Nghệ thuật thể hiện tâm lí nhân vật của r tagore trong tiểu thuyết đắm thuyền

Tuy nhiên, do yêu cầu của đề tài, khái niệm tình huống mà chúngtôi đa ra đây có thể xem nh một sự định hớng cần thiết để đi vào tìm hiểu cụ thể tình huống ngẫu nhiên với việc thể hiện tâ

Phần nội dung

Chơng 1: Tạo dựng những tình huống ngẫu nhiên

1.1 Giới thuyết khái niệm

ở đây chúng tôi không có ý định xây dựng hay bàn về khái niệm tìnhhuống Tuy nhiên, do yêu cầu của đề tài, khái niệm tình huống mà chúngtôi đa ra đây có thể xem nh một sự định hớng cần thiết để đi vào tìm hiểu

cụ thể tình huống ngẫu nhiên với việc thể hiện tâm lý nhân vật trong “ĐắmThuyền” của R.tagare

Tìm hiểu các dạng thức tình huống đặt ra trong sáng tác là một côngviệc cần thiết trong quá trình tìm hiểu phong cách nghệ thuật của một nhàvăn Bởi từ lâu vai trò của tình huống đợc các nhà nghiên cứu các nhà văn

đánh giá cao Nguyễn Minh CHâu tiếng Việt: Đôi khi ngời ta nghĩ ra đợcmột cái tình thế xảy ra câu chuyện thật hay và thế là coi nh xong một nửa

“cơ thể” nó không cần đến những mâu thuẫn gay gắt nh kịch Nhng nó làcái cơ chắc chắn, hết sức cụ thể và mang tính riêng, ở đó cốt truyện và nhânvật nơng tựa vào nhau để thực hiện đắc lực tất cả ý định của tác giả.[14:257] Và cs thể nói, tình huống không cần đến những mâu thuẫn gaygắt nh kịch, nhng đó là cái cơ chắn chắn, hết sức cụ thể và mang tính riêng

ậ đó cốt truyện và nhân vật nơng tựa vào nhau để thực hiện đắc lực tất cả ý

định của tác giả Tuy đóng vai trò quan trọng nh vậy nhng trong phạm vi tàiliệu có thể bao quát đợc chúng tôi nhận thấy khái niệm tình huống ít đợc đềcập trong sách lý luận cũng nh các tài liệu nghiên cứu khác

Hiểu một cách khái quát nhất, TĐTV đa ra định nghĩa: “Tình huống

là sự diễn biến của tình hình về mặt cần phải đối phó” [24: 996] Song dớicái nhìn nghệ thuật khái niệm “Tình huống lại đợc hiểu trên một phơngdiện khác”

Trong “phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu”, Nxb KHXH ởtrong 123 Tác giả Tôn Phơng Lan có định nghĩa: “Tình huống là bối cảnh

đặc biệt mà tác giả tạo ra để triển khai cốt truyện để nhân vật hành độngsuy nghĩ” Trên cái nhìn khái quát về thuật ngữ “Tình huống”, Tôn PhơngLan đã thừa nhận vai trò quan trọng của việc tạo tình huống trong tác phẩm

tự sự, về vai trò của tình huống trong việc tạo dựng cốt truyện và xây dựng

hệ thống nhân vật Trên cơ sở tổng hợp đợc các tài liệu có đợc, chúng tôi

mạnh dạn lấy ý kiến của Tôn Phơng Lan làm cơ sở để tổng hợp, triển khaivấn đề.

Xuất phát từ quan niệm này chúng tôi nhận thấy tình huống truyện csvai trò đặc biệt quan trọng voứi việc tổ chức cốt truyện đặc biệt là cốttruyện đồng tâm bối , một trong những yêu cầu có tính quyết định đối vớiviệc tổ chức cốt truyện đồng tâm là phải tạo dựng đợc một tình huống đồngtâm là phải tạo dựng đợc một tình huống truyện bao truân làm điểm quýchiếu, kết tụ mọi hành động, suy nghĩ của các nhân vật trong tác phẩm Bởivậy, tình huống có vai trò đặc biệt, có tính chất bớc ngoặt để triển khai cốttruyện, tác động đến nhân vật nhằm bộc lộ tính cách, suy nghĩ, hành độnghoặc thay đổi số phận của nhân vật KHông những thế tình huóng là điểmtựa, là phơng tiện giúp nhà văn đào sâu vào tâm lý nhân vật khám phá mọingõ ngách sâu kín trong tâm hồn con ngời và trình bày quan điểm về đờisống dới dạng tẩm mĩ và những triết lý nhân sinh cao cả Đặc biệt, đối vớinhững tác phẩm thiên về sự thể hiện tâm lý nhân vật thì dờng nh yếu tố tìnhhuống không thể không có mặt Bởi lúc này, hành động của nhân vật không

đóng vai trò quan trọng, không còn kí điểm mẫu chốt trong việc tổ chức cốttruyện nữa và cũng không còn là mói quan tâm của nhà văn mà thay vào đó

là dòng suy nghĩ, xung đốt trong tâm lý nhân vật

T tởng của truyện vì thế mà đợc thể hiện rõ nét và xoay quanh cáctình huống ấy, các tình tiết cũng trở nên hấp dẫn Trong “Vợ nhặt” củamình, Kim Lân đã sáng tạo nên một tình huống truyện độc đáo đây là tìnhhuống vợ nhặt Anh cu Tràng “nhặt” đợc vợ Mà nào anh cũng có bánh bao,hấp dẫn gì: vừa nghèo, vừa xấu trai lại vừa là dân ngu c Vậy mà chị “Tầmphơ, tầm phào” mấy câu mà có vợ thoe về

tình huống truyện nh một nghịch lý, nó gây ngạc nhiên cho mọi ngờitrong xóm ngụ c, chi bởi cụ từ, mẹ Tràng và cho cả bản thân Tràng là kẻ đã

“nhặt ” đợc vợ nữa Chính ở tình huống “Vợ nhặt” này, các nhân vật có dịp

đợc bộc lộ tâm trạng, tính cách một cách sâu sắc: Bà cụ Từ vừa ngạc nhiên,vừa lo lắng: Tràng thì lo ít, vui nhiều, mới đầu cũng “chán” nhng sau đóchặc lỡi “mặc kệ”.Niềm vui ắt hẳn nỗi lo đến nỗi anh ta không hiểu tại sao

vợ lại buồn, mẹ lại khóc Tình huống truyện của kim Lân là tình huống đặtnhân vật bên bờ vực của sự sống và cái chết Nhng qua tâm trạng của cácnhân vật, nhất là Tràng và bà cụ Tứ Thấy ngời dân lao động tin ở sự sống,vẫn hy vọng ở tơng lai cùng khao khát một tổ ấm gia đình để đợc thơng yêu

nhau và cũng chia sẻ vui buồn, để có bổn phận với nhau và cùng có tráchnhiệm với đời.

Đối với tác phẩm tự sự, “sáng tạo tình huống ấy là vấn đề then chốt”(Nguyên Đăng Manh) Khác với Kim Lân, Nguyễn ái Quốc trong “Vihành” lại xây dựng một tình huống oái oăm, vừa vui, vừa tạo đợc hiệu quảchâm biến sau cay Đây là tình huống thầm kín: Đôi trai gái phaps trên tàu

điện ngầm đã nhầm lẫn tác giả với Khải Định Sự nhầm lẫn tuy có dụng ýsong không phải là vô lý Vì với ngời Tây, thật khó phân biệt đợc những bộmặt khác nhau của ngời da vàng Đối với họ vẫn cải mùi tẹt ấy”, vẫn đôimắt xếch ấy, vẫn cái mặt bủng nh vô chanh ấy có gì khác nhau Sự nhần lẫn

ấy khiến tác giả có thể nghe lỏm đợc cuộc trò chuyện thầm kín và tinh quáicủa đôi trai gái pháp và Khái Định Vậy là Khải Định không xuất hiệntrong tác phẩm mà chân dụng hắn lại đợc dựng lên hết sức cụ thế và ngộnghĩnh Cách lỗ bịch hoá trên vua bù nhìn nh thế giữ đợc tính khách quan:không phải Nguyễn ái Quốc – một ngời cộng sản cố tình ma sát Khải

Định nh một kẻ thù giai cấp Đây là ngời Pháp họ nghĩ và nói về hắn đấychứ

Nh vậy, việc tạo tình huống có ý nghĩa quan trọng trong việc tổ chứccốt truyện và nhân vật trong tác phẩm Nói khác đi, chính trong tình huốngtruyện tâm lý nhân vật đợc khai thác ở nhiều chiều kích với những mốigiằng co, vẫn khúc khôn lờng Song, do cách nhìn cuộc sống và quan điểm

t tởng quy chiếu sáng tác, mỗi nhà văn sáng tạo cho mình một tình huốnghấp dẫn, độc đáo, không ai giống ai Một hoạt động sáng tạo của nhà vănchung quy lại đều nhằm diễn tả sự vận động của nhận thức về t tởng, thẩm

mỹ mới cho ngời đọc Việc tìm hiểu, định hớng, phân tích các dạng tìnhhuống khác nhau trong sáng tác của một tác giả cụ thể chỉ là thao tác cânfthiết để tìm hiểu các phơng tiện biểu hiện nghệ thuật, tìm hiểu cái nhìn độc

