Nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong truyện ngắn nam cao

Đặc biệt, chúng ta không thể bỏ qua nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong truyện của ông – cái đợc hiểu nh nghệ thuật liên kết tất cả các thành tố cơ bản của tác phẩm tự sự vào một mối t

Lời cảm ơn

Sau một quá trình làm việc nghiêm túc và hết mình, đề tài khoá luận tốt nghiệp chuyên ngành lý luận văn học Nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong truyện ngắn Nam Cao của

chúng tôi đã hoàn thành và thu đợc những kết quả nhất định Chúng tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo, bạn bè trong khoa Ngữ văn tr ờng Đại học Vinh đã quan tâm, động viên, giúp đỡ chúng tôi trong quá trình làm việc

Đặc biệt, chúng tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới thầy giáo

- tiến sĩ Phan Huy Dũng - ng ời đã trực tiếp hớng dẫn, chỉ bảo và quan tâm thờng xuyên, động viên tinh thần và giúp đỡ mọi mặt

để đề tài khoá luận này đợc hoàn thành

Chúng tôi mong muốn khoá luận tốt nghiệp này sẽ đóng góp một phần nào đó vào công việc nghiên cứu và tìm hiểu những vấn đề lý luận văn học trong quá trình giảng dạy và học tập về truyện ngắn Nam Cao-một cây bút tài năng, có nhiều đóng góp trong nền văn học Việt Nam hiện đại

Tuy nhiên, do hạn chế về nhiều mặt, khoá luận này chắc chắn không thể tránh khỏi những sai sót nhất định Chúng tôi mong nhận đợc sự quan tâm và đóng góp ý kiến của tất cả những

ai tâm huyết với đề tài

Vinh 5.2003Tác giả luận văn: Nguyễn Thị Minh Thuỷ

Mục lục

Trang

Mở đầu 3

Chơng I

Một số vấn đề lý luận chung về cách kể

và nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong tự sự

1.1.Cách kể-vấn đề trung tâm của những cách tân tự sự 11 1.2.Tổ chức cốt truyện-khâu trọng yếu của nghệ thuật tự sự 16 1.3.Sự ý thức về cách kể và nghệ thuật tổ chức cốt truyện của các

cây bút truyện ngắn Việt Nam 1930-1945 22

Chơng II

Sự hoán cải các chất liệu đời sống

thành cốt truyện văn học

trong truyện ngắn Nam Cao

2.1 Tính đặc thù của các sự kiện đời sống đợc đa vào truyện

phù hợp với đặc điểm cốt truyện

trong truyện ngắn Nam Cao

3.1.Thủ pháp ghép dựng (montage) 63

3.2.Thủ pháp hồi cố (rétrospective) 66

3.3.Thủ pháp “bình luận ngoại đề” 69

3.4.Thủ pháp “dẫn dắt” 73

Kết luận 77

Tài liệu tham khảo 79

mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Nhà văn Nam Cao (1917 –1951) đã xa chúng ta hơn

nửa thế kỷ Thế nhng, những sáng tác của ông vẫn còn đó và sáng mãi trong lòng độc giả Sự sàng lọc của thời gian cùng với sự tr -ởng thành của khoa nghiên cứu văn học đã giúp ta có cái nhìn ngày một hoàn thiện và sâu sắc hơn về một nghệ sĩ lớn của dân tộc

Trong nền văn học Việt Nam hiện đại nói chung, trào l u văn học hiện thực phê phán 1930—1945 nói riêng, Nam Cao là một trong những gơng mặt tiêu biểu, xuất sắc nhất Tr ớc Nam Cao, văn học hiện thực phê phán đã có một Vũ Trọng Phụng tả chân sắc sảo, một Nguyễn Công Hoan trào phúng pha chút kịch hề, một Thạch Lam nhẹ nhàng, tinh tế Khi trào l u văn học này t-ởng đã đi vào giai đoạn khủng hoảng thì Nam Cao xuất hiện Ông

đã góp thêm một tiếng nói mới, mang đến một luồng sinh khí mới cho nền văn xuôi Việt Nam hiện đại

Bằng tài năng và sự cống hiến hết mình trong lao động sáng tạo, Nam Cao đã khẳng định đ ợc vị trí và phong cách nghệ thuật

độc đáo của mình Riêng về truyện ngắn, ông đ ợc suy tôn là cây bút bậc thầy Đó là một vị trí cao cả và xứng đáng mà không phải nhà văn nào cũng vơn tới đợc Chính vì vậy, trong ch ơng trình văn học ở nhà trờng trung học cơ sở và phổ thông, số l ợng tác phẩm (truyện ngắn) của Nam Cao đ ợc đa vào giảng dạy và học

tập không ít: Chí Phèo, Lão Hạc, Đời thừa, Đôi mắt Thật tự

nhiên, sáng tác của Nam Cao là một đối t ợng hấp dẫn của những ngời làm công tác nghiên cứu văn học

1.2 Trong nghệ thuật nói chung, văn học nói riêng, một tác

phẩm bao giờ cũng là sự thống nhất của cả hai ph ơng diện nội dung và hình thức nghệ thuật Nghệ thuật chính là ph ơng tiện đắc lực và hữu hiệu để truyền tải, phản ánh và thể hiện những vấn đề

t tởng mà tác giả muốn gửi gắm, bộc bạch Nói đến sự thành công trên phơng diện nghệ thuật của truyện ngắn Nam Cao, chúng ta phải quan tâm đến hàng loạt yếu tố nh giọng điệu, chi tiết, ngôn ngữ, kết cấu, thế giới nhân vật, thời gian, không gian cùng những mối quan hệ t ơng hỗ giữa chúng Đặc biệt, chúng ta không thể bỏ qua nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong

truyện của ông – cái đợc hiểu nh nghệ thuật liên kết tất cả các

thành tố cơ bản của tác phẩm tự sự vào một mối thống nhất Có thể nói nghiên cứu về Nam Cao mà ch a chú ý đúng mức đến vấn

đề này thì cha thực sự nhận chân đ ợc đóng góp lớn của ông cho nền văn học dân tộc trên t cách của nhà nghệ sĩ ngôn từ Tiếc thay, cho đến bây giờ, số công trình tập trung nghiên cứu về nó vẫn còn quá tha thớt

1.3 Đối với chúng tôi, đề tài Nghệ thuật tổ chức cốt

truyện trong truyện ngắn Nam Cao vừa là một thử thách lớn, vừa

là một niềm đam mê lớn Hẳn nhiên, đề tài không chỉ có ý nghĩa

lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn Nếu nghiên cứu nó một cách nghiêm túc, chí ít, chúng ta sẽ có đ ợc phơng pháp giảng dạy tốt hơn đối với Nam Cao – một tác gia quan trọng của ch ơng trình văn học phổ thông

Trên đây là một số lý do cơ bản thôi thúc chúng tôi đi vào nghiên cứu đề tài Hy vọng rằng, vấn đề nêu ra sẽ thu hút sự quan tâm, chú ý, đóng góp ý kiến của nhiều ng ời yêu quý Nam Cao, yêu quý di sản văn học dân tộc

2 Lịch sử vấn đề

Nghiên cứu một tác phẩm tự sự, ng ời ta thờng quan tâm

đặc biệt tới cốt truyện của nó, bởi từ lâu, cốt truyện đã đ ợc thừa

nhận là một trong những yếu tố cơ bản cấu thành tác phẩm tự sự Trong trờng hợp nhà văn muốn xây dựng một “truyện không có cốt truyện” (tên gọi quy ớc của loại truyện có đặc điểm cốt truyện riêng) thì anh ta phải chấp nhận rất nhiều thử thách Từ những tình huống không có gì đặc biệt, bằng nghệ thuật tổ chức cốt truyện tài tình, khéo léo, những cây bút tài năng và tâm huyết vẫn khẳng định đợc phong cách nghệ thuật của mình, thậm chí,

đối với một số ngời nh Nam Cao, đây là những thử thách đã đ ợc lựa chọn một cách có ý thức

Chúng tôi cho rằng, việc tiếp cận truyện ngắn Nam Cao từ phơng diện nghệ thuật tổ chức cốt truyện là một h ớng đi đúng, có thể tạo thêm khả năng thâm nhập hiệu quả vào sáng tác của ông

Vũ Tuấn Anh, ở bài viết Phong cách truyện ngắn Nam Cao

in trong Nghĩ tiếp về Nam Cao (NXB Hội Nhà văn, 1992) đã đ a

ra nhận xét riêng của mình về cấu trúc truyện ngắn Nam Cao khi

so sánh với Thạch Lam, Nguyễn Công Hoan nh sau: nguyên tắc

về cái chốc lát của truyện ngắn hoặc luật thắt nút, mở nút dùng

để xây dựng thể truyện ngắn cũng bị phá vỡ căn bản Cấu trúc truyện ngắn Nam Cao th ờng nơng theo trục thời gian, dõi theo cuộc đời nhân vật hoặc một chặng đờng dài của cuộc đời Ông cũng là ngời xây dựng thành công loại truyện không có cốt truyện Có thể khái quát ba loại hình cấu trúc, ba kiểu dẫn truyện quen thuộc của Nam Cao: cấu trúc theo số phận nhân vật (Chí Phèo, Nửa đêm ), cấu trúc theo tâm lý nhân vật ( Trăng sáng,

Đời thừa ) hoặc cấu trúc quanh một triết lý, một tính cách ( ở hiền, T cách mõ, Nhỏ nhen ) Bài viết này đã quan tâm đến yếu

tố cốt truyện và nghệ thuật tổ chức cốt truyện của nhà văn Tuy nhiên, do trình bày bao quát về một vấn đề lớn là phong cách nghệ thuật truyện ngắn Nam Cao, vấn đề nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong truyện ngắn của ông vẫn cha đợc xem là một đối t-

ợng nghiên cứu có tính độc lập với nhiều khía cạnh phức tạp nh

-ng thú vị

Trần Đăng Suyền, ở bài viết Thời gian và không gian nghệ thuật Nam Cao (in trong Nghĩ tiếp về Nam Cao), trong khi bàn

về vấn đề thời gian và không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Nam Cao đã viết: “Cùng với việc đổi thay không gian, thời gian nghệ thuật cũng đợc mở ra nhiều chiều nhờ những hồi t ởng, ớc mơ và suy tởng của nhân vật Những nhân vật của Nam Cao từ thời hiện tại có thể quay về quá khứ hoặc h ớng tới tơng lai thậm chí có khi xáo trộn cả không gian và thời gian Điều đó làm cho tác phẩm Nam Cao mới thoạt nhìn bề ngoài t ởng nh phóng túng, tuỳ tiện nhng thực ra lại rất chặt chẽ và chúng đ ợc chỉ đạo bởi lối kết cấu lắp ghép (montage) - một thủ pháp kết cấu th ờng gặp trong kết cấu của Nam Cao - và về thực chất là bị chỉ đạo bởi lối kết cấu theo quy luật phát triển tâm lý ” Nh vậy tác giả đã bàn

đến nghệ thuật xây dựng nhân vật và một số ph ơng thức trần thuật trong truyện ngắn Nam Cao; mối liên hệ chặt chẽ và sự chi phối sâu sắc lẫn nhau giữa các yếu tố: nghệ thuật dẫn dắt câu chuyện, ngôn ngữ kể chuyện, các sự kiện xảy ra trong truyện với nhân vật và cách thể hiện chúng nh thế nào của nhà văn trong từng câu truyện cụ thể Tuy nhiên, cái gọi là nghệ thuật tổ chức cốt truyện vẫn ch a thực sự đợc bàn kỹ và nghệ thuật thể hiện của nhà văn cha đợc quan tâm, đánh giá đúng mức

Cũng bàn về vấn đề xây dựng nhân vật của truyện ngắn Nam Cao, bài viết Phong cách truyện ngắn Nam Cao tr ớc cách mạng tháng Tám của Bùi Công Thuần (Tạp chí văn học số 2-1997) đã

khẳng định truyện ngắn Nam Cao tr ớc cách mạng tháng Tám là loại truyện tâm lý Cũng trong bài viết này, tác giả chỉ ra đ ợc chính sự vận động tâm lý nhân vật đã gắn liền mạch truyện; mọi yếu tố miêu tả, kể chuyện đ ợc gọt tỉa gần hết, chỉ còn lại tính chất “đang suy nghĩ”, “đang đối thoại”, “đang độc thoại”, “

đang nói chuyện” ở trong tâm t ởng của nhân vật Rõ ràng bài viết này đã tiếp cận đ ợc việc xây dựng và tổ chức cốt truyện thông qua nhân vật, mạch truyện Song do khảo sát trên nhiều vấn đề: ngôn ngữ, nhân vật, khuynh h ớng triết lý trong phong cách truyện ngắn Nam Cao nên bài viết này mới chỉ dừng lại ở

việc điểm qua một ph ơng diện góp phần làm nên đặc thù cốt truyện của truyện ngắn Nam Cao mà thôi.

