Nghệ thuật tiểu thuyết của hoàng quốc hải trong bộ bão táp triều trần

Về nghệ thuật tiểu thuyết của Hoàng Quốc Hải, tác giả bài viết cũngchỉ ra: với “bút pháp điềm đạm, tình lý rạch ròi như mũi khoan khoan sâuvào tính cách nhân vật”[55, 9] nhà văn Hoàng Qu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

-PHẠM THỊ PHƯỢNG

NGHÖ THUËT TIÓU THUYÕT CñA HOµNG QUèC H¶I

TRONG Bé B·O T¸P TRIÒU TRÇN

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 60.22.34

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS PHAN HUY DŨNG

VINH, 2010

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài……… .……….1

2 Lịch sử vấn đề ……… .………2

3 Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu………… .………6

4 Nhiệm vụ nghiên cứu ……… .……….6

5 Phương pháp nghiên cứu……… .……….7

6 Cái mới của luận văn……… .……… 7

7 Cấu trúc của luận văn 7

Chương 1 Vị trí của Bão táp triều Trần trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại 8

1.1 Nhìn chung về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại 8

1.2 Quá trình sáng tác Bão táp triều Trần và quan niệm về tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải 18

1.3 Bão táp triều Trần - một thành công nổi bật của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại 27

Chương 2 Nghệ thuật phục dựng bối cảnh văn hóa lịch sử của thời đại trong Bão táp triều Trần 32

2.1 Một số khó khăn của nhà tiểu thuyết khi phục dựng bối cảnh văn hoá - lịch sử của một thời đại đã qua 32

2.2 Nghệ thuật phục dựng không gian văn hoá lịch sử trong Bão táp triều Trần 38

2.3 Nghệ thuật phục dựng quá trình lịch sử trong Bão táp triều Trần 46

Chương 3 Nghệ thuật kết cấu, xây dựng nhân vật, sử dụng ngôn ngữ trong Bão táp triều Trần 58

3.1 Nghệ thuật kết cấu 58

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 65

3.3 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ 80

KẾT LUẬN 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 93

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Bão táp triều Trần là một bộ tiểu thuyết lịch sử có quy mô đồ sộ,

từ khi ra đời đã được độc giả và các nhà nghiên cứu đón nhận khá nồngnhiệt Nhiều thành công của bộ sách đã được phân tích một cách thuyếtphục Tuy vậy, vẫn còn những giá trị đặc sắc khác của tác phẩm cần đượcnói sâu, bàn kỹ hơn Luận văn của chúng tôi trước hết muốn góp phần vàoviệc này, nhằm đánh giá toàn diện hơn những nỗ lực lớn lao của tác giả khitái dựng lại một thời hào hùng vào bậc nhất trong lịch sử dân tộc bằng hìnhthức tiểu thuyết

1.2 Khi sáng tác bộ tiểu thuyết lịch sử Bão táp triều Trần, chắc chắn

nhà văn Hoàng Quốc Hải đã rút ra được những bài học quý báu từ các nhàvăn đi trước có quan tâm đến đề tài lịch sử Đến lượt mình, ông cũng đã đểlại được cho những người viết sau những kinh nghiệm hữu ích trên các vấnđề: xử lý mối quan hệ giữa việc tôn trọng sự thật lịch sử và hư cấu, xâydựng nhân vật, sử dụng ngôn ngữ, mượn chuyện xưa để gửi những thôngđiệp hiện đại… Tất thảy những điều đó rất cần được hệ thống hoá và phântích kỹ lưỡng, giúp ích không chỉ cho việc tiếp nhận của độc giả mà còn choviệc sáng tác của các nhà văn Đây cũng là một mục tiêu quan trọng mà côngtrình nghiên cứu của chúng tôi theo đuổi

1.3 Trong nền văn học Việt Nam hiện đại, tiểu thuyết lịch sử là mộtmảng sáng tác đặc sắc Việc đi sâu khám phá nó hẳn có nhiều điều lý thú và đòi

hỏi phải hội đủ các điều kiện thích hợp Đặt vấn đề tìm hiểu Nghệ thuật tiểu

thuyết của Hoàng Quốc Hải trong bộ Bão táp triều Trần, chúng tôi muốn tạo

cho mình cơ hội khám phá sức hấp dẫn của mảng tiểu thuyết lịch sử với cácthành tựu đã có và những hứa hẹn thành công của nó trong tương lai

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Bộ tiểu thuyết lịch sử Bão táo Triều Trần gồm bốn tập ra mắt độc giả

vào những thời điểm khác nhau đã gây được sự chú ý của dư luận Đặc biệt

là trong năm 2003 (năm Bão táp triều Trần được in trọn bộ), số lượng bài

viết đăng tải trên các báo, tạp chí với nội dung giới thiệu hay phê bình tác

phẩm đã tăng lên nhiều Tuần báo Văn nghệ của Hội Nhà văn cũng đã tổ

chức toạ đàm về bộ sách này

Khi tái bản trọn bộ lần thứ tư, Nhà xuất bản Phụ nữ tuyển chọn nhữngbài viết có chất lượng cao của một số tác giả về bộ tiểu thuyết của Hoàng

Quốc Hải để in thành cuốn Bão táp Triều Trần tác phẩm và dư luận Mục

đích là giới thiệu tới bạn đọc ý kiến của những người đi trước với tư cách lànhững người thẩm định tác phẩm một cách khách quan và chân thực

Trong bài viết Suy ngẫm về bộ tiểu thuyết Bão táp Triều Trần của

Hoàng Quốc Hải, nhà văn Hoàng Công Khanh đánh giá cao tâm lực của tác

giả bộ tiểu thuyết trong việc thu gom tài liệu dựng lại đầy sức thuyết phụcthời đại hưng suy dài tời 175 năm của nhà Trần

Về nghệ thuật tiểu thuyết của Hoàng Quốc Hải, tác giả bài viết cũngchỉ ra: với “bút pháp điềm đạm, tình lý rạch ròi như mũi khoan khoan sâuvào tính cách nhân vật”[55, 9] nhà văn Hoàng Quốc Hải đã đem đến chongười đọc sự chân thực lẫn chân lý lịch sử; “để xây dựng tính cách nhân vậtthật sâu, giải thích sự việc rõ anh dùng nhiều tâm lý, lịch sử đáng tin cậy,những phong tục, tập quán, giọng điệu ngôn ngữ phù hợp với thời đại lịch sửkhông sa vào chỗ cổ lỗ cũng không hiện đại hoá một cách kệch cỡm”[55,10]

Về mặt ngôn ngữ “Hoàng Quốc Hải sử dụng bút pháp truyền thống nhưng đãlược bỏ nhiều từ ngữ, thành ngữ Hán cổ lỗ, khó hiểu đối với lớp độc giả hômnay Anh lựa chọn những cụm từ phổ cập, dễ hiểu đôi khi còn giải nghĩa một

cách kín đáo nhẹ nhàng; cấu trúc câu văn sáng sủa, lôi cuốn như vó ngựa đinước kiệu dễ thấm sâu vào lòng người đọc”[55, 10].

Tiến sĩ sử học Đinh Công Vĩ, trong bài viết Bộ tiểu thuyết Bão táp

Triều Trần của Hoàng Quốc Hải một sự tái tạo lịch sử đáng tin cậy, cũng

đưa ra những nhận xét của mình về tác phẩm trên các phương diện: nghệthuật phục dựng quá trình lịch sử, xây dựng nhân vật và hư cấu nghệ thuật.Tác giả khẳng định Hoàng Quốc Hải không viết theo lối thông sử mà cắtngang, chọn những thời điểm gay cấn nhất để làm nền cho cốt truyện Bàiviết khái quát những ưu điểm của Hoàng Quốc Hải trong việc tái hiện cácnhân vật lịch sử; có cái nhìn mới về Trần Thủ Độ; Trần Thủ Độ là một ngườianh hùng nhưng cũng là một tay gian hùng; hệ thống nhân vật đa dạng cónhững đặc thù riêng không thể trộn lẫn, mỗi người một vẻ; chú ý phân tíchmâu thuẫn trong nội tâm nhân vật

Tiến sĩ Đinh Công Vĩ đặc biệt tâm đắc với những hư cấu nghệ thuật củaHoàng Quốc Hải khi viết về các nhân vật An Tư, Huyền Trân: việc Trần ÍchTắc vẽ tranh An Tư vô tình để lọt vào tay sứ giặc dẫn đến việc Thoát Hoanđòi cống nạp người đẹp hay việc Huyền Trân học tiếng Chăm, học ca múatrong thời gian mấy năm chờ đợi hôn lễ, rồi có nhân vật Yến Ly, tác giả hưcấu hoàn toàn để bổ sung cho các nhân vật có thật Từ đó, tác giả bài viếtkhẳng định Hoàng Quốc Hải đã “bù đắp lịch sử để từ sự thật lịch sử thănghoa thành sự thật nghệ thuật”[55, 16]

Hoàng Tiến nêu lên những cảm nhận khi đọc bộ tiểu thuyết của HoàngQuốc Hải như sau: “Hoàng Quốc Hải đã thổi ngọn lửa rừng rực Hào khíĐông A vào tâm hồn độc giả Việt Nam đang xơ vữa động mạch cuối thế kỷ20”[55, 20] Tác giả nhìn nhận Hoàng Quốc Hải là người thiết kế cây cầugiữa quá khứ và hiện tại, “nhà tiểu thuyết lịch sử đương kim sung sức nhất.Anh ghi lại được dấu ấn của mình trên dòng tiểu thuyết lịch sử Việt Nam với

lối dựng bộ tiểu thuyết liên hoàn về các triều đại, mang tính hoành tráng”[55,22].

Nhà văn Vũ Bão nhận xét: “Hoàng Quốc Hải đã dày công nghiên cứu

về một thời xa xưa… dồn sức tái tạo bức tranh lịch sử như nó vốn có”[55,25] để con cháu chiêm ngưỡng và suy ngẫm; cắt nghĩa những diễn biến trongtruyện như một sự phát triển tất yếu của bước đi lịch sử; đánh giá thật côngbằng những con người trong xã hội thời loạn lạc Từ chỗ chỉ ra thành côngcủa Hoàng Quốc Hải, tác giả nêu bật cảm tưởng của mình về những trangsách tâm huyết: “lật từng trang sách của ông tôi như người bước qua cổnglim vào một vườn hoa xén tỉa hình phượng, hình ly, hình tán cây nhiều tầngnằm giữa thảm cỏ xén phẳng lỳ mênh mông Bước lên từng bậc thềm rón rénvào toà lâu đài cổ cột sơn son thiếp vàng, đi nhẹ nói khẽ dưới chân từng hàngtượng đồng bóng nhoáng uy nghi…”[55, 25]

Bài viết của tác giả Hoài Anh lại đi sâu vào một khía cạnh nhỏ đó làquan niệm về nhân vật anh hùng trong bộ tiểu thuyết lịch sử của Hoàng QuốcHải Tác giả cho rằng: “Điểm nổi bật trong tiểu thuyết bộ tứ về đời Trần là

đã dựa vào tiêu chuẩn đạo đức để đánh giá anh hùng”[55, 51] Nhà văn HoàiAnh đã liệt kê ba loại anh hùng được Hoàng Quốc Hải xây dựng trong tácphẩm: loại thứ nhất là những người có năng lực hành động vĩ đại, sức mạnh

ý chí vĩ đại, sức mạnh tư tưởng lập nên sự nghiệp cứu nước, cứu dân; loại

anh hùng thứ hai là những bậc hiền triết; loại anh hùng thứ ba là những phụ

nữ biết hy sinh vì nghĩa cả Bài viết cũng chỉ ra “vì đặt nặng tiêu chuẩn đạođức nên Hoàng Quốc Hải không cho Trần Thủ Độ, Hồ Quý Ly là nhân vậtanh hùng vì những nhân vật này tuy có đóng góp cho lịch sử nhưng cònnhiều dối trá và thủ đoạn”[55, 52]

Với bài viết Nhà văn Hoàng Quốc Hải trái tim đập thăng trầm cùng

các nhân vật lịch sử, Phùng Văn Khai cảm nhận “Hoàng Quốc Hải đã làm

cho trái tim của bao nhiêu nhân vật lịch sử đập trở lại”[55, 32] và xôn xaocùng trái tim của những con người đang sống trên thế gian hôm nay, trái timHoàng Quốc Hải dường như nhạy cảm với con người lắm công nhiều tộiTrần Thủ Độ; run lên thắt lại sôi bùng khi tạo dựng bức tượng thánh Trầnđằm đẵm chất người; thăm thẳm cùng công chúa Huyền Trân giờ ly biệtthượng hoàng cùng non sông sang làm dâu đất khách.