đáo của tác giả trong việc tiếp cận và thể hiện thực cuộc sống

Trên cơ sở tìm hiểu khái quát về khái niệm “tình huống”, chúng tôi

đi vào giới thuyết cho khái niệm “tình huống ngẫu nhiên”, tạo cơ sở choviệc phân tích , tìm hiểu sự thể hiện của tình huống ngẫu nhiên trong “ĐắmThuyền”

1.1.2 Tình huống ngẫu nhiên

Giới thuyết về khái niệm “tình huống ngẫn nhiên, qua tìm hiểu, khảosát, chúng tôi nhận thấy các tài liệu cha đề cập dới nhiều Hầu hết chỉ mới

dừng ở việc đa ra khái niệm Để tiện cho việc tiếp cận đề tài, chúng tôi xinmạnh dạn luận giải vấn đề này.

Việc tìm hiểu khái niệm ngẫu nhiên không còn xa lạ không chỉ trongtriết học mà trong cả nghiên cứu phê bình văn học Song, cách tìm hiểu kháiniệm này dờng nh vẫn cha có đợc sự thống nhất

Trớc hết trên bình diện ngữ nghĩa, giải thích khái niệm ngẫu nhiên,

“Từ điển tiếng Việt”, Nxb Đà Nẵng 2003, viết “Ngẫu nhiên là tình cờ xảy

ra, sinh ra chứ không phải do nguyên nhân trong quyết định, trái với tấtyếu Hiện tợng ngẫu nhiên không phải ngẫu nhiên mà thành công [24.671]

Từ góc độ triết học, cái ngẫu nhiên bao giờ cũng đợc gắn với cái tất nhiênthành một cặp phạm trù cơ bản trong triết học Mác-Lênin Trong đó, nộihàm ngẫu nhiên đợc xác định nh sau: “Ngẫu nhiên là cái không do mối liên

hệ bản chất, bên trong kết cấu vật chất, bên trong sự vật quyết định mà docác nhân tố bên ngoài, do ai ngẫu hợp nhiều hoàn cảnh bên ngoài quyết

định Do đó nó có thể xuất hiện có thể không xuất hiện, cơ thể xuất hiện

nh thế này hoặc cơ thể xuất hiện nh thế khác” [40;239] Nh vậy, trên bìnhdiện ngữ nghĩa hay trên bình diện triết học, cái ngẫu nhiên đợc hiểu là yếu

tố diễn ra trong đời sống khách quan, trong mọi mặt của đời sống xã hội vàcủa tự nhiên, xảy ra ngoài ý muốn chủ quan của con ngời Cái ngẫu nhiêntuy không chỉ phối sự phát triển của sự vật nhng có ảnh hởng rất sâu sắc

Do vậy trong hoạt động thực tiễn, ngoài phơng án chỉnh, ngời ta cần tính

đến phơng án dự phòng để chủ động đáp ứng những sự biến ngẫu nhiên cóthể xảy ra

Khai thác vai trò của yếu tố ngẫu nhiên, trong hoạt động sáng tạo vănhoá, vấn đề này đợc chú ý khá nhiều Với văn hoá dân gian, tình huốngngẫu nhiên thờng bắt đầu với sự xuất hiện của các nhân vật nh tiên bụt,phật để giúp nhân vật thoá gỡ khó khăn, bế tắc; cũng cơ thể đó là tìnhhuống gặp gỡ tình cờ, ngẫu nhiên của các nhân vật: Cô tình cờ gặp Hoàng

Từ trong ngày hội, vị hoàng từ tình cờ gặp lại nàng công chúa sau giấc ngủ

100 năm tình huống ngẫu nhiên trong các câu chuyện cổ chỉ có ý nghĩa

nh một biện pháp tình thế, nhằm giải quyết bế tắc cho các nhân vật và cốttruyện, giúp cho mạch truyện phát triển theo một logic định sẵn, môtip,nhằm thuyết minh cho một quan điểm đạo đức hay một triết lý nhân sinhnào đó

Chuyển qua dòng văn học viết, tình huống ngẫu nhiên dờng nh là sựlựa chọn của các tác giả Đặc biệt, ở tiểu thuyết tâm lý, yếu tố này luôn gắnliền với ý đồ sáng tạo, quan điểm thẩm mĩ và phong cách của nhà văn.Trong “Những ngời khuôn khổ ” của victor Huygô tình huống ngẫu nhiên

đã đợc tác giả khai thác khá thành công Trên con đờng thực hiện ý nguyệncủa thông tin, Giăng Vna, Giăng đã tình cờ gặp Codét trong một đêm tốitrời khi em ra bờ sông xách nớc nh bao ngày khác Sự ngẫu nhiên tình cờ ấy

đã đa Côdét từ cuộc sống đớn đau, khổ cực, không tình thơng trở vè với tìnhyêu thơng và đa giăng van giăng yêu thơng để nâng đỡ những số phận bấthạnh trở thành chủ đích của sự lựa chọn Nh vậy; yếu tố ngẫu nhiên ở đây

đã đợc sử dụng nh một th pháp nghệ thuật có chủ đích, gắn với cách nhìncủa nhà văn Bày tỏ quan niệm về vấn đề này nhà nghiên cứu M.Bakhtin đãnhấn mạnh: “Bản thân hiện thực tiểu thuyết là một trong những hiện thực cơthể có, nó không tất yếu, nó ngẫu nhiên, nó chứa đựng bên trong những khảnăng khác” [3; 73] Nh vậy trong sáng tạo nghệ thuật nói chung và sáng tạotiểu thuyết nói riêng, tình huống ngẫu nhiên đợc sử dụng nh một th phápnghệ thuật, yếu tố này chi phối cách tổ chức cốt truyện, chi phối hành động,suy nghĩ, cá tính của nhân vật, chuyển tải ý đồ sáng tạo và phong cách nghệthuật của nhà văn ở đây, chúng tôi muốn khu biệt bàn đến yếu tố tìnhhuống ngẫu nhiên trong hiểu “tiểu thuyết hơng nội” tiểu thuyết li xã hội

mà “Đắm thuyền” của R.Tagore là đối tợng khảo sát của chúng tôi

1.2 tình huống ngẫu nhiên với việc xuất hiện tâm lý nhân vật:

Tâm lý là khái niệm nhằm chỉ một cách bao quát cuộc sống bêntrong của con ngời Đó chính là những tâm trạng, những suy nghĩ, nhữngphản ứng tâm lý của bản thân nhân vật trớc những cảnh ngộ, những tìnhhuống mà nhân vật chứng kiến, thể nghiệm trên những bớc đờng đời củamình [5; 27] Khám phá những biểu hiện đa dạng và chiều sâu tâm líkhông phải là độc quyền của văn học Ưu thế vợt trội và đặc trng riêng biệtcủa loại hình nghệ thuật này so với khoa học trên lý chính là khả năng thểhiện, khám phá bằng hình tợng nghệ thuật

Trong tác phẩm “Dẫn luận nghiên cứu văn học”, Bospelov cho rằng:Thể hiện tâm lý là phơng thức quan trọng nhất để chiếm lĩnh đời sống conngời bằng văn học nghệ thuật, thuật ngữ này chỉ một sự tái hiện cá thể hoáchi tiết các thể nghiệm của nhân vật trong quan hệ qua lại của chúng vớinhau và trong sự vận động [32,27]

Trong các tác phẩm văn chơng giai đoạn trớc sự thể hiện tâm lí cha

đợc thể hiện rõ nét Phải đến các nhà văn lãng mạn và đặc biệt ở các nhàvăn hiện thực thế kỷ XIX, việc chiếm lĩnh, phẩm tích các trạng thái tâm hồnnhân vật mới đợc đa lên hàng đầu Vì vậy , Sile đã viết : “chúng ta khôngchỉ phải nhìn thấy anh ta đang thực hiện hành động nh thế nào, mà còn phảinhìn thấy anh ta đang nghĩ về nó nh thế nào, ý nghĩ của anh ta đối vớichúng ta còn có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với hành động và các cội nguồncủa các suy nghĩ ấy còn quan trọng hơn nhiều so với hiệu quả của các hành

động ấy” [26,27]

