trong lòng mỗi độc giả Điều đó chứng minh tác phẩm của NguyễnBắc Sơn đã vượt qua được thử thách của thời gian khiến ngày càng có nhiềuđộc giả trân trọng và đọc kỹ hơn Sức lôi cuốn của văn Nguyễn Bắc Sơnngoài nguyên nhân nội dung được đề cập trong tác phẩm, tấm lòng và nhâncách nhà văn, còn có một nguyên nhân không thể phủ nhận Đó là cách trầnthuật của nhà văn Đối với tác phẩm tự sự nói chung, tiểu thuyết nói riêngnghệ thuật kể chuyện đóng vai trò quan trọng nhất trong các yếu tố hình thức.Nguyễn Bắc Sơn được đánh giá là một trong những nhà văn có tài kể chuyệntrong văn học Việt Nam sau 1975 Bởi ông biết vận dụng một cách tài tình vàsáng tạo ngôn ngữ tự sự để dựng nhân vật và tả cảnh, kể và tả, giới thiệu, bình

luận về sự kiện Xét cho cùng, sức sống của nội dung tư tưởng trong tác phẩmphụ thuộc rất nhiều vào tài năng “kể” như thế nào của nhà văn.

Văn học hôm nay đã tiếp cận đời sống con người cá thể hơn Nhìnchung, trong văn học sau 1975 quan niệm nghệ thuật về con người nổi bật làquan niệm con người cá thể Đặt con người trong cuộc sống với đầy biếnđộng để xem xét, Nguyễn Bắc Sơn đã đem đến cho người đọc con người cáthể với giọng điệu riêng, tính cách riêng Mỗi con người trong một hoàn cảnh,mỗi con người với nỗi đau khổ, hạnh phúc riêng trong một cảm nhận về thựctại… Tất cả họ hiện lên trên trang giấy như là nỗi ám ảnh đầy quá khứ, đầyđau thương

Viết về đề tài chính trị - xã hội, Nguyễn Bắc Sơn đã đi sâu mổ xẻ sựvân động của toàn xã hội trong quá trình thay đổi cơ chế, một sự vận động,động chạm đến từng gia đình, từng số phận

Tiểu thuyết Luật đời và cha con, nhân vật chính là ông Hòe - một cán

bộ tuyên huấn cao cấp, bà Phụng - vợ ông Hòe làm mậu dịch viên thời baocấp, con trai Lê Đại - giám đốc công ty tư nhân Thụy Miên - vợ của Lê Đại,con rể Trần Kiên - Bí thư quận ủy, Thảo Tần - vợ Kiên phó hiệu trưởng Trunghọc phổ thông Lê Cường - cháu đích tôn của ông là sinh viên đại học ngoạingữ cùng người yêu Kiều Linh - sinh viên, bộ phận nhân vật quan trọng nàyquy trị trong một gia đình quan chức, mỗi thành viên đều có chức có quyền và

Người Tây nói tiếng “lơ lớ”.

Cô ô sin Dự “đại lý gạo quê”

Ở tiểu thuyết Lửa đắng, vẫn những nhân vật quen thuộc nhưng mối

quan hệ gia đình đã nhường chỗ cho sự sắp xếp của hệ thống Qua hơn 600trang sách, ta thấy các nhân vật đổi vị trí liên tục Trần Kiên được xóa án kỷluật, khôi phục chức bí thư Quận ủy đồng thời kiêm chức chủ tịch Quận, đượcbầu vào Trung ương, được đề bạt chức phó chủ tịch thành phố Đoàn Hùng từthư ký trở thành Phó Chủ tịch UBND quận Thảo Tần xin từ chức phó hiệutrưởng để trở về với nghề dạy học quen thuộc Thanh Diệu từ chức Phó Chủtịch Ủy ban để về công tác tại Hội Liên hiệp phụ nữ thành phố Sán leo lênđến chức Phó giám đốc Sở thì bị vạch rõ chân tướng

