Nghệ thuật thể hiện tâm lí nhân vật trong tiểu thuyết đỏ và đen của xtăngđan

Nghệ thuật phân tích tâm lý nhân vật của Xtăngđan đợc thểhiện một cách xuất sắc trong tác phẩm này.. Cuốn "Văn học lãng mạn và văn học hiện thực phơng Tây thế kỷXIX "Đặng thị Hạnh, Lê Hồ

B ộ giáo dục - đào tạo Trờng đại học vinh Khoa ngữ văn -& * & -

KHOá luận tốt nghiệp

Chuyên ngành văn học nớc ngoài

đề tài :

nghề thuật thể hiện tâm lý nhân vật trong tiểuthuyết

“ đỏ và đen ‘ của XtăngĐan

Giáo viên h ớng dẫn : Nguyễn Đình ba Sinh viên thực hiện : lê thị hoàn Lớp : 42b1 – Ngữ văn Ngữ văn

Vinh, tháng 5 năm 2005

Lời cảm ơn

Để hoàn thành luận văn này, ngoài sự cố gắng của bản thân còn đợc

sự tận tình giúp đỡ của các thầy cô giáo sự động viên khích lệ của ngời thânbạn bè Với tình cảm chân thành nhất, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới

các thầy cô giáo trong tổ văn học nớc ngoài, nhất là thầy giáo Nguyễn Đình

Ba đã nhiệt tình hớng dẫn, giúp đỡ tôi hoàn thành tốt luận văn, cảm ơn tất

cả các bạn bè xa gần đã ủng hộ tôi trong thời gian vừa qua

qua cốt truyện, tình huống

1 Nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật qua cốt truyện 12

1.2 Cốt truyện trong tiểu thuyết" Đỏ và Đen " 13

qua tình huống truyện

2 Thể hiện tâm lý nhân vật qua hành động, việc làm 28

Chơng 4: Nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật qua ngôn ngữ 35

1.1 Xtăng đan là một nhà văn lớn, là ngời đặt nền tảng cho trào lu văn học

hiện thực Pháp thế kỷ XIX Đóng góp lớn nhất của ông cho nền văn học là về

ph-ơng diện nghệ thuật phân tích tâm lý nhân vật Ông đợc xem là nhà văn bậc thầy

về phân tích tâm lý và cũng là ngời mở đầu cho dòng tiểu thuyết gọi là '' Tiểuthuyết tâm lý '' ở Pháp

1.2 Trong lĩnh vực '' Tiểu thuyết tâm lý '' thì '' Đỏ và Đen '' đợc xem là tácphẩm tiêu biểu nhất Nghệ thuật phân tích tâm lý nhân vật của Xtăngđan đợc thểhiện một cách xuất sắc trong tác phẩm này Lần đầu tiên, tiểu thuyết hiện thựcphê phán, dới ngòi bút của Xtăngđan, bộc lộ khả năng đi sâu vào phân tích thếgiới nội tâm của con ngời theo một quan điểm khoa học, duy lý, kiểu phân tích tỷ

mỷ, sít sao tâm trạng thầm kín của các nhân vật

1.3 Hiện nay, trên thế giới, dòng '' Tiểu thuyết tâm lý '' đang ngày càngphát triển Các nhà văn đều có xu hớng đi sâu vào phân tích thế giới tâm lý nhânvật trong sáng tác của mình Phản ánh đời sống qua thế giới tâm linh, tâm hồnnhân vật là một phơng thức nghệ thuật hiện đại đợc các thế hệ nhà văn và độc giảyêu thích Để tìm hiểu tài năng nghệ thuật phân tích tâm lý nhân vật của nhà văn

bậc thấy Xtăngđan ta cần tìm hiểu qua các biện pháp nghệ thuật đợc ông sử dụngtrong tiểu thuyết '' Đỏ và Đen ''

Mặt khác, tôi rất thích tiểu thuyết '' Đỏ và Đen " của Xtăng đan Tôi thấycác công trình nghiên cứu về Xtăngđan ( mà tôi tham khảo ) cha đi sâu vào việcnghiên cứu nghệ thuật thể hiện tâm lý trong tiểu thuyết '' Đỏ và Đen " Vì vây,luận văn này mong góp phần đi sâu vào nghiên cứu vấn đề đó, hy vọng xác định

đợc một hớng nghiên cứu giúp các bạn sinh viên khoá sau cũng nh độc giả tìmhiểu tác phẩm dể dàng hơn

2 Lịch sử vấn đề:

Xtăngđan là một trong những tác giả lớn của văn học phơng Tây thế kỷXIX, là nhà tiểu thuyết tâm lý xuất sắc của mọi thời đại Vì vậy trên thế giới chắchẳn đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về ông và tác phẩm của ông Nhng dohạn chế về ngôn ngữ và thời gian, chúng tôi chỉ tìm hiểu đợc những công trìnhnghiên cứu về Xtăngđan nói chung và tác phẩm "Đỏ và Đen" nói riêng trong mấychục năm qua ở Việt Nam

2.1.Về giáo trình :

22.1.1 Giáo trình '' Văn học phơng Tây '' ( Đặng Anh Đào, Hoàng Nhân

động của trạng thái tâm hồn, của đời sống bên trong mà Xtăngđan mô tả rất tàitình Độc giả của thế kỷ XIX đã không hiểu biết đợc lối viết của Xtăngđan:Truyện kể không trơn tru, trong sáng theo lối cổ điển, mà khúc mắc, bị cuốn hútvào những mảnh độc thoại nội tâm thể hiện tâm trạng căng thẳng của nhân vậtchính đang tiếp xúc với một thế giới mà anh phải phát hiện, đối phó, đồng thờiquá trình ấy là một sự phát hiện ra chính bản thân "

2.1.2 Cuốn "Văn học lãng mạn và văn học hiện thực phơng Tây thế kỷXIX "(Đặng thị Hạnh, Lê Hồng Sâm - NXB - Đại học và THCN - Hà Nội, 1985 )

Cuốn giáo trình này đã viết khá kỹ về Xtăngđan và tác phẩm " Đỏ và Đen"nhng ở đây các tác giả mới dừng lại ở việc phân tích tính cách, lối sống, cuộc đời

và số phận của nhân vật Juyliêng Xoren, từ đó nói lên giá trị phản ánh hiện thựcxã hội Pháp thế kỷ XIX của tác phẩm Trong công trình nghiên cứu này, các tácgiả đã viết : " Nghệ thuật phân tích tâm lý mà Xtăngđan chú trọng từ khi còn rấttrẻ, biểu hiện rực rỡ trong " Đỏ và Đen " Lần đầu tiên trong văn học xuất hiệnnhân vật tự nhìn mình một cách tinh vi, tự phê phán mình một cách sâu sắc nhJuyliêng Xoren ( ) Hoạt động của thế giới bên trong con ngời đợc khám phá

và miêu tả chân xác, sinh động, những tâm hồn cùng phong phú, phức tạp hoặccùng chất phác, đơn sơ, nhng đa dạng về sắc thái cá nhân, sắc thái giai cấp " Tuyvậy, tâm lý nhân vật đợc Xtăngđan thể hiện qua những biện pháp nghệ thuật cụthể nh thế nào thì cha đcợ đi sâu tìm hiểu

2.1.3 Cuốn '' Số phận lịch sử của chủ nghĩa hiện thực '' ( Bôrix Xus Kov )

đã nói về nét độc đáo trong nghệ thuật của Xtăngđan và giá trị hiện thực to lớn

trong tác phẩm của ông Nhân vật Juyliêng Xoren đợc xem là một nhân vật cótính cách điển hình với thế giới nội tâm phong phú mà Xtăngđan đã dụng côngxây dựng, miêu tả Nhng, tác giả ngiên cứu ngời Nga cũng không đi sâu phântích nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật của Xtăngđan.

2.1.4 Cuốn '' Chủ nghĩa hiện thực phê phán '' ( Petơrôp ) viết về Xtăngđan

trong vai trò là một nhà văn tiêu biểu của trào lu hiện thực phê phán Cùng vớiBanZac, Xtăngđan đã có những đóng góp lớn lao cho nền văn học hiện thực phê phán Pháp và cả thế giới

2.2 Về các bài báo

ở Việt Nam rất hiếm các bài báo viết về Xtangđan Nếu có thì đó cũng chỉ

là những bài nghiên cứu rất khái quát cả về giá trị và nội dung và giá trị nghệthuật trong tác phẩm của ông, đặc biệt là tiểu thuyết ''Đỏ và Đen ''

Đáng chú ý nhất là lời nói đầu của tác phẩm '' Đỏ và Đen '' do Đỗ Đức Dụcviết Đây là một bài viết nghiên cứu khá kỹ về Xtangđan và tác phẩm '' Đỏ và

Đen '' Tuy công trình này cha đi sâu vào nghiên cứu nghệ thuật thể hiện tâm lýnhân vật của Xtangđan nhng cũng là một tài liệu tham khảo rất quan trọng

Nh vậy có thể nói, cho đến nay ở Việt Nam việc đi sâu nghiên cứu tìm hiểutài năng nghệ thuật của Xtăngđan trong việc thể hiện tâm lý nhân vật còn ít và t-

ơng đối mới Đề tài này trên cơ sở tham khảo những công trình của các tác giả đitrớc để làm sáng tỏ thêm tài năng nghệ thuật của ông trong lĩnh vực này

3 - Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu :

3.1.Mục Đích :

Tìm hiểu nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật trong tiểu thuyết "Đỏ và

Đen" của Xtăngđan

4 - Đối t ợng nghiên cứu :

Tác phẩm '' Đỏ và Đen '' theo bản dịch của Đoàn Phú Tứ ( Đỗ Đức Dụcgiới thiệu ) NXB Văn Học - Hà Nội, 1998

- Chơng 1 : Giới thuyết chung

- Chơng 2 : Nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật qua cốt truyện, tình huống

- Chơng 3 : Nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật qua hình dáng hành động

- Chơng 4 : Nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật qua ngôn ngữ

4

B- Nội dung

Ch ơng 1Giới thuyết chung

1 Vài nét về văn học Pháp nửa đầu thế kỷ XIX

1.1 Hoàn cảnh lịch sử - xã hội :

Nh ta biết, sau cách mạng t sản, vào buổi bình mình của thế kỷ XIX làthắng lợi của chủ nghĩa T bản ở nớc Pháp Cuộc cách mạng t sản Pháp bắt đầu từnăm 1789 đã mở ra một thời kỳ phát triển mới trong lịch sử Châu Âu Chấn độngcủa cuộc cách mạng 1789 lan truyền suốt cả thế kỷ, ảnh hởng mãnh liệt đến cấutrúc xã hội, các ý thức hệ và dĩ nhiên đến văn học

Thế kỷ XIX là một thế kỷ đầy biến động với sự tiếp nối liên tục những thểchế chính trị hết sức khác biệt, các chính thể đợc thành lập, bị lật đổ, thay thếnhau liên tiếp