Trên con đờng khám phá thế giới tâm lý đầy bí ẩn của con ngời, mỗinhà văn tìm cho mình một lối đi riêng Dòng văn hiện thực ghi nhận nhữngkết quả đầu trên trong việc nắm bắt thể hiện đúng trạng thía tinh tế của cácnhân vật ở lĩnh vực này, phải kể đến nền văn học Nga XIX với những cây

đại thụ toả lỏng cả một vùng “Léc môntôp và Tuôcghênhy” đã táu guêbhcác trạng thái tinh thần phức tạp, có khi là xung đột với nhau nhng họ nặng

về nắm bắt một cách nghệ thuật các trạng thái tinh thânf đã hình thành hơn

là phát hiện sự xuất hiện của chúng Tôtxtôiepxki lại chú ý nhiều nhất đếnnhững giây phút căng thẳng, đến đỉnh điểm và cao trào của quá trình tâm lýlấp lửng để biểu hiện tâm trạng nhân vật cũng rất thành công Tài năngL.Tôntôi lại không tự gò mình trong việc miêu tả những kết quả của mộtquá trình tâm lý mà quan tâm đến chính quá trình đó, cái gọi là “phép biệnchứng tâm hồn của con ngời Nhà phê bình sécnngxki đã khẳng định rằng:Chú ý của bá trớc L.tônxtôi tập trung trớc hết vào chỗ xem xét một số tìnhcảm, ý nghĩ đã phát triển từ các tình cảm, ý nghĩ khác nh thế nào, ông thíchthú quan sát một tình cảm xuất hiện trực tiếp từ một hình thế hay ấn tợngnhất trong đã chịu ảnh hởng của hồi ức, của sức mạnh kết hợp hiện ra bằngtởng tợng đã chuyển thành cái tình cảm khác lại trở về với điểm xuất phát

và rồi lại biến đổi” [21,27]

Trong sự nổ lực cố thoát khỏi ảnh hởng du nhập, lẫn át của văn hoáphơng Tây đối với văn hoá dân tộc, R.Tagore đã tỏ ra rất nhạy cảm vớinhững cuộc cải cách, đặc biệt là tiếp thu xu thế mới của tiểu thuyết lúc bấygiờ Trong dòng chảy của sự đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết ở Châu Âu,cuối XIX, đầu XX, R Tagere đã không ngừng tìm kiếm một sự thể nghiệmcho chính mình, đa nền văn học ấn Độ,đặc biệt là tiểu thuyết thực sự bớcvoà thời kỳ hiện đại

Khởi đầu con đờng xung tảo tiểu thuyết của mình bằng đề tài lịch sửqua “Chokerbali” (1901) song, ông không mấy thành công và bởi thế ông

đã không nhắc đến những sáng tác đó trong cuộc đời sáng tạo của mình.R.Tagore thực sự khẳng định đa vị trí của mình trong t cách một nhà tiểuthuyết tâm lý xã hội Và cũng chính ở lĩnh vực này, ông đợc xem là ngờitiên phong trong quá trình hiện đại hoặc tiểu thuyết ấn Độ Với cách nhìn

ấy, “Đắm thuyền” thực sự hấp dẫn ngời đọc bởi những trang viết thể hiện sự

đột nhập vào chiều sâu tâm lý con ngời Một trong những đặc điểm nổi bậtcủa tiểu thuyết này là R.Tagore đã tạo dựng đợc những tình huống ngẫunhiên nhằm khám phá tâm lý nhân vật đợc đặt trong những tình huống ngẫunhiên, tình cờ Nhờ đó, qua mỗi tình huống, các trạng thái tâm lý nhân vật

đợc hiện lên một cách tự nhiên, rõ nét với cả những biến thoái tinh vi, phứctạp tạo nên sức hấp dẫn riêng cho tác phẩm

1.2.1 Thời điểm xuất hiện tâm lý

Trong tiểu thuyết “Đắm thuyền”, tác giả đã kiến tạo một hệ thốngcác tình huống ngẫu nhiên từ tổng quát đến cục bộ, từ chung đến riêng, từ

“khái quát đến cụ thể và chăm chú vào một tình huống bao trùm” là tìnhhuống ngẫu nhiên Bao trùm tác phẩm là những đờng đột, biến cố, những

điều xảy ra không do nguyên nhân tất yếu mà nằm ngoài giới hạn bao quátcủa con ngời Tình huống ngẫu nhiên trong “Đắm thuyền” trớc hết quy địnhthời điểm xuất hiện tâm lý nhân vật

Sự kiện đắm thuyền có thể coi là tình huống ngẫu nhiên đầu tiên chiphối sự xuất hiện tâm lý nhân vật tình huống này đợc bắt đầu bằng chi tiếtBabu Braja Môhan gọi là trải mình là Ramesh vừa tốt nghiệp trờng Đại họcluật ở Cancutta đang yêu say đắm Hemnalini một cô gái thuộc phái BramanSamaji về quê - về đến nhà, Rlamesh mới biết chăng đợc cha chọn cho mộtngời vợ và ngày cới đã đợc định sẵn Không thể trái lệnh cha, dù đã tự nhmình đã gắn bó với Henalini bằng một lời thề cha nói ra [47,17] songKimesh vẫn phải lên thuyền rớc dâu Đám cới ấy trên dòng sông diễn ra

đúng theo phong thục của ngời ấn Độ Và cũng thật ngẫu nhiên trên dòngsông lúc ấy cũng diễn ra đám cới của Kamala – một cô gái trẻ trung, xinh

đẹp với Nalinakha Một con lốc nh vẫn thờng xảy ra sau một lối mòn tànphá kiệt cùng, ập tới mấy chiếc thuyền nhớ bật lên và lật nhào mọi thứ trên

đờng đi của nó và trong khoảnh khắc đoàn thuyền bất hạnh lựa bị xoá sạch[47,21] Chỉ còn lại Ramesh và kamela Họ sống sót và gặp nhau trong trò

chơi của số phận Cốn bào bất ngờ ấy không phỉa là phi hiện thực Cóchăng là sự trùng hợp tình cờ nh một trò chơi tạo hoá Yếu tố ngẫu nhiên đã

đợc lồng vào tác phẩm một cách tự nhiên khiến cho tâm lý của cả Ramesh

và Kemala có dịp đợc bộc lộ Trớc sự kiện đắm thuyền, Ramesh là mộtthanh niên ít suy ghĩ, a lối sống hớng nội, tuần khác theo sự sắp đặt của cha

mẹ nhng sau sự kiện đắm thuyền tâm lý Ramesh đã có sự biến đôỉ sâu sắc.Ban đầu đấy là tâm trạng nóng lòng muốn biết chuyện gì đã xảy ra với cha

và bạn bè mình [47, 22] Tâm trạng lo lắng ấy bớc chân anh mau bớc kiếmtìm, những vô vọng Song , trạng thái đó chỉ là sự khởi đầu cho một bản

đàn hợp loạn những cung bậc, những trạng thái tâm lý khác nhau giằng xétrong lemesh

Dữ hiện ngẫu nihiên khiến lần đầu tiên gặp kanala, Remesh nhằm ởng đó chính là vợ mình đó là “khi lễ cới diễn ra đúng giờ, nhng Ramesh”không chịu đọc đúng theo nghi thức thiêng liêng, lúc tiến hành lễ nhận mặtcác phút cô dâu và chú rể đợc phép nhìn nhau lần đầu) anh nhắm mát lại, vì

t-hổ thẹn, trong phòng cới cứ ngậm miệng trớc những lời đùa vui; suốt đêmnằm quay lng lại cô dâu và sáng hôm sau rời khỏi phòng thật sớm [47, 22] PHải chăng đấy là sự tình cờ Điều ấy, có lẽ hợp với tâm lý của một ngời c-

ới vợ nhng cha yêu ngời ấy bao giờ Ramesh cũng vậy Trong cuộc chơinghiệt ngã của số phận, con tạo xoay vẫn đặt Ramesh trớc sự lựa chọn khibiết kamala không phải là vợ mình “Ramesh vội xoá đi bức tranh quyến rũtrong đó nàng là ngời bạn đời tơng lai của mình, cho dù anh đã vẽ nên bằngnhững đờng nét rực rỡ bởi trong lúc tình yêu pha trên thuốc màu” [47; 30]

và cả tâm trạng hoảng hốt khi anh tỉnh dậy thấy Kamala còn ngủ, tay ômlấy cổ anh “Anh rng rng nớc mắt khi chăm chăm nhìn vào cô gái đangngủ” [47; 31] Những diễn biến tâm lí khác nhau của Ramesh dới tác độngcủa tình huống ngẫu nhiên tạo nên một “gia tốc” nhanh cho cốt truyện đồngthời giúp ngời đọc luôn bị cuốn hút vào mạch vận động của câu chuyện