Như vậy, trong tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn ta thấy không có nhânvật nào trở thành nhân vật trung tâm để một mình đảm đương cả cái gánhnặng các mối tương quan của “luật đời” và “cha con” Điều này cho thấy cuốntiểu thuyết đã tỏ ra trung thành với các chất liệu thực tại mà nó kể lại trongsuy ngẫm, không cố tình hư cấu tạo dựng một nhân vật điển hình hóa, đơngiản vì trong các ngữ cảnh cụ thể của đồ án truyện này thì không có sự hội tụnào của những yếu tố có thể tạo nên một nhân vật điển hình

Điểm độc đáo trong nghệ thuật trần thuật của Nguyễn Bắc Sơn là cáchlựa chọn điểm nhìn trần thuật để tạo ra sự đa dạng các thủ pháp trần thuật vàngôn ngữ trần thuật Nguyễn Bắc Sơn là nhà văn có thế mạnh ở cách trầnthuật chủ quan (tự sự không giấu mình), lời trần thuật ở ngôi thứ nhất, cảmxúc, tình cảm người viết tràn ra trên trang giấy, lấn lướt tất cả Tiểu thuyết

Luật đời và cha con tiêu biểu cho lối viết ấy Từ cách mở đầu, dàn dựng cảnh,

xây dựng các tình huống truyện, sự phối hợp đa dạng các điểm nhìn trầnthuật, giữa thuật, kể, đến cảnh kết thúc… đều gây cảm xúc sâu xa cho độc giả

từ cái tôi của nhà văn tài năng

Khả năng sử dụng ngôn ngữ của tác giả để miêu tả phong cảnh, dựngkhông gian sống phù hợp với nhân vật… Là một trong những nét đặc sắctrong trần thuật của Nguyễn Bắc Sơn Khi thuật, miêu tả cái “tôi” nhà vănhiện ra ở những hư cấu tưởng tượng phong phú, những liên tưởng về quá khứ

xa xôi, tưởng như lan man, lạc dòng mà lại hấp dẫn, thú vị

Độ lôi cuốn, sức hấp dẫn của tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn còn do sựlinh hoạt, sáng tạo trong cách kể Nguyễn Bắc Sơn giỏi gây ấn tượng bằng chitiết, cách tạo dựng không khí, xây dựng nhân vật, tạo nhịp điệu trần thuật, tàiđưa đẩy “biết cách dùng những câu chuyện chẳng có gì để nói những điều sâu

sắc” (Nam Cao) Tiểu thuyết Luật đời và cha con, tôi thấy những chi tiết đơn

giản nhưng nó đã để lại những suy nghĩ cảm nhận khó quên Ví như câu nóicủa Thảo Tần: “Dù anh có trở thành tỉ phú đô la nhưng nếu Cu Đại Thànhkhông trở thành một người thực sự thì anh cũng chẳng thành người sungsướng gì đâu Anh nên lấy gia đình làm trọng” Hay ở một chi tiết khác, đó là:

“Có một gia đình nó không phải là lớn nhất nhưng nếu không có gia đình thìkhông có bến đỗ, dù anh có bay cao, bay xa đến đâu cũng phải có bến đỗ củamình” Đặc biệt là kết thúc tác phẩm nhà văn đã chốt lại một câu “để xem contạo xoay vần đến đâu” có thể coi đây là đầu một kết thúc mở [4,533]

Một trong những nét đổi mới, hiện đại, hấp dẫn trong nghệ thuật trầnthuật của tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn là sự phong phú ở việc tổ chức cácđiểm nhìn trần thuật Tiểu thuyết của ông ở phương diện nôi dung trần thuậtđược lộ bằng sự phối hợp nhịp nhàng nhiều chủ thể trần thuật Bên cạnh chínhNguyễn Bắc Sơn trần thuật nhà văn còn mạnh dạn tin tưởng “trao bút” chocác nhân vật để cho nó tự kể, tự nói về mình, đánh giá cuộc sống xungquanh…cho nên nội dung tiểu thuyết của ông không chỉ truyền đạt được từ tưduy người kể chuyện mà còn do các nhân vật khác, bằng tất cả nội tâm xungquanh mang nhận thức tình cảm của nhân vật