Cuộc cách mạng 1789, do giai cấp t sản lãnh đạo, đã đánh đổ chế độphong kiến và nền quân chủ chuyên chế, đa giai cấp đó lên nắm chính quyền.Thế nhng con đờng đi không hề đơn giản bởi giai cấp quý tộc không cam chịuthua ngay và phong trào quần chúng cũng khá mạnh mẽ, vì vậy, có thể nói lịch sửnớc Pháp từ 1789 đến 1848 là quá trình đấu tranh của giai cấp t sản Pháp đối phóhai mặt với giai cấp quý tộc và nhân dân lao động

Sau đó, cuộc đảo chính ngày 18 tháng Sơng mù ( 9/10/1799 ) đã chuyểnchính quyền sang tay Napôlêông, thiết lập chế độ tổng tài ( 1799 ) và nền Đế chế

I ( 1804 )

Nhng chỉ 10 năm sau, năm 1814, Đế chế Napôlêông sụp đổ, dòng họBuốcbông đa các thế lực phong kiến bên ngoài trở lại nắm chính quyền ở Pháp,lập nên nền Trùng hng Xã hội rối ren, đời sống nhân dân lao động cực khổ, dẫn

đến tâm lý hoang mang, căm phẫn trong nhân dân

Nhân dân đã vùng dậy làm cuộc cách mạng Tháng Bảy năm 1830 Giaicấp T sản cớp đoạt thắng lợi của nhân dân, thiết lập nền Quân chủ Tháng Bảy nh-

ng thực chất là chế độ T sản, đứng đầu là vua LuI Philip - Ông vua của giai cấp

Nh vậy, rõ ràng là từ 1789 đến 1848, xã hội Pháp trải qua những cơn bãotáp cách mạng dữ dội cha từng thấy Những bão táp cách mạng đó tác động mạnh

mẽ đến văn học Pháp, hay nói cách khác, văn học Pháp thế kỷ XIX đã phản ánhnhững biến động cách mạng, những t tởng lớn của thời đại

Khi giai cấp t sản lật đổ nền Trùng hng, để nắm quyền thống trị, là lúc nớcPháp đi vào con đờng công nghiệp hoá T bản chủ nghĩa Trên cơ sở phát triểnkinh tế đó, khoa học cũng phát triển mạnh mẽ, một loạt phát minh về khoa hoc tự

nhiên ra đời Đồng thời khoa học xã hội, t tởng triết học cũng phát triển đã nângnhận thức về bản chất đời sống con ngời lên một bớc rất cao Tất cả đều tác độngmạnh mẽ đến văn học, thúc đẩy nền văn học phát triển.

1.2 Tình hình văn học.

Trớc những đảo lộn dữ dội làm tan rã trật tự truyền thống, cũng nh trớc sựhình thành của xã hội mới và những vấn đề mới, văn học có nhiều chuyển biến đểkịp thời phản ánh đợc thực trạng xã hội Các nhà văn Pháp lúc này đều có chungmột tâm trạng là sự thất vọng, buồn chán trớc xã hội đơng thời, bất bình vớinhững hiện thực trái ngang Thái độ biểu hiện và cách nhìn nhận xã hội từ cácgóc độ khác nhau tạo thành nhiều khuynh hớng văn học mà nổi lên là chủ nghĩalãng mạn và chủ nghĩa hiện thực ( ngoài ra còn có chủ nghĩa tự nhiên, chủ nghĩaThi sơn )

Ngay từ cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, chủ nghĩa lãng mạn đã xuấthiện trong văn học Pháp, thể hiện sự thất vọng sâu sắc đối với lý tởng của các nhàvăn hoá thời kỳ ánh sáng, đối với kết quả của cuộc cách mạng t sản đã khôngthiết lập đợc một xã hội hợp lý nh họ đã mơ ớc mà lại mở đờng cho sự thống trịcủa giai cấp t sản

Chủ nghĩa lãng mạn chống lại chủ nghĩa cổ điển mới, nhng rồi bản thân nócũng phân hoá thành hai dòng :

- Dòng lãng mạn phản động hoàn toàn đối lập với lý tởng của thời kỳ ánhsáng và chủ trơng quay lại thời trung cổ, đề cao phong kiến và nhà thờ Tiêu biểu

là các tác giả :Satôbriăng ( 1768 - 1848 ), Lamactin ( 1790 - 1869 )

- Dòng lãng mạn tiến bộ trung thành với những lý tởng dân chủ, nhng cựtuyệt thực tiễn t sản và đối lập với nó bằng ớc mơ một tơng lai đẹp đẽ xa xôi Tácgiả lớn nhất của dòng này là Vichto Huygô ( 1802 - 1885 ) Các nhà văn lãng

mạn đã nhận thấy đợc mâu thuẫn giữa lý tởng và thực tại, lý tởng thì cao mà thực

tế lại đen tối, họ đã tìm cách để thoát khỏi thực tại ấy, họ vơn tới lý tởng và họ đã

đi vào cái tôi

Nhng dù vậy, chủ nghĩa lãng mạn, với thái độ quay lng lại với thực tiễn tsản đã không đáp ứng đợc yêu cầu của cuộc đấu tranh cách mạng trở nên quyếtliệt vào khoảng cuối những năm 20, đầu những năm 30 Do đó, chủ nghĩa hiệnthực phê phán ra đời với nhiệm vụ bám chắc lấy thực tại xã hội đơng thời, nghiêncứu nó để phản ánh những mâu thuẫn nội tại của nó

Khác với chủ nghĩa lãng mạn ra đời sau cách mạng t sản, khi những quan

hệ phong kiến và những quan hệ t sản còn những va chạm, giằng co phức tạptrong đời sống xã hội, chủ nghĩa hiện thực xuất hiện và phát triển từ những năm

1830 trong điều kiện giai cấp t sản chiếm địa vị thống trị và phong trào côngnhân lớn mạnh làm cho quan hệ xã hội có hình thái đơn giản nhất Với các nhàvăn lớn, sự xung đột xã hội thờng đợc nhận thức nh là mâu thuẫn có tính chấtvĩnh hằng, tuyệt đối giữa cái Thiện và cái ác Các nhà văn hiện thực, họ tìm cáchgiải thích từ những nguyên nhân xã hội, từ việc " phải nắm bắt đợc những quyluật thép của thế giới hiện thực " ( Xtăngđan ) Tiêu biểu cho chủ nghĩa hiện thực

phê phán Pháp là hai nhà văn lớn : Banzắc (1799 1850 ), Xtăngđan ( 1783

-1842 )

Mỹ học hiện thực chủ nghĩa chú trọng tính khách quan của sự thể hiệnnghệ thuật Khác với các nhà nghệ sỹ thuộc mọi trờng phái thiên về chủ quan,các nhà hiện thực hớng về thực tại khách quan, sáng tạo nghệ thuật không từ ýniệm mà từ hiện thực : "Sự thật, sự thật đắng cay " - Đề từ cuốn " Đỏ và Đen "của Xtăngđan Đồng thời, chủ nghĩa hiện thực không hề hạ thấp vai trò chủ quancủa nghệ sỹ Xtăngđan quan niệm rất rõ : Tiểu thuyết " Nh tấm gơng di chuyểntrên đờng, khi phản ánh trời xanh, khi phản ánh bùn lầy " nhng cá nhân nghệ sỹkhông thể, không đợc giống tấm gơng dửng dng lãnh đạm Khác hẳn chủ nghĩa

tự nhiên, chủ nghĩa hiện thực cố gắng tái hiện thực tế một cách toàn vẹn, chânthực, lịch sử - cụ thể, và nhìn thấy ý nghĩa, tác dụng xã hội của nghệ thuật trongtính đúng đắn của sự miêu tả, trong tính chân thực đầy sức thuyết phục của hìnhtợng đợc sáng tạo

Trong muôn mặt của thực tại, các nhà văn hiện thực chú trong phơng diệnxã hội, nghĩa là quan hệ giữa cá nhân và xã hội Các nhân vật của tiểu thuyết hiệnthực chẳng có gì là anh hùng cả Do đó nhân vật đợc nhận ra từ guồng máy hàngngày, có cả những điều vô nghĩa hay bi thảm đợc thể hiện một cách nghiêm túc

Các nhà văn quan tâm mô tả tâm lý của nhân vật Nhà văn bằng sự h cấu đã táitạo các nhân vật trong thời gian và không gian xác định làm cho điều họ kể giốngvới thực tế bên ngoài, phù hợp với sự vận hành của không gian - thời gian và sựvận hành tâm lý hệ thống của nhân vật Nhân vật đạt đến đỉnh điểm điển hình củamột giai cấp, tầng lớp nào đó

Thành công lớn nhất của tiểu thuyết hiện thực phê phán thế kỷ XIX là ởchỗ nó đã vạch trần những tệ lậu của xã hội quý tộc và t sản Nhất là nó đã nêulên đợc cái động lực chủ yếu, duy nhất chi phối xã hội T sản là đồng tiền Đồngtiền phá phách, lũng đoạn mọi tổ chức, thiết chế chính trị, xã hội, từ bộ máy Nhànớc, cơ quan pháp luật cho đến Tôn giáo, đạo đức, hôn nhân gia đình và cả giáodục, văn học

" Đặc điểm quan trọng bậc nhất của chủ nghĩa hiện thực phê phán là sự môtả thực tế một cách xác thực, tức là mô tả đời sống xã hội trong sự phát triển hợpvới quy luật và những tính tách điển hình trong sự phát triển tự thân của chúng " (Tập san nghiên cứu văn học số 12 - 1962 và số 1 - 1963 )

2 Nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật trong tác phẩm văn chơng

2.1 Tâm lý nhân vật và nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật trong tác phẩm văn chơng

Nh ta biết, nhân vật là một kết cấu tinh thần của nhà văn đợc hiện hình cácchất liệu ngôn từ dới dạng vẻ những con ngời hoặc vật Nhân vật là một phơngtiện giao tiếp của nhà văn, nó đợc nhà văn sáng tạo ra theo một quy luật nghệthuật nhất định

Tâm lý nhân vật bao gồm những biểu hiện tinh thần bên ngoài ( ngôn ngữ,thái độ, hành động, cử chỉ ) Và những diễn biến nội tâm bên trong của nhânvật Nội tâm nhân vật chính là thế giới bên trong với tất cả những biến thái tinh vi

nhất của tâm hồn nhân vật Cuốn " Thuật ngữ nghiên cứu văn học" của Lê BáHán ( chủ biên ) - ĐHSP Vinh, 1974 nêu định nghĩa : Nội tâm nhân vật là " Tâmtrạng của nhân vật, suy nghĩ, cảm xúc, phản ứng bên trọng của nhân vật đối vớimình, với nhân vật khác hoặc với cuộc sống chung đợc thể hiện trong tác phẩm"

Tâm lý nhân vật đợc nhà văn thể hiện bằng nhiều cách: Cho nhân vật tựsuy nghĩ, dùng nhân vật này nói lên nội tâm nhân vật khác, biểu hiện nội tâm tậptrung hoặc xen kẽ với hoạt động, trình bày, phân tích nội tâm nhân vật qua ngônngữ tác giả