Tình yêu giữa Ramesh và Hemnalini vừa mới bùng nổ với nhữngrung cảm huyền diệu thì ngay lập tức sự kiện đám cới và cơn lốc dẫn đếntai nạn đẵm thuyền và cứ nh vậy, sự kiện đắm thuyền đa nhân vật củaR.Tagore từ biến cố mâu thuẫn này đến biến cố mâu thuẫn khác Sau khiRamash đa Kamala đến trờng trung học để tìm lối thoát cho sự bế tắc khiRamesh chuẩn bị cho lễ cới với Hemanalini thì bất ngờ Akshay vàJogenđua phát hiện ra điều bí mật: “Anh đã đích thân đến trờng nữ trung

học và phát hiện ra Ramesh cô vợ ki học sinh nội trú của trờng, anh ta đãsắp xếp bỏ vợ lại đấy trong vụ nghỉ hè Hai ba ngày trớc đây, bỗng dng nhsét đánh ngang tai, là hiệu trởng gửi th nói rừng bà không thể chăm sóckamala – tức vợ Ramesh – ở trởng trong những ngày nghỉ đợc Hôm nay,trởng nghỉ học, Kamala đợc của trởng đa đến căn nhà cũ của họ ởDarjjipava Chính anh đã đến đấy, thấy kamala đang dùng con dao bài màgọt, bổ táo; còn Ramesh đang ngồi trên sân nhà trớc mặt cô ta, đón lấynhững miếng táo cô ta đã bổ, đút vào mồm anh đòi Ramesh giải thích nhnganh ta không giải thích gì cả Nếu anh ta có cố gắng tí chút chối Kamalakhông phải vợ mình, thì ta còn nghe cho và còn giảm bớt ngờ vực,nhng anh

ta lại không nhận mà cũng không chối” Sau chuyện nh thế, em có thể tinRamesh nữa hay không?” [47; 95]

Những câu nói ấy thực sự nh dao cắt ca tría tim trong sáng, thơ ngày,

có phần vô t ở Hemnalini “Nàng nhốt nhát khác thờng, cố hết sức níu lấytay ghế Một lúc sau, đầu nàng chúi về phía trớc và nàng đổ sụp xuống đất,ngất xỉu” [47; 96] Niềm tin tan vỡ, Tình yêu không còn và cả những khaokhát hạnh phúc lứa đôi phúc chốc sụp đổ Mồ côi mẹ từ nhỏ, songHemnalini lại có một tuổi thơ đầm ấm, quay quần bên vòng tay của cha,trong sự đầy đủ về vật chất và sự thoải mái về tinh thần Nối buồn và niềm

đau dờng nh là thế giới lạ với Hennalini Tình yêu đầu đời là dành trọn choRamesh Và có lẽ cũng chính từ phút giây biết tin Ramesh có vợ, nàng mớichợt nhận ra mình mất mát quá nhiều Song không vì thế mà mất niềm tinnơi Ramesh Nàng đã chỉ thẳng tay vào mặt Jogendra mà riêng: “Em nóicho anh biết em là không bao giờ tin, trừ khi chính miệng anh nói ra” [47;97] Cùng sự mất mát của con Babu Annađa cũng “thắt lại vì lo lắng cho côgái mà bao nhiêu năm nay ông thay bà chăm sóc Con ơi, cha cầu trời gạt

bỏ tất cả các chớng ngại vật trên đờng con đi, cầu cho con suốt đời hạnhphúc và ông mép áo lau đôi mắt ứa lệ” [47; 97] Từ nối đau mất vợ, đếngiờ phút này một lần nữa Babu Annađa lại thấm thía hơn về khát vọng hạnhphúc của con gái mong manh vậy ? Chính tình huống ngẫu nhiên ấy đã tác

động đến nhân vật làm cho tâm lý nhân vật đợc thể hiện Tình huống ngẫunhiên ấy tham gia vào quá trình phát triển tâm lý nhân vật nh một lộ trình

đã đợc vạch sẵn có tính chất định hớng cho những điều xẩy ra ngoài ýmuốn chủ quan của con ngời Sự xuất hiện tâm lý nhân vật luôn chịu sự chế

định của các tình huống ngẫu nhiên Nhân vật chỉ là những hành khách trên

con tàu cốt truyện, khi tàu dừng hành khách mới đợc bớc xuống sân ga.Tình huống ngẫu nhiên đã đa Hamala lần đầu tiên đợc gặp ngời chồng củamình tại nhà mụ Nabincali “Trên con đờng chạy trốn đến kiếm tìm hạnhphúc, nàng chợt hiểu ban đêm thế giới bên ngoài tỏ ra ghê sợ nh thế nào.Nàng chùn lại không giành giao phó mình cho ngời không quen biết mộtlần nữa Khát khao hạnh phúc với nàng nh một trò chơi của con tạo vậy.Ngẫu nhiên cái tên Nalinaksha vẳng đến tai thì” ánh nắng nhảy múa trớcmắt nàng nh những sợi dây đàn bằng vàng có những ngón tay vô tình nàogãy [47; 282] Cảm giác ấm êm của cuộc sống gia đình lại trổi dậy trongnắng trớc bao nhiêu mỗi lo âu, pháp plôm Hạnh phúc tởng chừng quá gần

mà sao với mãi vẫn cha tới Sự tình cờ hay hữu có để gặp lại Nalinha Nàngcầm đèn đi xuống, chân tay run lẩy bẩy Lòng xao xuyến, hai bàn tay bỗng

ớt lạnh Nàng sợ mình xao xuyến quá, sẽ chẳng trông thấy gì [47; 288]

Hay đó có thể là tình huống Umesh bất ngờ gặp lại Kamala trên sân

ga sau bao nhiêu ngày khát khao tìm kiếm: “Nó sung sớng ngoai miệng đếntận mang tai mà cời” [47; 303] Còn Kamala thì “Mặt nàng rạng rỡ lên vìvui” [47; 303]

Với các tác phẩm mà mỗi liên hệ, sự kiện mang tính tất yếu, biệnchứng tâm lý nhân vật thờng đợc khai thác ở cả hai thời điểm trớc và sau sựkiện xảy ra Trong “Đắm thuyền”, ta nhận rõ tâm lý nhân vật đợc tái hiệnhầu hết sau các tình huống ngẫu nhiên xảy đến tâm lý lo sợ, giằng xé giữatình yêu và bổn phận ở ra Ramesh, sự yếu đuối bản lĩnh cứng cỏi, khát khaohạnh phúc ở Kamala chỉ đợc thể hiện sau các tình huống ngẫu nhiên Khácvới “Đắm thuyền”, trong “Chiến tranh và hoà bình” của L.Tônxtôi, tâmtrạng nhân vật Anđrây trớc và sau trận austerlish đều đợc khắc hoạ vớinhững diễn biến phức tạp Trớc trận chiến Anđrây ôm ấp giấc mộng “tulông” mang khát vọng cá nhân đợc nổi danh khắp Châu Âu nh Napolêông -Thần tợng của chàng L.Tônxtôi đã phân tích rất sâu sắc tâm trạng hào hứngcủa Anđrây bao nhiêu thì cũng diễn tả rất sinh động và mang tính biệnchứng nỗi thất vọng, đắng cay của chàng sau khi bầu trời Austerlish sụp đổbấy nhiêu

1.2.2 Tình huống ngẫu nhiên bộc lộ chiều sâu tâm lý nhân vật

R Tagore quan niệm, nhà văn cốt nhất phải đi sâu vào tâm hồn mình,tìm thấy những tình hình và cảm giác thành thục: Tức là tìm thấy tâm hồncủa mọi ngời qua tâm hồn của chính mình, đi đến chỗ bất tử mà không tự

biết và qua tâm hồn ta, chúng ta có thể đoán biết đợc tâm hồn mọi ngời Vàchính vì lấy bản thân để soi chiếu hiện thực nên nhiều khi R.Tagores đãnắm bắt đợc những biến thái tinh thế nhất của tâm hồn con ngời sự lỡng hoátrong mỗi cá nhân Hiện thực mà nhà văn quan tâm đã đặt lên hàng đầu, làhiện thực tâm trạng, khai thác tận cùng những cảm xúc, quan niệm của tâmhồn mình để khám phá thế giới Hay nói đúng hơn cảm xúc, tâm trạng củanhà văn bao giờ cũng xuất phát từ thế giới hiện thực, nhng đợc thể hiện quabút pháp lãng mạn nhằm làm cho R.Tagore vừa gần gũi với các nhà vănhiện thực, vừa mang vóc dáng lãng mạn, trữ tình Việc R.tagore sử dụngnhiều tình huống ngẫu nhiên để khám phá tâm lý nhân vật mang đậm dấu

ấn chủ quan Dờng nh R.Tagore muốn đặt nhân vật của mình vào nhữngtình huống bất ngờ, không báo trớc khiến nhân vật bị động, “dật mình” từ