Với bài viết Một đặc điểm thi pháp truyện ngắn Nam Cao

trên Tạp chí văn học số 2-1994, Phạm Quang Long lại bàn đến

vấn đề tình huống nghệ thuật trong truyện ngắn của Nam Cao và

đa ra một nhận định khái quát: “ Một trong những đặc điểm nổi bật của truyện ngắn Nam Cao là ông đã sử dụng rất tài tình cả một hệ thống các tình huống truyện duới dạng tình huống nhận thức - lựa chọn để qua đó Nam Cao đẩy nhân vật của mình vào một hoàn cảnh nào đó để cho nó hành động trong nhiều mối liên

hệ nổi và chìm” Xây dựng tình huống là vấn đề quan trọng của nghệ thuật tổ chức cốt truyện Bài viết này đã quan tâm tới điều

đó Nhng do định hớng của tác giả là chỉ khảo sát một đặc điểm thi pháp của truyện ngắn Nam Cao nên vấn đề xây dựng tình huống mới chỉ đợc nhìn nhận một cách biệt lập Tác giả bài viết cha chỉ ra đợc mối quan hệ mật thiết giữa vấn đề này với các vấn

đề có liên quan khác để làm sáng tỏ nghệ thuật tổ chức cốt truyện của Nam Cao

Bên cạnh những ý kiến về nghệ thuật xây dựng cốt truyện, nhân vật, tình huống nh trên, chúng tôi nhận thấy còn khá nhiều

ý kiến đáng quan tâm về giọng điệu, nghệ thuật kể chuyện của Nam Cao

ở bài viết Đặc trng bút pháp hiện thực Nam Cao in trong Nam Cao phác thảo sự nghiệp và chân dung– (4-1997), Phong

Lê đã bàn khá kỹ về chất giọng trong truyện ngắn Nam Cao Tuy nhiên, một cái nhìn hệ thống về nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong truyện của Nam Cao vẫn ch a đợc thể hiện ở công trình này Gần đây nhất, trong chuyên luận Nghệ thuật kể chuyện trong tác phẩm Nam Cao, Vũ Khắc Chơng, để đi sâu khảo sát

nghệ thuật kể chuyện của Nam Cao, đã quan tâm đến các ph ơng diện: chủ thể kể chuyện, cốt truyện, cách kể và nhịp điệu kể trong tác phẩm Nam Cao ở phần viết về cốt truyện và cách kể trong tác phẩm Nam Cao, Vũ Khắc Ch ơng đã đa ra đợc một cách hiểu khá toàn diện về cốt truyện Cốt truyện hình thành từ những

quan hệ phức tạp, chồng chéo giữa nhân vật và hoàn cảnh, vừa bộc lộ tính cách nhân vật vừa phản ánh các mối quan hệ xã hội Sau đó, tác giả chỉ ra đặc điểm cốt truyện trong truyện ngắn Nam Cao là truyện ít sự kiện và cốt truyện không gay cấn Về cách kể trong tác phẩm Nam Cao, Vũ Khắc Ch ơng thông qua khảo sát hàng loạt truyện ngắn đã chỉ ra hai ph ơng thức kể chuyện cơ bản của nhà văn là: dẫn truyện bằng đờng dây tâm lý và đảo lộn trình

tự kể Nh vậy, xuất phất từ nhiệm vụ khảo sát nghệ thuật kể chuyện trong tác phẩm Nam Cao, Vũ Khắc Ch ơng đã rất dụng công thâm nhập tác phẩm và làm sáng tỏ ph ơng thức kể cũng nh kiểu cốt truyện điển hình của một nhà văn tài năng Rõ ràng trong chuyên luận này, tác giả đã có sự bao quát nhiều yếu tố làm nên truyện ngắn Nam Cao và nhất là đã chỉ ra đ ợc phơng thức thể hiện của nhà văn Điều đó đồng nghĩa với việc tác giả của chuyên luận đã quan tâm đến vai trò của nhà văn trong cách thể hiện ấy Vậy nhng, nghệ thuật xây dựng nhân vật - một trong những khâu quan trọng để tổ chức nên cốt truyện - lại ch a đợc đề cập đến Cốt truyện có thể ít sự kiện, không ly kỳ, không hấp dẫn hoặc rất đơn giản song bao giờ yếu tố nhân vật cũng không thể thiếu dù số lợng ít hay nhiều, tồn tại chủ yếu thông qua các hành động bên ngoài hay bên trong

Chúng tôi nhận thấy rằng, trong truyện ngắn Nam Cao, sự tham gia của hai yếu tố chủ quan và khách quan đ ợc kết hợp hài hoà Nội dung truyện, sự kiện thông qua nghệ thuật tổ chức cốt truyện, thông qua sự sắp xếp, thể hiện của nhà văn đã mang đến hiệu quả nghệ thuật bất ngờ Cốt truyện không chỉ là câu chuyện

mà còn là cái nhìn và quan niệm của nhà văn, của ng ời sáng tác Nam Cao đã để lại dấu ấn đậm nét trong từng tác phẩm nghệ thuật với một phơng thức tổ chức cốt truyện độc đáo, làm cho mỗi truyện là một chỉnh thể trọn vẹn và có sự tham gia đầy đủ và hài hoà của nhiều yếu tố Cốt truyện truyện ngắn Nam Cao vì vậy trở thành yếu tố động chứ không siêu hình, tĩnh tại Vì vậy, khi bàn về nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong truyện ngắn Nam Cao, chúng tôi sẽ quan tâm đến tất cả các thành tố tham gia làm

nên cốt truỵện: sự kiện, nhân vật cùng các ph ơng thức trần thuật;

sẽ chỉ ra mối quan hệ giữa chúng và dụng công của nhà văn trong việc “xâu chuỗi” chúng để làm nên một truyện ngắn hoàn chỉnh Chúng tôi luôn ý thức rằng sự đổi mới trong nghệ thuật tổ chức cốt truyện là kết quả một quá trình vận động không ngừng của văn học, đồng thời là kết quả của sự nỗ lực sáng tạo v ợt bậc ở mỗi nhà văn

Nhìn khái quát, có thể nói lâu nay, ở ta, việc nghiên cứu

nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong tự sự nói chung, truyện ngắn

Nam Cao nói riêng còn ch a đợc quan tâm đúng mức Đây chính là

điều mà ngời làm luận văn muốn góp phần khắc phục, với công trình nghiên cứu nhỏ này

3 Nhiệm vụ của luận văn

3.1 Khảo sát trên phơng diện lý luận vấn đề cách kể và

nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong tự sự Chỉ ra sự ý thức về

cách kể và nghệ thuật tổ chức cốt truyện của các cây bút truyện ngắn Việt Nam 1930-1945, trong đó có Nam Cao

3.2 Tìm hiểu sự hoán cải các chất liệu đời sống thành cốt

truyện văn học trong truyện ngắn Nam Cao Chỉ ra tính đặc thù của các sự kiện đời sống đợc đa vào truyện ngắn Nam Cao, tính thẩm mĩ của cốt truyện truyện ngắn Nam Cao và sự t ơng hợp giữa

đặc điểm cốt truyện với đặc điểm hệ thống nhân vật trong truyện ngắn của ông

và cùng thời để làm bật nổi đóng góp giàu ý nghĩa của nhà văn trên phơng diện nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong truyện ngắn

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, tơng ứng với nhiệm vụ

nghiên cứu đặt ra, luận văn có 3 ch ơng :

Chơng I: Một số vấn đề lý luận chung về cách kể và nghệ

thuật tổ chức cốt truyện trong tự sự

Chơng II: Sự hoán cải các chất liệu đời sống thành cốt

truyện văn học trong truyện ngắn Nam Cao

Chơng III: Sự lự chọn các ph ơng thức trần thuật phù hợp với

đặc điểm cốt truyện trong truyện ngắn Nam Cao

Sau cùng là phần Tài liệu tham khảo

Chơng 1

Một số vấn đề lý luận chung về cách kể và nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong tự sự

1.1 Cách kể - vấn đề trung tâm của những cách tân tự sự

1.1.1 Tự sự là một trong ba loại chính của văn học (bên

cạnh trữ tình và kịch) Cũng nh kịch, tự sự tái hiện hành động diễn ra trong thời gian và không gian, tái hiện tiến trình các biến

cố trong cuộc đời các nhân vật Nh ng khác với kịch, trong tự sự, vai trò tổ chức của trần thuật cực kỳ nổi bật Nhờ trần thuật, nhà văn thông báo về các biến cố, các tình tiết nh thông báo về một cái gì đó đã xảy ra và đ ợc nhớ lại, mô tả hoàn cảnh hành động, dáng nét các nhân vật và có khi còn đ a đợc vào truyện cả những lời bình luận

Tự sự sử dụng hầu hết các ph ơng tiện, biện pháp miêu tả (hành vi, chân dung, đối thoại, ngoại cảnh ) nhằm làm cho hình tợn trở nên sống động, có hình khối và âm thanh Tác phẩm tự sự

có thể đợc viết bằng văn xuôi hoặc thơ (văn vần), có thể sử dụng các kiểu cốt truyện khác nhau và dung l ợng tác phẩm không hạn chế Vì vậy, tự sự có thể chứa đựng một số l ợng lớn các tính cách

và các sự kiện, lớn đến mức các loại thể văn học và các loại hình nghệ thuật khác không thể có đ ợc Tự sự có thể xây dựng đ ợc những tính cách phức tạp, mâu thuẫn, đa diện, đang hình thành Mặc dù, không phải tác phẩm nào cũng làm đ ợc nh vậy, nhng khả năng tiềm tàng của tự sự là chỉ ra đ ợc cuộc đời trong tính toàn vẹn của nó, là khám phá đ ợc bản chất của cả một thời đại và bộc

lộ đợc tính quy mô của hành vi sáng tạo Tự sự do vậy sử dụng đ

-ợc ở mức rộng lớn nhất khả năng nhận thức của văn học và nghệ thuật nói chung

Tự sự đợc hình thành và phát triển qua nhiều chặng đ ờng

Tự sự ở ba thế kỷ gần đây chứng kiến u thế của thể loại tiểu thuyết Tiểu thuyết đã thay thế thơ trong vai trò một thể loại chủ

đạo trong sinh hoạt văn học Điều đó đ ợc thể hiện qua số l ợng tiểu thuyết xuất bản và tiêu thụ Chính ở tự sự chứ không phải ở thơ, ngời ta đợc chứng kiến nhiều thử nghiệm ngôn ngữ táo bạo

và độc đáo nhất Sự lên ngôi của một số lĩnh vực nghiên cứu mới

nh diễn ngôn tự sự (narrative discourse) hay tự sự học

(narratolory) Chính từ thuật ngữ tự sự học do nhà nghiên cứu

Tzevan Todorov đề xuất năm 1969 trong sách Ngữ pháp câu chuyện 10 ngày , ngời ta đã đặt ra vấn đề cần quan tâm nghiên

cứu đặc điểm nghệ thuật trần thuật của văn bản tự sự từ đó nhằm tìm ra một cách đọc hiệu quả Vì vậy, ngày nay tự sự không còn giản đơn là việc kể chuyện mà còn là một ph ơng pháp không thể thiếu để giải thích, lý giải quá khứ, có nguyên lý riêng (Roland Bather: đã có bản thân lịch sử loài ng ời, thì đã có tự sự )

Trong khuôn khổ của luận văn này, do điều kiện không cho phép, chúng tôi chỉ xin đi vào trình bày một vấn đề liên quan đến một thể loại cụ thể, cũng là một thể loại quan trọng của tự sự, đó

là truyện ngắn Bởi vì, trong các hình thức tự sự, truyện ngắn là thể loại cỡ nhỏ, thờng đợc viết bằng văn xuôi, đề cập đến hầu hết các phơng diện của đời sống con ng ời và xã hội Nét nổi bật của truyện ngắn là sự giới hạn về dung l ợng Ngời ta có thể đọc nó liền một mạch không nghỉ