Sau khi đọc bộ tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải, Phong Sương

đã không nén nổi cảm xúc phải cầm bút viết lời bạt trong đó đưa ra nhiều ý

kiến về bộ sách đặc biệt là về cuốn Huyền Trân công chúa Tác giả cho rằng:

“Ở tập sách này các vấn đề về tập tục, lễ, nhạc, hội hoạ, điêu khắc… đượcnhà văn thể hiện rất tài hoa chứng tỏ phông văn hoá đi, văn hoá đọc, văn hoáứng xử đã đạt đến độ chín của ngòi bút có thể gọi là tài năng”[55, 81]

Ngoài ra trên nhiều tờ báo cũng có bài viết và trong cuộc tọa đàm cũng

còn nhiều tham luận, ý kiến quan tâm tới Bão táp triều Trần như một sự kiện

của tiểu thuyết lịch sử nước ta Nhìn chung, các ý kiến thống nhất khẳng định

sự thành công của bộ tiểu thuyết này trên nhiều phương diện

Bên cạnh đó còn có những bài viết tuy không trực tiếp bàn về tiểuthuyết Hoàng Quốc Hải nhưng cũng đề cập đến một phương diện nào đó củatác phẩm

Đỗ Hải Ninh trong bài viết Ngôn ngữ tiểu thuyết lịch sử Việt Nam

đương đại trên trang web phongdiep.net đưa ra nhận xét nhiều đoạn đối thoại

giữa các nhân vật trong tác phẩm như là những câu chuyện rất đời thườngvới ngôn ngữ suồng sã, dân dã

Trên trang web http://www.laodong.com, với bài viết Tiểu thuyết lịch

sử đang hấp dẫn trở lại, Nguyễn Diệu Cầm cũng khẳng định thành công của

Hoàng Quốc Hải trong nghệ thuật hư cấu để giải mã lịch sử, từ đó tạo ra thếgiới của riêng mình

Một số Khoá luận, Luận văn trong các trường Đại học cũng đã hướng

tới đối tượng Bão táp triều Trần, nhưng theo phạm vi bao quát tài liệu của

chúng tôi, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách quy mô về nghệ thuậttiểu thuyết của Hoàng Quốc Hải trong bộ tiểu thuyết lịch sử này

Xuất phát từ những đóng góp của bộ tiểu thuyết đối với tiểu thuyết lịch

sử đương đại, chúng tôi chọn tác phẩm làm đối tượng nghiên cứu nhưng chủyếu trên phương diện nghệ thuật Trong công trình nghiên cứu này chúng tôi

cố gắng giải quyết những vấn đề đặt ra, đưa đến cái nhìn toàn diện hơn vềvấn đề trên cơ sở kế thừa những ý kiến quý báu của người đi trước

3 Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu

- Như tên của luận văn đã chỉ rõ, đối tượng nghiên cứu của chúng tôi ở

công trình này là Nghệ thuật tiểu thuyết của Hoàng Quốc Hải trong bộ Bão

táp triều Trần.

- Trong Luận văn, chúng tôi tập trung tìm hiểu, khảo sát sáu tập của bộ

tiểu thuyết Bão táp triều Trần của nhà văn Hoàng Quốc Hải gồm: Bão táp

cung đình, Đuổi quân Mông Thát, Thăng Long nổi giận, Huyết chiến Bạch Đằng, Huyền Trân công chúa, Vương triều sụp đổ.

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nói đến nghệ thuật tiểu thuyết của một nhà văn là nói tới vô vàn điều

mà nhà văn phải làm, phải xử lý để cho công trình của mình thực sự trởthành một công trình nghệ thuật, một tiểu thuyết đúng nghĩa Tuy nhiên, doràng buộc về dung lượng của một luận văn Cao học, lại do trình độ có hạn

và thời gian làm việc eo hẹp, chúng tôi chỉ tập trung vào giải quyết mấynhiệm vụ chính như sau:

4.1 Khảo sát, xác định vị trí của bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần

trong nền tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại

4.2 Tìm hiểu, phân tích nghệ thuật phục dựng bối cảnh văn hoá - lịch

sử của thời đại trong bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần.

4.3 Đánh giá nghệ thuật kết cấu, xây dựng nhân vật, sử dụng ngôn ngữ

của nhà văn Hoàng Quốc Hải trong bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần.

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi chủ yếu sử dụng cácphương pháp nghiên cứu sau:

6 Cái mới của luận văn

Đây là công trình có quy mô đầu tiên đặt vấn đề nghiên cứu nghệ thuật

tiểu thuyết của Hoàng Quốc Hải trong bộ Bão táp triều Trần Qua luận văn

này, chúng tôi cố gắng giúp người đọc thấy được giá trị đích thực của bộ tiểuthuyết - một công trình sáng tạo giàu giá trị thẩm mỹ, viết về đề tài lịch sửnhưng không minh họa lịch sử một cách đơn giản, không ăn theo sự hấp dẫncủa bản thân chất liệu lịch sử

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của

luận văn được triển khai trong 3 chương:

Chương 1 Vị trí của bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại.

Chương 2 Nghệ thuật phục dựng bối cảnh văn hoá - lịch sử của thời đại trong Bão táp triều Trần.

Chương 3 Nghệ thuật kết cấu, xây dựng nhân vật, sử dụng ngôn ngữ trong Bão táp triều Trần

Chương 1

VỊ TRÍ CỦA BỘ TIỂU THUYẾT BÃO TÁP TRIỀU TRẦN TRONG

TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Nhìn chung về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại

1.1.1 Các chặng đường phát triển

Khái niệm tiểu thuyết lịch sử phải đến đầu thế kỷ XX mới xuất hiện ởnước ta nhưng trước đó vào khoảng thế kỷ XVII, các bộ tiểu thuyết chươnghồi bằng chữ Hán đều viết về các vấn đề lịch sử, tuy số lượng không nhiều

nhưng đủ khẳng định bước đi ban đầu của thể loại như: Nam triều công

nghiệp diễn chí, Hoàng Lê nhất thống chí…

Từ đầu thế kỷ XX đến năm 1945, cùng với quá trình hiện đại hoá vănhọc, tiểu thuyết lịch sử cũng phát triển mạnh mẽ với một số lượng tác phẩm

khá lớn: Trùng Quang tâm sử của Phan Bội Châu; Tiếng sấm đêm đông, Hai

bà đánh giặc, Vua bà Triệu Ẩu, Đinh Tiên Hoàng của Nguyễn Tử Siêu; Bà chúa Chè, Loạn kiêu binh, Chúa Trịnh Khải của Nguyễn Triệu Luật; An Tư, Đêm hội Long Trì của Nguyễn Huy Tưởng; Vua Quang Trung, Giọt máu sau cùng của Phan Trần Trúc; Cái hột mận của Lan Khai Sự góp mặt của đội

ngũ tiểu thuyết gia này đã làm phong phú thêm cho tiểu thuyết hiện đại,khẳng định vị trí của tiểu thuyết lịch sử trong tiến trình vận động, phát triểncủa nền văn học dân tộc

Thập kỷ đầu sau 1945, hiện thực đời sống kháng chiến trở thành đốitượng chính của văn học Vì vậy, tiểu thuyết lịch sử ít được các nhà văn chú

ý tới Hơn nữa tiểu thuyết lịch sử đòi hỏi ở nhà văn nhiều công phu, khảocứu, thái độ lao động tỉ mỉ, nghiêm túc, trong khi các thể loại khác nhưtruyện ngắn, truyện vừa, kí sự nhanh chóng đáp ứng được yêu cầu bám sátcác sự kiện và diễn biến của cuộc kháng chiến Tiểu thuyết lịch sử phải đến

những năm 60 – 70 mới lác đác xuất hiện trở lại với các tác phẩm: Quận He

khởi nghĩa, Tổ quốc kêu gọi của Hà Ân; Bóng nước Hồ Gươm của Chu

Thiên; Cờ nghĩa Ba Đình của Thái Vũ… Bên cạnh đó, xu hướng truyện lịch

sử viết cho thiếu nhi nhằm giáo dục tinh thần yêu nước cũng hình thành: Lá

cờ thêu sáu chữ vàng, Kể chuyện Quang Trung của Nguyễn Huy Tưởng; Trên sông truyền hịch của Hà Ân… Có thể nói tiểu thuyết lịch sử ở thời điểm

này tuy đạt được một số thành tựu nhất định nhưng thưa thớt hẳn so với sựphát triển rầm rộ của nó ở nửa đầu thế kỷ

Sau 1975, khi đất nước hoàn toàn thống nhất, tiểu thuyết Việt Nam nóichung có những bước chuyển mạnh mẽ cả về nội dung lẫn nghệ thuật Trongkhoảng thời gian từ 1975 đến những năm 80, từ khuynh hướng sử thi và cảmhứng anh hùng, văn học trở về quỹ đạo đời thường với cảm hứng thế sự đời

tư nên tiểu thuyết lịch sử gần như không được chú ý Phải đến tận nhữngnăm 90 của thế kỷ XX, thể loại này mới có dấu hiệu chuyển động với sốlượng nhiều và phong phú, chứng tỏ dòng mạch lịch sử vẫn tiếp tục chảytrong văn học đương đại Ngô Văn Phú lần lượt cho ra mắt các cuốn tiểu

thuyết: Ngôi vua và những chuyện tình, Người đẹp ngậm oan, Gươm thần

Vạn Kiếp, Tuyên phi họ Đặng… Không chỉ làm sống lại hào khí Đông A

trong một giai đoạn hào hùng của lịch sử dân tộc, Ngô Văn Phú còn đem đếncho tiểu thuyết lịch sử những đề tài hấp dẫn như viết về những người phụ nữnhiều danh tiếng và tai tiếng trong lịch sử hay những chuyện thâm cung bí

sử, những đề tài còn gây nhiều tranh cãi

Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải là bộ tiểu thuyết lịch sử đồ sộ