1.4 Tiểu kết

Đánh giá về Nguyễn Bắc Sơn đang còn có nhiều ý kiến khác nhau,nhưng nhìn chung đây là một nhà văn lớn ngày càng có nhiều học giả tìm đọc,nghiên cứu sâu sắc Hầu như mọi nhận xét của các nhà nghiên cứu đều dànhcho Nguyễn Bắc Sơn những tình cảm trân trọng, yêu mến và ngợi khen mộttài năng độc đáo, lôi cuốn trong văn học Việt Nam hiện đại

Trần thuật là một khía cạnh của hình thức chủ đạo chi phối nghệ thuậttiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn Nhà văn có cách tổ chức trần thuật khá linhhoạt từ cách xây dựng cốt truyện, chọn lối kể, cách mở đầu, cách kết thúc,giọng kể…lối kể của Nguyễn Bắc Sơn nghiêng về duy cảm, chủ quan hơn làduy lí Cho nên đôi lúc nhà văn dù chọn lối trần thuật khách quan nhưng về

cơ bản vẫn thiên về góc nhìn chủ quan với cách nhìn xung quanh của mọi vấn

để Cách kể đó làm cho cách trần thuật của Nguyễn Bắc Sơn in đậm dấu chủquan, cái “tôi” của nhà văn Nhịp điệu kể thường trầm tĩnh, chậm rãi, ít gặp

Chương 2.

ĐIỂM NHÌN VÀ NHỊP ĐIỆU TRẦN THUẬT TRONG HAI

TIỂU THUYẾT LUẬT ĐỜI VÀ CHA CON, LỬA ĐẮNG

CỦA NGUYỄN BẮC SƠN

2.1 Giới thuyết về điểm nhìn và nhịp điệu trần thuật

2.1.1 Điểm nhìn trần thuật

Trong phương thức tự sự, trần thuật là một phương tiện cơ bản, mộtyếu tố quan trọng tạo nên hình thức của tác phẩm văn học Sức lôi cuốn, hấpdẫn của tác phẩm tùy thuộc rất nhiều vào nghệ thuật trần thuật của mỗi tácgiả Nội dung trần thuật trong mỗi tác phẩm văn xuôi tự sự được thể hiện từđiểm nhìn, với quan điểm trần thuật nào đó Tìm hiểu, xác định điểm nhìntrần thuật tức là chỉ ra vị trí mà ở đó người trần thuật phát hiện, nhận thấy vàmiêu tả mọi sự việc, tường thuật lại câu chuyện vào trong tác phẩm

Theo tác giả Trần Đình Sử, xác định điểm nhìn trần thuật là “phươngthức phát ngôn, trình bày miêu tả phù hợp với cách nhìn, cách cảm thụ thếgiới của tác giả” [23,74] Người cầm bút không thể miêu tả, trần thuật các sựkiện, hiện tượng về cuộc sống xung quanh nếu không tìm hiểu kỹ lưỡng,không xác định cho bản thân một điểm nhìn đối với chúng Bởi vì, điểm trầnthuật có vai trò như “mở một con đường đi vào rừng rậm” (Puđôpkin) Đốivới sáng tạo nghệ thuật, điểm nhìn trần thuật là một trong những phương diện,yếu tố quan trọng hàng đầu và có mối quan hệ gắn bó, chặt chẽ, mật thiết vớitình cảm, thái độ của nhà văn, giọng điệu của tác phẩm, cấu trúc nghệ thuật…Cho nên, chúng ta cần chú ý đến điểm nhìn, vị trí mà tác giả đứng để lựa chọnquan sát, chiêm ngưỡng và thể hiện khi khám phá, nghiên cứu cấu trúc vănbản Bởi chính vị trí đó ảnh hưởng trực tiếp tới cách thể hiện, đánh giá mọi sựviệc, hiện tượng và trở thành căn cứ chủ chốt, trọng điểm để người đọc suy

nghĩ, lựa chọn thái độ, tình cảm với hiện thực, với nhân vật được đề cập tới.Hơn nữa, biết được điểm nhìn trần thuật của nhà văn thì độc giả sẽ tạo đượctâm thế để khấm phá sâu hơn vào tác phẩm, đưa họ tiếp cận đến nhận thức vàcảm thụ mà nhà văn muốn vươn tới Cách vận dụng sáng tạo, linh hoạt cácđiểm nhìn trần thuật góp phần tạo nên sự phong phú và lôi cuốn cho tác phẩmvăn học.