1.1.2 Về khái niệm truyện , trong tiếng Anh cũng có chữ

“truyện” tơng tự: story Tuy nhiên, theo Nguyễn NgọcTuấn trong

bài viết Tr(ch)uyện - Một số (rất ít) vấn đề mỹ học (Việt số 7,

đầu năm 2001), chữ story rất ít đợc dùng, phần lớn chỉ đợc dùng

trong khái niệm truyện ngắn short story còn với tiểu thuyết thì

đã có fiction hoặc novel với ý nghĩa: viết tiểu thuyết là viết về

cái gì mới mẻ, cha ai kể bao giờ hay còn có thể nói viết tiểu

thuyết là đi vào một thế giới t ởng tợng Còn trong tiếng Việt, viết tiểu thuyết là viết truyện mà viết truyện là kể một câu chuyện Chính vì vậy, d ới một cái nhìn khái quát nhất, trung tâm của nghệ thuật tự sự Việt Nam nằm ở chữ truyện Chuyện trở

thành yếu tính của truyện, là tinh thể, là hạt nhân của truyện Vì vậy, với phần lớn giới cầm bút Việt Nam, ám ảnh lớn nhất th ờng

là câu chuyện Ngời ta cữ ngỡ, khi có đợc một câu chuyện hay thì

sẽ có ngay một truyện ngắn hoặc truyện dài hay Nh ng khi câu chuyện nổi lên nh một yếu tố chủ đạo thì vai trò của phong cách, của cách kể câu chuyện ấy tự nhiên rớt xuống hàng thứ yếu Không phải ngẫu nhiên mà ở Việt Nam, yếu tố gọi là vốn sống hay sự từng trải bao giờ cũng đ ợc đề cao hơn là học thức và kỹ thuật Xem chuyện là yếu tính của truyện, ng ời viết văn chỉ tập trung vào hai điều kiện chính là: thể hiện (expression) và tái hiện (representation) Thể hiện là nhấn mạnh một khía cạnh tâm

lý nhằm vạch trần những cái tôi thầm kín của một nhân vật Cứ thế, câu chuyện cứ đong đa giữa hai cực: tái hiện và thể hiện Loay hoay giữa hai h ớng nh thế, văn học Việt Nam không những nghèo nàn mà còn lâm vào những nghịch lý rất dễ đi vào ngõ cụt:

ý nghĩa của tác phẩm đã hiện hữu tr ớc khi câu chuyện thực thụ ra

đời: ý nghĩa tiền hiện (preexisting meaning) ấy chính là cái tôi

và thế giới, những cái ở ngoài câu chuyện, có tr ớc mọi câu chuyện và đồng thời cũng là những cái mà truyện có nhiệm vụ thể hiện hoặc tái hiện Với cách nhìn nh thế, văn học khôngthể thoát khỏi số phận minh hoạ, cứ lẽo đẽo sau hiện thực và không bao giờ phản ánh trọn vẹn đ ợc hiện thực Nó sẽ luôn là một thất bại

Nếu trung tâm của nghệ thuật tự sự Việt Nam là “chuyện” thì có thể nói trung tâm của nghệ thuật tự sự hậu hiện đại thế giới là tính chất phi chuyện, đó là truyện - trừ – chuyện, truyện không cần có chuyện Hơn nữa, truyện đ ợc xây dựng trên tính bất khả của chuyện Có thể nói, thực chất của cái gọi là phản tiểu thuyết (antifiction), siêu tiểu thuyết (rusfiction), tiểu thuyết mới (Nouveau Roman) hay tiểu thuyết hậu hiện đại là một nỗ lực

phản chuyện, nỗ lực chống lại những câu chuyện th ờng đợc kể theo tuyến tính với một thái độ giả bộ trung thực và khách quan của một thứ chứng nhân toàn năng và hiểu đ ợc tất cả mọi diễn biến và hơn nữa, mọi động cơ đằng sau cái diễn tiến Cuộc đấu tranh lớn nhất của giới cầm bút Tây ph ơng trong khoảng gần một nửa thế kỷ vừa qua chính là để thoát khỏi bóng ma của tham vọng thể hiện cái tôi và cái hiện thực Tác phẩm văn học không còn bị nhìn nh một tấm gơng phản chiếu một cái gì khác Và Jacques Derrida đã nói một câu đ ợc rất nhiều ngời nhắc nhở

“không có gì ở ngoài văn bản cả” Mọi mối quan hệ giữa tác phẩm văn học với những gì ở ngoài văn học đều bị cắt đứt, bị đặt xuống hàng thứ yếu Chỉ còn lại hai mối quan hệ chính là quan

hệ giữa tác phẩm văn học với chính nó và quan hệ giữa tác phẩm văn học này với tác phẩm văn học khác Quan hệ thứ nhất dẫn

đến tính chất tự quy chiếu, từ đó làm nảy sinh hiện t ợng tuyện trong truyện hay truyện về truyện cũng nh làm xuất hiện vai trò của tác giả nh một kẻ trực tiếp tham gia câu chuyện và quan trọng hơn hết, hình thành thủ pháp siêu h cấu (metafiction) một lối viết liên tục và tự giác nhấn mạnh vào tính chất h cấu của câu chuyện, nhắc nhở ngời đọc về sự hiện hữu của câu chuyện nh một sản phẩm nghệ thuật, qua đó đặt mối nghi vấn về quan hệ giữa hiện thực và tiểu thuyết Quan hệ thứ hai đẫn đến tính chất liên văn bản làm nảy sinh vai trò của trích dẫn, việc sử dụng nhiều loại văn bản phi văn ch ơng từ nhật ký đến th từ, thủ pháp viết lại các văn bản Cả hai tính chất tự quy chiếu và liên văn bản góp phần làm cho phần lớn các truyện sáng tác theo phong cách hiện

đại có vẻ gì nh vô lý và phi thực, bất chấp những yếu tố vốn đ ợc xem là tối quan trọng đối với lối viết truyện truyền thống nh tính thống nhất trong kết cấu cũng nh trong giọng điệu, sự mạch lạc trong cốt truyện và sự hợp lý trong tình tiết

Trong tinh thần hậu hiện đại chủ nghĩa, tác phẩm trở thành một bức tranh đợc cấu tạo bằng nhiều phần mảnh đ ợc rút ra hoặc bắt chớc từ nhiều tác phẩm khác nhau Nhà văn có thể sáng tạo bằng cách giống ng ời ta làm tranh khảm: nhặt nhạnh những

mảnh văn bản có sẵn tự lắp ghép lại Duy chỉ có một điều quan trọng là bức tranh khảm bằng ngôn ngữ ấy không có khuôn sẵn Cái khuôn ấy là điều mỗi nhà văn khi sáng tác phải tự tạo ra Chính đặc điểm này phân biệt truyện hiện đại và truyện truyền thống Việt Nam: trong truyện truyền thống Việt Nam, một truyền thống kéo dài cho đến ngày nay, mọi ng ời cầm bút dờng nh có một cái khuôn chung đ ợc đúc sẵn, ở đó ng ời ta chỉ làm mỗi một công việc đơn giản là “ rót” câu chuyện của mình vào Với cách sáng tác nh thế, ngời ta có thể huênh hoang tự hào về việc số l -ợng câu chuyện họ đã “ rót” ra hay phổ biến hơn là mức độ n ớc mắt mà họ đã pha trộn trong câu chuyện ấy

Nh vậy là, trong một thời gian dài bàn về tự sự, ng ời ta hay nói tới chuyện, nội dung, cảm hứng, t tởng mà ít nói đến việc nội dung ấy, cảm hứng ấy đợc thể hiện qua việc tổ chức hình thức tác phẩm nh thế nào Điều đó đồng nghĩa với việc ng ời ta ít quan tâm tới cách kể, lối diễn đạt, sự trần thuật của mỗi nhà văn Trong khi đó, mỗi nhà văn trong quá trình sáng tác luôn tự tìm cho mình một hình thức thể hiện và biểu đạt riêng nhằm đạt hiệu quả thẩm mỹ cao nhất Hơn thế, nội dung của tác phẩm nghệ thuật chỉ có thể tồn tại trong hệ thống các ph ơng tiện và phơng thức biểu hiện phù hợp với nó, tức là trong một hình thức nghệ thuật nhất định Trong các tác phẩm nghệ thuật thực sự, hình thức có tính tích cực Tác phẩm văn học không phải là một hiện t ợng tĩnh Theo Tâm lý học nghệ thuật của L.X.Vgôtxki, nghệ thuật

nói chung là “ kỹ thuật xã hội của tình cảm”, còn mỗi tác phẩm

là “một tổng hoà các ký hiệu thẩm mỹ nhằm thức tỉnh các cảm xúc thẩm mỹ ở con ngời” L.X.Vgôtxki đã khẳng định: cuộc chiến đấu giữa hình thức và tài liệu (nội dung) luôn diễn ra một cách quyết liệt và dai dẳng trong mỗi sáng tác nghệ thuật Hình thức thực ra là cả một cơ chế vô cùng quan trọng của nghệ thuật Cũng giống nh trong tự nhiên “ dòng nớc chảy bị quy định bởi lòng sông và bờ sông” Rõ ràng chỉ trong một hình thức cụ thể, nhất định, một tác phẩm nghệ thuật mới có đ ợc tác động tâm lý của mình và nghệ thuật bắt đầu nơi nào hình thức đ ợc bắt đầu

Mục đích của nghệ thuật là đ a lại cảm giác về sự vật nh là một sự nhìn thấy, “ làm cho hòn đá thành hòn đá” chứ không phải là sự nhận biết Nghệ thuật “phủ nhận” chất liệu chính là để giúp ng ời tiếp nhận cảm thụ mạnh mẽ hơn và sắc bén hơn bản thân cái chất liệu đó Nhiều nhà chủ nghĩa hình thức Nga đều có chung ý kiến

nh vậy.Viktor Shklovski: “Nghệ thuật là sự cảm nhận cách làm ra

sự vật, còn cái làm ra trong nghệ thuật thì không quan trọng” Grimunxki thì phân biệt hai ý nghĩa của công thức “nghệ thuật

nh là thủ pháp”: thứ nhất công thức này đòi hỏi nhìn nhận tác phẩm nh một hệ thống thẩm mỹ đợc quy định bởi tính thống nhất của nhiệm vụ nghệ thuật, tức là nh một hệ thống các thủ pháp, thứ hai trong nghệ thuật, tất cả chẳng qua chỉ là thủ pháp nghệ thuật, trên thực tế trong nghệ thuật, ngoài tổng số các thủ pháp

đồng thời cũng chính là sự thách thức đối với các nhà văn

1.2 Tổ chức cốt truyện - khâu trọng yếu của nghệ thuật

tự sự

1.2.1 Thuộc phạm trù cách kể, vấn đề tổ chức cốt truyện

hiện đang đợc giới nghiên cứu phê bình và lý luận văn học quan tâm đặc biệt Với loại tự sự, cốt truyện là vấn đề thiết yếu và việc tổ chức, sắp xếp nó nh thế nào để mang lại hiệu quả nghệ thuật cao nhất là cả một câu chuyện lớn của sáng tạo nghệ thuật Trong tiếng Việt, không biết ai là ng ời đầu tiên dùng thuật ngữ cốt truyện Do suy đoán nghĩa của thuật ngữ từ chữ “cốt” mà

nhiều ngời hiểu cốt truyện nh “cái lõi”, “bộ xơng”, “cái sờn” của

truyện chứ không phải truyện Thêm nữa, tính chất có thể tóm tắt của truyện càng củng cố cách hiểu trên Nhiều ng ời còn muốn khẳng định rằng: chính sự lôi cuốn, hấp dẫn của cốt truyện sẽ góp phần đáng kể tạo nên sức thuyết phục của chủ đề và t tởng tác phẩm Ngợc lại, cốt truyện quá sơ l ợc và nhạt nhẽo, nhàm chán thì chủ đề, t tởng tác phẩm sẽ khó mà sâu sắc, mới mẻ Và nếu không có cốt truyện hấp dẫn thì sự hoạt động của các tính cách cũng trở nên buồn tẻ, mất đi tính sinh động cần phải có của

nó Xuất phát từ đó, khi nghiên cứu về cốt truyện trong các tác phẩm tự sự và kịch, chúng ta th ờng chú trọng sự phát triển hành

động của nhân vật, tiến trình các sự kiện, các biến cố diễn ra trong không gian và thời gian

Xin đơn cử sau đây một số giới thuyết về thuật ngữ cốt truyện trong các tài liệu lý luận văn học thuộc loại phổ thông.

Giáo trình Lý luận văn học do Hà Minh Đức chủ biên, tái

bản lần thứ 7 năm 2001 viết: “ Cốt truyện là hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống và nhất là các xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó các tính cách hình thành và phát triển trong những mối quạn hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ chủ đề và t tởng tác phẩm ”[137] ở đây,

“chất liệu cơ bản, đơn vị cơ bản để tạo thành cốt truyện chính là các sự kiện - đó là những việc có tác động và ảnh h ởng to lớn

đến số phận và tính cách của nhân vật Những sự kiện lớn có thể tạo thành những bớc ngoặt quan trọng trong cuộc đời nhân vật thờng đợc gọi là các biến cố, còn những yếu tố cụ thể tạo thành

sự kiện đợc gọi là các tình tiết Trong tác phẩm văn học, hệ thống sự kiện đợc xây dựng trớc hết theo yêu cầu của việc khẳng

định rõ nét các tính cách qua một quá trình diễn biến của cuộc sống: cái xấu và cái tốt, cái cũ và cái mới, sự sống và cái chết, tích cực và tiêu cực Cuộc đấu tranh ấy diễn ra trong từng con ngời, từng sự vật, hiện t ợng, có khi giữa các nhóm ng ời, các giai cấp, các dân tộc Đó chính là các xung đột xã hội Miêu tả một cách nghệ thuật sự vận động của các tính cách qua những xung

đột xã hội ấy để nêu bật chủ đề, t tởng của tác phẩm là nhiệm vụ hàng đầu của cốt truyện” [136].