được khơi nguồn từ cảm hứng mãnh liệt về một triều đại đã làm nên nhữngtrang vẻ vang nhất trong lịch sử dân tộc

Hoàng Công Khanh với Vằng vặc sao Khuê đã đạt giải thưởng của Hội

Nhà văn 1999 Cuộc đời và nhân cách của Nguyễn Trãi cùng vụ án Lệ Chi

viên thảm khốc được soi tỏ bằng những trang viết giàu cảm xúc và sự hư cấuhợp lý đã gây ấn tượng và thu hút sự chú ý của người đọc

Nhìn một cách tổng thể, tiểu thuyết lịch sử chặng đường này vẫn đichung một lối viết trong một quan niệm truyền thống về lịch sử và thể loại.Các nhà văn tôn trọng, đảm bảo tính chân thực lịch sử và hư cấu, sáng tạothêm nhằm mục đích tái hiện lịch sử một cách sống động, đưa ra những kiếngiải về các sự kiện và nhân vật lịch sử Các tác phẩm có khả năng bao quáthiện thực khá tốt, kết hợp với hư cấu linh hoạt nhưng chưa thực sự có nhữngđột phá, mới mẻ

Cũng trong thập kỷ này, người đọc còn biết đến bản dịch cuốn tiểu

thuyết lịch sử Vạn Xuân của nữ văn sĩ Pháp Yveline Feray, viết về người anh

hùng kiệt xuất Nguyễn Trãi Từ điểm nhìn văn hoá phương Tây và một cáchviết khá mới lạ, tác phẩm đã thổi “một luồng gió mát mẻ” vào không khí tiểuthuyết lịch sử vốn rất ít bị khuấy động trong nước

Văn chương hải ngoại cũng xuất hiện nhiều cây bút viết tiểu thuyết lịch

sử như Nguyễn Mộng Giác với Sông Côn mùa lũ và Nam Dao với Gió lửa.

Đây là những tác phẩm dành được sự đánh giá ưu ái của dư luận trong vàngoài nước

Cuốn sách khép lại sân khấu tiểu thuyết lịch sử thế kỷ XX là tiểu thuyết

Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh Khi tiểu thuyết này xuất hiện rồi nhận

giải thưởng chính thức của Hội Nhà văn thì những ý kiến về nó và tiểu thuyếtlịch sử trở nên đặc biệt sôi nổi

Thành công của những tác phẩm này đã khẳng định sự phát triển củatiểu thuyết lịch sử vào những năm cuối thế kỷ XX

Bước sang thế kỷ XXI, xuất hiện của các tác phẩm như Khúc Khải

hoàn dang dở (Hà Ân), Giàn thiêu (Võ Thị Hảo), Mẫu thượng ngàn của

Nguyễn Xuân Khánh, Tây Sơn bi hùng truyện của Lê Đình Danh, Mạc Đăng

Dung của Lưu Văn Khuê, Trần Khắc Chung của Ngô Viết Trọng, Con ngựa Mãn Châu và Hội thề của Nguyễn Quang Thân, Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo và Đàm đạo về Điều Ngự Giác Hoàng của Bùi Anh Tấn, Nguyễn Thị Lộ của Hà Văn Thuỳ… Gần đây nhất, nhà văn Hoàng Quốc Hải cho ra

mắt bộ tiểu thuyết lịch sử đồ sộ Tám triều vua Lý gồm bốn tập: Thiền sư

dựng nước, Con ngựa nhà Phật, Bình Bắc dẹp Nam, Con đường định mệnh… Điều đó được xem là sự tiếp tục khẳng định hướng đi mới của tiểu

thuyết lịch sử, chúng ta có quyền tin tưởng vào một mùa tiểu thuyết lịch sửnhiều hứa hẹn

1.1.2 Những hướng tìm tòi

Trên thế giới tồn tại nhiều trường phái viết tiểu thuyết lịch sử Còn ở ViệtNam, nhìn chung, các tác giả viết tiểu thuyết lịch sử theo hai khuynh hướng Thứ nhất là kế thừa lối viết truyền thống, tôn trọng lịch sử, trên cơ sởnhững sự kiện, chi tiết, nhân vật lịch sử, nhà văn dùng vốn văn hoá, vốn sốngcủa mình để hư cấu và tưởng tượng dựng lại bức tranh lịch sử một cách sốngđộng Nhiều tác giả đi theo hướng này và đã có những thành công nhưHoàng Công Khanh, Hoàng Quốc Hải… Tác phẩm của họ không chỉ là sự kểlại những dữ liệu lịch sử khô khan mà được viết lại bằng tâm huyết và có tínhnghệ thuật Những trang viết xúc động đã khiến lịch sử đi vào lòng ngườimột cách nhẹ nhàng hơn, thấm thía hơn

Bên cạnh đó, nhiều nhà văn mạnh dạn thể nghiệm những hướng sángtác mới Họ không quá lệ thuộc vào các tài liệu có sẵn và cũng không bị chiphối quá nhiều bởi quan niệm lịch sử của người đọc truyền thống mà sángtạo lại lịch sử, nhào nặn lại lịch sử theo tinh thần hiện đại Rất nhiều nhà văn

đã lựa chọn hướng này như Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Mộng Giác, VõThị Hảo… Và các cuốn tiểu thuyết được viết theo khuynh hứng “phi truyềnthống này” đều thành công và có tính đột phá mới mẻ

Nhưng dù viết tiểu thuyết lịch sử theo khuynh hướng nào đi nữa thì cáctác giả đều có những tìm tòi trên cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật

để đem lại sự hấp dẫn cho thể loại tiểu thuyết lịch sử

Về mặt nội dung, khi lựa chọn các đề tài lịch sử các tác giả tiểu thuyếtđương đại không dừng lại ở một chủ đề quen thuộc là ca ngợi truyền thốngyêu nước của dân tộc, tôn vinh những vị anh hùng Sức hấp dẫn của một sốtiểu thuyết lịch sử được chú ý trong thời gian gần đây nằm ở một hệ thống

chủ đề đa dạng và phức tạp Chúng ta có thể quan sát thấy điều này qua Hồ

Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh, Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác và phần nào ở Bão táp triều Trần của Hoàng

Quốc Hải và Vằng vặc sao Khuê của Hoàng Công Khanh Ở những tác phẩm

này những vấn đề thế sự, đời thường như khát vọng tình yêu đôi lứa, khátvọng về tự do, trăn trở về định mệnh, vấn đề đổi mới hay bảo thủ… đượcquan tâm sâu sắc và đan xen, hoà quyện trong nhau tạo nhiều âm ba và nỗisuy tư trong lòng người đọc Sự mở rộng hệ chủ đề trong tiểu thuyết lịch sửđương đại đã thể hiện một quan niệm dân chủ, uyển chuyển hơn về thể loại,

mở rộng phạm vi khám phá và giúp nhà văn có thể phát huy đúng sở trường.Cùng với sự mở rộng hệ thống chủ đề thì phạm vi hiện thực được phảnánh trong tiểu thuyết lịch sử đương đại cũng được mở rộng hơn Các nhà vănkhông chỉ tái hiện lịch sử trên bề mặt các sự kiện mà còn soi chiếu ở nhiềugóc nhìn, ở cả “bề sau, bề sâu, bề xa” Những vùng sự thật ở phía “khuất tối”của lịch sử được trình bày, những bí ẩn và xung đột của lịch sử được phântích, để rồi lịch sử được lắng kết ở chiều sâu số phận con người Chẳng hạnviết về nhân vật Hồ Quý Ly, Nguyễn Xuân Khánh không chỉ quan tâm tớinhững cái bề ngoài mà còn khai thác cả phần chìm khuất trong con ngườinhân vật qua những dòng suy tưởng, những suy nghĩ thầm kín trong một cõiriêng tư đầy uẩn khúc Nhà văn đã phát hiện ra những điều mà sử sách không

phát hiện ra hoặc không ghi lại được Hồ Quý Ly hiện lên chân thực sinhđộng không chỉ qua những âm mưu, toan tính, những hành động quyết liệt

mà cả những lúc cô độc, những phút giây sám hối bên tượng người vợ quá

cố Trong tiểu thuyết Giàn thiêu, Võ Thị Hảo đã khám phá con người thật

của Nguyên phi Ỷ Lan qua hành động ra lệnh thiêu sống Hoàng hậu họDương và bảy mươi sáu cung nữ Việc bà xây chùa, thờ Phật chẳng qua chỉ

là sự sám hối, sự hối lộ đức Phật mong con trai bà có con nối dõi…

Không chỉ phản ánh lịch sử từ những miền sâu khuất, nhiều tác giả cònsoi rọi lịch sử từ góc nhìn văn hoá, quan tâm làm sáng tỏ cội nguồn văn hoá

của các sự kiện lịch sử Các cuốn tiểu thuyết lịch sử như Hồ Quý Ly, Mẫu

thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh, Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, Bão táp triều Trần, Tám triều vua Lý của Hoàng Quốc Hải không chỉ đầy ắp những

bức tranh lịch sử sinh động đưa người đọc về với quá khứ xa xôi của dân tộc

mà còn làm sống dậy cả một bề dày văn hoá Việt Nam Tiếp xúc với nhữngtác phẩm này, người đọc thực sự bị thuyết phục, lôi cuốn bởi tác giả đã đưa

ra những cách đánh giá, lý giải khách quan về lịch sử Phản ánh, soi chiếulịch sử từ nhiều góc nhìn, các tác giả đem đến cho người đọc những cáchnhìn nhận, đánh giá mới về các sự kiện và nhân vật lịch sử

Và như thế trong tiểu thuyết lịch sử đương đại, cảm hứng minh hoạ đãđược thay bằng cảm hứng nhận thức, cảm hứng triết luận Việc quan tâm đếnnhững sự kiện và nhân vật lịch sử còn gây nhiều tranh cãi, đang có nhiều nghivấn, cần được nhìn nhận đánh giá lại đã tạo cơ hội cho các nhà văn thể hiệnnhững quan điểm, nhận thức riêng của mình về quá khứ Ở một số tác phẩm,nhà văn còn thông qua lịch sử để nhận thức lại một số vấn đề với tinh thần hoàinghi cái lịch sử “tại ngoại” mà từ xưa đến nay vẫn được coi là tất yếu

Tóm lại, tiểu thuyết lịch sử đương đại đã có những chuyển biến quantrọng về phương diện nội dung Đó chính là sự nhào nặn lại lịch sử trong

cảm hứng thế sự hiện tại Trong đó, hệ thống chủ đề được mở rộng, trở nên

đa dạng, phức tạp hơn, mang tính thế sự sâu sắc hơn, sự kiện lịch sử đượcnhìn nhận toàn diện hơn và con người lịch sử cũng trở nên gần gũi hơn, nhânbản hơn

Các nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử đương đại cũng không ngừng nỗlực tìm kiếm những hình thức nghệ thuật mới để chuyển tải những vấn đềmới mẻ của nội dung