Đối với tác phẩm tự sự, nội dung trần thuật lúc nào cũng được trao chomột ai đó, đó là người trung gian giữa người đọc với đối tượng được miêu tả,phản ánh V.Ekhalidev đã khẳng định: “Trong tác phẩm tự sự điều quan trọng

là tương quan giữa các nhân vật với chủ đề trần thuật, hay nói cách khác điểmnhìn của người trần thuật đối với những gì anh ta miêu tả” Nhà văn triển khaitrần thuật theo quan điểm của bản thân hay trao nó cho người trần thuật, hoặctheo điểm nhìn của một trong số các nhân vật hoặc kết hợp đan xen các quanđiểm của các nhân vật khác nhau Ở đây, người kể chuyện là người trực tiếptham gia vào câu chuyện như một nhân vật hoặc là người chứng kiến và giảithích các sự việc, hiện tượng đã xảy ra Phụ thuộc vào điểm nhìn được lựachọn và người kể chuyện xuất hiện đóng vai trò với những tư cách, vai tròkhông giống nhau Có khi tác phẩm kể chuyện theo ngôi thứ ba vô tình nào

đó (trần thuật khách quan hóa), không bình luận và không tham gia vào quátrình diễn biến của câu chuyện, mà để nó tự nhiên diễn ra Cũng có khi người

kể chuyện xưng “tôi” để tường thuật lại những gì mà bản thân đã chứng kiến,trải qua, đã quan sát và giữ vị trí kể chuyện từ đầu đến lúc kết thúc tác phẩm(trần thuật chủ quan hóa) Như vậy, việc lựa chọn các phương thức trần thuậtđúng đắn, phù hợp gắn liền với quan điểm trần thuật của nhà văn

Dựa vào các tiêu chí phân loại khác nhau nên có các kiểu điểm nhìnkhông giống nhau Dựa vào vị trí người tường thuật lựa chọn để quan sát,đánh giá các sự kiện và nhân vật có các kiểu như: điểm nhìn bên trong, điểm

nhìn bên ngoài, điểm nhìn thời gian, điểm nhìn không gian, điểm nhìn tâm lí.

Trong cuốn Nhập môn văn học do tác giả Hoàng Ngọc Hiến phiên dịch và

giới thiệu, căn cứ vào khoảng cách giữa chủ thể và đối tượng các tác giả đãchia quan điểm trần thuật thành : quan điểm trần thuật tham dự, quan điểmtrần thuật không tham dự, quan điểm trần thuật thông suốt và cả chọn lọc.Căn cứ vào bình diện tâm lý có các loại như: điểm nhìn bên ngoài, điểm nhìnbên trong…

Theo Hoàng Ngọc Hiến: “Việc nhà văn chọn quan điểm trần thuật từ

đó câu chuyện được kể cũng giống như nhà thơ chọn chi tiết hay thể thơ tự

do hay thơ không vần, sự lựa chọn này sẽ góp phần vào hiệu quả của tổngthể là câu chuyện sẽ có” Vì thế việc chọn điểm nhìn và tổ chức điểm nhìntrần thuật thuận lợi nhất để họ triển khai vấn đề Trong tác phẩm, để tạo nênhình tượng nghệ thuật độc đáo, hấp dẫn thì nhà văn sáng tạo ra người kểchuyện quan sát, miêu tả có khi là người trần thuật theo ngôi thứ ba ẩn mình,

có khi lại là người theo ngôi thứ nhất lộ diện… phụ thuộc vào tài năng quanđiểm sáng tác mà mỗi tác giả có cách lựa chọn và tổ chức điểm nhìn trầnthuật không giống nhau