Thể hiện nội tâm nhân vật là một biện pháp nghệ thuật rất quan trọng để

bộc lộ tính cách nhân vật Tuy nhiên đây là việc rất khó Nhà văn phải nắm bắtthật vững tính cách nhân vật, thâm nhập sâu sắc vào thế giới tâm hồn của nhânvật, nắm bắt nhạy bén những phản ứng phức tạp của nhân vật trớc từng tìnhhuống, ở mỗi cảnh ngộ mới có thể biểu hiện nội tâm nhân vật thành công

Trong lịch sử văn học, những tác phẩm lớn, có giá trị và sống mãi tronglòng ngời đọc, sống mãi với thời gian là những tác phẩm đi sâu vào thể hiện tâm

lý nhân vật Các tác phẩm văn học truyền thống mới chỉ dừng lại ở việc miêu tảtâm lý nhân vật bằng những biểu hiện bề ngoài : Thái độ, lời nói, hành động, cửchỉ chỉ đến văn học hiện thực phê phán, tác giả mới chú ý đi sâu vào phân tíchnội tâm nhân vật

Một trong những nhà văn đầu tiên thể hiện thành công sự giằng xé, đấutranh trong nội tâm nhân vật là đại văn hào Sêcxpia Trong kiệt tác " Hamlét ",Sêcxpia đã thể hiện đợc sự đau đớn, tâm trạng hoài nghi, cuộc đấu tranh giằng xétrong tâm hồn chàng Hamlét qua những lời độc thoại nội tâm của chàng Tiêubiểu là đoạn độc thoại nội tâm bất hủ " Sống hay không sống - Đó là vấn đề ! "

Đại văn hào Nga LepTônxtôi cũng đợc các nhà phê bình xem là một nhàvăn tâm lý xuất sắc Trong cuốn tiểu thuyết " Anna Karenina ", L.Tônxtôi đã thểhiện đợc sự vận động tâm lý của các nhân vật một cách tinh tế, sâu sắc Vì vậycác nhân vật Anna, Lêvin, Karênin Luôn sống mãi trong lòng độc giả

ở phơng Đông, nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật trong văn học cũngxuất hiện khá sớm Trong các tiểu thuyết Minh - Thanh của Trung Quốc, cuốntiểu thuyết tâm lý " Hồng Lâu Mộng " của Tào Tuyết Cần có một vị trí nổi bật,một sức sống đặc biệt trong lòng ngời đọc so với các cuốn tiểu thuyết lịch sử, dã

sử khác ( Tam quốc chí diễn nghĩa, Thuỷ hử ) Bởi vì nó là một cuốn tiểuthuyết tâm lý xã hội Trong đó, tác giả Tào Tuyết Cần đã bớc đầu đi vào miêu tảtâm lý nhân vật với những biến thái, những suy nghĩ bên trong tâm hồn nhân vật

Đại văn hào R Tagore ( ấn độ ) nổi tiếng trên văn đàn thế giới không chỉvì tập " Thơ Dâng " đợc trao giải Nôben ( 1913 ) mà còn bởi ông là một cây bútxuất sắc trong lĩnh vực văn xuôi Một trong những đóng góp lớn nhất của R.Tagore trong nghệ thuật tiểu thuyết là ông đã chú ý đi sâu vào phân tích tâm lý,thế giới tâm hồn của nhân vật Những tác phẩm tiêu biểu của ông là : NàngBinôdini, Đắm thuyền

Trong nền văn học Việt Nam, nhà văn đầu tiên chú ý phân tích thế giới nộitâm của nhân vật chính là đại thi hào Nguyễn Du trong kiệt tác " Truyện Kiều ".Nguyễn Du đã vợt lên trên các nhà văn trớc và cùng thời với ông bởi nghệ

thuật phân tích thế giới tâm hồn nhân vật Các nhân vật Thuý Kiều, Kim Trọng,

Từ Hải có đời sống nội tâm phong phú

Sau Nguyễn Du, chỉ đến những năm 30 của thế kỷ XX khi chủ nghĩa hiệnthực phê phán xuất hiện trong văn học Việt Nam và thể loại tiểu thuyết phát triểnhoàn chỉnh thì các nhà văn mới có điều kiện đi sâu phân tích thế giới tâm hồnnhân vật Nam Cao, Vũ Trọng Phụng là những nhà văn thành công trong việc thểhiện những vận động trong tâm lý nhân vật

Có thể nói, trong nền văn học thế gới, thế kỷ XIX là thế kỷ phát triển rực

rỡ nhất của thể loại tiểu thuyết Đỉnh cao của văn học phơng tây thế kỷ XIX làhai nhà văn hiện thực xuất sắc : BanZắc và Xtăngđan Cả hai nhà văn đều xâydựng đợc những nhân vật điển hình với những số phận, những tính cách tiêu biểu,

độc đáo và qua đó phản ánh thực trạng xã hội Pháp thế kỷ XIX nhng mỗi nhà văn

có một nghệ thuật xây dựng, miêu tả khác nhau Banzắc đặc biệt chú ý đến cácdục vọng của con ngời, dục vọng chi phối sự vận động của thế giới nội tâm nhânvật Còn Xtăngđan đợc xem là nhà văn tâm lý xuất sắc Ông đi sâu phân tích tâm

lý các nhân vật, mô tả tài tình các trạng thái tâm hồn, đời sống bên trong củanhân vật Tác phẩm tiêu biểu nhất của ông là tiểu thuyết " Đỏ và Đen " ( 1831)

2.2 Nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật trong tiểu thuyết " Đỏ và Đen" của Xtăngđan

Nh chúng ta đã biết, mỗi nhà văn có một phong cách nghệ thuật, một

Các nhà văn hiện thực thời Khai sáng nh Vônte, Điđrô rất coi trọng vócdáng trí tuệ và quá trình nhận thức thế giới của nhân vật Sêcxpia thì đi vào miêutả cuộc đấu tranh trong tâm hồn nhân vật bằng những đoạn độc thoại nội tậm dài,thể hiện sự phân thân của nhân vật thành hai con ngời trong một con ngời để làmsáng tỏ suy nghĩ của nhân vật Nguyễn Du quan tâm đến những chiều kích khácnhau của nỗi lòng con ngời và thể hiện nó bằng lời dẫn của ngời kể chuyện vànhững lời độc thoại nội tâm của nhân vật

Xtăngđan là nhà văn hiện thực bậc thầy - Đóng góp lớn nhất của ông chovăn học hiện thực nói chung và văn học Pháp thế kỷ XIX nói riêng là trong lĩnh vực phân tích tâm lý nhân vật Trong khuôn khổ luận văn này, chúng tôi chỉ xin

đi sâu tìm hiểu một số biện pháp nghệ thuật tiêu biểu của Xtăngđan trong việcthể hiện tâm lý nhân vật trong tác phẩm " Đỏ và Đen ":

- Nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật qua cốt truyện

- Nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật qua tình huống truyện

- Nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật qua ngoại hình và hành động củanhân vật

- Nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật qua ngôn ngữ.

Chơng 2

Nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật qua

cốt truyện, tình huống

1 Nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật qua cốt truyện

1.1 Giới thuyết khái niệm

Với tác phẩm tự sự, cốt truyện là vấn đề thiết yếu và việc tổ chức, sắp xếp

nó nh thế nào một phần quyết định hiệu quả nghệ thuật của tác phẩm Trong mốiquan hệ với chủ đề và t tởng tác phẩm, cốt truyện đóng vai trò trọng yếu Mặtkhác, nếu không có cốt truyện hấp dẫn thì sự hoạt động của các tính cách cũngtrở nên buồn tẻ, mất đi tính sinh động của nó Vì vậy các nhà văn luôn quan tâmxây dựng môt cốt truyện hoàn thiện và chặt chẽ cho những đứa con tinh thần của

mình Hiện nay, xung quanh khái niêm cốt truyện đang có nhiều cách hiểu khácnhau Xin dẫn ra đây một số quan niệm phổ biến nhất :

Cuốn " Thuật ngữ nghiên cứu văn học " của Lê Bá Hán ( chủ biên ),Nguyễn Khắc Phi, Hoàng Ngọc Hiến - ĐHSP Vinh - Khoa Văn, 1794 viết : Cốttruyện là " Hệ thống biến cố tạo thành bộ phận lớn nhất, quan trong nhất của nộidung cụ thể của những tác phẩm tự sự và kịch

Những tác phẩm trữ tình không có cốt truyện vì ở đây tác giả biểu hiện sựdiễn biến tâm trạng Với tác phẩm tự sự và kịch, cốt truyện là một yếu tố quantrọng và tất yếu

Gorki gọi cốt truyện là " Những liên hệ, những mâu thuẫn, những thiệncảm và ác cảm, nói chung là những mối liên hệ qua lại của con ngời, lịch sử pháttriển và tổ chức của tính cách này hay tính cách khác "

Qua đó, ta thấy cốt truyện gồm hai mặt hữu cơ : Một mặt cốt truyện là mộtphơng tiện bộc lộ tính cách, mặt khác cốt truyện lại còn là một hệ thống nhữngbiến cố tái hiện xung đột xã hội Không thể coi nhẹ một mặt nào trong hai mặt đócủa cốt truyện để thể hiện đặc điểm mỗi tính cách và tổ chức hệ thống tính cáchvừa quan tâm lựa chọn sáng tạo một hệ thống biến cố tiêu biểu để phản ánh cuộcsống một cách tập trung, hợp lý và hấp dẫn Dĩ nhiên không phải cốt truyện nàocũng đảm bảo đợc hai mặt đó ở mức độ hoàn mĩ và ngang nhau

Không thể đồng nhất cốt truyện với xung đột xã hội vì ngay cả khi sử dụng

xung đột xã hội tồn tại trong đời sống là cơ sở, nhà văn cũng để lại một dấu ấn

độc đáo trong cốt truyện do mình sáng tạo, chuyển vào đó những nhận thức, kinhnghiệm sống, phong cách và tài năng nghệ thuật của riêng mình

Vì cơ sở của cốt truyện thờng là xung đột xã hội tồn tại trong đời sống vàmối xung đột ấy bao giờ cũng có một quá trình hình thành phát triển và kết thúcnên mỗi cốt truyện thờng bao gồm các thành phần : Trình bày, khai đoạn, pháttriển, đỉnh điểm, kết thúc Tuy nhiên không phải bất cứ cốt truyện nào cũng nhấtthiết nh vậy Chúng ta chỉ tìm thấy đầy đủ những thành phần ấy ở cốt truyện củanhững tác phẩm kịch hoặc những tác phẩm tự sự tái hiện hoàn chỉnh một xung

đột xã hội và giàu kịch tính."