Cũng bàn về khái niệm cốt truyện, Từ điển thuật ngữ văn học, Nhà xuất bản Đại học quốc gia, Hà Nội, 1999 viết: “Cốt

truyện là “hệ thống các sự kiện cụ thể đ ợc tổ chức theo yêu cầu

t tởng và nghệ thụât nhất định, tạo thành một bộ phận cơ bản quan trọng nhất trong hình thức vận động của tác phẩm văn học thuộc các loại tự sự và kịch ( ) Có thể tìm thấy qua cốt truyện hai phơng diện hữu cơ: một mặt, cốt truyện là một ph ơng diện cơ bản bộc lộ tính cách, nhờ cốt truyện, nhà văn thể hiện sự tác

động qua lại giữa các tính cách ; Mặt khác, cốt truyện còn là ph

-ơng tiện để nhà văn tái hiện các xung đột xã hội Cốt truyện vừa góp phần bộc lộ có hiệu quả đặc điểm mỗi tính cách, tổ chức tốt

hệ thống tinh cách lại vừa trình bày một hệ thống sự kiện phản

ánh chân thực xung đột xã hội, có sức mạnh hấp dẫn và lôi cuốn ngời đọc Cốt truyện là một hiện t ợng phức tạp Trong thực tế văn học, cốt truyện các tác phẩm hết sức đa dạng, kết tinh truyền thống dân tộc, phản ánh những thành tựu văn học của mỗi thời kỳ lịch sử, thể hiện phong cách và tài năng của nhà văn ( ) Cốt truyện là sản phẩm sáng tạo độc đáo của chủ quan nhà văn ( )

Dù đa dạng, mỗi cốt truyện đều trải qua tiến trình vận động có hình thành, phát triển và kết thúc Vì vậy, mỗi cốt truyện th ờng bao gồm các thành phần: trình bày, khai đoạn (thắt nút), phát triển, đỉnh điểm (cao trào) và kết thúc (mở nút) Tuy nhiên, không phải cốt truyện nào cũng bao hàm đầy đủ các thành phần

nh vậy [88,89] Trong đoạn giới thuyết trên, có thể thấy rõ các vấn đề nh: các thành phần tham gia vào cốt truyện, vai trò và chức năng của cốt truyện đã đợc đề cập đến

Trong 150 thuật ngữ văn học (H 1999), Lại Nguyên Ân đã

trình bày khá chi tiết và cụ thể về cốt truyện tác phẩm văn học,

từ lịch sử tên gọi, chức năng, các thành phần, các biện pháp kết cấu của cốt truyện Về thuật ngữ cốt truyện tác giả đã chỉ ra

rằng: “cốt truyện” tiếng Pháp gọi là “Siuzhet”- đối t ợng, sự việc,

đề tài - đợc bắt nguồn từ Aristôt, đợc áp dụng lần đầu vào thế kỷ

XVII bởi các nhà văn cổ điển chủ nghĩa nh P.Corneille và N.Boileau Nhng từ trớc đó, để gọi tên các câu chuyện, các sự kiện đợc miêu tả trong đó, các nhà văn La Mã đã dùng thuật ngữ tiếng La tinh “Fabula” (có gốc từ động từ “Fabulari” nghĩa là kể chuyện, tờng thuật) Sự khác nhau giữa hai thuât ngữ cùng chỉ một hiện tơng này đã khiến chúng không ổn định và nhất quán về nghĩa ở Liên Xô trớc đây, trong phê bình văn học và trong nhà trờng, “Siuzhet” và “Fabula” đợc dùng nh hai từ đồng nghĩa nhng vẫn có cách dùng phân biệt: “Siuzhet” để chỉ toàn bộ tiến trình các biến cố, “Fabula”để trỏ xung đột cơ bản đ ợc phát triển trong các biến cố ấy.

Trong nghiên cứu văn học có sự đụng độ giữa hai cách lý giải ấy Những năm 1920, các đại diện của OPOJAZ (Hội nghiên cứu ngôn ngữ thi ca) đề nghị phân biệt hai mặt quan trọng của hình thức tác phẩm:1 Sự phát triển của bản thân các biến cố trong cuộc đời các nhân vật; 2 Trình tự họăc ph ơng cách mà tác giả hoặc ngời kể chuyện dùng để thông báo về các biến cố ấy Vì cho rằng việc “tác phẩm đ ợc làm ra nh thế nào “ có ý nghĩa lớn nên họ gọi “Siuzhet”là mặt thứ hai còn “Fabula”là mặt thứ nhất Một truyền thống khác có nguồn gốc từ các nhà phê bình

đân chủ giữa thế kỷ XIX từ A.N.Veselovski, từ M.Gorki, theo đó

sự phát triển của hành động đợc gọi là “Siuzhet” Cách gọi này chẳng những trở nên quen thuộc mà còn khá chính xác về mặt từ nguyên học “Siuzhet” là đối t ợng, sự vật tức là cái mà ng ời ta kể chuyện về nó Còn “fabula” theo quan niệm này chính là sự trần thuât, tờng thuật về đối tợng, sự vật kia”[112,113] Nh vậy, ngay trong bản thân thuật ngữ “cốt truyện” đã xuất hiện nhiều cách hiểu và lý giải khác nhau Mỗi cách lý giải đều hé mở những vấn

đề lý luận quan trọng và đòi hỏi sự minh định và cắt nghĩa chính xác

Xung quanh vấn đề “cốt truyện” này, trong lý luận văn học cũng đã xuất hiện rất nhiều quan niệm khác nhau Nhà nghiên cứu Ephinđôbin đã đa ra một nhận định đáng chú ý: “Cốt truyện

là một quan niệm về hiện thực” Ngay lập tức, nhà lý luận

M.B.Khrapchencô phê bình rằng: “Cốt truyện chỉ thực hiện chức năng hẹp của nó và không thể mang quan niệm của nhà văn Cốt truyện không phải là yếu tố duy nhất mang quan niệm nh ng rõ ràng nó có nội dung quan niệm của nó” Bên cạnh đó, nhà nghiên cứu O.M.Phrâyđenbec trong sách “Thi pháp cốt truyện” cũng khẳng định: “Cốt truyện hàm chứa một thế giới quan, một quan niệm về cuộc đời tức thể hiện một tính quan niệm nhất định” B.Tomasepxki trong sách Lý luận văn học đã sử dụng thuật ngữ

này một cách cổ điển : “Cốt truyện là tên gọi chỉ tổng thể tất cả những các sự kiện liên quan với nhau đ ợc thông báo trong tác phẩm” còn sự gia công hình thức của truyện ngắn này thì họ gọi

là chủ đề Một số tác giả khác nh Pêtrôvxki lại dùng thuật ngữ này theo nghĩa ngợc laị Họ hiểu chủ đề là cái sự kiện làm nguyên cớ cho truyện ngắn còn cốt truyện thì phải đ ợc hiêủ là việc chế biến có nghệ thuật sự kiện đó: “Tôi thiên về phía dùng

từ chủ đề theo nghĩa là chất liệu của tác phẩm nghệ thuật Chủ đề dờng nh là cáí hệ thống các sự kiện, các hành động hay một sự kiện duy nhất, một sự kiện đơn giản hay phức tạp xét về thành phần của nó, hiện lên tr ớc nhà thơ dới hình thức hãy còn ch a phải

là kết quả công việc sáng tạo nghệ thuật của bản thân anh ta Tôi

đồng ý gọi bằng thuật ngữ “cốt truyện” cái chủ đề đã đ ợc gia công nghệ thuật” Tuy nhiên, ngoài biến cố và sự kiện, cốt truyện còn tạo ra trờng hành động cho các nhân vật và cho phép tác gả thể hiện và lý giải tính cách của chúng Vì lẽ đó, M.Gorki coi cốt truyện là hệ thống các quan hệ qua lại của nhân vật, là lịch sử phát triển và tổ chức một tính cách nào đó Cái dệt nên cốt truyện là hành động của các nhân vật (hành động thể hiện xúc cảm, ý nghĩ, ý định của con ng ời và bao gồm các hành vi hoạt động, lời nói, cử chỉ, nét mặt của họ)

Nh vậy, “cốt truyện” trong loại tự sự nói chung, truyện ngắn nói riêng thờng đợc hình dung là “cốt” của truyện Nghiên cứu

nó, ngời ta thờng nói đến nhân vật, lời kể, hoặc sự kiện, biến cố trong thế tách rời, và nh vậy, cốt truyện dờng nh đợc xem là một hiện tợng tĩnh Trong khi đó, vấn đề thực sự phức tạp hơn Nếu

tách riêng các sự kiện làm nền tảng cho một truyện ngắn nào đó

ra thì ta mới chỉ có đ ợc chất liệu của truyện ngắn ấy mà thôi Lúc này, cha thể nói là ta đang thực sự phân tích hình thức của tác phẩm

1.2.2 Để đi tới một nhận thức đầy đủ về “ cốt truyện” với cả

hai tên gọi “suizhet”và “fabula” vốn phản ánh cả hai phần chủ quan và khách quan, chúng tôi thiết nghĩ rằng cần phải hết sức quan tâm đến nghệ thuật tổ chức cốt truyện của mỗi nhà văn Nói

đến nghệ thuật tổ chức tức là nói đến sự tổ chức, dẫn dắt, ph ơng thức thể hiện nh thế nào và bằng những thủ pháp nghệ thuật gì Việc để lại dấu ấn chủ quan của nhà văn vào cái khách quan là nội dung cốt truyện để tạo nên một tác phẩm văn xuôi đích thực

là cả một nghệ thuật tài tình, khéo léo, qua đó bản lĩnh nghệ thuật và phong cách cá nhân của từng tác giả nổi bật lên Khái niệm nghệ thuật tổ chức cốt truyện ra đời vì vậy có tính thao

tác Vấn đề là chúng ta không thể dừng ở chỗ chỉ ra đặc điểm này nọ của cốt truyện trong truyện ngắn của nhà văn Cốt truyện cần đợc xem xét và nghiên cứu nh một hiện tợng sống động, một chỉnh thể nghệ thuật có tính hệ thống và luôn có sự vận động nội tại giữa các thành tố làm nên hệ thống đó Trong đó, nghệ thuật chọn câu chuyện làm khung là một thành tố, sự lựa chọn, sắp xếp

và thể hiện các sự kiện là một thành tố khác, thêm vào đó còn có lối dẫn dắt, lối trần thuật nữa Các thành tố nghệ thuật này chi phối và gắn bó chặt chẽ với nhau Chính vì vậy, đối với truyện ngắn của nhà văn nào đó nh Thạch Lam hay Nam Cao, dù cốt truyện của họ không có gì đặc biệt, nó rất đơn giản, ít sự kiện và biến cố, không gây bất ngờ nh ng không thể nói kiểu tổ chức cốt truyện trong truyện của họ không độc đáo Chính cái không

có gì đặc biệt hay cái đơn giản của cốt truyện đôi khi lại là cái nói lên rất nhiều điều về nghệ thuật viết truyện, phong cách viết truyện của nhà văn

Cốt truyện có thể xếp ngang bằng với bất cứ một chất liệu xây dựng nào trong nghệ thuật Đã từ lâu các nhà văn biết rằng: Việc phân bố các sự kiện trong truyện ngắn, cái cách họ giới

thiệu cốt truyện của mình với ng ời đọc, việc bố cục tác phẩm là một công việc hết sức quan trọng đối với nghệ thuật ngôn từ Việc bố cục nh vậy bao giờ cũng thu hút sự quan tâm của các nhà viết truyện Vì vậy yếu tố chủ quan của nhà văn trong quá trình sáng tạo nói chung, tổ chức cốt truyện nói riêng cũng đựợc phát huy cao độ Hơn thế nữa, đó cũng là một thử thách lớn lao, đòi hỏi một trình độ nghệ thuật điêu luyện, vững vàng với tất cả các cây bút viết truyện, đặc biệt là truyện ngắn.