Bên cạnh hình thức kết cấu biên niên, nhiều tác giả đã cố gắng vượtthoát khỏi những công thức sáng tác truyền thống, cứng nhắc bằng nhữnghình thức kết cấu mang tính linh hoạt ngẫu hứng Kết cấu phổ biến nhấttrong các tiểu thuyết lịch sử đương đại là kiểu kết cấu lắp ghép, đồng hiện.Bên trong mỗi tác phẩm chứa đựng nhiều cuốn tiểu thuyết nhỏ về cuộc đời,

số phận từng nhân vật Ưu thế của văn chương đã cho phép người viết xáotrộn, đảo ngược các sự kiện tạo nên kết cấu hỗn loạn, rời rạc, lỏng lẻo Cốttruyện như là sự lắp ghép của các mảnh biến cố, sự kiện

Kiểu kết cấu này làm cho cốt truyện trở nên co giãn, linh hoạt và tiểuthuyết lịch sử trở thành một bản giao hưởng nhiều bè Đồng thời tác phẩmtrở thành một cấu trúc mở, giàu tính đối thoại và đạt tới hiệu quả thẩm mỹphong phú, bất ngờ Đây là cách tân nghệ thuật nổi bật của tiểu thuyết lịch sửđương đại

Chúng ta có thể bắt gặp kiểu kết cấu này ở rất nhiều tác phẩm như

Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác, Gió lửa của Nam Dao, Hồ Quý

Ly, Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh, Giàn thiêu của Võ Thị

Hảo…

Các nhà văn khi viết tiểu thuyết lịch sử đều ít nhiều sử dụng những yếu

tố hư cấu Nhưng trong tiểu thuyết lịch sử đương đại, một số tác giả khôngchỉ dừng lại ở việc thêm thắt một vài chi tiết về cuộc đời nhân vật mà còn hư

cấu đến mức “tuỳ tiện” Sự gia tăng các yếu tố hư cấu tuỳ tiện đã dẫn tới sựxuất hiện trở lại của bút pháp huyền thoại trong văn học.

Giàn thiêu của Võ Thị Hảo là một cuốn tiểu thuyết lịch sử mà ở đó yếu

tố dã sử, yếu tố huyền thoại dày đặc Cuốn tiểu thuyết kể về cuộc đời củathiền sư Từ Đạo Hạnh với ba kiếp luân hồi Rồi từ mạch chuyện chính ấy,các huyền thoại khác ra đời Nhuệ Anh là nhân vật mang ý nghĩa biểu trưngcho tình yêu thuần khiết, nàng gắn liền với huyền thoại về những ngọn gió,những hạt mưa mang đến cho thế giới khô cằn này sự sống trong trẻo, mátlành Nàng sống bằng sức sống của huyền thoại nên dù lao mình xuống thácOán sông Gâm thì rồi Nhuệ Anh vẫn trở lại với cuộc đời Ngạn La lại làhuyền thoại về một sự sống - một vẻ đẹp bản năng, trong trẻo, hồn nhiên, bấtdiệt nàng mãi là trinh nữ dù dưới hình hài của cô bé bắt cua hay cung nữmèo hoang Cuối cùng trên giàn thiêu nàng trở về với lòng mẹ vẫn vẹnnguyên là trinh nữ

Thế giới của Giàn thiêu còn được dựng nên bởi những chi tiết, những

hình ảnh hoang đường, kỳ bí Đó là cái chết oan khiên của Từ Vinh Xác ôngtrôi dọc dòng sông Tô Lịch, đến cửa nhà Diên Thành Hầu bỗng bật dậy, đôimắt như lồi ra khỏi tròng, tay chỉ thẳng vào nhà kẻ thù Hay chi tiết hồn maDương thái hậu và Ỷ Lan từ cõi âm hiện về đối thoại với nhau…

Trong nghệ thuật xây dựng nhân vật, tiểu thuyết lịch sử đương đại cũng

có hướng tìm tòi mới Trước đây các nhân vật lịch sử được miêu tả trongnhững sự kiện, biến cố lịch sử Nghĩa là họ chỉ được xem xét trong nhữnggiờ phút họ đóng vai trò lịch sử Như vậy, vô tình nhà văn đã cắt xén nhânvật và biểu hiện nó một cách phiến diện Khắc phục nhược điểm này, nhiềutác giả tiểu thuyết lịch sử đương đại dường như không chú ý mấy tới các sựkiện, biến cố lịch sử mà quan tâm đến những biến cố ở trong con người, nhờvậy đã xây dựng được những nhân vật có sức sống nội tại tạo nên sức hấp

dẫn cho các tác phẩm Nguyễn Huệ trong Sông Côn mùa lũ của Nguyễn

Mộng Giác là con người hành động, con người của những chiến công hiểnhách nhưng ông cũng là người có nhiều suy tư và có những rung cảm thầmkín rất chân thật Con người tưởng chừng như chỉ biết có chiến đấu và chiếnthắng ấy chứa đựng một tình yêu mãnh liệt đối với An Có lẽ nỗi đau lớn đầutiên trong cuộc đời Nguyễn Huệ là bất ngờ phải chứng kiến cảnh người yêu

đi lấy chồng Lẽ ra đó là những phút giây hạnh phúc nhất bởi anh vừa làmnên chiến thắng lẫy lừng nhưng đó lại là ngày tâm hồn anh đau đớn nhất.Biết tin An sắp lấy chồng, bề ngoài Huệ vẫn tỏ ra bình tĩnh, gương mặtkhông biến đổi dữ dội nhưng trong lòng anh đang chịu những cơn hoangmang, dày vò, tiếc nuối

Ở Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh bên trong con người Hồ Quý

Ly quyết đoán, không từ bất cứ thủ đoạn nào để đạt được mục đích của mìnhvẫn thường dội lên những cơn bão lòng dữ dội Trong sâu thẳm tâm hồn ông làmột khối cô đơn khổng lồ không có người chia sẻ Sau những giờ phút căngthẳng với những mưu toan, thủ đoạn nơi chính trường, ông trở về quỳ trước bứctượng bà Huy Ninh để tìm thấy những phút thanh thản nơi lòng mình

Quan tâm tới vấn đề lịch sử ở trong con người là một hướng tìm tòimới của các nhà văn Nó giúp các tác giả đào sâu vào thế giới nội tâm củanhân vật và có cái nhìn đa diện hơn về con người, tạo nên những hình tượngnhân vật giàu sức sống

Tóm lại, những hướng tìm tòi trên con đường làm mới mình của tiểuthuyết lịch sử là rất đáng ghi nhận Sự hấp dẫn trở lại của một số tiểu thuyếtlịch sử trong thời gian gần đây đã mở ra những hướng đi mới nhiều hứa hẹncho thể loại này Chúng ta có cơ sở để hi vọng rằng tiểu thuyết lịch sử sẽngày càng có chỗ đứng vững chắc trong lòng bạn đọc hôm nay

1.1.3 Những thời kỳ lịch sử thường được quan tâm tái hiện

Trên cơ sở khảo sát những cuốn tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đươngđại, chúng tôi nhận thấy các cuốn tiểu thuyết viết theo khuynh hướng truyền

thống như Gươm thần Vạn Kiếp của Ngô Văn Phú, Bão táp triều Trần, Tám

triều vua Lý của Hoàng Quốc Hải… thường chọn viết về những thời kỳ vàng

son, rực rỡ nhất trong lịch sử dân tộc như triều Lý, triều Trần… Đây lànhững triều đại gắn liền với những võ công oanh liệt, những chiến công hiểnhách và tên tuổi của những vị anh hùng đã được vinh danh trong lịch sử.Điều đó, phù hợp với mục đích sáng tác của các nhà văn là làm sống lại quákhứ vẻ vang của dân tộc, ca ngợi truyền thống tốt đẹp của cha ông để khơidậy lòng tự hào, tự tôn dân tộc

Nhưng được các nhà văn quan tâm tái hiện nhiều nhất là những thời kỳlịch sử nhiều biến động, những giai đoạn lịch sử gắn liền với tên tuổi của nhữngnhân vật phức tạp mà đến nay vẫn còn gây nhiều tranh cãi Ví dụ: trong tiểu

thuyết Hồ Quý Ly, Nguyễn Xuân Khánh chọn viết về giai đoạn cuối Trần đầu

Hồ - một giai đoạn lịch sử đặc biệt phức tạp và đầy biến động Đây là thời

điểm nhà Trần suy yếu, vai trò tích cực đối với sự phát triển của lịch sử khôngcòn, nhu cầu đổi mới trở nên vô cùng bức bách Nhân vật lịch sử trung tâm củasân khấu chính trị mà tác giả muốn khám phá là Hồ Quý Ly – một nhân vật lịch

sử mà cho đến nay vẫn còn gây tốn không ít giấy mực của nhiều người

Một số nhà văn khác như Hoàng Công Khanh, Nguyễn Quang Thân…chọn thời Hậu Lê – một thời kỳ lịch sử đau thương của dân tộc gắn liền với têntuổi của những anh hùng, những con người kiệt xuất như Lê Lợi, Nguyễn Trãi.Các tác giả như Nguyễn Mộng Giác, Nam Dao, Lê Đình Danh lại chọnmột thời kỳ lịch sử đầy bão táp cuối thề kỷ XVIII gắn với phong trào TâySơn và nhân vật trung tâm là Nguyễn Huệ để làm bối cảnh lịch sử cho nhữngcuốn tiểu thuyết của mình…

Nhưng có một điểm chung dễ nhận thấy là chọn viết về những thời kỳlịch sử này, mục đích của các tác giả không phải là kể lại lịch sử hay phảnánh trung thành lịch sử Qua các tác phẩm, các nhà văn muốn đặt ra nhữngvấn đề để độc giả cùng suy ngẫm, hoặc đem đến cho người đọc những điểmnhìn mới từ các sự kiện và nhân vật lịch sử quen thuộc Các sự kiện lịch sửchủ yếu được các tác giả lí giải bằng cái nhìn của con người hôm nay, cáinhìn dân chủ, ít định kiến Ví như thông qua nhân vật Hồ Quý Ly và một thời

kỳ lịch sử đầy biến động, nhà văn lí giải nhiều hiện tượng phức tạp của lịch

sử, đặt ra nhiều câu hỏi để người đọc suy nghĩ xung quanh vấn đề bảo thủ vàcách tân Vấn đề đổi mới và cách tân là vấn đề luôn có tính thời sự, và ởnước ta ở thời điểm cuối thế kỷ XX - thời điểm tác giả viết cuốn tiểu thuyết,vấn đề đổi mới đang là một lựa chọn sống còn Giai đoạn mạt Trần đượcchọn làm bối cảnh cho những suy ngẫm đề xuất về hiện tại vì nó có nhiều điểmtương đồng căn bản với hiện tại Từ đó tác giả cũng khiến người đọc phải suyngẫm lại về một niềm tin cũ xung quanh nhân vật lịch sử Hồ Quý Ly Khôngnhững thế tác giả còn gợi mở nhiều vấn đề về thời thế, thời cuộc, nhân tình thếthái, về đạo lý, đạo đức, về tri thức và kẻ sĩ bằng thái độ thẳng thắn, chân thành,suy nghĩ nghiêm túc và bằng chính những trải nghiệm cá nhân