Lại Nguyên Ân trong cuốn" 150 thuật ngữ văn học " NXB Đại Học QG HàNội năm 1999 lại cho rằng :" Cốt truyện là một phơng diện của lĩnh vực hìnhthức nghệ thuật, nó trỏ lớp biến cố của hình thức tác phẩm Chính hệ thống biến

cố ( tức cốt truyện đã tạo ra sự vận động của nội dung cuộc sống đợc miêu tảtrong tác phẩm trong các thể loại văn học, cốt truyện là thành phần quan trọngthiết yếu của tự sự và kịch Cốt truyện tạo ra một trờng hành động cho các nhânvật và cho phép tác giả thể hiện và lý giải tính cách của chúng, cái dệt nên cốttruyện là hành động của các nhân vật ( hành động là sự thể hiện các xúc cảm, ýnghĩa, ý định của con ngời vào các hành vi, hoạt động, lới nói, cử chỉ, nét mặt của họ ), ( ) Cốt truyện có chức năng quan trọng là bộc lộ các mâu thuẫn của

đời sống, tức là thể hiện xung đột "

Nh vậy, ta thấy tuy có nhiều quan niệm khác nhau về cốt truyện nhng điểmchung của các quan niệm trên là đều khẳng định cốt truyện là một yếu tố chiếm

vị trí quan trọng trong các tác phẩm tự sự và kịch Nó là trờng cho các sự kiện,hành động diễn ra và thông qua đó, tính cách nhân vật đợc bộc lộ

Đến thế kỷ XIX - Thế kỷ phát triển rực rỡ của tiểu thuyết phơng Tây, cốttruyện tâm lý là một hớng đi mới, hiện đại mà Xtăngđan là một trong những nhàkhai lối Cốt truyện tâm lý là cốt truyện đợc thúc đẩy phát triển dựa trên sự vận

động, phát triển của tâm lý nhân vật

1.2 Cốt truyện trong tiểu thuyết " Đỏ và Đen ".

Theo lệ thờng, đối với cốt truyện, hệ thống các sự kiện bên ngoài đóng vaitrò hết sức quan trọng : Nó tạo nên hình thức vận động của truyện ĐếnXtăngđan, ông đã tìm cho mình một hớng đi mới, với mong muốn khai thácchiều sâu của hiện thực, khai thác thế giới nội tâm sâu kín của nhân vật Tiểuthuyết" Đỏ và Đen " nếu xét về tính kịch thì không có những tình tiết éo le, ly kỳ,

hấp dẫn Tác phẩm không mấy hấp dẫn ở cái bề ngoài của nó, một cốt truyện gọngàng dựa trên một số sự việc của đời sống hàng ngày đợc Xtăngđan dẫn dắt tạothành một cái khung hữu hình, một cái sờn, một điểm tựa để nắm bắt thiên tiểuthuyết Sự hấp dẫn của tác phẩm là ở thế giới nhân vật mà Xtăngđan xây dựng cóchiều sâu nội tâm với đầy đủ diễn biến cảm xúc tâm lý Các nhân vật trong tácphẩm nh Juyliêng Xoren, bà Đơrênan, Matinđơ đều đợc thể hiện với những vận

động cảm xúc, những biến thái tâm hồn, đó là kiểu nhân vật tâm trạng Họ sốngvới những cuộc đấu tranh nội tâm gay gắt, với những con sóng ngầm va đập dữdội

Đối với tiểu thuyết truyền thống, cốt truyện là vấn đề quan tâm hàng đầucủa các nhà văn Nó là yếu tố tạo nên cái hay, cái dở, sự hấp dẫn hay nhàm cháncủa tác phẩm Vì vậy các nhà văn rất chú ý xây dựng cốt truyện Cốt truyện chủyếu đợc dệt nên từ hành động của nhân vật Chức năng quan trọng nhất của cốttruyện là bộc lộ những xung đột hiện thực hay còn gọi là những mâu thuẫn đờisống Với " Đỏ và Đen "của Xtăngđan, đã xuất hiện một kiểu cốt truyện khác Sựkiện, chi tiết bên ngoài chỉ đóng vai trò nh những cái cớ để tác giả khai thác triệt

để những biến thái tâm lý dù là nhỏ nhất trong tâm hồn nhân vật Có thể gọi cốttruyện trong tiểu thuyết "Đỏ và Đen" là kiểu cốt truyện đi theo diễn biến tâm lýnhân vật Nói cách khác, đó là cốt truyện của dòng tâm trạng Đây chính là một

đóng góp lớn của Xtăngđan vào nghệ thuật tiểu thuyết Pháp thế kỷ XIX

Xtăngđan là một nhà phân tích và tâm lý học xã hội, thâm nhập sâu sắcvào các mâu thuẫn xã hội thời đại ông Xtăngđan cho rằng : " thế kỷ XIX sẽkhác biệt với tất cả các thế kỷ trớc đó do một cách mô tả chính xác và nồng nhiệttrái tim con ngời." Nhng ông hoàn toàn không có sự tuỳ tiện quá khích của cácnhà lãng mạn trong việc mô tả các dục vọng của con ngời Xtăngđan vơn tới sựchính xác, thậm chí ông cho rằng có thể xem " sự nghiên cứu tâm hồn con ngời

nh một khoa học chính xác" ở Xtăngđan cũng nh ở Banzắc, tâm lý con ngời làtâm lý xã hội

Để viết tiểu thuyết" Đỏ và Đen ", Xtăngđan đã mợn chuyện của một vụ án

có thực đăng trên mục thời sự một tập san toà án năm 1827 Một thanh niên là

Ăngtoan Béctê, con một ngời thợ thủ công, sau khi học ở một chủng viện, vào

làm gia s ở một gia đình và đợc bà chủ nhà yêu dấu ít lâu sau vì ghen tuông anhgiết bà ta và bị kết án tử hình Về mặt sự kiện, vụ Bectê đợc kể lại khá đúng trongtiểu thuyết Xtăngđan, nhng nó chỉ là bề ngoài Sự thật nhà văn đã xây dựng tácphẩm của mình bằng vô số tài liệu rút ra từ những kinh nghiệm sống

phong phú của bản thân tác giả, từ những quan sát tỉ mỉ đời sống xã hội của ôngtrong bao nhiêu năm, và ông đem lại cho câu chuyện riêng ngẫu nhiên đó một ýnghĩa điển hình rộng rãi

Theo Gorki, Xtăngđan đã nâng " một vụ án rất thông thờng thành mộtcông trình nghiên cứu lịch sử - triết học về chế độ xã hội T sản đầu thế kỷ XIX".Nhà nghiên cứu ngời Pháp Guyxta Vơlăngxông nói rằng : Riêng cuốn " Đỏ và

Đen " cũng " cho biết nhiều bằng cả bộ " Tấn trò đời" về những động cơ thầm kíncủa hành động và về phẩm chất bên trong của các tâm hồn, trong xã hội hìnhthành sau cách mạng"

Nhng, trớc khi tìm hiểu cốt truyện tác phẩm, thiết nghĩ ta phải tìm hiểu tạisao tác giả lại đặt tên cho cuốn tiểu thuyết của mình là " Đỏ và Đen" ? Xtăngđankhông để lại một lới giải thích nào, vì vậy đã gây rất nhiều tranh cãi Các nhànghiên cứu, phê bình đa ra rất nhiều cách hiểu và giải thích khác nhau Có ngờicho rằng đây là câu chuyện đánh bạc, quay số, lấy may rủi quyết định số phậnthành hay bại Một số ý kiến khác cho rằng, màu "Đỏ" là màu của quân sự vàmàu " Đen" là màu của nhà thờ, chỉ ra cái chí hớng của nhân vật Juyliêng Xoren.Gần đây, các nhà nghiên cứu Xô viết đa ra quan điểm về mối tơng phản giữa tinhthần cách mạng, tính cách anh hùng, tình cảm mãnh liệt tợng trng bằng màu đỏvới những thế lực phản động đồi bại, đen tối của giai cấp quý tộc, nhà thờ và giaicấp t sản thắng thế thời Trùng hng Cách hiểu thứ ba này có cơ sở nhất vì nó dựavào nội dung t tởng của tác phẩm để giải thích

Cốt truyện của " Đỏ và Đen " có thể tóm tắt ngắn gọn nh sau : JuyliêngXoren, con một ngời thợ xẻ, là một thanh niên rất thông minh, nhiều nghị lực vàtôn sùng NaPôlêông Anh có chí hớng muốn thoát ly địa vị thấp hèn của giai cấpmình để chiếm một địa vị trong xã hội t sản quý tộc đơng thời Vì giỏi tiếngLatinh, anh vào làm gia s ở một nhà quý tộc và trở thành tình nhân của vợ chủnhà là bà Đơrênan Việc vỡ lở, anh đợc giới thiệu đi học ở tu viện Bơdăngxông,sau đó lại đợc giới thiệu đến Pari làm th ký riêng và thủ th cho hầu tớc Đơlamôlơ

ở đây, con gái nhà quý tộc, nàng Matinđơ kiêu hãnh, yêu anh Khi có mang,Matinđơ thú thực với cha, hầu tớc đành phải gây dựng cho anh Nhng bấy giờ, bà

Đơrênan, bị linh mục địa phơng cỡng ép, viết th cho hầu tớc tố cáo và nói xấuJuyliêng Juyliêng trở về nơi cũ, bắn bà Đơrênan bị thơng và anh bị bắt Vào nhà

tù, anh mới tỉnh giấc mộng danh lợi Mặc dầu mọi vận động của Matinđơ và đềnghị của bà Đơrênan, ra trớc toà, anh vừa nhận tội vừa tố cáo tầng lớp hữu sảncầm quyền Anh bị kết án tử hình và nhất định không

xin chống án

Câu chuyện chỉ có thế và không phải ngẫu nhiên mà Xtăngđan đặt cho câuchuyện trên một đầu đề phụ là " Biên niên sử thế kỷ XIX " Rõ ràng Xtăngđan

muốn bám sát sự thật lịch sử, ông muốn đặt tác phẩm của mình vào hoàn cảnhlịch sử- xã hội Pháp thế kỷ XIX Cuốn tiểu thuyết không chỉ đóng khung ở tiểu

sử của Juyliêng Xoren mà trải ra cả một bức tranh thời sự rộng lớn của xã hộiPháp đơng thời Hơn nữa, muốn mô tả sinh động và sâu sắc bản thân nhân vậtJuyliêng Xoren cũng nh tâm lý và hành động của anh ta, tác giả không thể không

đặt anh vào cái hoàn cảnh xã hội trong đó anh ta sinh ra và lớn lên - cái xã hội đãhuỷ hoại cuộc đời chàng thanh niên trí tuệ và có nghị lực Chính vì thế màXtăngđan hết lời nguyền rủa nó

Cốt truyện " Đỏ và Đen " xoay xung quanh việc thể hiện cuộc đời và sốphận của Juyliêng Xoren -một chàng thanh niên trí thức nghèo có tham vọng vơnlên, vợt ra khỏi tầng lớp, giai cấp mình để chen vào xã hội thợng lu.Cuộc đời anhgặp nhiều may mắn Đầu tiên anh bớc chân vào xã hội thợng lu nhờ đợc mời làmgia s cho mấy đứa trẻ con ông Đơrênan ở đó, anh lại đợc bà chủ nhà đem lòngyêu thơng ,giúp anh hiểu rõ hơn bản chất của xã hội thợng lu vào chủng việnBơdăngxông anh lại đợctu viện trởng Pira u ái giúp đỡ.Nhờ vậy ,anh tiếp tục tiénmột bớc xa hơn trong tham vọng của mình-anh đi Pari.Đến Pari,anh làm th kýcho hầu tớc Đơla Môlơ, và đợc ông tin cẩn giao phó nhiều công việc quantrọng Hơn thế,với tính tự trọng cao,ý thức danh dự mãnh liệt,amh lại đợc cô tiểu

th con gái Hầu tớc yêu Anh sắp đạt đợc tham vọng của mình, sắp có cả tài sản,danh vọng và tình yêu thì một lá th làm tan vỡ tất cả Anh bắn bà Đơrênan vànhận án tử hình Số phận của anh là thế và qua mỗi bớc tiến của anh, qua tình yêucủa anh với hai ngời phụ nữ, tác giả đã làm rõ đợc tâm lý của Juyliêng cũng nh

bà Đơrênan và Matinđơ

Số phận của Juyliêng cũng giúp Xtăngđan phản ánh cái bản chất xấu xa,tồi tệ của xã hội Pháp thế kỷ XIX