Nói tóm lại, bàn về truyện ngắn, vấn đề cốt truyện hiện nay cần phải đợc nhận thức một cách toàn diện và sâu sắc hơn Nội hàm của khái niệm cần đợc nhìn bao quát trong tính đa diện và phức tạp của nó Chúng tôi nhận thấy rằng sự kết hợp giữa hai yếu tố khách quan (nội dung câu chuyện) và chủ quan (vai trò sáng tạo, nghệ thuật thể hiện của nhà văn) chính là điểm sáng làm nên giá trị nghệ thuật, chiều sâu t tởng của một tác phẩm cụ thể Hơn nữa, nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong truyện ngắn nói chung thực sự trở thành một vấn đề lý luận quan trọng trong thi pháp thể loại Thấy đợc tầm quan trong cũng nh tính mới mẻ, thời sự của vấn đề, chắc chắn độc giả sẽ có đ ợc nhiều điều thú vị

và những khám phá bất ngờ, độc đáo Trên cơ sở đó, chúng ta sẽ không dẫm lên bớc chân của những ngời đi trớc và tránh đợc tình trạng lặp lại một vấn đề đã quá quen thuộc và nhàm chán Vì vậy việc tổ chức cốt truyện đã, đang và sẽ thực sự trở thành khâu trọng yếu của nghệ thuật tự sự dù nó chỉ là một ph ơng diện của cách kể

1.3 Sự ý thức về cách kể và nghệ thuật tổ chức cốt truyện của các cây bút truyện ngắn Việt Nam 1930-1945

1.3.1 Truyện ngắn Việt Nam từ Nguyễn Bá Học, Phạm Duy

Tốn, Hồ Biểu Chánh (khoảng 1920) đến giai đoạn 1930-1945 nhất là đến Nguyễn Công Hoan, Thạch Lam đã có một sự biến

đổi về chất Từ mô tả và kể chuyện sang tái tạo hiện thực, đó là cả một quá trình thể hiện sự ý thức về cách kể và nghệ thuật tổ chức cốt truyện của các cây bút truyện ngắn Việt Nam Từ đây,

cái mặt phẳng đơn điệu của truyện đ ợc dựng lên thành một cấu trúc, đợc tổ chức thành không gian nghệ thuật

Nguyễn Bá Học và Phạm Duy Tốn đợc xem là những gơng mặt tiêu biểu, đại diện xuất sắc cho văn xuôi Việt Nam trong những năm đầu thế kỷ Về tác giả Nguyễn Bá Học, hai tác phẩm tiêu biểu mở đầu cho khuynh h ớng văn xuôi hiện đại của ông là

Câu chuyện tối của ngời tân hôn (in trên Nam Phong số 46 năm

1921) và Chuyện cô Chiêu Nhì (Nam Phong số 43,1921) ở hai

truyện ngắn này, nhà văn đều dùng thủ pháp: kể chuyện thông qua lời thuật kể của một nhân vật là bạn của nhân vật “tôi” ở truyện ngắn Câu chuyện tối của ng ời tân hôn, thông qua lời kể

của ngời tiểu nhân về một số phận cùng nguyên cớ của sự tảo tần, của việc “bàn tay chỉ còn ba ngón”, tác giả gián tiếp nói về thân phận, cuộc sống của những con ng ời sa cơ lỡ bớc, đành phải

“bán cái sỉ nhục đi mà kiếm ăn” Những từ nh “chàng”, “thiếp”,

“băng nhân”, “trợng phu” mà nhân vật cũng nh tác giả thờng sử dụng là của văn học cổ Bên cạnh đó, ngôn ngữ đối thoại của nhân vật cũng còn nặng tính khuôn mẫu, công thức theo lối văn biền ngẫu xa: “Nghĩ mình thiếp đã vô đức vô tài, lại mang tiếng tào tận vào thân, dù tr ợng phu có đức bao dung, song tự mình cũng lấy làm hổ then lắm”, “Mẹ nay đã già, con cũng đã lớn” Chính vì vậy, cách kể của truyện ngắn này mới dừng lại ở điểm mô phỏng lại diễn biến sự việc câu chuyện đ ợc kể lại theo tuần

tự sự việc trớc sau theo mạch suy nghĩ của nhân vật chính Tuy lời ngời dẫn truyện cũng chính là của nhân vật “tôi” song thực chất chỉ là một lời thuật đúng nh ông nói “Nhân thuật lời tâm nhân nói nh sau này” ở truyện ngắn Cô chiêu nhì, cách kể của

tác giả cũng tơng tự Từ lời ngời bạn thuật lại: “Nhân rót một chén nớc chè đầy Bạn tôi vừa nhấm giọng vừa nói”, toàn bộ diễn biến câu chuyện về một cô gái tên gọi là Chiêu Nhì đ ợc mở ra Qua mạch kể chuyện đều đều của nhân vật “bạn tôi” ở hai truyện ngắn tiêu biểu này, tác giả Nguyễn Bá Học đã thể hiện lòng th -

ơng đối với những kiếp ng ới sa cơ lỡ vận trong xã hội đ ơng thời Tuy nhiên, cách kể và nghệ thuật tổ chức cốt truyện về cơ bản

cha thoát khỏi sự mô tả và thuật lại cuộc đời, hoàn cảnh, số phận của nhân vật Chính vì vậy, những sự kiện biến cố sảy ra trong truyện giảm bớt tính thời sự và nhất là thế giới nội tâm nhân vật còn rất mờ nhạt D ờng nh ở đó, tác giả chỉ tập trung phác họa hành động, việc làm còn suy nghĩ, lời nói cử chỉ của họ thì ít chú

ý Rõ ràng, vai trò chủ quan của nhà văn trong việc sắp xếp, tổ chức cốt truyện cha thể hiện rõ nét

Cùng với Nguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn cũng là cây bút

đã mang đến sự khởi sắc cho văn học n ớc nhà Nếu Tố Tâm của

Hoàng Ngọc Phách là khởi đầu của văn xuôi lãng mạn Việt Nam thì Sống chết mặc bay của Phạm Duy Tốn xứng đáng đ ợc coi là

một trong những viên gạch đặt nền móng cho sự phát triển của truyện ngắn hiện thực phê phán Việt Nam những năm đầu thế kỷ Nhà văn Vũ Ngọc Phan trong cuốn Nhà văn hiện đại (1942) đã

nhận xét Phạm Duy Tốn là “Ng ời viết truyện ngắn theo lối âu tây trớc nhất” Ngoài Sống chết mặc bay Phạm Duy Tốn còn viết

một số truyện ngắn nh : Câu chuyện thơng tâm, Con ng ời sở khanh, Nớc đời lắm nỗi Truỵện ngắn Câu chuyện thơng tâm

(1914) ngắn gọn, súc tích nh một bài báo hoặc một tin vắn Cũng vẫn là cảnh đối lập, một cụ già râu tóc bạc phơ, gầy guộc làm phu kéo xe cho một mụ to béo ngồi vắt vẻo kèm theo hai bồ hàng giữa tra nắng trên “con đ ờng đá củ đậu, củ khoai trồi ra lổn chổn” Truyện Con ngời sở khanh (1919) tuy có dài hơn, câu

chuyện kể về con gái ông bà Bá đẹp ng ời, đẹp nết lại lấy đợc anh chàng Thông ất điển trai hay chữ Nào ngờ, anh chàng lại là hạng ngời sở khanh chuyên lấy chuyện tình làm việc lừa đảo ất lừa phá đời con gái của Giáp và còn giả vờ đ a đi Hà Thành chơi rồi cuỗm luôn tiền của chuồn mất Truyện Nớc đời lắm nỗi

(1919) cũng vậy Một gia đình hạnh phúc vì ông chồng hút thuốc phiện mà tan nát, con cái lìa xa, vợ chồng bỏ nhau, thân tàn ma dại Hai truyện này, tác giả ghi rõ thể loại là “tả chân tiểu thuyết” Phạm Duy Tốn đã có một cách kể khá hiện đại ở chỗ tìm

và phát hiện đợc những chi tiết đắt giá, điển hình của thể loại

truyện ngắn Tác giả đã thoát ly đ ợc thứ văn phong nghị luận bình tán, diễn giải dài dòng của văn xuôi đầu thế kỷ Truyện ngắn của Phạm Duy Tốn vì vậy mang đậm sắc thái tố cáo và phê phán xã hội, đặc biệt là tố cáo mặt trái của xã hội lúc bấy giờ Tuy truyện ngắn của Phạm Duy Tốn giá trị nghệ thuật ch a cao nhng tính chân thực và sát thực đã thuyết phục ng ời đọc Truyện của ông đợc xem là loại “truyện tả chân thực tuyệt khéo”

So với những truyện ngắn hiện thực sau này của các tác giả: Nguyễn Công Hoan, Nam Cao , truyện ngắn của các cây bút Nguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn ch a thật hoàn thiện Song, ở những năm đầu của thế kỷ, trong lúc văn xuôi tự sự còn đang nặng tính biền ngẫu, tải đạo, ớc lệ, phi ngã thì các tác phẩm của Phạm Duy Tốn, Nguyễn Bá Học thực sự có vai trò báo hiệu, đặt những viên gạch đầu tiên làm nền móng cho sự phát triển của truyện ngắn Việt Nam hiện đại, đặc biệt là cho sự xuất hiện của một dòng lớn văn xuôi hiện thực phê phán trong tiến trình phát triển của văn học Việt Nam

1.3.2 Kế tiếp những cây bút truyện ngắn tiêu biểu những

năm 1920 của thế kỷ nh Nguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn đến những năm 1930, nổi lên một cây bút truyện ngắn tiêu biểu là Thế Lữ Với hàng loạt tác phẩm: Câu chuyện trên tàu thuỷ

(1936), Một đời ngời (1943), Ông phán nghiện (1936) , Thế Lữ

chính là gạch nối giữa những cây bút truyện ngắn tr ớc ông và sau

ông Đặc biệt, ở truyện ngắn Câu chuyện trên tàu thuỷ (1936),

Thế Lữ đã sáng tạo nên một tình huống truyện vô cùng độc đáo

và bất ngờ Chính nhân vật Hai Nhiêu - một ng ời kẻ cắp rất giỏi ngời Ninh Bình đang trong cuộc làm ăn trên một chuyến tàu lại

để sổng mất một món tiền “ngót năm trăm bạc” Tất cả chỉ tại vì

ông coi thờng cái lồng gà và mấy cái nồi đất của ng ời bên cạnh

và còn ra tay giúp đỡ ngời khách đó một chiếc vé tàu về Nam

Định Kết cục của tình huống là Hai Nhiêu “choáng ng ời đi vì tiếc của” và “bác ta tìm hết tiếng độc địa để rủa cái trí khôn ngu ngốc của mình và tự hứa lần sau đi tàu sẽ không coi th ờng cái lồng gà trong đựng có hai cái nồi đất” Trong truyện ngắn này,

nhà văn Thế Lữ cũng với cách kể bằng sự thuật lại của nhân vật tôi - bạn của Hai Nhiêu để diễn tả lại diễn biến câu chuyện Song, điểm mới trong nghệ thuật kể chuyện của tác giả là ở chỗ: câu chuyện đợc dựng nên từ một câu chuyện hết sức đơn giản, ít

sự kiện, ít biến cố và cũng rất ít nhân vật thông qua việc tạo tình huống bất ngờ Cách kể, nghệ thuật tổ chức cốt truyện nhthế này của Thế Lữ thực sự là một cách tân trong bút pháp nghệ thật của văn xuôi Việt Nam hiện đại Trong mỗi truyên ngắn, d -ờng nh ông đã thoát ly hẳn những câu văn biền ngẫu từng cặp đối nhau, thoát ly hẳn những khuôn sáo công thức của văn học trung

đại Trong mỗi truyện ngắn, bên cạnh việc thể hiện câu chuyện

nh thế nào và bằng cách nào, ông đã bắt đầu đi vào khám phá và thể hiện nội tâm, suy nghĩ của nhân vật, xung đột tâm lý ngay trong xung đột xã hội giữa các nhân vật Tuy nhiên, cách kể và nghệ thuật tổ chức cốt truyện của Thế Lữ vẫn ch a khẳng định thực sự một phong cách kể chuyện hiện đại Mãi đến sau này, vào những năm 40 khi Thạch Lam, Nguyễn Công Hoan và nhất là khi Nam Cao xuất hiện, nghệ thuật truyện ngắn Việt Nam chính thức khẳng định đợc vị trí và trình độ của mình Phải nói rằng, lúc này truyện ngắn Việt Nam đã thực sự chuyển biến về cách kể

và nghệ thuật tổ chức cốt truyện Và sau này, ở thời điểm cuối của dòng văn học hiện thực phê phán Việt Nam 1930-1945, Nam Cao là ngời đã hoàn tất quá trình hiện đại hoá truyện ngắn Việt Nam