Như vậy, quan tâm tới những thời kỳ lịch sử phức tạp, các nhà vănmuốn trình bày một góc nhìn riêng về lịch sử đồng thời gợi mở những gócnhìn khác để bạn đọc cùng suy ngẫm Đó chính là một trong những điều thú

vị, mới lạ của tiểu thuyết lịch sử đương đại

1.2 Quá trình sáng tác Bão táp triều Trần và quan niệm về tiểu

thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải

1.2.1 Quá trình sáng tác Bão táp triều Trần

Bão táp triều Trần cho đến nay đã được nhiều độc giả biết đến và liên

tục được tái bản nhưng chắc hẳn ít ai biết rằng tác phẩm đã trải qua một quátrình “thai nghén”, hình thành lâu đến thế nào

Để viết bộ trường thiên tiểu thuyết này, từ năm 1981, nhà văn HoàngQuốc Hải đã bắt đầu đi điền dã khắp mọi miền đất nước để thu thập tài liệu,

hễ ở đâu có sử liệu gì dù là chính sử hay những câu chuyện lưu truyền trongdân gian là ông đều tìm đến Ông còn lục tìm tư liệu từ những cuốn lịch sửTrung Hoa viết về thời Nguyên Mông để đối chiếu với lịch sử nước nhà vớimong muốn phản ánh lịch sử chính xác và khách quan nhất

Năm 1987, Hoàng Quốc Hải bắt tay vào viết cuốn Huyền Trân công

chúa bởi hết sức tâm đắc với nhân vật Trần Nhân Tông Sau đó, cảm thấy

mình có duyên với lịch sử nên nhà văn quay lại viết tiếp giai đoạn đầu tiêncủa triều đại nhà Trần với vai trò chủ chốt là Trần Thủ Độ với mong muốn

trả lại sự công bằng cho nhân vật và giai đoạn lịch sử này Cuốn Bão táp

cung đình viết xong từ năm 1988 nhưng mãi đến năm 1989 mới được in.

Ban đầu là bốn cuốn sách ra đời vào những thời điểm khác nhau :

Huyền Trân công chúa (1987), Bão táp cung đình (1989), Thăng Long nổi giận (1991), Vương triều sụp đổ (1994) Năm 2003, khi in gộp thành bộ Bão táp triều Trần, tác giả sắp xếp theo thứ tự: Bão táp cung đình, Thăng Long nổi giận, Huyền Trân công chúa, Vương triều sụp đổ tạo thành một dòng

chảy lịch sử Bộ sách đã được tái bản nhiều lần và năm 2008 được nhận giải thưởng Bùi Xuân Phái – Vì tình yêu Hà Nội

Năm 2010, nhân dịp kỷ niệm đại lễ 1000 năm Thăng Long Hà Nội,

Bão táp triều Trần tiếp tục được tái bản cùng với bộ tiểu thuyết lịch sử Tám triều vua Lý Trong lần tái bản này tác phẩm mang một diện mạo mới, bởi nó

được bổ sung thêm hai tập Đuổi quân Mông Thát và Huyết chiến Bạch Đằng Trước đây, Hoàng Quốc Hải dành toàn bộ dung lượng của Thăng Long nổi

giận để viết về cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ hai năm

1285 Hai tập viết thêm tập trung vào diễn biến của hai cuộc kháng chiến

còn lại là cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ nhất vào năm

1257 và lần thứ ba vào năm 1288

Nhà văn Hoàng Quốc Hải cho biết ông viết tiếp Bão táp triều Trần để

câu chuyện lịch sử được liền mạch, hoàn chỉnh và giúp người đọc có một cáinhìn khái quát, đầy đủ hơn về triều đại anh hùng này Lí do ông viết thêm là

vì triều Trần tồn tại trong một trăm bảy mươi lăm năm nhưng mới chỉ cókhoảng hơn một trăm năm được tác giả đưa vào sách Phần viết thêm chính

là để giải quyết món nợ với mấy chục năm còn lại Với việc thêm hai tậpmới, bộ sách đã tái hiện toàn bộ lịch sử thời Trần từ khi ra đời cho đến khikết thúc sứ mệnh lịch sử của nó

Do vậy, bộ tiểu thuyết lịch sử hoàn chỉnh về triều Trần sẽ gồm sáu tậpvới khoảng hơn ba nghìn trang sách Tổng cộng cả thời gian suy nghĩ, nghiêncứu và tìm tư liệu đến khi hoàn thành, nhà văn Hoàng Quốc Hải đã mấtkhoảng gần hai mươi năm Đó quả là một chặng đường dài của sự lao độngnghệ thuật công phu và nghiêm túc với biết bao nỗ lực, tâm huyết

Nhìn lại quá trình sáng tác đó, hẳn nhiều người phải tự hỏi điều gì đãdẫn dắt, lôi cuốn, tiếp máu cho tác giả để ông cấn mẫn thu gom tài liệu rồivắt kiệt tâm lực trong gần hai chục năm đằng đẵng như vậy Còn gì khác nếu

đó không phải là tâm huyết với lịch sử, là lòng yêu nước, lòng tự hào dântộc, thái độ tôn kính tổ tiên, muốn thức tỉnh những người thờ ơ với lịch sử

Có lẽ vì thế mà người ta gọi ông là người “trong mơ cũng sống bằng quá

vãng” Đọc, suy ngẫm về Bão táp triều Trần, chúng ta đều phải ghi nhận và

trân trọng công sức, tấm lòng, tài năng của một nhà văn với tâm nguyện “vănchương hoá lịch sử”

1.2.2 Quan niệm về tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải

Mỗi nhà văn có thể khai thác đề tài lịch sử theo những cách khác nhau

Có tác giả coi việc tái hiện chính xác lịch sử làm mục đích chính, có người

lại coi lịch sử chỉ là cái cớ để chuyển tải những thông điệp nghệ thuật củamình Nhưng bao giờ qua việc sử dụng chất liệu lịch sử người viết cũng thểhiện những quan niệm riêng của mình về thể loại Quan niệm đó sẽ chi phốicách xây dựng nhân vật, kết cấu tác phẩm và cách trần thuật của nhà văn Dovậy, đây là yếu tố quan trọng cần xác định khi tìm hiểu tác phẩm Nghiêncứu những quan niệm về tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải cũng là một

cách để đi vào thế giới nghệ thuật của Bão táp triều Trần.

Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc

Phi đồng chủ biên đã đưa ra khái niệm tiểu thuyết lịch sử là “tác phẩm viết

về các đề tài lịch sử và nhân vật lịch sử Các tác phẩm viết về đề tài lịch sửnày có chứa đựng các nhân vật và chi tiết hư cấu, tuy nhiên các nhân vậtchính và sự kiện chính thì được sáng tạo trên sử liệu xác thực trong lịch sử,lời ăn tiếng nói, trang phục, phong tục tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử

ấy Tác phẩm văn học sử thường mượn chuyện xưa để nói chuyện đời nay,hấp thu những bài học quá khứ, bày tỏ sự đồng cảm với những con ngườitrong thời đại đã qua, song không vì thế mà hiện đại hoá người xưa, phá vỡtính chận thực của thể loại”[27, 205]

Khái niệm trên đã khái quát được khá đầy đủ những điểm cơ bản nhấtcủa tiểu thuyết lịch sử Hoàng Quốc Hải gần như cũng thống nhất với cácnhà nghiên cứu ở những điểm đã nêu nhưng qua tác phẩm và từ những ý kiếnđược tác giả phát biểu trực tiếp trong các bài trả lời phỏng vấn có thể nhậnthấy quan niệm của nhà văn về tiểu thuyết lịch sử rất rõ ràng, cụ thể và mangnhững dấu ấn riêng

1.2.2.1 Tiểu thuyết lịch sử phải tôn trọng lịch sử

Hoàng Quốc Hải quan niệm tiểu thuyết lịch sử phải đảm bảo yêu cầuchính xác về mặt sử liệu Ông phát biểu: “Nếu tiểu thuyết được coi là tiểuthuyết lịch sử mà không trung thành với sự kiện lịch sử sẽ phá vỡ niềm tin

của người đọc và như vậy thì nó không còn là tiểu thuyết lịch sử nữa”[15].Theo tác giả: “Tiểu thuyết lịch sử trước hết phải giúp người đọc nhận biếtđược gương mặt lịch sử của thời đại mà tác giả phản ánh nhưng những gì màtác phẩm đó tái tạo đều không được trái với lịch sử Có thể có những quanđiểm của tác giả văn học độc lập, thậm chí trái ngược với quan điểm của các

sử gia, song nó phải đạt tới tính chân thực lịch sử mà người đọc đương đạichấp nhận”[55, 69]

Khi viết Bão táp triều Trần, Hoàng Quốc Hải cho biết ông nương theo

trường phái của Lev Tolstoi và Alexei Tolstoi Đó là trường phái viết theochính sử, tôn trọng các sự kiện lịch sử trên cơ sở đó hư cấu, cấu trúc để táidựng lịch sử

Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh tôn trọng không có nghĩa là lệ thuộchoàn toàn vào lịch sử : “Nếu người viết tiểu thuyết lịch sử coi tác phẩm củamình như là truyện viết về người thật, việc thật thì anh ta thất bại hoàn toàn,làm như vậy tác phẩm của anh ta chỉ là một phiên bản vụng về của chínhsử”[55, 69] Điều quan trọng nhất với các nhà tiểu thuyết là phải làm sao thổihồn vào lịch sử Khác với các nhà văn cho rằng “viết tiểu thuyết lịch sử làviết lịch sử chứ không phải viết tiểu thuyết” (Trần Vũ) hoặc coi lịch sử chỉ làphương tiện, là “cái vỏ” của tiểu thuyết, Hoàng Quốc Hải quan niệm tiểuthuyết lịch sử là lịch sử được viết lại bằng nghệ thuật tiểu thuyết

Thực tế sáng tác Bão táp triều Trần đã thể hiện rõ quan điểm của tác

giả Từ đầu đến cuối tác phẩm, nhà văn đã tôn trọng và sử dụng các chi tiết,nhân vật, sự kiện lịch sử vể triều đại nhà Trần Bám sát những ghi chép trongchính sử kết hợp với việc sử dụng có chọn lọc những tư liệu sưu tầm được,tác giả đã làm công việc văn chương hoá những trang sử cũ vốn ngắn gọn vàkhô khan để mang lại những kiến thức lịch sử và cảm hứng tìm hiểu chongười đọc, dựng lại một cách thuyết phục diện mạo lịch sử thời đại nhà Trần

từ khi hình thành cho tới lúc sụp đổ Không lặp lại các tác giả khác, nhà văntreo bức hoạ của riêng mình trên một “cái đinh lịch sử đích thực”.