đó có thể bộc lộ bản chất, con ngời thật của mình Không bị che dấu bởibức màn nhung hay chiếc mặt nạ đợc đem ra ánh sáng Trong “Đắmthuyền”, việc tạo dựng những tình huống ngẫu nhiên không chỉ quy địnhthời điểm xuất hiện tâm lý mà còn giúp bộc lộ chiều sâu tâm lý nhân vật

Tình huống Kamala tình cờ nhận đợc lá th của

ở nhân vật Ramesh, trớc sự kiện “Đắm thuyền” tình yêu của Rameshgiành cho Hemnalini cha đợc thể hiện rõ Khi anh phải gắn cuộc đời vớimình với Kamala, tâm hồn của Ramesh mới đợc khám phá đầy đủ, trọnvẹn Đây là tâm trạng của Ramesh khi tình cờ gặp lại Henalini sau bao ngàytháng chạy trốn tình cảm của mình: “Ramesh vừa đa mắt nhìn Hennaliningồi trong xe trong lòng anh đã dâng lên một làn sóng cảm xúc làm chonghẹn lời” [47; 32] Và khi bất ngờ chuyển hớng lên miền Tây, sự xa cách

đã trở thành một thứ “Lửa thử vàng” để kiểm nghiệm tình cảm của chínhanh: “ngẫm nghĩ lại, anh nhận ra những ngày ấy, anh mới chỉ đứng ở nhữngcửa bên ngoài của tình yêu” Khi Kamala thình lình xuất hiện trên sânkhấu, khiến sự tồn tại của anh trở thành một câu đố hiểm hóc thì chỉ sau đótrong dòng xoáy của những dòng đối lu, tình cảm của anh dành choHenalini mới thật sự hình thành và trở nên sống động” [47; 134] Phút dâychứng ngời hay sự thăng hoa của cảm xúc? ngẫu nhiên với sự hình thànhxuất hiện của Kamala đã dồn Ramesh về bên bờ vực của sự lựa chọn khônglối thoát Buông chùng hay níu giữ? Dờng nh cái mạnh mẽ quyết liệt, cáibản lĩnh vốn có của một ngời đàn ông tự nhiên tan biến Một sự tình cờ,ngẫu nhiên đã khiến cho Hemnalini biết đợc bí mật của Ramesh với

Kamala Và chính điều này đã làm cho nàng sụp đổ, tâm trạng đau đớn củanày đợc đẩy đến tận cùng: “Bỗng nàng chứa chan nớc mắt, ngời run bầnbật Nàng gập ngời lên đầu gối cha cố nén đau khổ không kiềm chế nổi”[47; 108] Trong tâm trạng Hemnalini, khoảnh khắc ấy đã diễn ra với những

va đập dữ dội Một mặt nàng không thể tin vào sự thật, mặt khác nàng lạikhông muốn chấp nhận nó: “Nàng cố chặn mối nghi ngờ lại, không cho nó

đột nhập vào dinh luỹ của lòng tin vậy mà những hoài nghi lại đấm ầm ầmvào cửa sau” [47; 117] Còn Kamala, tâm lý của nhân vật đợc phân tíchmang tính biện chứng sâu sắc sau khi tình cờ đọc đợc lá th và biết đợc mìnhkhông phải là vợ của Ramesh: “Lòng nàng đau nhói vì xấu hổ nh bị dao

đâm, và nhiều khi sự việc đã qua tái hiện lại trong ký ức, nàng thấy lẽ ra đã

đợc sung sớng nằm dới ba tấc đất Nối hổ nhục bám riết lấy cả đời nàng,không làm thế nào thoát khỏi vết nhơ hổ nhục ấy” [47; 249 ]

Sự xuất hiện của những yếu tố ngẫu nhiên còn tác động mạnh mẽ đếnviệc khái quát những đặc tính tâm lý – tính cách của nhân vật trong tiểuthuyết “Đắm thuyền”, đặc biệt là 4 nhân vật chính Theo kết quả khảo sát,

số lần tác giả trực tiếp miêu tả, tái hiện, phân tích tâm lý của 4 nhân vật này

nh sau: Ramesh 36 lần, Kamala 30 lần , Hemnalini 27 lần và Nalinaksha 10lần Từ việc biểu hiện các nhân vật với dung lợng không cân bằng đã gópphần bộc lộ tính cách tâm lý nhân vật với những ý nghĩa nhất định Ramesh

là một trong hai nhân vật chịu sự tác động trực tiếp của tình huống ngẫunhiên mau trùm trong tác phẩm Anh cũng là ngời nắm giữ bí mật về thânphận của Kamala Tuy nhiên, bí mật ấy lần lợt chịu sự chi phối của các biến

cố ngẫu nhiên không có cơ hội làm sáng tỏ cho đến khi kết thúc tiểu thuyết

Từ đó, tâm lý của Ramesh đợc khắc hoạ là sự đấu tranh giằng xé, giằn vặt

để lựa chọn một cách ứng xử Suy t, trăn trở là đặc tính tâm lý nổi bật củanhân vật này: “Suy nghĩ của anh chảy thành 2 dòng, một dòng đục nh chỗhợp lu của sông Hằng và sông Junna” [47; 79], đó là sự đấu tranh giữa sựích kỷ và lòng vị tha, giữa tình yêu và bổn phận, giữa cao cả và thấp hèn:

“Mình càng trì hoãn việc lấy Kamala làm vợ bao nhiêu thì mình lại càngthấy mình là một tên vô lại bấy nhiêu” [47; 195] Vì vậy, Ramesh mang đặctrng tính cách của một ngời do dự, ngần ngại trong hành động và quyết

định: “Cái bí mật nh con sâu nằm trong phủ tạng anh đang cố gặm nhấmtìm đờng thoát ra ngoài, quá trình ấy thật là đau đớn” [47; 100], do dự làmcơ sở cho sự nảy sinh một biến cố ngẫu nhiên đợc đẩy đến đỉnh điểm:

Kamala phát hiện ra lấ th mà anh chần chừ không đa cho Hemnalini Dù rấtgiàu tình thơng, lòng nhân hậu song anh là một ngời bị động.

Diễn biến tâm lý của nhân vật Kamala đợc tái hiện rất sinh động vàchịu sự “chế định” của các yếu tố ngẫu nhiên Sự kiện đắm thuyền đã gắnkết nàng với Ramesh Bản chất tâm hồn nàng là một ngời mang khát vọngyêu thơng mãnh liệt Nhân vật này thể hiện rõ đặc trng tâm lý của ngời phụnữ nhng đồng thời cũng đợc cá tính hoá rất thú vị Kamala vừa yếu đuối vừabản lĩnh, vừa rất dễ rung cảm, vừa cứng cỏi, vừa chủ động, vừa bị động KhiRamesh đặt ra một ranh giới, khoảng cách trong mối quan hệ của 2 ngời,Kamala ngơ ngác và đau khổ Nàng cảm thấy bị xúc phạm và con ngời cánhân trong nàng nổi loạn Trong nàng có sự đối nghịch mâu thuẫn của haitrạng thái: Một mặt rất lo sợ và yếu đuối trớc sự lạnh lùng của Ramesh nh-

ng mặt khác lại tỏ ra “bất cần” và tự chủ Trên con tàu thuỷ, có lúc sóng giónổi lên: “Kamala bị đắm tàu một lần nên sức mạnh của cơn bão khiến nàngphát hoảng” [47; 169] nhng Kamala tỏ rỏ sự can đảm của mình trớcRamesh với ý nghĩ : “Nếu anh nghĩ tôi cần có ngời để bớt sợ thì anh nhầm,tôi không cần đâu ! Nếu anh tởng tôi đòi có bạn thì anh sai: Tôi không cần

đâu” [47; 171] Kamala khát khao tình yêu song nàng là một cô gái tựtrọng, không cần đến sự thơng hại của Ramesh: “Nàng không thể đi tớiRamesh trong vai kẻ van xin ”[47; 191] Sau khi vô tình đọc đợc lá th củaRamesh viết cho Hemnalini và hiểu đợc toàn bộ sự thật, tâm lý của Kamalakhá phức tạp Trong nàng tồn tại và đối nghịch của hai dòng cảm xúc: Vừaxấu hổ xót xa đau đớn vô cùng (“Bây giờ nàng hình dung gia đình là mộtcon quỷ khủng khiếp, sẵn sàng nuốt chửng lấy nàng và nàng tuyệt vọngxoay xở tìm cách thoát thân” [47; 206]) vừa thổi bùng trong Kamala tìnhyêu và khát vọng tìm đến hạnh phúc đích thực (“Nếu đối với anh ấy mình làngời vợ hiền thì mình phải sống để phủ phục xuồng chân anh Nhất địnhkhông có gì cớp đợc của mình phần thởng ấy Còn sống thì đối với mìnhanh ấy vẫn không mất đi Trời kia đã cho mình sống sót để hầu hạ anh ấy”[47; 354] ) và nàng quyết tâm vợt qua những khó khăn, cạm bẫy trắc trở đểtìm đến với Nalinaksha Những đặc điểm tính cách của Kamala nằm trongmạch cảm hứng và ớc vọng của R.Tagore về ngời phụ nữ ấn Độ lúc bấygiờ Cùng với tiểu thuyết “Nàng Binôdimi” hay một số truyện ngắn nh “Côdâu bé nhỏ”, tiểu thuyết “Đắm thuyền”, đã cất cao lời ngợi ca phụ nữ, khaokhát tình yêu thơng không giới hạn và bản lĩnh trong cuộc sống của họ đa