Về Thạch Lam, truyện ngắn của ông là một loại truyện đặc biệt: truyện không có cốt hặc cốt truyện rất đơn giản Nhà văn Nhất Linh - anh trai của Thạch Lam - trong lời tựa tập truyện ngắn Gió đầu mùa đã nhận định về Thạch Lam nh sau: “Nếu ta

có thể chia ra hai hạng nhà văn: nhà văn thiên về t tởng và nhà văn thiên về cảm giác thì tôi quả quyết đặt Thạch Lam vào hạng dới: ở chỗ mà ngời khác dùng lời có khi rất đậm để tả cảnh tả tình, ông chỉ nói một cách giản dị các cảm giác của ông ( ) Nhà văn không chú ý nhiều đến cốt truyện hấp dẫn, đến tình huống ly kỳ và ớt át nhằm thu hút sự chú ý của ng ời đọc Thạch

Lam chỉ chú trọng miêu tả những rung động thoáng qua, những cảm giác thành thực của nhân vật”[359,3]

Truyện ngắn Thạch Lam tr ớc hết là truyện ngắn đậm chất thơ Tính nghệ thuật của truyện ngắn Thạch Lam đ ợc thể hiện cũng chính là ở đó Ta thử xét một số câu văn trong truyện Hai

đứa trẻ: “Chiều, chiều rồi Một buổi chiều êm ả nh ru, văng vẳng

tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ đ a vào ( ) Trời đã bắt đầu đêm, một đêm mùa hạ êm nh nhung và thoảng qua gió mát ( ) Vòm trời hàng ngàn ngôi sao ganh nhau lấp lánh lẫn với vệt sáng của những con đom đóm bay là trên mặt

đất hay len vào những cành cây ( ) Qua khe lá của cành bàng, hàng ngàn sao vẫn lấp lánh: một con đom đóm bám vào d ới tán lá, vừng sáng nhỏ xanh nhấp nháy rồi hoa bàng rụng xuống vai Liên khe khẽ, thỉnh thoảng từng loạt một Tâm hồn Liên yên tĩnh hẳn, có những cảm giác mơ hồ không hiểu ” Xuất phát từ lối văn xuôi đậm chất thơ đó, Thạch Lam luôn đi vào những rung

động trong tâm hồn nhân vật và cũng là những cảm giác trong lòng mình Do đó, nghệ thuật phân tích cảm giác là một trong những nét nổi bật nhất của truyện ngắn Thạch Lam

ở truyện Đói, gần nửa câu chuyện nói lên những cảm giác

của cái đói Nó mong manh đến nỗi lấn át cả suy nghĩ, thắng cả nhân phẩm của con ng ời Truyện Buổi sớm cũng là một truyện

hoàn chỉnh đi sâu vào cảm giác: “Đất lạnh d ới bàn chân chàng cho chàng một cảm giác mát mẻ và đễ chịu; chàng để chân không

đi đến cửa buồng ( ) Cái lạnh của nền đất ẩm nh thấm vào da thịt chàng” Cái giúp xoay chuyển cuộc đời nhân vật, kiến chàng chấm dứt những ngày truỵ lạc, trác táng cũng lại là một cảm giác: “Cái mát của buổi sớm làm t ơi lại những cảm giác thanh cao, trong sạch ngày nhỏ ” Tình cảm ng ời bố đứng trớc Đứa con đầu lòng có những rung động khẽ nh cánh bớm non Sống

mấy ngày Dới bóng hoàng lan , Thanh cảm thấy “có cái gì dịu

ngọt chăng tơ ở đâu đây”, sau đó, Thanh lại chào từ biệt bà nội

để ra đi nh lâu nay chàng vẫn thế và mọi chuyện không có gì

thay đổi Thành trong Sợi tóc cảm thấy có một khoái lạc bị cám

dỗ mà cũng có lẽ khoái lạc đã đè nén đ ợc cám dỗ Liên trong Hai

đứa trẻ thì thấy “lòng buồn man mác tr ớc cái giờ khắc của ngày

tàn” và khi “một mùi âm ẩm bốc lên, hơi nóng của ban ngày lẫn mùi cát bụi quen thuộc quá khiến chị em Liên t ởng là mùi riêng của đất, của quê hơng này ”

Truyện ngắn Thạch Lam chính vì đậm chất thơ, đi sâu vào những cảm giác, những rung động trong tâm hồn nhân vật mà thuộc vào một kiểu truyện không có cốt truyện hay cốt truyện

đơn giản, ít sự kiện, ít những xung đột căng thẳng Tuy nhiên, không vì thế mà sự hấp dẫn của truyện ngắn Thạch Lam bị giảm

đi Thạch Lam xuất hiện đã làm mới lại cảm giác trong tâm hồn

độc giả Đọc văn của ông thấy tâm hồn trong sáng, tinh tế và sâu lắng hơn

Năm 1942, khi Thạch Lam mất đi cũng chính là lúc Nguyễn Công Hoan chấm dứt giai đoạn sáng tác những truyện ngắn hay nhất trong đời viết văn của ông ở Nguyễn Công Hoan có sự đan cài trong cùng một thể loại vừa truyện ngắn vừa kịch, vừa văn học vừa sân khấu Đây chính là điểm đặc sắc trong nghệ thuật

tổ chức cốt truyện, trong cách kể của truyện ngắn Nguyễn Công Hoan

Với Nguyễn Công Hoan, đời là mảnh ghép của những nghịch cảnh “Mỗi truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan là một màn hài kịch xây dựng quanh một tình huống trào phúng” (Trần Ngọc Dung – Ba phong cách truyện ngắn Việt Nam thời kỳ đầu những năm 1930 - 1945)

Truyện ngắn Nguyễn Công Hoan gần với kịch: Đào kép mới, Oẳn tà rằn , Ngời ngựa - ngựa ng ời, Kép T Bền ở trong những

truyện này, tình huống nghệ thuật đ ợc tác giả dàn dựng bằng cách lật ngợc, lộn trái một hiện t ợng giả đối nào đó Sự lật ng ợc, lộn trái này đợc thực hiện bằng cách diễn trò và kết cấu truyện dựa trên nguyên tắc đối lập giữa các nhân vật và các sự cố

Cũng ở Nguyễn Công Hoan, nghệ thuật trần thuật đã đánh dấu một bớc cách tân quan trọng ở ph ơng diện phức điệu hóa

Nhà văn thờng đẩy mâu thuẫn trào phúng phát triển đến cao độ

và kết thúc đột ngột, đồng thời dùng thủ pháp che dấu hay đánh lạc hớng độc giả

Những phơng thức kể chuyện thờng thấy trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan là: xây dựng cốt truyện và kết cấu theo các tình huống gây cời mà tình huống này đ ợc xây dựng khéo léo, giàu kịch tính nhờ tính chất nghịch lý, phi lý, ngẫu nhiên của sự việc; hình thức t ơng phản trái ngợc là bút pháp để tạo ra mâu thuẫn trào phúng, tạo ra tình thế có tính hài h ớc Đây đợc coi là một trong những đặc điểm quan trọng trong t duy nghệ thuật của nhà văn; phép tăng cấp và kết thúc bất ngờ; nguyên tắc tổ chức sân khấu hoá thời gian và không gian nghệ thuật; thủ pháp kịch hoá trần thuật từ nhân vật ng ời kể chuyện đến kịch hoá nhân vật rồi kịch hoá lời bình luận; sự kiện trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan không chỉ khác th ờng mà ngợc đời, ngợc đời một cách tồi tệ, trớc hết là sự kiện ngợc với lẽ phải thông thờng làm hiện lên một cuộc sống phi đạo lý và phi lý

Chính Nguyễn Công Hoan đã đ a ra quan niệm của mình về biến cố trong truyện ngắn Ông nêu ra hai câu hỏi: một việc xảy

ra ở trên đời khi nào thì nó thành “truyện”? Có hai tr ờng hợp, đó

là khi sự việc bình thờng sinh ra hậu quả bất bình th ờng và hai là khi sự việc bất bình thờng sinh ra hậu quả bình thờng

Rõ ràng, Nguyễn Công Hoan đã ý thức khá rõ về công việc cầm bút và nghệ thuật viết truyện ngắn của mình Bản thân những tác phẩm của ông đã phần nào chứng tỏ và thể hiện đ ợc năng lực sáng tạo cũng nh quan niệm nghệ thuật của nhà văn Và nh vậy, truyện ngắn Việt Nam đến Thạch Lam, Nguyễn Công Hoan đã

đạt tới một trình độ mới Cũng giống Thạch Lam với kiểu truyện gồm toàn những câu chuyện đơn giản, cốt truyện không phức tạp, Nguyễn Công Hoan, từ những mẩu đối thoại của nhân vật đã tổ chức nên những xung đột với những yếu tố tâm lý căng thẳng, bất ngờ và kết thúc bất ngờ Đặc biệt, chất trào phúng sắc sảo là nét

độc đáo mà chỉ truyện ngắn Nguyễn Công Hoan mới có đ ợc Ông

là cây bút truyện ngắn trào phúng sắc sảo, thuần tuý bậc nhất trong nền văn học Việt Nam lúc bấy giờ

1.3.3 Tuy nhiên, phải đến khi Nam Cao xuất hiện và định

hình một phong cách truyện ngắn độc đáo thì thể loại truyện ngắn Việt Nam mới đạt đến đỉnh cao và sự hoàn thiện của nó Theo Vũ Tuấn Anh trong bài viết Phong cách truyện ngắn Nam Cao in trong Tạp chí văn học số 2/1994: “Văn Nam Cao là sự

phức hợp và tổng hoà những cực đối nghịch: bi - hài, trữ tình - triết lý, cụ thể - khái quát ( ) Thực sự có thể nói về một loại hình nhân vật, một kiểu thi pháp Nam Cao, giọng văn Nam Cao ”

Cũng là một cây bút hiện thực nghiêm nhặt nh ng cấu trúc truyện ngắn Nam Cao có nhiều nét khác lạ, mới mẻ so với kiểu truyện ngắn trớc đó và đơng thời nh của Nguyễn Công Hoan, Thạch Lam Nam Cao có một kiểu tổ chức cốt truyện khác hẳn

so với Thạch Lam và Nguyễn Công Hoan Chính kiểu tổ chức cốt truyện đó đã thể hiện phong cách, tài năng, bản lĩnh và tâm huyết của nhà văn Cũng là một loại truyện có cốt truyện đơn giản hoặc không có cốt truyện giống hầu hết tác phẩm của Thạch Lam song ở Nam Cao loại hình cấu trúc và kiểu dẫn truyện của

ông đi theo một lối riêng Nguyên tắc về cái chốc lát hoặc luật thắt nút, mở nút để xây dựng và tổ chức cốt truyện bị phá vỡ căn bản Cấu trúc truyện ngắn của ông th ờng men theo số phận, tính cách nhân vật hoặc theo một triết lý và đặc biệt nhất là kết cấu cốt truyện dựa theo tâm lý nhân vật Chính kiểu tổ chức cốt truyện nh thế này đã chi phối và tác động đến hàng loạt các yếu

tố khác quay xung quanh nó nh : việc sắp xếp và lựa chọn các chi tiết, sự kiện của nhà văn; cách thức xây dựng nhân vật t ơng

hỗ và phù hợp với lối tổ chức cốt truyện đó và hàng loạt những phơng thức trần thuật có tính hiệu quả nghệ thuật cao, phù hợp với đặc điểm cốt truyện

Chính vì vậy, Nam Cao là ng ời đã hoàn thiện và nâng thể loại truyện ngắn Việt Nam hiện đại lên một b ớc mới Trong truyện của ông vừa có thơ, vừa có kịch với những màn đối thoại

và độc thoại nội tâm, vừa có dấu ấn của nghệ thuật điện ảnh với những mảng sự kiện lồng ghép và tiếp diễn trong nhau Cũng chính từ truyện ngắn Nam Cao, trong văn học có những triết lý, những lời luận bàn đậm chất trí tuệ và giá trị nhân sinh sâu sắc

Đặc biệt, cái mới ở nghệ thuật tổ chức cốt truyện của Nam Cao là trong tác phẩm có sự hiện hữu và tham gia của nhiều lời kể và cách kể, nhiều vai trần thuật Và nh vậy, truyện ngắn Việt Nam,

đến Nam Cao đã có sự đan xen nhiều giọng điệu và gọi nh

Đôtxtôiepxki đó là tính chất “đa thanh” của tiểu thuyết

Có thể nói, truyện ngắn Việt Nam đến Nam Cao đã có sự phong phú và linh hoạt hơn rất nhiều trong ph ơng thức thể hiện

Ông đã nâng sự kiện đời sống th ờng nhật lên thành nghệ thuật

“truyện” và thứ “truyện” này rất ám ảnh ng ời đọc Trong truyện Nam Cao, sự tham gia của cả hai yếu tố chủ quan và khách quan rất hài hoà, đặc biệt vai trò tác giả - ng ời sáng tạo - thể hiện rất

rõ nét Ông đã thể hiện đ ợc trình độ nghệ thuật bậc thầy về truyện ngắn hiện thực thông qua sự tổ chức, sắp xếp, dẫn dắt và xâu chuỗi các yếu tố tham gia làm nên chỉnh thể nghệ thuật trọn vẹn, hoàn thiện là cốt truyện Do vậy, cốt truyện trong truyện ngắn Nam Cao là yếu tố động Bản thân nó là kết quả t ơng tác của các thành tố tham gia cấu tạo và nó chở theo rất nhiều những triết lý nhân sinh, triết lý nghệ thuật của nhà văn

Vì những lý do đó, khi bàn về nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong truyện ngắn Nam Cao, chúng tôi sẽ quan tâm tới tất cả các thành tố tham gia làm nên cốt truyện: sự kiện, nhân vật, lời kể

và mối quan hệ gữa chúng cùng vai trò, dấu ấn nghệ thuật của nhà văn trong từng yếu tố cũng nh trong sự xâu chuỗi chúng với nhau

Chơng 2

Sự hoán cải các chất liệu đời sống

thành cốt truyện văn học trong truyện ngắn Nam Cao.