Nhận xét về tác phẩm, nhiều nhà nghiên cứu khẳng định Bão táp triều

Trần là “một sự tái tạo lịch sử đáng tin cậy” (Đinh Công Vĩ); “Những chi tiết

lịch sử đều được sử dụng đúng chỗ, chính xác, nó thành có trọng lượng khiếnngười đọc không còn có thể nghi ngờ” (Hoàng Tiến); hay “Bộ tiểu thuyếtlịch sử thời Trần chính là tiểu thuyết lịch sử theo đúng ngữ nghĩa và do tínhđặc thù của nó, người đọc thấy được diện mạo thật của lịch sử” (Hoàng CôngKhanh) Nhưng cũng do quan niệm phản ánh trung thực lịch sử nên tác phẩmcủa Hoàng Quốc Hải vẫn giữ khoảng cách sử thi đối với nhân vật và sự kiện.Những nhân vật như Trần Thủ Độ, Trần Quốc Tuấn… vẫn là những tấmgương sáng chói Dù tác giả có chú ý miêu tả thế giới nội tâm và tính cáchnhân vật nhưng vẫn luôn có một khoảng cách rộng giữa danh nhân lịch sửvới người đọc

1.2.2.2 Tiểu thuyết lịch sử cũng cần hư cấu

Đối với tiểu thuyết lịch sử thì phần sử giống như khung của ngôi nhànhưng ngôi nhà có đẹp hay không phải tuỳ thuộc ở vai trò sáng tạo của nhà văn.Các sử gia không có quyền thêm bớt bất kỳ một chi tiết, sự kiện nàotheo chủ quan cá nhân nhưng nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử lại được phépphát huy toàn bộ khả năng hư cấu, liên tưởng, tưởng tượng sao cho phù hợpvới mục đích của mình Nếu hư cấu nghệ thuật được coi là một trong nhữngđặc trưng thể loại, một thao tác không thể thiếu trong tư duy sáng tạo của tiểuthuyết thì hư cấu lịch sử cũng là nhu cầu thẩm mĩ tất yếu trong các tiểuthuyết lịch sử, nó trở thành yếu tố bộc lộ rõ nhất phong cách sáng tạo dồi dàocủa nhà văn Song riêng với tiểu thuyết lịch sử thì hư cấu những gì, như thếnào, ở mức độ nào lại tuỳ thuộc vào quan niệm của mỗi tác giả

Với tư cách là người viết tiểu thuyết lịch sử, Nguyễn Xuân Khánh phátbiểu: “Đã gọi là tiểu thuyết thì phải hư cấu Khi hư cấu người viết vận dụngtoàn bộ văn hoá tinh thần của mình, toàn bộ kinh nghiệm sống của mình Đó

là sự tổng hợp, sự hoà trộn giữa thực và hư, giữa lịch sử và hiện tại, giữa trithức và cảm thức”[14]

Nhà văn Hoàng Quốc Hải khẳng định hư cấu là phương tiện tốt nhấtgiúp ông nhận biết được gương mặt của lịch sử Vì thế, ông quan niệm:

“Tiểu thuyết lịch sử càng phải hư cấu, hư cấu đến mức độ nào ư? Phải hư cấuđến độ chân thực” [55, 68] Có như vậy nhà văn mới có thể làm sống dậylịch sử nhưng: “hư cấu cũng phải phù hợp với logic lịch sử”, không thể là sựbịa đặt vô nguyên tắc

Phục dựng lại cả một thời kỳ xa xôi của quá khứ trong khi chỉ có trongtay những mảng nhỏ của một thế giới đã mất, Hoàng Quốc Hải phải huyđộng tối đa năng lực tưởng tượng của mình, hư cấu trên nhiều cấp độ: cấp độchi tiết, cấp độ sự kiện, cấp độ nhân vật

Với các nhân vật có thật trong lịch sử, nhà văn cũng phải hư cấu rất nhiều

từ lời ăn tiếng nói đến hành động, từ ngoại hình đến đời sống tâm hồn sao chokhi đọc tác phẩm, độc giả cảm giác như họ là những con người đang sống.Chẳng hạn, viết về An Tư công chúa, tác giả đã sáng tạo thêm nhiều chitiết về hành động, cá tính của nhân vật, đặc biệt là việc Trần Ích Tắc vẽ tranh

An Tư sau đó bất đắc dĩ phải tặng cho tên sứ giả Nguyên Mông mới dẫn đếnviệc Thoát Hoan đòi cống nạp nàng Thái độ tự nguyện và hành động hi sinh

vì nước của công chúa cũng được nhà văn thêm vào rất phù hợp với diễnbiến của các sự việc khác

Trong tiểu thuyết Huyền Trân công chúa, nhà văn Hoàng Quốc Hải đã dựa vào những chi tiết trong Đại Việt sử ký toàn thư: “Mùa hạ, tháng sáu, gả

công chúa Huyền Trân cho vua nước Chiêm Thành là Chế Mân Trước đây,

thượng hoàng đi chơi các địa phương sang nước Chiêm Thành, đã trót hứa gảcon gái cho Các văn sĩ trong triều ngoài nội nhiều người mượn điển vua nhàHán đem Chiêu Quân gả cho Hung Nô là lời thơ bằng quốc ngữ để chêcười”[41, 567] Từ những chi tiết lịch sử này, tác giả đã hư cấu, tưởng tượng

để viết nên cuốn tiểu thuyết trên ba trăm trang, miêu tả cụ thể về cô côngchúa Huyền Trân, diễn biến tâm lí của nàng từ lúc nghe tin mình được gảsang Chiêm Thành, rồi cả việc nàng học tiếng Chăm và các lễ nhạc củangười Chăm Những chi tiết này thuyết phục người đọc vì nó được gắn vớinhân vật Trần Nhật Duật – một con người uyên bác thông thạo nhiều thứtiếng và phong tục của các dân tộc Đến khi làm vợ Chế Mân, nàng biếtkhuyên chồng lo việc trị nước, an dân, giữ bổn tâm thiện đức làm gương chothiên hạ Qua sự hư cấu của tác giả, Huyền Trân thực sự trở thành một nhânvật sống động, đầy sức thuyết phục với độc giả chứ không còn là một cái têntrong sử sách

Với nhân vật không được ghi chép trong chính sử như Yến Ly, tác giả

hư cấu hoàn toàn để bổ sung cho các nhân vật có thật Nhưng điều quantrọng nhất là các nhân vật đó được kết hợp với nhau một cách hài hoà tạothành một thế giới nhân vật thống nhất trong tác phẩm từ đó làm sáng lên tưtưởng nghệ thuật của nhà văn khiến cho “trong những cái không có thật vẫn

ẩn chứa những cái có thật”[12]

Bên cạnh đó, tác giả còn huy động cả vốn kiến thức, vốn sống, vốn vănhoá dày dặn để miêu tả lễ nhạc, phong tục, trang phục, đồ cống nạp, cảnhcung cấm, cảnh thiên nhiên… khiến cho những trang viết trở nên mượt mà.Chính hư cấu đã giúp Hoàng Quốc Hải vượt thoát khỏi sự minh họalịch sử để tái dựng không khí lịch sử cũng như các nhân vật lịch sử một cáchchân thực, sống động Với sự thành công trong nghệ thuật hư cấu, nhà vănđã: “bù đắp lịch sử để từ sự thực lịch sử thăng hoa thành sự thực nghệ

thuật”[55, 16] Đúng như nhà văn Hoài Anh đã nhận xét đó là: “hư cấu cónghề dựa trên nền tảng văn hoá nghệ thuật vững chắc và sự cao cường, thâmhậu của người viết”[8].

1.2.2.3 Tiểu thuyết lịch sử phải là những bài học soi sáng cho đương đại.

Từ những dẫn chứng cụ thể khi nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử, Phan

Cự Đệ đã chỉ ra: “Các nhà viết tiểu thuyết lịch sử trong nước cũng như ngoàinước đều chủ trương phải nối liền quá khứ với hiện tại, từ lịch sử đặt ranhững vấn đề cho hiện tại và tương lai”[12]

Hoàng Quốc Hải cũng không phải là ngoại lệ Quan điểm của ông là:

“Những vấn đề được phản ánh trong tác phẩm ngoài các thông tin về lịch sử thìtoàn bộ cái nền của nó phải là những bài học soi sáng cho đương đại Nếukhông làm được điều đó thì tác giả chỉ triệu về những bóng ma của lịch sử”[71].Theo quan điểm này thì nếu tiểu thuyết lịch sử chỉ tái hiện lịch sửkhông thôi thì chưa đủ, nó còn phải có chức năng thứ hai nữa là thông qualịch sử để đề cập đến những vấn đề của hôm nay, rút ra từ quá khứ những bàihọc cho hiện tại Đó là tư tưởng, là mục đích của nhà tiểu thuyết Đây cũngchính là điều người đọc cần và chỉ như thế họ mới không từ chối tác phẩm.Bất kỳ cuốn tiểu thuyết lịch sử nào cũng có ánh xạ của đời sống hiệnđại và chứa đựng trong nó những thông điệp nghệ thuật bởi nó do người hiệntại viết và viết cho người hiện tại đọc Thông điệp đó có thể là những quanđiểm, những cách nhìn nhận, những tâm sự của tác giả đối với thời đại, conngười và xã hội Cũng có thể là những lời nhắn nhủ của tác giả đối với ngườiđọc Nó đem lại cho tác phẩm một sức sống, một ý nghĩa lớn lao tránh sựđơn điệu, khô khan

Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải là bộ tiểu thuyết lịch sử ẩn

chứa nhiều giá trị tích cực Qua việc làm sống dậy quá khứ oanh liệt của tổtiên, tác giả muốn khơi dậy lòng quật cường của thời nay Từ việc nêu lên

những tấm gương chính diện và phản diện, chỉ ra và phân tích những thànhbại của triều đại nhà Trần, nhà văn đem lại những bài học bổ ích cho hiện tại.Những vấn đề mà tác phẩm đặt ra như mối quan hệ giữa nhà nước vànhân dân, vấn đề sử dụng trí thức, sự thoái hoá, xuống cấp của đạo đức tinhthần… càng có ý nghĩa hơn với xã hội hiện nay

Ngoài ra, tác giả còn đưa ra những kiến giải khả chấp về Trần Thủ Độcũng như cách khởi nghiệp của nhà Trần – những điều mà các sử gia cònchưa có một cái nhìn thoả đáng

Viết tiểu thuyết lịch sử bằng cái tâm trong sáng, nhà văn Hoàng QuốcHải đã: “thổi ngọn lửa rừng rực hào khí Đông A vào tâm hồn độc giả ViệtNam đang xơ vữa động mạch cuối thế kỷ XX, lay động những cõi lòng chaicứng chỉ lo kiếm trác bon chen trước nỗi thăng trầm xứ sở, nhắc nhở mọingười về một chân lý muôn đời: kẻ sĩ là nguyên khí đất nước”[55, 20]

Với tất cả những quan niệm đó, trong Bão táp triều Trần, sử liệu được

sử dụng một cách nhuần nhị; kết hợp hài hoà giữa hư cấu và sự thực lịch sử,những sự kiện lịch sử được tôn trọng như nó vốn có, tác giả thổi hồn vàonhững nhân vật xa xưa, suy tưởng rộng nhưng hoàn toàn hợp tình, hợp lý;qua đó chuyển tải những thông điệp đến hôm nay Bằng tài năng và tâmhuyết của mình, Hoàng Quốc Hải là một trong những nhà văn đang góp phầntạo nên sự hấp dẫn trở lại của tiểu thuyết lịch sử Tuy nhiên, cũng phải nhậnthấy, tác giả vẫn chưa thực sự bứt phá khỏi cái khung truyền thống nên chưađem đến những quan niệm mới mẻ và hiện đại Vì thế, tác phẩm còn cónhững hạn chế nhất định mà người viết sẽ có dịp bàn đến ở các phần sau

1.3 Bão táp triều Trần - một thành công nổi bật của tiểu thuyết Việt

Nam đương đại

Bộ tiểu thuyết về triều Trần đã đạt được những thành tựu đáng kể vàgây được sự chú ý rộng rãi trong dư luận Nhiều ý kiến xung quanh cuốn tiểu

thuyết này đã khẳng định những thành công nổi bật và đóng góp của tácphẩm trên nhiều phương diện.