đến sự ngỡ ngàng và ngạc nhiên cho độc giả, chuyển tải ý nghĩa triết lý vềkhả năng vô hạn của con ngời trong cuộc sống Xây dựng hình tợng nhânvật Kamala, R.Tagore đã khái quát thành hình ảnh một con ngời vừa chịu

sự chế định của số phận vừa chủ động tìm kiếm hạnh phúc và tình yêu chânchính

Khác với Kamala,trớc những chấn động tinh thần do sự tình cờ manglại, Hemnalini tỏ rõ là một con ngời yếu đuối, bị động Hemnalini sốngtrong bao bọc của bố và anh trai, cha từng nếm trải sự cô đơn, nghèo đói,thất học và những hủ tục nặng nề của xã hội ấn Độ nh Kamala Với ý đồnghệ thuật đã định sẵn khi sử dụng hệ thống yếu tố ngẫu nhiên, R.Tagore

đã tái hiện Hemnalini dịu dàng trong tình yêu với một tâm hồn đa cảm baodung, với những đau khổ, bế tắc song không chủ động hành động ViệcHemnalini không tích cực tìm hiểu sự thật về Ramesh, hay chấp nhận mộtcách dễ dàng việc đính hôn với Nalinaksha đã lộ rõ sự can dự của ngòi bútR.Tagore Nhờ đó, sự vận động của cốt truyện tác phẩm có tính hợp lý Kếtthúc tác phẩm, hạnh phúc của Hemnalini vẫn dang dở và mang tính bi kịch.Ramesh dù trớc đây rất yêu nàng, song anh đã chủ động chia tay bởi ởHemnalini thiếu niềm tin vào tình yêu mà Ramesh kỳ vọng: “Nếu trớc đây

em không từ bỏ anh thì lẽ ra trái tim anh đã tìm đợc bến đỗ chắc chăn trongtình yêu của em rồi” [47; 359] Sự đối lập về tính cách, cuộc đời và điểmkết thúc của Kamala và Hemnalini đã chuyển tải chiều sâu triết lý của nhàvăn: Hạnh phúc, tình yêu gắn liền và đòi hỏi ở mỗi cá nhân niềm tin, lòngdũng cảm và sự tranh đấu Con ngời phải biết vợt lên trên tất cả, khắc phụcnhững éo le trắc trở, biến đau khổ thành hạnh phúc trong cái ngẫu nhiên bất

định của cuộc đời

Tác phẩm không có nhiều trang viết tái hiện tính cách tâm lý củanhân vật Nalinaksha, bởi xét cho cùng, sự chi phối của yếu tố ngẫu nhiênkhông thật sâu sắc đến nhân vật này Tuy nhiên, sự kết đọng ấn tợng của

độc giả về anh chính là bởi Nalinaksha là hiện thân của những suy tởngmang đậm màu sắc tôn giáo Sau biến cố đắm thuyền và bế tắc trong việctìm Kamala, anh rơi vào trạng thái trầm mặc và thầm lặng chôn chặt nỗi

đau vào đáy sâu tận cùng của tâm hồn Anh tìm đến tôn giáo để giải thoát,thuật luyện tinh thần Yoga và chối từ những nguồn vui của cuộc sống Khitìm hiểu nhân vật này ngời ta bắt chợt liên tởng đến vị thần Siva trong thầnthoại “Rig Vêđa”, biểu tợng của chủ nghĩa khổ hạnh trong triết học và tôn

giáo ấn Độ Tuy nhiên, R.Tagore đã thể hiện sự khám phát tinh tế của mìnhkhi bất ngờ Nalinaksha gặp lại Kamala trong chính ngôi nhà của mình Sựchuyển biến tâm lý của Nalinaksha thật thú vị với những trang viết giản dịnhng thẫm đấm cảm xúc: “Nhiều năm qua, thế giới của anh đầy những sựchay tịnh và khắc khổ lạnh lùng, giờ đây dờng nh tai anh bị dồn dập tấncông bởi một thứ nhạc cụ có nhiều dây, và cả trời đất đều vang lên tiếngdậm chân và tiếng sênh lách cách của những ngời nhảy múa vô hình” [47;360] Sự dang tay đón nhận hạnh phúc và tình yêu từ Kamala tơng đồng vớicâu kết thúc trong bài thơ “Thầy tu khổ hạnh” khi thầy tu bộc lộ quan điểmcủa mình về thiên đờng đích thực của con ngời trớc vị thánh: “Đã lâu tôikhông cần nó nữa/ vị chúa kia liền hỏi: Thầy muốn đợc phần thởng nào caoquý hơn? / Tôi muốn đợc cô gái hái củi” (Mùa hái quả)”.

Từ diễn biến số phận tính cách tâm lý nhân vật đợc sự chế định củanhững tình huống ngẫu nhiên , R.Tagore đã thể hiện một quan điểm hết sứcsâu sắc về số phận con ngời Trong quan niệm của R.Tagore, đời ngời làmột dòng chảy bất tận, có những lúc thuận dòng, có những lúc gặp dòng

đối lu, có những lúc gặp vũng xoáy, có lúc vô tình nhập vào dòng chảykhác, có lúc lại rẽ sang một cách bất ngờ Trong cảm quang của tác giả, conngời là một sinh thể nhỏ bé và yếu đuối trớc vũ trụ nhng đồng thời con ngờicũng là tâm điểm, kết tụ của mọi sự di dời, chuyển dịch biến đổi của tựnhiên và xã hội Con ngời nói riêng và vũ trụ nói chung không phải là mộthàng số mà luôn chịu sự tác động của những tình huống ngẫu nhiên, bấtngờ thờng xảy đến.Và chính vì yếu tố ngẫu nhiên này đã tạo nên những nét

điển hình trong phong cách nghệ thuật R.Tagore qua “Đắm thuyền”

Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Nằm ở Đông Nam Châu á, ấn Độ đợc coi là biểu tợng của phơng

Đông huyền bí và quyễn rũ Là xứ sở của Himalaya “Bông sen trắng vĩ

đại”, “Ngôi nhà thiêng của thế giới”, là xứ sở của Sông Hằng – Dòng sông

mẹ linh thiêng có sức thanh lọc mọi uế tạp tội lỗi, là xứ sở của huyền thoại,thần linh và tiểu thuyết, nơi có vũ điệu ápxara đầy mê hoặc, thuật múa rắn

kỳ bí, có sự hấp dẫn trái ngợc “giữa vũ và thầy tu” (Mác) Nhắc tới ấn Độ,chúng ta còn hình dung đến một “chiếc nôi của nền văn minh nhân loại”

mà một trong những yếu tố tạo nên nền văn minh lâu đời ấy chính là vănhọc

Đợc chng cất từ sự trầm t, mặc tởng, sự an nhiên, minh triết của vănhoá, văn học ấn Độ, R.Tagore (1861 - 1941) là “biểu tợng của vẻ đẹp vĩnhcửu Ngời trò chuyện với những bậc hiền nhân và đánh dấu buổi bình minhcủa nền văn học ấn Độ nhng cũng kiên quyết đi vào giai đoạn hiện đại Ng-

ời biết dung hoà cái muôn đời với cái khoảnh khắc, cái phổ biến với cáiriêng lẻ” (I.Gandhi) Bởi vậy, trong tiến trình văn học cổ ấn Độ, R.Tagoregiữ một vị trí vô cùng quan trọng ở ấn Độ, tên tuổi của ông gắn liền vớimột thời đại – thời đại Phục Hng Ông có ảnh hởng đến nhiều mặt trongquá trình vận động và phát triển của văn học ấn Độ trong thời hiện đại ởmọi thể loại : Thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch, phê bình Giải thởngNobel năm 1913 cho tập “Thơ dâng” (Gitanjali) đã đa R.Tagore lên vị tríngời Châu á đầu tiên đợc trao giải thởng cao quý này Kể từ đây, R.Tagoretrở thành một hiện tợng của thơ ca thế kỷ XX, đợc xem là “Kỳ công thứ haicủa tạo hoá sau Kalidasa” Văn học ấn Độ từ đây cũng khẳng định đợc vịtrí của mình trên văn đàn thế giới Đợc nuôi dỡng trong không khí của thời

đại, từ sự uy nghi của những trang triết học Phơng Đông, vẻ hùng trángsong cũng đầy nhân từ từ những bộ kinh Vêđa đến những bộ sử thi vĩ đại:

“Mahabharata”, “Ramayana” , từ bầu sữa dịu ngọt trong những trang thơcủa Kaliđasa chảy đến những sáng tác của Nêru, của T.X.Pillai R.Tagore

là sự hoà trộn tuyệt diệu giữa vẻ đẹp truyền thống và hiện đại , cổ điển vàcách tân, dân tộc và nhân loại Cùng với cái an nhiên, minh triết trong conngời ông , ông đã tạo nên cái gọi là “Thời đại R.Tagore” trong văn hoá, vănhọc ấn Độ Bởi vậy, nghiên cứu sáng tác của R.Tagore không chỉ để hiểu

tài năng của một nghệ sĩ, của một con ngời mà còn góp phần hiểu sâu, rộnghơn văn hoá, văn học ấn Độ.