2.1.Tính đặc thù của các sự kiện đời sống đ ợc đa vào truyện ngắn Nam Cao.

2.1.1 Trong truyện ngắn, sự phân bố có nghệ thuật các sự

kiện thực tế làm cho chúng biến thành các sự kiện nghệ thuật và thoát ra khỏi trình tự thời gian thông th ờng Bản thân việc phân

bố các sự kiện thực tế trong truyện đều phải phục tùng chính những quy luật của sự gắn kết nghệ thuật Các sự kiện gắn kết và hoà hợp sao cho chúng mất đi các tính chất ngẫu nhiên, hỗn loạn Chúng đợc gắn kết với nhau để làm nên giai điệu và thông qua những bớc tiến triển, giải quyết và chuyển hoá, chúng d ờng

nh gỡ ra các sợi dây buộc thắt Chúng đ ợc giải thoát khỏi những ràng buộc thông thờng và kết hợp với nhau chẳng khác nào từ ngữ kết hợp với nhau trong một câu thơ Chính vì vậy, bản thân

sự phân bố tức là việc lựa chọn các sự việc để trình bày của nhà văn cũng đã là một hành vi sáng tạo Ngay trong hành động lựa chọn, chọn lọc để đãi bỏ cái không cần thiết tất nhiên đã có biểu thị một sự sáng tạo Cũng nh ngời hoạ sĩ khi vẽ một cái cây thì không thể vẽ tất cả và cũng chẳng thể nào vẽ từng chiếc lá một cách riêng lẻ ở nhà văn cũng vậy, khi chọn lọc chỉ những nét cần thiết ở các sự kiện đời sống chính là lúc nhà văn đang cải biến và xây dựng lại một cách mạnh mẽ các “chất liệu” (thuật ngữ của L.X.Vgôtxki)

Trong thực tế tiếp nhận, nhiều khi chúng ta vô ý (hoặc hồn nhiên) phớt lờ ranh giới của sự lựa lọc này và bắt đầu đánh giá cái đợc kể trong tác phẩm là cuộc sống thật Bởi vì, cái “hình thức” mà tác giả đa lại cho “chất liệu” không phải là để nhằm phát lộ các đặc tính vốn có trong bản thân “chất liệu” mà để bắt các chất đục đời thờng phải reo lên, rung lên Quá trình sáng tạo trong việc lựa chọn, sắp xếp, tổ chức các sự kiện để làm nên cốt truyện nghệ thuật của truyện ngắn Nam Cao cũng không nằm ngoài quy luật đó Tuy nhiên, bên cạnh việc tuân thủ những nguyên lý sáng tạo chung, Nam Cao còn có những điểm khác biệt

so với các tác giả đ ơng thời Chính điều đó làm nên tính đặc thù của các sự kiện trong truyện ngắn của ông Thông qua khảo sát hàng loạt truyện ngắn Nam Cao, chúng tôi nhận thấy sự kiện đời sống đợc đa vào trong truyện ngắn Nam Cao có những đặc thù sau

2.1.2 Sự kiện trong truyện ngắn Nam Cao phần lớn đ ợc

nhà văn lấy từ nguồn chuyện của bản thân hoặc từ lời kể của vợ Những chuyện đó rất nhiều ng ời biết, và vì quá biết mà không thấy có ý vị gì Vật liệu đó d ờng nh rất là “nhạt nhẽo”, giản đơn

Đọc truyện ngắn Nam Cao chúng ta có cảm t ởng nh nhà văn chẳng cần đi đâu xa để kiếm vật liệu (đề tài), vật liệu luôn có sẵn bên mình, nhà văn chỉ cần quờ tay là túm đ ợc Về mặt này, Nam Cao gần giống A Sêkhốp Chính A.Sêkhốp đã từng nói:

“Anh có muốn tôi viết ngay một truyện về cái cốc n ớc có bỏ lát chanh đặt ngay trớc mặt chúng ta không?” Thử tóm tắt một số truyện của Nam Cao chúng ta sẽ nhận rõ điều này

Thông thờng, hệ thống các sự kiện bên ngoài tạo nên hình thức vận động của truyện Điều này dễ nhận ra ở các nhà văn tr ớc Nam Cao Khi xây dựng kết cấu cốt truyện, họ rất chú ý việc lựa chọn những tình tiết hấp dẫn, những sự kiện và những biến cố bất ngờ tạo nên tính chất giàu kịch tính cho tác phẩm Chẳng hạn, trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố dồn dập những sự kiện,

biến cố rất căng thẳng và đầy kịch tính Tác phẩm Giông tố của

Vũ Trọng Phụng có sự vận động bão táp của những sự kiện mà chúng ta không thể đoán trớc đợc làm đảo lộn tất cả.

Đến Nam Cao, với ý thức th ờng trực của một cây bút luôn

“biết đào sâu, tìm tòi, khơi những nguồn ch a ai khơi và sáng tạo những gì cha có ”(Đời thừa), ông không chấp nhận tác phẩm của

mình chỉ phản ánh đợc những cái bề ngoài của xã hội, bề ngoài của hiện thực Nam Cao mong muốn khai thác chiều sâu của hiện thực, khai thác thế giới nội tâm sâu kín của nhân vật: “Phát giác

sự vật ở những bề ch a thấy, ở cái bề sâu, ở cái bề sau, ở cái bề xa” (Chế Lan Viên) Ông muốn thể hiện một cuộc sống nh nó vốn

có với những cái hàng ngày bình th ờng, xoàng xĩnh, với tất cả những gì gần gũi, quen thuộc quanh ta, với những con ng ời bé nhỏ sống cuộc “đời thừa”, hầu nh suốt đời bị gắn chặt vào những

bi kịch nhân sinh nho nhỏ Tất cả đều tụ vào trang sách của Nam Cao Ông đã rủ rỉ kể về chúng một cách kỹ càng nh không biết nản mà không bao giờ chịu kể qua quýt, sơ sài Ông phân tích, mổ xẻ đến tận ngọn nguồn của sự việc, cảnh ngộ Chẳng cần đến những biến có căng thẳng, Nam Cao vẫn có đ ợc những truyện ngắn hay dù cốt truyện chẳng có gì nổi bật: chỉ là những tiếng hờ con của bà lão già cô độc (Một bữa no); chỉ là những

tiếng khóc gọi mẹ của đứa con khi bị ng ời ta dỡ nhà: “Những mè rui đã gỡ xong rồi Ng ời thợ mới bắt đầu tháo gỡ” tiếng dùi đục kêu chan chát Những tiếng kêu rắn chắc vang lên, long óc Tôi thấy con bé con bừng mắt Nó không nhe răng ra nữa Đôi môi nó hụm lại Hai má nó phành ra một chút ( ) Bỗng tôi nghe một tiếng trẻ con khóc nức nở và hờ: “Mẹ ơi! ”(Mua nhà) Cũng có

lúc, sự kiện trong truyện ngắn Nam Cao chỉ là giọt n ớc mắt xót

xa và bất lực của ngời cha: “Ngời cha khốn nạn nhìn đứa con chòng chọc, thở dài Một giọt lệ từ từ lăn xuống chiếu ( ) Anh thấy lòng chua xót, nớc mắt giàn ra hai má lõm ( ) Cái thừng cứng cáp cọ vào cổ làm anh rùng mình, khóc nấc lên một tiếng ” Có lúc, sự kiện chỉ là một ngày bình th ờng của anh

Điền ra tỉnh nhận măng đa: “Đi sớm cho đ ợc mát Hắn đi rửa mặt xong, về mở cửa tủ, thay quần áo, luồn cái ví vào túi, khoá tủ và

rón rén bỏ cái chìa khoá vào túi vợ ( ) Hắn hầm hầm b ớc ra ( ) Mãi đến mời giờ, Điền mới tới trạm Quỳnh Nha ” (Nớc mắt)

Cốt truyện đơn giản là vậy nh ng truyện ngắn Nam Cao nh muốn nói: cuộc sống quanh ta không phải lúc nào cũng đầy những chuyện to tát Lắm lúc, nó chỉ là những mảnh vụn nh thế nhng chẳng phải là những mảnh vụn vô vị có thể tuỳ tiện mà bỏ qua hoặc vứt đi Trái lại nếu biết soi vào đấy ta có thể thấy cuộc sống ẩn náu bao sắc màu và nhận ra bao điều ý nghĩa Nhất là khi biết “đứng trong lao khổ mở hồn ra đón lấy những vang động

ở đời” (Trăng sáng ) Dù cuộc sống này chỉ toàn những cái Nhỏ nhen, tầm thờng, vặt vãnh, Những truyện không muốn viết , điều

quan trọng là nhà văn phải biết cách dùng những cái vặt vãnh hàng ngày ấy để làm bật nổi những t tởng, bắt nó phải gợi lên những ý nghĩa sâu sắc về cuộc đời, con ng ời Và cũng vì vậy, ch a bao giờ, cha đâu, cái hàng ngày lại có sức mạnh ghê gớm nh trong truyện ngắn Nam Cao Tuy nhiên, độc giả không bị choáng ngợp bởi những tình tiết hấp dẫn, những sự việc dồn dập mà điều quan trọng là Nam Cao trong tác phẩm của mình đã khéo léo hoán cải chất liệu cuộc sống thành sự kiện văn học đậm tính nghệ thuật Ông đã sắp xếp, gài tình tiết, sự kiện, nhân vật vào

đúng vị trí Cách xếp đặt hài hoà đó thể hiện sự dụng tâm sâu sắc của nhà văn

Hơn ai hết, Nam Cao cũng có thể đong từng vực cơm cho mỗi ngời mỗi bữa (Nghèo, Một bữa no ), tính từng xu từng

chinh tiền dầu, tiền thuốc sài đẹn cho con trẻ: “Giăng chỉ là đỡ tốn hai xu dầu!Dầu lạc lúc này mỗi chai lít hai đồng.Mới biết các nớc đánh nhau cũng thiệt hơn cho con nhà nghèo thật ( ) Nh ng một lát cũng đủ tốn hai xu dầu rồi.Hai xu chẳng là bao nh ng mời cái hai xu đã đợc hai hào: mời cái hai hào đã đợc hai đồng bạc chao ơi!” (Trăng sáng) Hoặc suy xét thiệt hơn cho vài hào cơm

hay phở trong khi đã mệt lả và đói đến thắt ruột (Quên điều độ)

Đặc biệt, cái đói và miếng ăn đã trở thành nỗi ám ảnh trở đi trở lại rất nhiều lần trong truyện ngắn Nam Cao: Nghèo, Quên điều

độ, Trẻ con không đợc ăn thịt chó, Một bữa no, Lão Hạc, Đôi móng giò Truyện ngắn Nam Cao thực sự là dòng xám buồn của

chất văn xuôi đời thờng

Hiện thực bủa vâyxung quanh con ng ời trong truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan giống nh một trò hề ở đó đầy rẫy bất công, mâu thuẫn, trớ trêu Nhìn vào đâu nhà văn cũng thấy giả dối, bịp bợm và nghịch cảnh, phi đạo lý Hiện thực bủa vây xung quanh con ngời trên những trang viết của Vũ Trọng Phụng là xã hội “chó đểu”, “vô nghĩa lý” Cuộc sống hiện lên trong tác phẩm với đầy những biến cố quay cuồng, đảo điên chóng mặt, nhốn nháo nh những con rối mà kẻ giật dây là quyền lực vạn năng của

đồng tiền Còn với Nam Cao hiện thực cuộc sống là thực trạng

đời sống con ngời đầy sự quẩn quanh tù túng, ngột ngạt, “chỉ những lo cơm áo mà đủ mệt”, là sự huỷ hoại nhân hình, nhân tính, sự bóp nghẹt cả những khát vọng chính đáng và giản dị nhất (Chí Phèo, Lão Hạc, Lang Rận ).