2.Nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật qua tình huống truyện

2.1 Giới thuyết khái niệm:

Tìm hiểu các dạng thức tình huống đặt ra trong sáng tác là một công việccần thiết trong quá trình tìm hiểu phong cách nghệ thuật của một nhà văn Từ lâu,vai trò của tình huống đợc các nhà nghiên cứu, các nhà văn đánh giá cao NguyễnMinh Châu từng nói " Đôi khi ngời ta nghĩ ra đợc một cái tình thế xảy ra câuchuyện thật hay và thế là coi nh xong một nửa." Có thể " nó không cần

đến những mâu thuẫn gay gắt nh kịch, nhng nó là cái cớ chắc chắn, hết sức cụ thể

và mang tính riêng ở đó, cốt truyện và nhân vật nơng tựa vào nhau để thực hiện

đắc lực tất cả ý định của tác giả"

( Nguyễn Minh Châu - " tình thế xảy ra truyện " ).Tuy vậy, qua khảo sát chúng tôi thấy ít tác giả nào nêu một khái niệm cụthể về tình huống

Tác giả Tôn Phơng Lan trong " phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu

" - NXB KHXH - 2002, nêu dịnh nghĩa : "Tình huống là bối cảnh đặc biệt mà tácgiả tạo ra để triển khai cốt truyện, để nhân vật hành động, suy nghĩ"

Tình huống là một yếu tố không thể thiếu trong mọi tác phẩm tự sự Ngaycả đối với những cốt truyện không biến cố, kịch tính, truyện vẫn phải hoàn thành

từ những tình huống cụ thể Cùng với sự kiện, tình huống trở thành phơng tiệngiúp nhà văn miêu tả chiều sâu của đời sống tâm linh con ngời, để trình bày quan

điểm của mình về đời sống dới dạng thẩm mĩ

2.2 Nghệ thuật tạo tình huống trong tiểu thuyết" Đỏ và Đen " của Xtăngđan.

Là một nhà tiểu thuyết tâm lý xuất sắc nhất thế kỷ XIX, Xtăngđan đã ờng xuyên quan sát cuộc sống con ngời và thờng xuyên xông thẳng vào tận mọingõ ngách tính cách lẫn tâm sự sâu kín để làm sáng rõ ra trớc mắt ngời đọc baonhiêu điều thuộc về lơng tâm và đời sống con ngời Con đờng khái quát củaXtăngđan là phân tích những suy nghĩ, những xung đột sâu kín của những hiện t-ợng và tình huống cá biệt để làm nổi bật tâm lý nhân vật Các nhân vật, nhất lànhân vật Juyliêng Xoren đợc đặt vào nhiều tình huống khác nhau, qua đó, tínhcách, tâm trạng nhân vật đợc hiện lên một cách tự nhiên

th-Việc phân chia ra các dạng tình huống khác nhau trên thực tế chỉ là mộtviệc làm tơng đối Mọi hoạt động sáng tạo của nhà văn chung quy lại đề nhằmdiễn tả sự vận động của nhận thức, nhằm đa lại một nhận thức về t tởng, về thẩm

mĩ mới cho ngời đọc Dù vậy, chúng tôi cũng phân chia ra thành các dạng tìnhhuống sau nhằm tìm hiểu phong cách nghệ thuật của tác giả dễ hơn

2.2.1 Tình huống thắt nút

Tình huống thắt nút là bối cảnh đặc biệt mà tác giả tạo ra để triển khai cốttruyện, là mấu chốt của những diễn biến tâm lý của các nhân vật Từ các tìnhhuống đó, nhà văn có điều kiện đi sâu vào phát hiện bản chất, tính cách của nhânvật Những tình huống đó đợc xem là bớc thử thách đối với nhân vật

Trong tiểu thuyết" Đỏ và Đen ", Xtăngđan đã đặt nhân vật vào những tình

huống thắt nút sau :

Chàng thanh niên đầy tham vọng Juyliêng Xoren đợc mời đến làm gia s ởnhà ông thị trởng Đơrênan Bà Đơrênan yêu anh còn anh chinh phục bà một phầnvì muốn trả thù ông chồng bà ta và muốn khẳng định bản thân mình

Đây là tình huống thắt nút đầu tiên, tình huống có tính chất quyết địnhcuộc đời Juyliêng Xoren và xây dựng nên cốt truyện của tác phẩm " Đỏ và Đen ".Sau những chơng đầu giới thiệu về thành phố nhỏ Verie và cuộc sống chung ở

đây, tác giả đa ta đến làm quen với nhân vật chính của câu chuyện - JuyliêngXoren Đây là một chàng trai trẻ tuổi, thông minh, tính tình cơng nghị và đầytham vọng Anh sinh ra trong một gia đình nông dân, lớn lên trong tầng lớp bìnhdân nhng lại nuôi tham vọng vợt ra khỏi giai cấp mình, đợc thành đạt, đợc khẳng

định tài năng của mình trong xã hội thợng lu Anh nuôi quyết tâm :" Thà chịumuôn ngàn cái chết còn hơn không đạt tới giàu sang ! " Một trí óc mẫn tuệ vàmột tính cách độc đáo nh vậy đã tạo cho ngời đọc một dự cảm về cuộc đời khôngbình lặng của anh Bớc ngoặt đầu tiên trong đời anh là anh đợc mời làm gia s chomấy đứa trẻ con ông thị trởng Đơrênan - ngời đại diện cho tầng lớp quý tộc ởVerie Juyliêng rất ngạc nhiên khi đón nhận tin này Lần đầu tiên anh xuất hiệntrớc cổng nhà Đơrênan với dáng điệu bỡ ngỡ, quê mùa : " Gần cổng ra vào,khuôn mặt một anh nhà quê trẻ tuổi, gần nh là còn con nít, sắc mặt tái mét và vừa

mới khóc xong Anh ta mặc sơ mi trắng muốt và cắp dới nách một cái áo vét rấtsạch sẽ, tinh tơm bằng len tuyết xoăn màu tím " Chính hình ảnh ban đầu ấy cùngvới tâm hồn ngây thơ, nhạy cảm và những tình cảm dịu dàng, sôi nổi của anh đãchiếm đợc cảm tình của bà chủ Sau bao nhiêu đấu tranh với bản thân, bà

Đơrênan đã hiến cho anh cả một mối tình nồng nàn, chân thật của ngời đàn bàsang trọng, xinh đẹp Về phần anh, trong mối tình này, anh cũng đã chủ động tấncông, chinh phục " Một bà lớn quý tộc " bằng tài năng, nghị lực và sự khôn khéocủa anh với mục đích khẳng định mình không phải là một nông dân quê mùa,kém cỏi và để trả thù ông Đơrênan vì dám khinh thờng anh Anh nghĩ " Chiếmlấy bàn tay của vợ hắn, ngay lúc có mặt hắn, há chẳng phải là một cách miệt thịcái con ngời đợc hởng thụ phè phỡn tất cả mọi lợi lộc của sự giàu sang kia sao ?Phải, ta sẽ làm cái việc đó, ta, mà hắn đã tỏ ý khinh thị biết chừng nào " Nhnganh không biết rằng, chính tình yêu của bà Đơrênan đã cảm hoá đợc anh Mốitình nồng nàn, sôi nổi nhng tội lỗi ấy đã đa đến một loạt biến cố trong cuộc đờicủa hai ngời Với sự tinh tế và nhạy cảm, Xtăngđan đã phân tích, phản ánh mộtcách tỉ mỉ và sâu sắc những diễn biến tâm lý, tình

cảm của hai tâm hồn, hai suy nghĩ trái ngợc nhau trong một tình yêu Bà Đơrênanvới tâm hồn ngây thơ, trong sáng, nhạy cảm, cha hề yêu và đợc yêu, sống giữa xãhội đồng tiền, lấy chồng do cha mẹ thu xếp, do sự tính toán lợi hại về gia tài nênkhi gặp đợc Juyliêng bà đã yêu anh bằng một tình yêu thật trong trắng Thậm chíkhi bà đã yêu Juyliêng mà bà còn bỡ ngỡ tự hỏi : " Ta có tình yêu chăng ?

Ta cha hề cảm thấy đối với chồng ta cái thứ điên cuồng u uất đó là do ta khôngthể nào rứt tâm trí ra khỏi chàng Juyliêng đợc " Có những lúc, bổn phận thứctỉnh, bà rất day dứt, đau khổ vì tội lỗi, nhân phẩm của mình nhng tình yêu nồngnàn cùng nỗi lo sợ mất anh đã chiến thắng tất cả Còn Juyliêng, trong tình yêuvới bà Đơrênan, lúc đầu, anh xem việc chinh phục bà nh " một bổn phận " Anh

đã dùng trí tuệ, sự khôn khéo của mình để tính toán, vạch kế hoạch chinh phụctình nhân Mỗi lần dành đợc một chiến thắng nào đó về tình cảm, anh lại sung s-ớng vì chiến thắng, vì tài trí của mình chứ không chỉ vì hạnh phúc đợc yêu Mặc

dù vậy cũng có những lúc tình yêu ngây thơ, chân thật của ngời phụ nữ hiền dịu

ấy đã làm anh quên chiến thuật và chỉ có lúc ấy mới cảm thấy hạnh phúc đợc làchính mình Với khả năng phân tích tâm lý xuất sắc, Xtăngđan đã luồn lách sâuvào những ý nghĩ, những biến thái tâm hồn của nhân vật để làm nổi rõ lên tínhcách và tình cảm của mỗi ngời Ông đã biểu lộ sự cảm thông, thấu hiểu đối vớimột ngời phụ nữ trong sáng vừa yêu tha thiết vừa đấu tranh, day dứt, đau khổ vìtội lỗi của mình Bà Đơrênan vừa hạnh phúc với mối tình nồng nàn, mới lạ cùngJuyliêng, vừa lo sợ mất anh có lúc lại vừa dằn vặt vì bổn phận Juyliêng Xoren thìcũng lần đầu tiên đợc yêu, lại đợc yêu bởi một ngời phụ nữ xinh đẹp, sang trọng,anh rất bỡ ngỡ, sung sớng nhng vì những tính toán, những nghi ngờ đối phó tronglòng đã làm cho anh phải khó nhọc vạch kế hoạch và gợng gạo trong tình cảmcủa mình Anh luôn cố găng xen thủ đoạn chinh phục vào tình yêu với bà

Đơrênan để rồi rất ít khi anh đợc hởng thực sự cái hạnh phúc yêu đơng của mình

Xtăngđan đã khéo léo khám phá, phản ánh từng cung bậc tình cảm, cảm xúc củanhân vật qua từng tình huống diễn ra.