1.2 R.Tagore đợc coi là thiên tài của mọi thiên tài Ông là nhà thơ, nhà văn,nhà viết kịch, nhà phê bình, một nhạc sĩ có tài, một hoạ sĩ nổi tiếng, mộtnhà giáo, một nhà hiền triết Sau hơn 70 năm sáng tạo nghệ thuật, bằng bảnlĩnh trí tuệ và một tầm văn hoá cao rộng, một tài năng siêu việt, R.Tagore

đã để lại một khối lợng tác phẩm đồ sộ: 52 tập thơ với hơn 3000 bài; 42 vởkịch; 12 bộ tiểu thuyết; hàng trăm truyện ngắn; 2006 ca khúc (trong đó cóquốc ca ấn Độ và quốc ca Bengan”; hàng ngàn bức tranh; hàng trăm bàitiểu luận, phê bình; hàng trăm bài diễn thuyết về thơ ca, triết học, tôngiáo Song, có lẽ thế giới biết đến ông trớc hết trong t cách một nhà thơ.Thơ đã đã kết tinh một cách rực rỡ tài năng siêu việt của R.Tagore, bởichính trong lĩnh vực này ông đã tạo ra đợc một cuộc cách mạng vĩ đại: Rútngắn khoảng cách giữa hai nền thơ ca Đông Tây và đa thơ ca ấn Độ bớccùng nhịp với thơ ca hiện đại thế giới Và cũng chính trong t cách một nhàthơ, tên tuổi của R.Tagore trở thành niềm kiêu hãnh của thơ ca ấn Độ nóiriêng, thơ ca thế giới nói chung Trong bản báo cáo trớc hội đồng giải thởngViện Hàn Lâm khoa học Thụy Điển, viện sĩ Pir Honfron đã khẳng định:

“Chắc chắn từ năm 1932, khi Gớt qua đời, cha có một nhà thơ nào ở Châu

Âu có thể sánh ngang với R.Tagore trong tình thần nhân đạo cao cả, trongtầm vĩ đại hồn nhiên và sự trầm lặng cổ điển” Song, “Thơ ca chỉ là mộtphần của con ngời ấy thôi” (I.Ganđhi) Xuất phát từ những nhận thức đó,chúng tôi đi vào tìm hiểu tiểu thuyết R.Tagore với mong muốn có đợc mộtcái nhìn đầy đủ, khái quát và toàn bích về thiên tài vĩ đại ấy

1.3 R.Tagore đợc biết đến ở Việt Nam khá sớm (1924) và từ đầu thập niên

90 của thế kỷ XX, tác phẩm của R.Tagore đã đợc đa vào giảng dạy trongnhà trờng từ THCS đến Đại học Đặc biệt, trong chơng trình THPT với việcchọn giảng bài thơ số 28 – rút từ tập “Ngời làm vờn”, là một bài thơ đợc

đánh giá là hay nhất, có mặt nhiều trong những tuyển tập thơ tình nổi tiếng.Tuy nhiên, có một thực tế là dờng nh ngoài bài thơ tình ấy ra và một số bàithơ đợc đọc thêm thì học sinh phổ thông không hề biết thêm gì ở các lĩnhvực sáng tác khác của R.Tagore, do sự thiếu hụt về t liệu và khả năng phổcập các thể loại khác nhau đến ngời đọc Từ thực tế đó, đề tài của chúng tôimong muốn khắc phục đợc phần nào khó khăn ấy, giúp ngời dạy và ngờihọc có đợc một cái nhìn đầy đủ hơn về con ngời vĩ đại này

1.4 Với t cách một nhà tiểu thuyết, R.Tagore đợc biết đến có phần muộnhơn so với thơ và truyện ngắn Từ tác phẩm đầu tay: “Nàng Binôdini”(1901), độc giả thế giới còn biết đến những “Gôra” (1910), “Ngôi nhà vàthế giới” (1916) Đặc biệt “Đắm thuyền” (The wreck), đợc coi là mộttrong những tiểu thuyết tâm lý xuất sắc viết về đề tài tình yêu của R.Tagore,tác phẩm in đậm dấu ấn, tài năng và phong cách R.Tagore đặc biệt ở nghệthuật tâm lý nhân vật Theo V.Huygô: “Có một cảnh tợng lớn hơn biển ấy

là trời, có một cảnh tợng lớn hơn trời ấy là cái thế giới bên trong tâm hồncon ngời” Tâm hồn con ngời làm một thế giới phong phú, linh diệu và đặcbiệt đó là nơi in đậm dấu ấn của thiên tài nh Đ.Muytxê đã từng khẳng định:

“Hãy gõ vào tim anh”

Thiên tài là ở đó.”

Bởi vậy, đề tài của chúng tôi có thể xem nh một sự khẳng định đầy

đủ hơn cho một tài năng, thâm nhập và nhìn nhận sâu hơn vào thế giới tâmhồn con ngời

2 Mục đích và nhiệm vụ:

Thứ hai, trên cơ sở ấy, chỉ ra ý nghĩa, vai trò, hiệu quả của việc sửdụng những lớp thủ pháp nghệ thuật đó trong việc thể hiện tâm lý nhân vật

Thứ ba, ở mức độ hạn hẹp, qua phân tích so sánh, bớc đầu chỉ ranhững điểm riêng biệt trong nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật củaR.Tagore với một số nhà văn nổi tiếng

3 Lịch sử vấn đề:

R.Tagore đợc coi là một hiện tợng văn học nghệ thuật lớn của thế kỷ

XX, tiềm ẩn những giá trị dồi dào mà mỗi thế hệ nghiên cứu lại tìm thấynhững vẻ đẹp mới Kể từ khi đặt tên tuổi của mình trên đỉnh vinh quangcủa văn học thế giới, R.Tagore đã làm cho các nhà nghiên cứu cả Đông ph-

ơng lẫn Tây phơng hẳn không tốn ít giấy mực Trong phạm vi t liệu bao

quát đợc, chúng tôi xin điểm lại một số vấn đề chính trong quá trình nghiêncứu, giới thiệu R.Tagore trên thế giới và Việt Nam

3.1 Giải thởng Nobel 1913 trao cho kiệt tác “Thơ dâng” là phần thởng caoquý, xứng đứng cho quá trình lao động nghệ thuật nghiêm túc và tài năngcủa R.Tagore Chính vì vậy, cả hế giới biết đến R.Tagore trong t cách mộtnhà thơ Đấy là hạt “Bụi quý” (Pauxtôpxki) làm “chấn động bầu trời vănhọc thế giới Cũng từ đây, những bài nghiên cứu phê bình xoay quanh lĩnhvực thơ ca của R.Tagore tạo nên những cầu vồng rộng lớn và rực rỡ”(Pauxtôpxki) “Thơ dâng” không chỉ thu hút đợc sự chú ý của nhiều nhànghiên cứu trong nớc mà còn đợc dịch và giới thiệu ở nhiều nớc trên thếgiới

Trên đất ấn Độ, R.Tagore không ngớt dành đợc những lời xng tụng,ngợi ca Nhiều ngời đã bàn về cuộc đời cũng nh tác phẩm của thiên tài nàytrong đó có thánh Gandhi, đặc biệt là J.Nêhru – lãnh tụ của phong trào giảiphóng dân tộc ở ấn Độ Hàng loạt tác phẩm nghiên cứu về R.Tagore ra đờitrong đó có thể kể đến : “Bàn về triết học R.Tagore” củaRadhakrishnan,“Cuộc đời R.Tagore” của Kirixna Kirpalini, Nêrala với

“Rừng thơ” các tác phẩm của Hindi Nirala, Kata Gupta ở cái nhìnkhái quát, thơ ca vẫn là địa hạt dành đợc nhiều sự quan tâm, nghiên cứu tìmhiểu