1.3.1 Đóng góp của Bão táp triều Trần về mặt khai thác đề tài

Đề tài lịch sử không phải là mảnh đất mới của văn học, nó có sức hấpdẫn riêng nhưng cũng chứa đựng nhiều thử thách với quá trình sáng tạo củamỗi nhà văn Vì thế mà nó chưa được nhiều nhà văn Việt Nam khai thác Thểloại này ở nước ta vẫn còn khá khiêm tốn, chưa tương xứng với tầm vóc vànhiệm vụ của nó đối với nền Văn học Việt Nam Ngược dòng lịch sử, chúng

ta thấy có một Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái và chờ mãi

mới đến các tác phẩm của Nguyễn Huy Tưởng, Lan Khai, Nguyễn TriệuLuật, Trúc Khê Ngô Văn Triện… Rồi đến một số tiểu thuyết lịch sử sauCách mạng tháng Tám của các nhà văn như Thái Vũ, Hoài Anh, Hoàng CôngKhanh, Ngô Văn Phú… Nhìn chung, tiểu thuyết lịch sử ở nước ta, số lượng

đã không nhiều mà thực sự để lại dấu ấn thì chưa thể gọi là đáng kể

Trước thực tế đó, dám dấn thân vào lãnh địa đầy khó khăn này và làmột tác giả chuyên trị mảng đề tài lịch sử đã là một đóng góp không nhỏ củaHoàng Quốc Hải

Mặt khác, các tác phẩm này mới chỉ đề cập đến những mảng nhỏ của quákhứ như một vài nhân vật, một vài trận đánh, những giai đoạn biến động… chứchưa hề có cuốn tiểu thuyết nào viết về cả một thời đại lịch sử Do vậy, ngoàimột vài mẩu đời người đọc không thể hình dung được cả xã hội đấy như thế

nào Trong văn học đương đại, Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác được

đánh giá là tác phẩm văn học dày dặn viết về lịch sử dân tộc ta trong suốt gần

ba thập kỉ cuối thế kỷ XVIII nhưng tác giả lại chọn nhân vật trung tâm làNguyễn Huệ Việc lựa chọn và khai thác đề tài như vậy đã làm cho cuốn sách

“chưa đạt đến độ cân xứng cần phải có”(Nguyễn Khắc Phê)

Thời đại nhà Trần, một thời đại huy hoàng bậc nhất trong lịch sử dântộc cũng đã được nhiều nhà văn chọn làm đề tài cho những cuốn tiểu thuyết

lịch sử của mình: An Tư (Nguyễn Huy Tưởng), Gươm thần Vạn Kiếp (Ngô Văn Phú), Khúc khải hoàn dang dở (Hà Ân), Đàm đạo về Điều Ngự Giác

Hoàng (Bùi Anh Tấn), Trần Khắc Chung (Ngô Viết Trọng)… Song cả một

thời đại oanh liệt như vậy mà mới chỉ được biết đến thông qua câu chuyện về

một vài nhân vật là chưa đủ Tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh

chọn viết về giai đoạn cuối Trần đầu Hồ đã quan tâm tới cuộc đời, số phận củacác nhân vật lịch sử và xã hội mà họ đang sống với các vấn đề văn hoá củaquá khứ như hội hè, nghi lễ, tôn giáo, phong tục tập quán… Tác phẩm đã gâyđược tiếng vang và được nhiều bạn đọc quan tâm Tuy nhiên, tiểu thuyết lịch

sử này cũng chưa thể cung cấp một cái nhìn có hệ thống và toàn diện về cảmột thời đại lịch sử Và như vậy, trong Văn học Việt Nam vẫn thiếu những bộtiểu thuyết lịch sử “hoành tráng” theo đúng nghĩa mặc dù không phải lịch sử

nước ta thiếu những sự kiện đầy biến động như Tam Quốc.

Bão táp triều Trần viết về cả triều đại nhà Trần từ khi khởi nghiệp đến

lúc suy vong Với tác phẩm này, có thể nói Hoàng Quốc Hải là nhà văn đầutiên khai phá một mảng đề tài lịch sử tương đối rộng Đây là một thử tháchlớn nhưng nó cũng đánh dấu những thành công và sự đóng góp của tác giảtrên phương diện khai thác đề tài

1.3.2 Đóng góp của Bão táp triều Trần về mặt quy mô

Thành công trên phương diện khai thác đề tài đã đem đến cho Bão táp

triều Trần một quy mô tương xứng Với bề dày sáu tập (khoảng trên ba

nghìn trang), tác phẩm được coi là bộ tiểu thuyết lịch sử đồ sộ, bộ trườngthiên tiểu thuyết mang tính chất sử thi, hoành tráng tái dựng một bức tranhtoàn cảnh, sống động về cả một vương triều Nó đem đến một cài nhìn bao

quát, chỉnh thể, sâu sắc và chân thực về một triều đại có vai trò hết sức quantrọng đối với sự phát triển của lịch sử dân tộc.

Nếu đặt tác phẩm trong tương quan với các tiểu thuyết lịch sử khác, thì

Bão táp triều Trần là bộ sách đồ sộ nhất mà một nhà văn Việt Nam từng viết

về triều Trần và cũng là bộ tiểu thuyết lịch sử đầu tiên của Việt Nam vừa có

độ dài vừa có quy mô đồ sộ

1.3.3 Đóng góp của Bão táp triều Trần về mặt nghệ thuật

Về mặt nghệ thuật, Bão táp triều Trần cũng có những đóng góp đáng

ghi nhận trên các phương diện như nghệ thuật phục dựng bối cảnh văn hoálịch sử của thời đại, nghệ thuật kết cấu, nghệ thuật xây dựng nhân vật và sửdụng ngôn ngữ

Bằng ưu thế riêng của văn chương kết hợp với việc chọn miêu tả những

sự kiện mang tính bản lề, lý giải lịch sử từ góc nhìn văn hoá đã giúp nhà vănkhắc phục được hạn chế của những ghi chép lịch sử bổ sung cho người đọcnhững nhận thức cần thiết về quá khứ Thành công trong việc phục dựngkhông gian cung đình, không gian chiến trận, miêu tả bức tranh thiên nhiênđất nước, Hoàng Quốc Hải đã thiết kế lại quá khứ, làm cho bức tranh lịch sửtrở nên đầy đặn, sống động, đưa người đọc trở về với không gian - văn hoálịch sử của thời đại nhà Trần

Về mặt kết cấu, tác giả đã tạo được tính độc lập cho từng tập và tínhchỉnh thể cho toàn bộ sách, tạo mối liên kết nhuần nhị giữa các tiểu vùngkhông gian, xử lý nhuần nhuyễn mối quan hệ giữa cái tất yếu và cái ngẫunhiên Vì vậy, tác phẩm không phải là sự minh họa lại lịch sử một cách khôkhan mà vẫn làm người đọc rung động

Với những khía cạnh đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng nhân vật, đặcbiệt là việc đi sâu khai thác tâm lí, đời sống nội tâm, Hoàng Quốc Hải đã thổi

linh hồn, sự sống cho các nhân vật lịch sử tạo cho mỗi nhân vật lịch sử mộtnét tính cách riêng.

Trên phương diện ngôn ngữ, tác phẩm có những đóng góp trong vấn đề

xử lý ngôn ngữ của tiểu thuyết lịch sử, đem đến sự lôi cuốn với đông đảo bạnđọc và tạo nên sự hấp dẫn đặc biệt của tác phẩm với những dấu ấn sáng tạo

rõ nét

Tất cả những vấn đề này sẽ được chúng tôi tập trung làm rõ trongchương 2 và chương 3

Chương 2 NGHỆ THUẬT PHỤC DỰNG BỐI CẢNH VĂN HOÁ - LỊCH SỬ CỦA

THỜI ĐẠI TRONG BÃO TÁP TRIỀU TRẦN

2.1 Khó khăn của nhà tiểu thuyết khi phục dựng bối cảnh văn hoá - lịch sử thời đại đã qua

Ở nước ta từ xưa đến nay, những người viết tiểu thuyết lịch sử khôngnhiều dù có không ít người muốn dựng lại lịch sử thông qua văn chương đểdân ta am tường sử ta thay vì thuộc làu sử Tầu, sử Anh, sử Pháp… Điều đócũng không có gì khó hiểu bởi lẽ công việc này vô cùng khó khăn Nó khôngchỉ cần cái tâm, sự bền bỉ, hi sinh thầm lặng mà còn đòi hỏi phải có tư liệu,vốn sống, vốn văn hoá vừa sâu, vừa rộng, vừa nhuần nhuyễn để có thể làmlịch sử sống dậy như nó vốn có và mang ý nghĩa thời sự đối với đương đại

2.1.1 Khó khăn về sử liệu

Cái khó khăn nhất của các tác giả viết tiểu thuyết lịch sử là đi tìm tưliệu Đây là khâu đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và cũng dễ khiến các nhàtiểu thuyết nản lòng Sở dĩ như vậy là do tư liệu lịch sử của chúng ta bị thấttán quá nhiều, nguồn chính thống lại nghèo nàn, nhiều chi tiết, sự kiên chưahẳn đã có độ chuẩn xác cao

Có những nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử trong khi chỉ có trong tay mộtvài điểm bấu víu mỏng manh từ chính sử Đó là trường hợp của Nguyễn HuyTưởng khi viết về công chúa An Tư Với một nhân vật chính trong tiểu

thuyết mà tác giả chỉ dựa vào một câu trong Đại Việt sử kí toàn thư là:

“Khiển nhân tông An Tư công chúa vu Thoát Hoan để dục thư quốc nan dã(Sai người đưa công chúa An Tư đến chỗ Thoát Hoan để thuyên giảm nạn

nước) và một đoạn trong An Nam chí lược: “Ngày mồng sáu là ngày Ất Dậu,

Giảo Kỳ đem bọn Chương Hiến hầu đánh tan quân của quốc đệ là thái sư

Trần Khải ở bên Phú Tân chém được 1000 thủ cấp Thanh Hoá và Nghệ Anđều hàng cả Thế tử sợ sai tông nhân là Trung hiến hầu Trần Dương xin hoà,lại sai luôn cận thị là Đào Kiên đem quốc muội dâng Trấn Nam Vương xinhưu chiến”.