Tình yêu giữa bà Đơrênan và Juyliêng là trong sáng, nồng nàn, đẹp đẽ

nh-ng nói cho cùnh-ng đó cũnh-ng là một truyện nh-ngoại tình Và, tình thế của hai nh-ngời đợc

đẩy lên đến đỉnh điểm khi ông Đơrênan nhận đợc lá th nặc danh tố cáo việcngoại tình của bà vợ ông với anh chàng gia s trẻ Bức th đó là sản phẩm của ôngValơnô- Giám đốc viện tế bần - sau khi đợc chị hầu phòng của bà Đơrênan "mách cho biết những điều hết sức cay đắng nhục nhã cho lòg tự ái của ông " Ng-

ời đàn bà xinh đẹp, sang trọng nhất địa phơng đã lạnh nhạt với những

săn đón trong sáu năm trời của ông ấy " Vừa mới lấy một thằng nhãi thợ thuyềngiả dạng gia s làm tình nhân " Điều đó thật khó chấp nhận Vậy là, " Ngay chiềuhôm đó, ông Đơrênan nhận đợc từ trên phố gửi về một bức th nặc danh dàimách cho ông biết rất tỉ mỉ chi tiết những chuyện xảy ra ở nhà ông Juyliêng thấy

ông tái mặt khi đọc bức th đó và đa mắt nhìn anh một cách hung ác Xtăngđan

đã đặt tình yêu của Juyliêng và bà Đơrênan, đặt cả ba ngời trớc một thử thách,một tình huống thắt nút, buộc mỗi ngời phải tìm cách giải quyết nó Bức th nặcdanh ấy đã làm thay đổi, chấn động cuộc sống của cả ba ngời Ông Đơrênan cảmthấy khủng hoảng thật sự " Từ lúc mở bức th nặc danh, đời sống của ông thậtkinh khủng Cha có lần nào ông rối loạn đến nh thế " Ông tự đặt ra bao câuhỏi, xem xét vấn đề từ đủ các khía cạnh nhng vẫn không tìm ra đợc câu trả lời.Xtăngđan đã dành gần một chơng để diễn tả tâm lý và những đoạn độc thoại dàicủa ông Đơrênan Còn Juyliêng và bà Đơrênan, tình thế của hai ngời thật gaycấn, tình yêu, cuộc sống của họ đang bị đe doạ nghiêm trọng, buộc mỗi ngời phảibình tĩnh tìm cách giải quyết Chỉ cần một sơ suất nhỏ trong trờng hợp này thôicũng sẽ dẫn đến một hậu quả khó lờng và chính trong hoàn cảnh nguy cấp ấy,tính cách, tài trí, bản lĩnh mỗi ngời đã đợc bộc lộ rõ nét Bà Đơrênan vốn là mộtphụ nữ yếu đuối, ngây thơ đến thế mà lúc này bỗng trở nên mạnh mẽ, bản lĩnh

đến lạ kỳ Có lẽ đó là nhờ vào sức mạnh tình yêu mà bà dành cho Juyliêng Trong

đầu bà Đơrênan lúc này chỉ có một ý nghĩ, bằng mọi giá phải bảo vệ tình yêu củamình đối với Juyliêng Bà đã viết cho Juyliêng " Đối với mắt tôi, dù đem tínhmạng để trả giá những ngày hạnh phúc mà tôi vừa đợc sống trong cánh tay mình,cũng cha có ý nghĩa gì." Bà đã vạch kế hoạch tất cả mọi chuyện, từ việc chắpchữ một bức th nặc danh giả mạo đến cuộc nói chuyện với ông Đơrênan và cả cáitín hiệu thông báo kết quả kế hoạch của bà với Juyliêng Thật không ngờ tronglúc này, bà lại có thể làm đợc những việc nh vậy Bà đón lấy bức th giả mạo từJuyliêng " với một vẻ dản dị và gan dạ bình tĩnh làm cho anh phát sợ " Bà chuẩn

bị tinh thần cho cuộc nói chuyện với chồng " Bà tìm đợc sự bình tĩnh nh nhờphép lạ kỳ diệu" Khi nói chuyện với ông chồng đang khốn khổ vì nghi ngờ, ghentuông và tức giận Bà giữ đợc" một vẻ bình tĩnh không suy suyển trong suốt cuộc

đàm thoại nặng nề", vì " Nó có tác dụng quyết định khả năng còn đợc sốngchung dới một mái nhà với Juyliêng" " Bao nhiêu lời lẽ lăng nhục mà ông nóivới bà, bà đều trơ trơ không chút chạnh lòng, bà không nghe, khi đó bà nghĩ đến

Juyliêng" Mà khi đã đánh lừa đợc ông chồng, chuyển hớng nghi ngờ của ôngsang Valơnô, bà " chạy

thoăn thoắt leo hết một trăm hai mơi bậc thang lên chuồng chim bồ câu để làmtín hiệu, báo kết quả tốt lành cho Juyliêng biết Lúc này bà là ngời đàn bà sung s-ớng nhất" Một tình yêu tha thiết đến nhờng nào mới có thể mang đến một trí tuệ

và một sức mạnh đến thế cho một ngời đàn bà vốn yếu đuối, dịu hiền và thànhthật Juyliêng Xoren cũng phải khâm phục sự khôn khéo của bà

Cuộc đời của Juyliêng Xoren gắn với tình yêu của hai ngời phụ nữ Khi ởVerie chàng chinh phục và đợc đáp lại một mối tình nồng nàn với bà Đơrênan.Lên Pari chàng lại bị cuốn vào mối tình với nàng Matinđơ kiêu hãnh con gái hầutớc Đơla Môlơ Và một tình huống thắt nút cuối cùng của tác phẩm, đẩy cốttruyện tâm lý lên đến đỉnh điểm, đặt nhân vật vào một tình thế thử thách buộcphải bộc lộ chính mình đã đợc Xtăngđan thể hiện rất tài tình Trong khi Juyliêng

đang sung sớng, thoả mãn vì sắp đạt đợc tham vọng về danh lợi, địa vị, sắp đợclàm con rể hầu tớc Đơla Môlơ thì bà Đơrênan viết th tố cáo anh với hầu tớc Đâyquả là một thử thách lớn đối với Juy liêng, một tình huống đặt Juliêng, Matinđơ

và bà Đơrênan vào một mâu thuẫn không thể dung hoà đợc, một nốt thắt của cốttruyện buộc phải có một cách giải quyết, một cách mở nút hợp lý, phản ánh đúngthực tế khách quan xã hội Phải công nhận Xtăngđan là một nhà tiểu thuyết tâm

lý bậc thầy, đã phê phán thực tế xã hội qua diễn biến tâm lý, tính cách và số phậncủa nhân vật

Thời gian ở Pari, làm th ký cho hầu tớc Đơla Môlơ là thời gian Juyliêngthực sự nỗ lực làm việc, thể hiện khả năng, trí tuệ của mình Anh đã làm đợc việcnên đợc hầu tớc tin tởng, quý trọng, đợc Matinđơ yêu Mặt khác, để tìm một chỗ

đứng trong xã hội thợng lu quý tộc Pari, Juyliêng đã cố gắng học hỏi, phải tínhtoán, cân nhắc rất nhiều trong lối sống, trong hành động, lời nói hằng ngày Anhluôn ý thức rõ mục đích, lý tởng và quan niệm sống của mình Sau bao nhiêu khókhăn, nỗ lực, cố gắng, với tài trí sẵn có, với sự khôn khéo và cả lòng kiêu hãnh, tựtrọng trong anh, Juyliêng đã gần nh đạt đợc tham vọng, đi đến đỉnh cao của danhvọng, địa vị và hạnh phúc Tiểu th Matinđơ yêu anh tha thiết, nàng đã đấu tranhvới bố - hầu tớc Đơla Môlơ - để đợc làm vợ anh Hầu tớc lúc đầu phản đối nhngrồi cũng đành chấp thuận Để nâng anh lên ngang tầm với con gái mình hoặc ít racũng không quá chênh lệch, hầu tớc đã tạo dựng cho anh một dòng dõi và mộtchức vụ vẻ vang Juyliêng Xoren biến thành ông Juyliêng đơla Vécnê, từ một anh

th ký quèn trở thành một chàng trung uý của trung đoàn kỵ binh và là một chànghiệp sỹ cỡi con ngựa đẹp nhất xứ Andat, mặc những bộ quân phục đợc trau chuốt

nh một vị đại lãnh chúa, đợc mọi

ngời nể phục Có thể nói, gần nh anh đã thoả mãn đợc tham vọng của mình Anhsay sa trong sung sớng và hạnh phúc khi nghĩ đến tơng lai rộng mở phía trớc.Chính giữa lúc ấy thì anh nhận đợc lá th Matinđơ báo cho anh biết hầu tớc đã huỷ

bỏ chuyện hôn nhân vì ngài vừa nhận đợc bức th tố cáo anh của bà Đơrênan Bức

th tố cáo anh quyến rũ ngời phụ nữ giàu có chỉ để thực hiện mục tiêu sử dụng tài

sản của ngời đó Hầu tớc quyết định không bao giờ gả con gái cho anh và sẽ choanh một vạn Livơrơ lợi tức hàng năm nếu anh rời khỏi nớc Pháp đi xa biệt xứ.Bỗng dng tất cả cơ đồ sụp đổ tan tành nh vậy, chàng Juyliêng của chúng ta sẽ xử

sự nh thế nào trong tình huống này?