2.1.2 Nhịp điệu trần thuật

Cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn

Khắc Phi, đồng chủ biên) cho rằng, nhịp điệu là “sự lặp đi lặp lại có tính chấtchu kì, cách quãng hoặc luân phiên của các yếu tố có quan hệ tương đồngtrong thời gian hay quá trình nhằm chia tách và kết hợp các ấn tượng thẩmmĩ… Trong văn xuôi, nhịp điệu của tổ chức lời văn được hình thành trên cơ

sở sự phân tách văn bản thành chương, hồi, đoạn Câu văn dài, ngắn khúckhuỷu được lặp lại cũng tạo nên nhịp điệu cảm nhận đời sống” [11,165] Còntheo tác giả Nguyễn Thái Hòa thì “trong văn xuôi thì nhịp điệu còn là yếu tố

thời gian, nhịp điệu kể, nhịp điệu tả Nhịp điệu ấy cũng có thể nhanh haychậm, cô đúc hay giàn trải” [12,164].

Căn cứ vào cấp độ trần thuật, “nhịp điệu là sự luân chuyển giữa mạch

kể và mạch tả, hay sự lặp lại các mô típ hoạt động” Tác giả Trần Đình Sử chorằng “sự phối hợp các thành phần trần thuật, sự luân phiên, phối xen các sựkiện và các đoạn tả cảnh, tả tình, hồi tưởng sẽ tạo nên nhịp điêu trần thuật”.Như vậy nhịp điệu trần thuật chính là sự phát triển nhanh hay chậm của mạch

kể trong tác phẩm tự sự của mỗi nhà văn Các yếu tố: sự kiện, biến cố, tìnhtiết được đan cài do các thủ pháp của tác giả đã tạo nên nhịp điệu trần thuậttrong tác phẩm tự sự Dựa vào quan điểm sáng tác và đối tượng trần thuật củamỗi nhà văn mà có những nhịp điệu khác nhau tạo nên sự độc đáo, khôngtrùng lặp trong kho tàng văn học Qua nhịp điệu trần thuật, độc giả biết đượccách cảm nhận thẩm mĩ của các nhà văn về thế giới hơn nữa nhịp điệu trầnthuật thể hiện cảm giác vận động và phát triển của cuộc sống được phản ánhchống lại sự đơn điệu, tẻ nhạt của tác phẩm tự sự

Tóm lại, nhịp điệu trần thuật là một phương diện cơ bản, quan trọng đểcấu tạo hình thức nghệ thuật tác phẩm văn học, chính là sự phát triển nhanhhay chậm của mạch kể trong tác phẩm Nhịp điệu trần thuật tạo sự lôi cuốn,hấp dẫn người đọc, góp phần giúp người nghiên cứu khám phá, phát hiệnphong cách nhà văn Việc tìm hiểu nhịp điệu trần thuật trong tiểu thuyết củamột tác giả tức giúp chúng ta tìm ra những nét đắc sắc trong tiểu thuyết củachính nhà văn đó

2.2 Điểm nhìn trần thuật trong hai tiểu thuyết Luật đời và cha con,

Lửa đắng

2.2.1 Điểm nhìn trần thuật chủ quan

Nguyễn Bắc Sơn là một nhà văn hiện đại, sự nghiệp sáng tác của ôngthể hiện quá trình hiện đại hóa tư duy nghệ thuật ở sự đổi mới điểm nhìn trần

thuật Tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn không chỉ có một chủ thể trần thuật

mà còn có thêm sự trần thuật đa chủ thể Đồng hành cùng nhà văn trần thuậtcòn có nhân vật tự kể, hồi tưởng, nhân vật trần thuật… Sự sáng tạo, linh hoạttrong cách trần thuật làm cho câu chuyện được kể trong tiểu thuyết củaNguyễn Bắc Sơn trở nên uyển chuyển, thu hút, đa thanh về sắc thái ngôn ngữtrần thuật