Chính vì vậy, thông qua sự hoán cải các chất liệu đời sống lên trang viết, Nam Cao đã thể hiện đ ợc cái không khí oi bức đến ngột ngạt, khắc khoải của con ng ời Việt Nam trong xã hội những năm 40 đầy xáo trộn, quằn quại ở chặng cuối của quá trình bần cùng hoá: những cơn đói triền miên; những ng ời hàng xóm vật vờ; những số phận tàn lụi; sự tan tác rời rã của mối quan hệ con ngời với con ngời; sự tuyệt vọng, đổ vỡ của cá nhân; sự tha hoá của những nhân cách

Rõ ràng, trong các sự kiện đời sống đ ợc đa vào văn học, Nam Cao không khai thác mối quan hệ giai cấp hoặc những cảnh

đối lập giàu nghèo Ông đã chăm chú và kinh hoàng nhận ra cái chết thể xác lẫn tinh thần của con ng ời Vì vậy, Vũ Tuấn Anh trong bài viết Phong cách truyện ngắn Nam Cao đã nhận định:

“Có một tiếng kêu cứu âm thầm cất lên từ trang viết của Nam Cao Nó trở thành âm điệu chủ đạo trong các truyện ngắn Nam Cao” Chính vì vậy, có thể nói rằng sự kiện trong truyện ngắn Nam Cao không phải là những gì to tát hay đặc biệt mà chúng chỉ là những điều bình thờng diễn ra thờng nhật Song, thông

qua bút pháp nghệ thuật của nhà văn, chúng đã thành “truyện” và những truyện ấy mang chở, thể hiện đ ợc t tởng, tình cảm của nhà văn mà không khô cứng, gợng ép.

Trong một số truyện ngắn, Nam Cao đã kể gần nh trọn vẹn các sự kiện chính trong cuộc đời nhân vật: Nghèo, ở hiền, Dì Hảo Tuy nhiên, đây vẫn là những sự kiện “nhạt nhẽo” Cuộc

đời các nhân vật ở những truyện ngắn này cứ buông xuôi, cứ chảy trôi theo dòng buồn tủi, chìm nổi theo dòng thời gian Nhân vật không muốn và họ cũng không thể cỡng lại số phận mình Càng ngày họ càng thêm nhẫn nhục, chịu đựng

Với truyện ngắn ở hiền, các sự kiện trong cuộc đời Nhu đ

ợc kể theo theo trình tự thời gian Nhu càng hiền lành, càng nh ờng nhịn thì lại càng thiệt thòi bất hạnh Chính cuộc đời bất hạnh

-đến tột cùng của Nhu đã làm tác giả ngao ngán: “Câu chuyện còn khá dài dòng Nhng kéo dài ra để làm gì? Có kể t ờng tận cuộc

đời làm vợ của Nhu thì cũng chỉ thế mà thôi Ng ời thì ở chỗ nào

mà chả là ngời Mà cuộc đời thì ở bất cứ cảnh nào cũng chảy trôi theo những định mệnh cha bao giờ lay chuyển đợc ”

ở truyện ngắn Dì Hảo, có thể nói Nam Cao đã sử dụng thi

pháp “cốt truyện đóng khung” Trong truyện tựa hồ nh có hai lời nhận xét của nhà văn Khi dì bị ốm đau không còn sức để đi làm nữa thì ngời chồng tệ bạc đã “bỏ dì mà đi, bỏ dì chơ vơ, đau ốm” Khi bệnh dì qua đi, “nó qua đi nh một con quái ác chán không muốn hành hạ một kẻ kiên nhẫn quá”, dì Hảo đi làm, lại

có tiền thì ng ời chồng trở về: “Hắn về với một cái quần đen, một cái áo Tây vàng, túi xóc xách tiền và một ng ời vợ theo trơ tráo Thoạt đầu thì ngời vợ chính ngạc nhiên Rồi thì dì tức tối Sau cùng thì dì nhẫn nại: phải, nhẫn nại là hơn, nếu hắn không về thì cũng thế” Đến cuối tác phẩm, Nam Cao lại cay đắng buông lời nhận xét khi ngời chồng tệ bạc của dì bỏ đi: “Hôm sau hắn ra đi không biết đi đâu Dì Hảo ngạc nhiên Rồi tức tối Sau cùng thì dì nhẫn nại Phải, nhẫn nại là hơn: nếu hắn ở nhà thì cũng thế” Dẫu ở trong cảnh ngộ nào thì cuộc đời, số phận của dì Hảo cũng

không thể nào khác đ ợc, cũng chỉ toàn khổ đau, tủi nhục và bất hạnh mà thôi

2.1.3 Sau khi đã khảm đợc vào trong tâm trí ngời đọc thật

nhiều những chi tiết có vẻ vụn vặt, xoàng xĩnh về các số phận, cảnh đời, Nam Cao nhẹ nhàng đa ra những câu khái quát, những triết lý nhân sinh vừa nh là bất ngờ nhng lại thật là hiển nhiên Đang trợt dài triền miên trong những cơn say, phải bán cả linh hồn để trở thành con quỷ dữ của làng Vũ Đại, nhân vật Chí Phèo, ai ngờ đợc, lại có thể nói đợc một câu nghe đanh thép nh lời lên án xã hội: “Ai cho tao l ơng thiện?” Trớc sự lên tiếng đó, những kiếp sống chung quanh không thể thấy mình vô can, thờ ơ trớc hiện thực Đến truyện ngắn “Lão Hạc”, cái chết bất ngờ của lão Hạc đã đặt chúng ta đối diện với một nhận thức: với những con ngời sống xung quanh ta, ta phải cố mà tìm hiểu họ, và khi

đó, bản thân mỗi ng ời sẽ tự ý thức đ ợc điều cao quý mà cuộc đời

đã ban tặng cho mỗi cá nhân là cuộc sống và tình yêu th ơng con ngời, yêu cuộc đời chung

Khác với cái chết tự tử bằng bả chó của lão Hạc, cái chết

no của bà lão trong Một bữa no cũng mang đến một sức dội rất

mạnh vào tâm lý những ngời còn sống và đang sống Ngay đến nhân vật bà Phó Thụ lúc tr ớc ngồi ăn cơm với bà lão còn “l ờm với nguýt”, nhng khi nghe tin về cái chết no của bà lão tội nghiệp cũng lấy ngay sự việc đó làm bài học răn dạy lũ con gái, con nuôi: “chúng mày xem đấy.Ng ời ta đói đến đâu cũng không thể chết nhng no một bữa là đủ chết” Rõ ràng, thông qua những

sự kiện tởng nh rất đỗi bình thờng, Nam Cao đã thể hiện rất rõ ý thức của con ngời về sự sống và cái chết, về ranh giới giữa sống

và chết

ở truyện ngắn Mua nhà, thông qua sự việc mua nhà, Nam

Cao đã gửi gắm những câu triết lý nhân sinh rất sâu sắc: “ ở cảnh chúng ta lúc này, hạnh phúc cũng chỉ là một cái chăn hẹp Ng ời này co thì ngời kia bị hở ( ) Bây giờ thì tôi không thể lẩn trốn những ý nghĩ của tôi đ ợc nữa ( ) Ai bảo đời cứ khắt khe vậy”

Một khi đã ý thức đợc điều đó, chắc chắn ý nghĩ ây sẽ can dự phần nào vào hành động, việc làm của nhân vật trong chuỗi ngày tiếp theo của cuộc sống Sự biến chuyển trong suy nghĩ, sự nhận thức và chuyển đổi trong t tởng con ngời trong mỗi truyện ngắn

và trong lòng ngời đọc, đó là điều lớn lao nhất mà Nam Cao làm

đợc và làm tốt hơn khá nhiều nhà văn khác

Mỗi truyện ngắn Nam Cao đọc xong có thể tóm tắt cốt truyện trong vài dòng ngắn ngủi và không nhiều sự kiện, đặc biệt

là những sự kiện đột biến lớn lao, bất ngờ và kịch tính Song cái

d ba trong âm điệu truyện ngắn Nam Cao để lại thấm thía và sâu sắc tột cùng Đó chính là khả năng “thanh lọc” tâm hồn độc giả

mà truyện ngắn Nam Cao đã đạt tới Đồng thời, cũng chính những câu triết lý, khái quát rất nhân bản, mộc mạc mà không thô vụng, khuôn sáo đ ợc chắt lọc và rút ra từ cuộc sống chính là kết quả chiêm nghiệm đời sống với ph ơng châm: “Sống đã rồi hãy viết” của Nam Cao Vì thế, ng ời đọc hầu nh không quan tâm gì về sự “xoàng xĩnh”của cốt truyện hay việc lặp đi lặp lại một vài mẫu ngời (tiểu t sản tri thức hay nông dân), một vài cảnh đời

ở những cái gọi là vụn vặt , nhỏ nhoi t ởng nh “không muốn viết” Họ thoả mãn với chiều sâu của tác phẩm luôn lắng đọng và

ký thác trong những chi tiết, sự kiện t ởng nh rất đỗi bình thờng,

đơn giản, chẳng có gì đáng quan tâm, bình luận Do đó, đọc văn Nam Cao, luôn đợc tích luỹ và kiểm nghiệm nhiều chân lý và triết lý về cuộc đời Hơn thế nữa, xét về mặt nghệ thuật, chính

điều này đã tạo nên tính thẩm mĩ của cốt truyện trong truyện ngắn Nam Cao mà sau đây chúng tôi sẽ bàn tới kỹ hơn

2.2 Tính thẩm mĩ của cốt truyện trong truyện ngắn Nam Cao.

2.2.1 Tính thẩm mĩ của cốt truyện trong truyện ngắn Nam

Cao trớc hết nằm ở sự thăng hoa của những sự kiện đời sống có

vẻ tầm thờng, nhạt nhẽo vốn đ ợc tác giả lựa chọn một cách có ý thức

Bao giờ cũng vậy, nói đến tính thẩm mĩ ở một tác phẩm nghệ thuật là nói đến giá trị nghệ thuật, nét đẹp, vẻ độc đáo, sáng tạohàm chứa trong nó ở phần này, chúng tôi xin đề cập tới giá trị nghệ thuật của kiểu cốt truyện đơn giản trong truyện ngắn Nam Cao Hơn nữa, đây cũng là sự lựa chọn độc đáo và táo bạo

mà không phải nhà văn nào cũng đủ bản lĩnh, trình độ và tài năng sáng tạo để có thể xử lý thành công nh Nam Cao

Thông thờng, trong truyện ngắn, cũng nh trong tác phẩm tự

sự nói chung, cốt truyện chủ yếu đ ợc dệt nên từ hành động của nhân vật Chức năng quan trọng nhất của cốt truyện là là bộc lộ những xung đột hiện thực hay còn gọi là những mâu thuẫn của

đời sống Với tác phẩm của chủ nghĩa hiện thực, cốt truyện có cơ

sở từ những mâu thuẫn và xung đột trong hiện thực đời sống, trong thế giới nội tâm của con ng ời, trong mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội Tuy nhiên, mỗi nhà văn hiện thực th ờng có khuynh hớng lựa chọn cho mình một kiểu cốt truyện riêng Bởi vì, cốt truyện một mặt phụ thuộc vào đặc điểm của hiện thựcđã trở thành đối tợng thẩm mĩ của nhà văn, mặt khác lại bị chi phối bởi ý đồ sáng tạo của anh ta

Với Nam Cao, rất ít khi ông lựa chọn cho mình kiểu cốt truyện đợc xây dựng trên cơ sở miêu tả những hành động bên ngoài của nhân vật với những hành động mạnh mẽ, dứt khoát vào những thời điểm “thắt nút” có tính chất b ớc ngoặt trong cuộc đời chúng Chỉ có ở những truyện ngắn Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng chúng ta mới hay gặp kiểu cốt truyện mà những hành động bên ngoài th ờng dẫn tới sự thay đổi những quan hệ xã hội, làm thay đổi cuộc đời và số phận nhân vật Các nhà văn này

đều có chung ý thức xây dựng kiểu cốt truyện với những tình tiết hấp dẫn, nhiều biến cố, nhiều sự kiện bất ngờ tạo xung đột cao

đột kịch tính cho tác phẩm Họ hết sức coi trọng cốt truyện và coi đó là một yếu tố không thể thiếu để tạo nên sự hấp dẫn, lôi cuốn đối với ngời dọc Vì vậy, Nguyễn Công Hoan trong Đời viết văn của tôi đã nêu lên 4 yếu tố hấp dẫn của tác phẩm, trong đó cốt truyện hấp dẫn chiếm vị trí hàng đầu.