Có ý kiến cho rằng, nếu là ngời " khôn ngoan", Juyliêng sẽ nhận điều kiệncủa hầu tớc Đơla Môlơ, rời khỏi nớc Pháp với " một vạn Livơrơ lợi tức hàngnăm" Nhng anh đã không làm nh vậy Xtăngđan đã triển khai cốt truyện hợp vớilôgic tâm lý, tính cách của nhân vật chính Juyliêng không hề có ý định khai thácquan hệ tình yêu với Matinđơ để mu cầu danh lợi Nên, ngay khi biết tin anh đãgiã biệt Matinđơ và lên đờng về Verie Anh đã bắn bà Đơrênan ngay trong nhàthờ Đây có thể coi là một hành động bột phát nhng không thể không có Đó làcách duy nhất để chấm dứt sự phân đôi, kết thúc cuộc sống hai mặt của anh Anhkhông thể cứ sống mãi với một bộ mặt giả, phải trở về với bản chất thực sự củamình Anh mang trong ngời dòng máu của tầng lớp nông dân, anh phải trở về

đúng vị trí của mình Con ngời tham vọng trong anh đã chết, những gì vay mợnrời khỏi anh, anh sống những ngày cuối cùng trong tù với một tâm hồn thanhthản và với con ngời thực của anh

Đó là những tình huống thắt nút đã đẩy cốt truyện tâm lý lên đến đỉnh

điểm Trớc những tình huống éo le nh vậy, mỗi nhân vật có một cuộc đấu tranhvới chính bản thân mình để tìm cách giải quyết Và việc nhân vật giải quyết,hành động, suy nghĩ nh thế nào trớc tình huống đến với mình đã thể hiện tínhcách, tâm lý mỗi ngời

2.2.2 Tình huống tự nhận thức

Tự nhận thức là một dạng tình huống đợc Xtăngđan sử dụng khá nhiềutrong tiểu thuyết " Đỏ và Đen" Đó là những tình huống nhà văn đặt nhân vật củamình vào, buộc nhân vật nhận thức hoàn cảnh và bộc lộ suy nghĩ, tính cách củamình

Juyliêng đợc Valơnô mời đến dự tiệc Anh đã đợc chứng kiến tất cả cái xahoa lố lăng của nhà tên giám đốc viện tế bần " Ngời ta đa anh đi xem nhà Tất cảmọi thứ đều lộng lẫy và mới toanh, và ngời ta cho anh biết giá tiền của

mỗi thứ đồ đạc Nhng Juyliêng thấy có cái gì đê tiện và sặc mùi tiền ăn cắp".Khách mời toàn là quan chức và những kẻ giàu có thuộc phái tự do Khi ngời nhàlên bẩm đến giờ ăn thì Juyliêng " đã bực lắm rồi, lại chợt nghĩ rằng bên kia tờng

vách buồng ăn có những kẻ khốn khổ bị giam cầm, có lẽ ngời ta đã xà xẻo vào

miếng thịt khẩu phần của họ để mua sắm tất cả cái xa hoa lố lăng kia " Anh tựnhủ " Có lẽ bây giờ họ đơng đói, ( ) cổ họng anh thắt lại, anh không tài nào ăn

đợc và hầu nh nói cũng nghẹn lời " Và khi nghe ông Valơnô khoe là đã " khoámiệng những quân ăn mày ấy lại " không cho họ hát trong lúc bọn chúng ăn tiệcthì Juyliêng không cầm lòng đợc nữa " Anh chỉ mới có đợc những phong cách,

mà cha có đợc trái tim của nghề nghiệp anh Mặc dù tất cả sự xảo quyệt luônluôn đợc rèn luyện của anh, anh cảm thấy một giọt nớc mắt lớn chảy ròng ròngtrên má " Sự mủi lòng của anh là lạc điệu giữa đám khách khứa nhà Valơnô Lúcnày lơng tâm của anh đã tự nhận thức đợc một điều : " Đấy là cái nền phú quý

bẩn thỉu mày sẽ đạt tới, và mày chỉ đợc hởng với điều kiện đó và những đồng bạn

đó ! Có lẽ mày sẽ có đợc một việc làm lơng bổng hai vạn quan nhng trong khimày ăn no nê thịt, mày phải ngăn cản kẻ tù nhân tội nghiệp không đợc hát, mày

sẽ thiết tiệc bằng tiền ăn cắp vào khẩu phần khốn khổ của họ và trong khi mày ăntiệc, thì họ phải đau khổ hơn lên ! " Vừa ra về anh đã kêu lên " Quân đê tiện ! "( ) " Dù họ có cho ta một nửa những của họ ăn cắp, ta cũng chẳng thèm sốngchung với họ Thế nào rồi cũng có ngày ta sẽ lộ chân tớng, ta sẽ không thể nàokìm giữ để khỏi biểu lộ lòng khinh bỉ của ta đốivới họ "

Nh vậy, ta có thể thấy Juyliêng có tham vọng rất lớn nhng anh không phải

là ngời chịu luồn cúi kẻ có thế lực để tiến thân, không phải là kẻ mu tiến thânbằng bất cứ giá nào Chàng thanh niên ấy muốn tiến thân trong xã hội T sản -Quý tộc mà lại không muốn thích ứng với khẩu vị của nó Anh vẫn mang bảnchất của một kẻ thơng ngời, có lơng tâm trong cuộc sống

Một tình huống tự nhận thức rất quan trọng nữa của Juyliêng là tình huốnganh đứng trợc toà án xử tội mình

Sau hành động bắn bà Đơrênan, Juyliêng phải vào tù, nhng hơn lúc nào hếttrong cả cuộc đời anh, những ngày ngồi tù lại chính là những ngày anh đợc yêntâm, thoải mái, nếu không gọi là hạnh phúc nhất của anh Chính trong nhữngngày th thái ấy anh đã có dịp duyệt lại cả cuộc đời mình và tỉnh hẳn giấc mộngcông danh phú quý Anh thấm thía hơn lúc nào hết cái sự thật ghê tởm của đờisống xã hội T sản - Quý tộc Vì vậy mà Juyliêng đã thản nhiên và nhất quyết

khớc từ mọi cuộc chạy chọt của Matinđơ, của bà Đơrênan, của bạn anh là Fukê

để cứu anh khỏi chết Anh đã ra trớc toà án nghiễm nhiên với t thế của một thanhniên xuất thân từ thanh niên lao động đứng lên tố cáo xã hội Anh đã dõng dạc tốcáo xã hội :

" Tha các ngài, tôi không có vinh dự đứng trong giai cấp của các ngài,các ngài nhìn thấy ở tôi một nông dân nổi loạn chống lại cái số phận thấp kémcủa mình ( ) Dù tội của tôi có nhẹ hơn chăng nữa, tôi trông thấy những ngờikhông thèm đoái hoài đến những cái có thể đáng thơng hại trong tuổi thanh niêncủa tôi, chỉ lăm lăm muốn qua tôi mà trừng trị và làm nản lòng đến muôn thủacác tầng lớp thanh niên sinh trởng trong một giai cấp thấp kém và có sự may mắn

đợc tiếp thu một nền giáo dục tốt, và sự táo bạo dám chen chân vào cái mà sựkiêu hãnh của những kẻ giàu mệnh danh là xã hội ( ) Thực tế, tôi không đợc xửphán bởi những ngời cùng đẳng cấp với tôi "

Đến lúc này, Juyliêng đã nhận thức đợc số phận tất yếu của anh và bảnchất của xã hội anh đang sống Juyliêng có ý thức rõ rằng, toà án, với gã t sảnValơnô ở đầu hàng thụ phẩm, xử anh chẳng hẳn vì cái tội thực tế anh đã làm, mà

là vì anh đã giám vợt quá giới hạn phân chia giữa những ngời thanh niên bình dân

nh anh với xã hội thợng lu, anh cố chen chân vào cái thể giới mà nah không cóquyền tham gia Vì thế, sau khi dặn dò Fukê cặn kẽ mọi điều về Matinđơ, về bà

Đơrênan và về mình, anh đã ung dung bớc lên máy chém

2.2.3 Tình huống ngẫu nhiên tình cờ.

Khảo sát tác phẩm chúng tôi thấy, trong " Đỏ và Đen ", Xtăngđan đã xâydựng khá nhiều tình huống ngẫu nhiên tình cờ Nh tình huống Juyliêng tình cờnhìn thấy mảnh báo có tin " Chi tiết cuộc hành hình và những giây phút cuốicùng của Luy Jăngren "; Tình huống Juyliêng tình cờ gặp lại bà Đơrênan ởtrong nhà thờ ở Bơdăngxông v.v

Chơng 3

Nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật qua hình dáng,

hành động của nhân vật

1 Thể hiện tâm lý nhân vật qua hình dáng bên ngoài

Nh ta biết, nhân vật văn học chỉ xuất hiện qua sự trần thuật, miêu tả bằngphơng diện nghệ thuật Các phơng thức thể hiện nhân vật hết sức đa dạng, việcmiêu tả ngoại hình nhân vật cũng là một yếu tố đợc các nhà văn chú ý giacôngkhi xây dựng nhân vật.mỗi nhân vật có một ngoại hình riêng không thể hoàlẫn đợc

Ngoại hình nhân vật là một yếu tố khá quan trọng trong việc thể hiên tâm

lý của nhân vật

Sách'' Thuật ngữ nghiên cứu văn học"(Lê Bá Hán (chủ biên),Nguyễn KhắcPhi,Hoàng Ngọc Hiến- ĐHSP Vinh -khoa văn, 1974)nêu khái niệm: Ngoại hìnhnhân vật là'' Diện mạo ,hình dáng bên ngoài, y phục của nhân vật Tuyệt đại bộphận nhân vật vật có ngoại hình

Tuỳ từng nhân vật, từng tác phẩm, phong cách và phơng pháp sáng tác,ngoại hình nhân vật đợc nhà văn thể hiện bằng nhiều cách : Trực tiếp khắc hoạqua ngôn ngữ tác giả, hoặc gián tiếp thể hiện qua ngôn ngữ, cái nhìn của nhân vậtkhác trong tác phẩm, tập trung miêu tả trong một đoạn văn hay giới thiệu rải rác,xen kẽ qua dòng cốt truyện, khắc hoạ khái quát toàn thân hoặc lựa chọn và tô

đậm một hay những đặc điểm nổi bật nhất

Dù sử dụng cách nào, miêu tả ngoại hình phải tuân thủ hai nguyên tắc :

- Giúp ngời đọc hình dung đợc rõ ràng chân dung nhân vật

Qua ngoại hình, nhân vật hiện lên cụ thể, nhanh chóng trớc mắt ngời đọc

- Bộc lộ nội tâm, tính cách của nhân vật

Qua miêu tả ngoại hình, nhà văn còn có thể biểu lộ thái độ của mình đốivới nhân vật".

Xtăngđan đã nhận thức đợc rất rõ điều này Ông sáng tác với chủ trơngngắn gọn, chính xác cho nên ông không miêu tả dài dòng mà chỉ với vài nét ngắngọn ông đã vẽ lên trớc mắt ngời đọc những nét chính của ngoại hình nhân vật

Hơn nữa, những nét vẽ ấy còn làm cho ngời đọc cảm nhận đợc phần nào vềtâm lý, tính cách nhân vật

Dáng vẻ xinh xắn, mỏng manh của Juyliêng khiến anh trở nên lạc lõng cô

độc giữa bố và anh trai cũng nh với những ngời nông dân lao động quanh anh

Điều đó hứa hẹn một tính cách, một suy nghĩ và cách sống khác biệt với môi ờng sống xung quanh anh Điều đó hứa hẹn một tính cách, một suy nghĩ và cáchsống khác biệt với môi trờng sống xung quanh anh Tác giả miêu tả JuyliêngXoren : " Anh ta là một chàng thanh niên nhỏ nhắn, khoảng mời tám, mời chíntuổi, vẻ ngoài yếu ớt, nét mặt không đều đặn nhng thanh tú, và mũi mỏ diều Đôimắt to đen lánh, những lúc yên lặng biểu lộ sự suy nghĩ và lòng nồng nhiệt, lúcnày đâyđơng long lên một vẻ căm hờn hết sức dữ dội Tóc màu hạt dẻ sẫm, mọcrất thấp làm cho anh có một cái trán bé tí, và những lúc nổi dận có một vẻ mặt rấtdữ tợn Trong vô vàn các lọai tớng mạo, có lẽ không có một loại tớng mạo nào cómột vẻ đặc biệt rõ rệt hơn Một thân hình thon thả và cân đối biểu hiện vẻ nhẹnhàng hơn là sức mạnh ( ) Bị tất cả mọi ngời trong nhà khinh rẻ, anh thù ghétcả hai anh và bố " ( Trang 82 - Quyển 1 )

tr-Tác giả đã miêu tả ngoại hình của Juyliêng một cách chi tiết, tỉ mỉ để ngời

đọc hình dung đợc hình ảnh của anh và thấy đợc sự khác biệt của Juyliêng giữanhững thanh niên nông thôn cao lớn, vạm vỡ, rắn rỏi Dáng ngời, nét mặt, ánhmắt của anh cũng phần nào thể hiện tâm tính, suy nghĩ, cá tính của anh Đó làmột con ngời đặc biệt với một đời sống nội tâm phong phú