Một trường hợp khác, nhà văn Hà Ân hoàn tất tác phẩm Khúc khải hoàn

dang dở chỉ khi ông bắt gặp một câu chép trong Nguyên sử rằng ngày ấy tháng

ấy (quân Nguyên) bắt được gián điệp nước Việt là Đỗ Vỹ rồi đem giết

Trong một bài trả lời phỏng vấn, nhà văn Hoàng Quốc Hải cũng chia sẻnhững khó khăn của các nhà văn về sử liệu: “Viết tiểu thuyết lịch sử đòi hỏingười viết phải tái hiện lại quá khứ và điều kiện tiên quyết để làm việc này là

tư liệu Ở nước ta những tư liệu từ thế kỉ XIV trở về trước rất hiếm đặc biệt

là những tư liệu gốc Nguyên nhân của việc này là vào năm 1407, giặc Minh

đã gây ra một cuộc tàn sát văn hoá tàn bạo nhất trong lịch sử, Minh Thành

Tổ ra lệnh cho các tướng giặc phải đốt hết sách do người Việt viết, còn sách

do người Trung Quốc viết thì tịch thu đưa về Yên Kinh Vì thế từ thế kỉ XIV

về trước lịch sử nước ta bị khuyết về mặt tư liệu” [72]

Khi viết tiểu thuyết lịch sử, nguồn tư liệu đầu tiên mà các nhà văn tìm

đến là các cuốn chính sử: Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn, Việt sử tiêu tán của Ngô Thời Sỹ, Lịch triều hiến chương của Phan Huy Chú, Đại Việt sử kí

toàn thư của Ngô Sĩ Liên, Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim… Tuy

nhiên, đó cũng chưa phải là những tư liệu đầy đủ và toàn bích Ghi chép củacác sử gia còn quá sơ lược Lấy ví dụ, triều đại nhà Trần kéo dài tới một trăm

bảy mươi lăm năm nhưng trong Đại Việt sử kí toàn thư chỉ có khoảng vài

trăm trang viết về thời kỳ này trong đó nguyên lời bình của sử gia và các chúthích khác đã chiếm non một nửa Các sự kiện phụ như lễ bái, cưới hỏi…cũng chiếm khá nhiều nên những sự kiện chính để nhà văn khai thác đượckhông nhiều

Sử Việt Nam thời trung đại vốn đã thiếu khuyết, gần như chỉ ghi chépmốc thời gian và sự kiện, lại cơ bản là lịch sử của các vương triều, khôngquan tâm lắm tới bách tính lê dân vì thế việc cung cấp tư liệu cho người viếtcũng còn nhiều hạn chế.

Để sáng tạo ra thế giới nghệ thuật của mình, các tác giả phải dành nhiềuthời gian đọc, đi thực tế, đi điền dã để tìm kiếm, thu thập tư liệu Nhà vănNgô Văn Phú cho biết khi viết tiểu thuyết lịch sử ông phải đọc nhiều, phải đi

tìm hiểu lịch sử và về tận các địa phương Còn để viết cuốn Huyền Trân

công chúa, riêng tư liệu về người Chăm, trong hai năm, nhà văn Hoàng Quốc

Hải đã phải đi thực tế hai lần tổng cộng hơn bốn tháng tại các làng Chămsuốt dọc miền Trung

Trong quá trình này, các nhà tiểu thuyết có thể khai thác tư liệu từnhiều nguồn khác ngoài chính sử như dã sử, huyền sử, bí sử, những câuchuyện lưu truyền trong dân gian Đây chính là kho sử ngôn phong phúnhưng cũng mông lung nên các nhà văn lại phải biết chọn lọc

Ngoài ra, cũng có thể tìm tư liệu từ các gia phả, phả tộc, hoành phi, câuđối trong các đình chùa, các kiến trúc còn rơi sót lại và các khai quật về khảo

cổ nhưng nguồn này lại chủ yếu bằng chữ Hán và chữ Nôm, hoặc đòi hỏi cáctác giả phải có kiến thức về khảo cổ học

Một nguồn tư liệu khác mà các nhà văn có thể khai thác được nằmtrong các bộ sử, các công trình nghiên cứu văn hoá lịch sử nước ngoài.Nguồn tư liệu này giúp người viết có cái nhìn đa chiều, tránh chủ quan, võđoán song nguồn này không nhiều lại khá nhọc công

Từ những điều vừa dẫn ra ở trên, có thể thấy các nhà văn viết tiểuthuyết lịch sử gặp rất nhiều khó khăn về mặt tư liệu Tuy nhiên, đó chưa phảikhó khăn duy nhất, họ còn phải đối mặt với rất nhiều khó khăn khác nữa

2.1.2 Khó khăn về vốn văn hoá, vốn sống

Tiểu thuyết lịch sử cũng như các loại hình nghệ thuật khác không chophép nghệ sĩ sao chép hiện thực một cách giản đơn Thường thì nhà văn có thể

tự do trong việc lựa chọn nhân vật, chi tiết, sự kiện lịch sử nhưng ngược lạicũng bị chính những yếu tố đó quy định Do vậy, ngoài việc phải có trong tayrất nhiều tư liệu để thông thạo lịch sử, nhà văn lại phải có một vốn sống, vốnvăn hoá nhất định Có như vậy thì từ những sự kiện rời rạc được ghi trong biênniên sử nhà tiểu thuyết mới có thể miêu tả lịch sử chân thực hơn lịch sử

Trước hết, các nhà tiểu thuyết phải có vốn văn hoá lớn để có thể hiểutường tận về thời đại và nhân vật mà mình đã lựa chọn để viết Ví dụ để cóthể miêu tả được ngôn ngữ, trang phục, phong tục tập quán, những nghi lễ,sinh hoạt của người ở các thời kỳ, các vùng miền khác nhau người viết phải

am tường các kiến thức về xã hội học, dân tộc học, các vấn đề về văn hoáphong tục Hay để miêu tả được vũ khí của tướng sĩ, công cụ sinh hoạt củangười xưa nhà văn phải có kiến thức về khảo cổ học Ngoài ra, phải nghiêncứu thêm về triết học… Tóm lại các tác giả phải hiểu biết về thời đại ông ta

đề cập một cách toàn diện từ xã hội đến con người, từ vua quan đến dânchúng, từ kinh tế, chính trị, ngoại giao đến tôn giáo, phong tục, đời sống sinhhoạt Nếu thiếu vốn văn hoá, nhà văn sẽ không phân biệt được đặc trưng vănhoá các đời dẫn đến sự nhầm lẫn thiếu hiểu biết hoặc hiện đại hoá lịch sửmột cách lộ liễu gây phản cảm cho người đọc

Thế nhưng có một nguồn tri thức dồi dào về đời sống xưa thôi chưa đủ,ngưòi viết còn phải dùng vốn sống của mình để tưởng tượng và hư cấu, hìnhdung và am hiểu sự kiện đến mức như chính mình được tham dự, phải đắmmình vào vấn đề và không khí của thời đại đó Nếu không làm được điều nàythì tác phẩm của họ chỉ là mô tả lại một bức tranh với những hình ảnh chết

Muốn tác động tới tâm hồn bạn đọc, nhà văn cũng phải mang những xúcđộng của mình vào trang sách.

2.1.3 Khó khăn trong việc xử lý mối quan hệ giữa việc tôn trọng những ghi chép của chính sử với hư cấu

Tiếp cận đề tài lịch sử, một khó khăn nữa của các nhà văn là luôn phảiđương đầu với những quan niệm khác nhau của các nhà sử học và câu hỏilàm thế nào để có thể xử lí nhuần nhuyễn mối quan hệ giữa những ghi chéptrong lịch sử và hư cấu

Những ghi chép của các sử gia là điểm tựa lịch sử cho các nhà tiểuthuyết nhưng như chúng ta đã có dịp bàn đến ở trên không phải ghi chép nàotrong chính sử cũng khả tín, khả chấp Đôi khi do thiên kiến và cả những hạnchế về nhận thức, các nhà chép sử cũng có những đánh giá sai lệch về sựkiện và nhân vật lịch sử

Mặt khác, sự nhìn nhận của cộng đồng đối với các vấn đề lịch sử cũngkhông phải nhất thành bất biến mà thay đổi theo thời gian Lịch sử đôi khicũng cần phải được viết lại Lúc này trách nhiệm thuộc về các nhà tiểuthuyết, họ phải bóc tách được lịch sử để nhìn nhận một cách thấu triệt vàcông bằng, chỉ ra được sự chân xác của lịch sử

Đối với những vấn đề đã được định hình và ghi chép chính xác trongchính sử thì nhà văn phải tôn trọng Ngoài ra, cũng có thể hư cấu thêm nhưngphải trên cơ sở tôn trọng sự thật Còn đối với những vấn đề mà sự ghi chéptrong chính sử còn chưa thoả đáng, tác giả muốn lật lại vấn đề thì cần pháthuy tối đa vai trò của sáng tạo nghệ thuật để tìm ra được cách lí giải thấu đáođối với những nghi vấn lịch sử và phải làm thế nào để thuyết phục người đọcrằng đây mới là nhân vật, sự kiện đó Điều này thật không dễ

Khi lựa chọn đề tài lịch sử các nhà văn bị thêm nhiều ràng buộc Bởi vìlịch sử là những cái đã xảy ra, đã biết Phán xét lại lịch sử, đưa ra những cái

nhìn mới về lịch sử rất có thể sẽ xúc phạm đến niềm tin của nhiều người vàkhó được chấp nhận Đây là một thách thức với các nhà tiểu thuyết lịch sửtrong không khí sáng tạo mới.

Hư cấu sẽ giúp nhà văn giải mã được lịch sử nhưng sự hư cấu cũngphải có chừng mực và phải xuất phát từ mục đích, cách nhìn, nhận thức củatác giả Sự thực lịch sử và hư cấu trong tiểu thuyết lịch sử phải được kết hợpmột cách hài hoà Nhà văn có quyền hư cấu nhưng phải trên cơ sở tôn trọngchính sử, không thể bịa đặt theo kiểu biến có thành không làm sai lệch hoàntoàn lịch sử

Nhà tiểu thuyết có thể sáng tạo thêm những chi tiết mà chính sử không

có, còn đang bỏ ngỏ hoặc còn quá sơ lược nhưng hư cấu không có nghĩa làphóng bút, nếu người viết đi qua giới hạn, không tôn trọng lịch sử sẽ gặpphải phản ứng từ độc giả Nhà văn cũng viết tiểu thuyết lịch sử theo hướnggiải thiêng lịch sử, miêu tả nhân vật lịch sử từ góc độ đời thường nhưng tuyệtđối không được xuyên tạc, bóp méo lịch sử, bôi nhọ danh nhân

Đã có những tác phẩm viết về đề tài lịch sử chưa xử lí tốt mối quan hệgiữa những ghi chép trong chính sử và hư cấu nên đã có những phóng tác

quá đà Gần đây, tác phẩm Cầm thư quán của tác giả trẻ Hà Thuỷ Nguyên

(do Nxb Phụ nữ và nhà sách Kiến Thức phát hành) vừa ra mắt đã có quyếtđịnh thu hồi bởi xuyên tạc và bôi nhọ hình tượng vua Lê Thánh Tông

Điều đó cho thấy để khéo léo kết hợp giữa lịch sử và hư cấu, viết nênnhững câu chuyện vừa mang tính lịch sử vừa có chất tiểu thuyết đòi hỏi nhàvăn cũng phải có bản lĩnh và tài năng thực sự

Những khó khăn trên là thử thách không nhỏ với các nhà văn viết tiểuthuyết lịch sử nhưng nó cũng là cơ sở để ghi nhận những nỗ lực, tâm huyết

và đóng góp của các nhà văn đối với loại hình tiểu thuyết đang còn ít ngườitheo đuổi này