Trong quan điểm trần thuật tham dự, người kể chuyện thường chọnđiểm nhìn trần thuật chủ quan để quan sát, kể lại câu chuyện Vì vậy, khi mànhà văn chọn ngôi kể này thì khoảng cách giữa người kể và chuyện rất họ Ởtrường hợp này, người kể như đã từng chứng kiến, từng tham gia sự kiện diễn

ra trong tác phẩm Điểm nhìn trần thuật chủ quan có nhiều lợi thế như: khi kểchuyện bản thân hay kể chuyện giữa người khác, người trần thuật có điều kiệnthả bút tự do, được nói thoải mái tự nhiên về mọi chuyện của mình, được bộc

lộ tình cảm, suy nghĩ, nhận xét, bình luận của mình mà không ảnh hưởng đến

ai và đem dến cho tác phẩm sắc thái trữ tình đậm đà Văn học hiện đại ViệtNam sau 1975 xuất hiện nhiều nhà văn thành công ở quan điểm trần thuật nàynhư: Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Minh Châu, Phạm Thị Hoài… Trong tiểuthuyết của Nguyễn Bắc Sơn, phương thức trần thuật này cũng được nhà văn

sử dụng khá nhiều và để lại dấu ấn riêng, mới mẻ

Với điểm nhìn này, nhà văn dễ dàng hơn đối với việc thể hiện tình cảm

của người trần thuật Trong hai cuốn tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa

đắng, nhà văn đã sử dụng hai lối trần thuật để tham dự vào câu chuyện là trần

thuật từ ngôi thứ nhất xưng “tôi” và trần thuật nhập thân vào nhân vật trongchuyện Cũng cần phải nói rằng, việc xác định như trên chỉ là tương đối, dotrần thuật vốn là một hệ thống đa dạng, phức tạp phối hợp nhiều quan điểmtrần thuật khác nhau trong cùng một tác phẩm văn học

2.2.1.1 Trần thuật từ ngôi thứ nhất xưng “tôi”

Trần thuật từ ngôi thứ nhất xưng “tôi” là phương thức trần thuật với cái

“tôi” tự thuật Người trần thuật là người kể chuyện, tham gia vào mọi biến cố,

sự kiện của câu chuyện, đồng thời là nhân vật trong truyện Điểm nhìn trầnthuật thường được tiến hành từ điểm nhìn nhân vật “tôi”, người chú ý quan sát

có khả năng cảm nhận nhìn thấy mọi diễn biến của câu chuyện, đi sâu khámphá những điều thầm kín, tinh tế, tinh vi của thế giới nội tâm nhân vật (thôngqua độc thoại nội tâm), đây là điểm nhìn bên trong

Trong tiểu thuyết Luật đời và cha con, Nguyễn Bắc Sơn sử dụng điểm

nhìn của nhân vật người kể chuyện, nhân vật “tôi” giữ vai trò quyết định đốivới toàn bộ cấu trúc của văn bản Nhân vật “tôi” xuyên suốt tác phẩm còn lànhân vật khác: Bà Phụng, Trần Kiên, Thảo Tần, Lê Đại… chỉ được miêu tả từđiểm nhìn của người kể chuyện Ở đây nhân vật “tôi” đứng ở vị trí thời điểm

hiện tại để nhớ về quá khứ hiện tại: “Tự dưng ông nhớ tới người con trai đầu

của người vợ cũ ở quê Giá mà Lê Hồi còn…”[21,34] Từ vị trí đó, điểm nhìn

của nhân vật “tôi” lần lượt xuất hiện những đoạn lời, những nhân cách conngười trong thời buổi đất nước đang trong quá trình đổi mới và phát triển

Nhân vật Lê Hòe được tác giả miêu tả chi tiết, ấn tượng: “Ông Hòe ngạc

nhiên vô cùng Cặp lông mày lưỡi mác dướn lên Đôi lông mày lạ lùng này chỉ có trong sân khấu tuồng cổ trong vai Trương Phi, không hiểu sao lại đầu thai vào con người này Hai lưỡi mác to, rậm, đến cuối chân mày lại dựng ngược lên đến 90 độ Trông thật dữ tướng”[21,10] Và trong cuộc đời nhân

vật Lê Hòe cũng có lúc ông mắc phải những sai lầm mà suốt cuộc đời còn lạicủa mình ông đã rất ân hận đó là cái chết của Lê Hồi - con trai ông với người

vợ cũ, vì sự việc của vợ gây ra đã phản cảm trong ông khiến ông rời xa hai

mẹ con, ông nghi ngờ đứa con trai đầu lòng không phải là con ông, sự ghẻlạnh với cợ con đã ngấm ngầm len lỏi và lớn dậy trong khiến ông cưới cưới