Vẻ ngoài của anh có vẻ manh mai yếu đuối, nhng trong lòng chàng thanhniên mời chín tuổi ấy lại sôi sục một nghị lực lớn lao, đó là sức mạnh của đầu ócmẫn tuệ, của tính cách kiêu hãnh và tâm hồn nhạy cảm Con ngời bé nhỏ ở cuốibậc thang xã hội ấy cảm thấy mình có khả năng làm những việc vĩ đại và v ợt lêntrên lũ ngơì giàu sang Trí tởng tợng mãnh liệt nâng Juyliêng cao hơn môi trờngxung quanh, hơn những gã quý tộc, t sản chỉ có khả năng mơ ớc một chuyệnthăng thởng, một món lời, một đồ mua sắm mới Là một tính cách bất thờng,Juyliêng đối lập với bố và anh trai, đối lập cả với bọn Đơrênan, Valơnô "khônngoan", thấp kém Anh đã " muốn bật cời và sững cả ngời " khi Đơrênan trớc sựgiận dữ của ngời gia s bị xúc phạm, đau khổ xin tăng lơng cho anh " Kể từ ngàykia, mồng một đầu tháng " Tất cả niềm phẫn nộ của Juyliêng biến mất vì kinhngạc " Mình khinh con vật này nh vậy mà cha đủ Có lẽ đây là cách tạ lỗi lớnnhất mà một tâm hồn thấp hèn đến thế có thể thực hiện " Trí tuệ,

tâm hồn của Juyliêng đã nâng anh lên cao hơn vợt qua những kẻ giàu sang xungquanh anh

Ngời ta thờng nói " đôi mắt là cửa sổ của tâm hồn ", thần thái của đôi mắtphản chiếu tâm trạng của con ngời Trong khi miêu tả ngoại hình nhân vật,Xtăngđan đã đặc biệt chú ý mô tả ánh mắt và nét mặt của nhân vật

Juyliêng có " đôi mắt rất dịu dàng "," đôi mắt đen to " Chứng tỏ một tâmhồn nhạy cảm và một trí óc thông minh

Để miêu tả những vận động, những biến chuyển trong tâm lý nhân vật,Xtăngđan đã ghi hình lại những sắc thái, những trạng thái khác nhau của ánh mắtmỗi ngời trong những hoàn cảnh, những tình huống truyện

Juyliêng Xoren đợc đặc tả rất nhiều về đôi mắt : " Đôi mắt đẹp, biểu lộmột tâm hồn rất nồng nàn " (Trang 122 - Quyển 1), " ngọn lửa che dấu vụng về

nó bừng sáng trong đôi mắt anh " ( Trang 126 - Quyển 1 ), " Đôi mắt biểu lộ lòngkhinh bỉ tột độ " ( Trang - Quyển 1 ), " Juyliêng trả lời với vẻ mặt biểu lộ lòngkhinh bỉ hết sức lộ liễu và con mắt bừng cháy " ( Trang 100 - Quyển 2 ); " đôimắt anh biểu lộ ngọn lửa nồng của lơng tâm và sự khinh bỉ những lời phê phánhão huyền của thiên hạ " ( Trang 105 - Quyển 2 ); " Cái vẻ lầm lầm và lạnh lẽocủa những khoé mắt anh một vẻ mỉa mai chua chát " ( Trang 141 - Quyển 2 ) ;

" Lúc đó con mắt của Juyliêng thật dữ dội " ( Trang 150 - Quyển 2 ) Qua sựphản chiếu của đôi mắt chúng ta thấy đợc phản ứng tâm lý của Juyliêng Anh làmột cá tính đặc biệt với một tình cảm đợc biểu lộ mãnh liệt Matinđơ cũng là mộtcô gái đầy cá tính, vì thế Xtăngđan cũng rất chú ý miêu tả những phản ứng tâm lýcủa cô biểu lộ qua đôi mắt tuyệt đẹp : " Đôi mắt rất đẹp kia, nó biểu lộ một nỗichán chờng cực độ và tệ hơn nữa, nỗi vô hy vọng tìm đợc sinh thú " ( Trang 85 -Quyển 2 ) , " Mắt cô đổi từ vẻ buồn rầu ra vẻ tức giận " ( Trang 98 - Quyển 2 ); "Mắt vui mừng ngời sáng " , " Cái nhìn của cô đơng rất tinh quái, lại trở lại tất cảcái vẻ kiêu kỳ điềm tĩnh của một bức chân dung cổ kinh của gia đình " ( Trang

- Quyển 2 ) Matinđơ là một cô tiểu th có cá tính mạnh mẽ, một trí tuệ thôngminh, một tâm hồn kiêu hãnh, tình cảm phức tạp - rất chán ghét cái giả dối, nhàmchán của xã hội thợng lu nhng vẫn luôn ý thức về danh phận và địa vị của mình

Cuộc đời Juyliêng Xoren gắn với tình yêu của hai ngời phụ nữ tronghai bớc đờng đời của anh Đó là hai ngời phụ nữ đẹp, có địa vị và cùng rất yêuanh nhng tính cách lại gần nh trái ngợc nhau Chính vì vậy, khi miêu tả ánh mắt,nét mặt của hai ngời, Xtăngđan đã cố gắng khắc hoạ sự khác biệt đó

về tâm lý thể hiện qua ngoại hình

Nếu ấn tợng đầu tiên của Juyliêng về bà Đơrênan là một khuôn mặt hiềnlành, u nhã thì đối với Matinđơ lại có " nét mặt nghiêm khắc, kiêu kỳ và gần có

vẻ nh đàn ông " Cả bà Đơrênan và bà Matinđơ đều có đôi mắt rất đẹp nhng đôimắt của Matinđơ báo hiệu một tâm hồn hết sức lạnh lùng ", và " Về sau, Juyliêngthấy đôi mắt đó biểu lộ vẻ chán chờng của kẻ lạnh lùng quan sát nhng vẫn nhớbổn phận phải oai vệ " Ngoài ra, đôi mắt của Matinđơ " chốc chốc lại ngời sánglên chính là nhờ ở ngọn lửa của trí thông tuệ đột xuất" Còn " Khi mắt của bà

Đơrênan long lanh thì lại vì ngọn lửa của những tâm linh nhiệt liệt hay vì hiệuqủa của một nỗi bất bình hào hiệp khi nghe kể chuyện một hành vi độc ác nào"

2 Thể hiện tâm lý nhân vật qua hành động, việc làm :

Hành động nhân vật là " những việc làm cụ thể của nhân vật trong quan hệứng xử với các nhân vật khác nhau của cuộc sống Hành động của nhân vậtkhông chỉ là yếu tố cần thiết để bộc lộ tính cách mà còn là yếu tố không thể thiếuthúc đẩy sự diễn biến của cốt truyện trong tác phẩm."

( "Lý luận văn học " - Hà Minh Đức ( chủ biên ) NXB Giáo Dục, 1995 )Hành động nhân vật đợc nhà văn thể hiện bằng nhiều cách : Kể lại việclàm của nhân vật hoặc dựng lên cụ thể nhân vật đang hành động qua biện phápmiêu tả, ngay một lúc dùng nội tâm để lý giải hành động và sử dụng hành động

để làm sáng tỏ nội tâm

Trong cuộc sống, hành động là hình thức quan trong nhất để bộc lộ phẩmchất, t cách, tâm lý, t tởng của con ngời Vì vậy trong văn học, hành động nhânvật là cơ sở quan trọng nhất để thể hiện tính cách, tâm lý nhân vật Xtăngđan đãmiêu tả những hành động của các nhân vật trong tiểu thuyết để làm lộ ra bứctranh tâm lý tinh tế, phức tạp của họ

Juyliêng khi lần đầu bớc vào gia đình Đơrênan, anh bỡ ngỡ trớc mọi thứ.Anh cảm sắc đẹp bà Đơrênan và để chứng tỏ ta đây không hèn nhát, quê mùa,mong gây ấn tợng và giảm bớt lòng khinh bỉ mà anh chắc là ngời đàn bà đẹp trớcmắt anh đã có đối với mình, anh đã có một hành động táo bạo : " Anh dám cầmtay bà Đơrênan và đa lên môi" Hành động của Juyliêng lần đầu tiên nắm tay bà

Đơrênan ở thôn quê cũng là một hành động đầy cố gắng: " Anh đa bàn tay ra vàcầm lấy bàn tay bà Đơrênan, bà vội rút ngay tay về Juyliêng, cũng chẳng hiểumình đơng làm gì, lại nắm lấy tay bà lần nữa Mặc dầu chính anh

đơng hết sức cảm động, anh ngạc nhiên thấy sự lạnh lẽo băng giá của bàn tay anhnắm, anh siết chặt bàn tay đó với một sức mạnh run bần bật " Anh đã hành độngkhông phải vì tình cảm mà vì lòng kiêu ngạo, vì những ám ảnh muốn làm một cáigì đó vợt khỏi thân phận mình Rồi sau nay, ở nhà hầu tớc Đơla Môlơ, khiJuyliêng nhận đợc th hẹn lên phòng nàng lúc một giờ đêm của Matinđơ, anh tin

đó là một trò đùa ác ý hoặc một âm mu hãm hại mình nên đã sắp xếp để ra đi.Nhng sau đó, sợ Matinđơ thật lòng và cho mình là đồ hèn nhát, Juyliêng bănkhoăn mãi và rồi quyết định nửa đêm hôm đó sẽ lên phòng Matin, mặc dù tronglòng vẫn đầy nghi ngờ, lo lắng Hành động mạo hiểm đó của Juyliêng đã chứng

tỏ sự nỗ lực, cố gắng của anh để khẳng định mình Qua những hành động trêncủa Juyliêng, có thể thấy anh là một con ngời đầy nghị lực, luôn cố gắng hết sứcmình để khẳng định bản thân, để những kẻ khác không thể khinh thờng mình.Xtăngđan đã khéo léo dẫn dắt để qua mỗi hành động, diễn biến nội tâm của nhânvật đợc khắc hoạ rõ nét

Juyliêng Xoren là một nhân vật tính cách đặc biệt : Thông minh, nhạycảm nhng thế giới nội tâm của anh rất phức tạp Anh luôn luôn tính toán và tự đề

ra những mu mô giảo quyệt, luôn nghi ngờ mọi ngời xung quanh nên rất ít khidám sống thật với lòng mình Anh là một kẻ lạc loài giữa môi trờng sống, hoàncảnh xã hội quanh mình nên anh luôn phải tỉnh táo đề phòng mọi tình huống, anhxem mọi ngời đều là kẻ thù của mình Chính vì diễn biến nội tâm phức tạp nh vậy