Cũng trên tinh thần ấy, thơ R.Tagore cũng dành đợc nhiều sự quantâm của các dịch dả và các nhà phê bình phơng Tây Chỉ tính riêng ở Pháp,bản dịch “Thơ dâng” của Andre Gide đợc tái bản đến mức kỷ lục – 107lần Cũng từ đây, “Thơ dâng” chính thức trở thành một phần quan trọngtrong đời sống tâm hồn của ngời phơng Tây ở Nga, chỉ tính bốn năm saukhi “Thơ dâng” đoạt giải đã có tới 4 bản dịch, các bài nghiên cứu củaI.Erenbua (“Về R.Tagore”),

Sự tiếp nhận của R.Tagore ở Việt Nam cũng diễn ra tơng tự song cóphần rải rác và manh mún hơn Trong phạm vi tài liệu có đợc, chúng tôixin điểm lại một số công trình nghiên cứu, tình hình dịch thuật, giới thiệuR.Tagore ở Việt Nam hơn 80 năm qua

3.2 Cuối những năm 20 của thế kỷ XX, R.Tagore từ Nhật ghé thăm ViệtNam nhng tên tuổi của ông đã đợc ngời Việt Nam biết đến từ những năm

đầu của thế kỷ Trong nỗ lực thoát khỏi sự độc tôn của văn hoá phơng Tây,nhiều trí thức Việt Nam đã hớng cái nhìn của mình đến nhiều nền văn hoá

phơng Đông trong đó có ấn Độ Năm 1924, lần đầu tiên tên tuổi củaR.Tagore đợc biết đến ở Việt Nam qua bài viết của Thợng Chi – “Một đại

sĩ á Đông, ông Rabinđranat Tagore” trên hai số Nam Phong 81,84 Trongbài “Bàn phiếm về văn hoá Đông Tây” (Nam Phong 89), Thợng Chi nhắc

đến R.Tagore nh một đại diện siêu việt của văn hoá phơng Đông, ngời chủtrơng rút ngắn khoảng cách giữa hai nền văn hoá Đông Tây, đa văn hoá ấn

Độ hội nhập với văn hoá thế giới trên cơ sở tiếp thu tinh hoa văn hoá thếgiới để làm giàu bản sắc dân tộc Cũng trên số báo ấy, bài diễn thuyết củaR.Tagore ở Pari năm 1921 với tựa đề “Lời tuyên cáo của Đông Dơng” vàcùng với nó là một bài đáp của một học giả ngời Pháp – Maurice Croiset

đã đợc Hoa Đờng dịch Đây cũng là lần đầu tiên R.Tagore đợc bạn đọc ViệtNam chính thức biết đến Điều này có ý nghĩa quan trọng – vừa mở đầucho quá trình tìm hiểu nghiên cứu R.Tagore ở Việt Nam, vừa có ý nghĩa mở

đầu cho quá trình tiếp thu t tởng tiến bộ của R.Tagore về con ngời cũng nh

về văn học ở Việt Nam Năm 1939, ngời đọc Việt Nam lại đợc biết đếnR.Tagore trong t cách một nhà tiểu thuyết qua tác phẩm “Ngôi nhà và thếgiới” (Mặc Lan dịch) trên tạp chí Tao Đàn từ số 6-13 Năm 1942, khi bànluận về thơ, Đoàn Phú Tứ, Phan Văn Hạnh, Nguyễn Xuân Sanh đã nói đếnR.Tagore nh một tài năng trác việt , ngời đã sáng tạo ra những bài thơ,những câu thơ đẹp một cách mẫu mực Tuy nhiên, phải đến năm 1943, khicuốn “Thi hào R.Tagore” của Nguyễn Văn Hai đợc nhà xuất bản Tân Việt,

Hà Nội ấn hành thì ngời Việt Nam mới có đợc cái nhìn đầy đủ hơn vềR.Tagore

Sau cách mạng tháng Tám, việc nghiên cứu, giới thiệu tinh hoa vănhoá nớc ngoài ở Việt Nam gặp không ít những khó khăn Năm 1958, trongchuyến thăm ấn Độ lần đầu tiên của Chủ tịch Hồ Chí Minh, cảm kích vàkính trọng trớc tài năng của R.Tagore, Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Đạithi hào Rabinđranat Tagore, cả thế giới đều kính trọng” (Báo nhân dân ra

số ngày 19/3/1958) Cũng từ đấy, việc giới thiệu, nghiên cứu về R.Tagore

có phần rộng rãi và sâu sắc hơn, thể hiện ở việc ra đời hàng loạt ở các tácphẩm Năm 1961, tác phẩm “R.Tagore-thơ” (Xuân Diệu, Yến Lan, Nguyễn

Đình Thi tuyển chọn và dịch- Nxb Văn học) có thể coi đây là một côngtrình nghiên cứu đầu tiên có tính chất toàn diện về R.Tagore Dẫu còn mangtính chất khái lợc ở một số thể loại, song tác phẩm đã giúp ngời đọc hìnhdung một cách hệ thống quan điểm, t tởng, quá trình sáng tác và những đặc

sắc trong phong cách nghệ thuật của R.Tagore Sau năm 1961, việc dịch vàgiới thiệu tác phẩm R.Tagore ngày một rộng rãi hơn Năm 1969 có tácphẩm dịch của Phan Hồng Dung, Phạm Bích Thuỷ với “Khúc hát dâng

đời”, “Mảnh trăng non”, Nxb Nguồn Sáng, Sài Gòn; Đỗ Khánh Hoan với

“Tặng vật”, Nxb An Tiêm; Nh Hạnh với “Thực hiện tâm linh”, Nxb KinhThi, Sài Gòn Năm 1973, Nguyễn Ngọc Thơ với thiệu tác phẩm dịch “Thựchiện toàn mãn ” Nxb An Tiêm Sài Gòn Năm 1984, Hoàng Hải cho ra mắtbạn đọc tác phẩm dịch “Đời tôi”, tạp chí văn học nớc ngoài – Hội nhà văn

lu hành nội bộ Sau 2 năm, tập truyện ngắn “Mây và mặt trời” (nhiều ngờidịch) cũng đợc giới thiệu do Nxb văn học ấn hành Năm 1989, ghi nhậnthành công đầu tiên của tiểu thuyết R.Tagore trên đất Việt với việc cho ramắt bạn đọc hai tác phẩm dịch: “Đắm thuyền” (Lu Đức Trung, Trơng ThịThu Vân, Hoàng Dũng – Nxb Văn học) và “Nàng Binôdini” (Hồng Tiến,Mạnh Chơng dịch- Nxb Đà Nẵng) Năm 2003, với “R.Tagore – Tuyển tậptác phẩm” Nxb Lao động do Lu Đức Trung tuyển dịch và giới thiệu thì việcnghiên cứu R.Tagore có phần hệ thống xứng đáng với tầm vóc của ông

Về tác phẩm nghiên cứu, năm 1991, Nhật Chiêu, Hoàng Hữu Đảngiới thiệu tác phẩm “R.Tagore – ngời tình của cuộc đời”, Nxb Văn học.Cùng trong năm này, Lu Đức Trung giới thiệu với bạn đọc tác phẩm

“R.Tagore trong văn học ấn Độ”, Nxb Giáo dục Sau 10 năm, tác giảNguyễn Văn Hạnh cho ra đời công trình nghiên cứu “Thơ trữ tình – Triết

lý trong ‘Thơ dâng” (Gitanrjali) của R.Tagore” (Luận án tiến sĩ) Năm

2002, công trình nghiên cứu “Đặc điểm thơ trữ tình – tình yêu R.Tagorequa hai tập “Ngời làm vờn” và “Tặng phẩm ngời yêu”” (Luận án Tiến sĩ)cũng chính thức đợc giới thiệu

3.3 Điểm qua toàn bộ quá trình dịch thuật, giới thiệu, nghiên cứu vềR.Tagore ở Việt Nam trong những thập kỷ qua, một điều dễ nhận thấy hầuhết các dịch dả, các nhà nghiên cứu đều tập trung ở thể loại thơ, thể loạitiểu thuyết dờng nh cha đợc chú ý nhiều lắm Nh đã nói ở trên, cho đến naychỉ mới ba tiểu thuyết đợc dịch ra tiếng Việt: “Ngôi nhà và thế giới”, “Đắmthuyền”, “Nàng Binôdini” Dẫu không nhiều song những tiểu thuyết này

đều là những tác phẩm đặc sắc, mang đậm dấu ấn tài năng và phong cáchR.Tagore, đóng góp của R.Tagore cho quá trình phục hng văn hoá, văn học

ấn Độ trên lĩnh vực tiểu thuyết, đặc biệt là ở nghệ thuật tâm lý nhân vật của

ông Trong “Tác gia, tác phẩm văn học nớc ngoài trong nhà trờng”, Lu Đức

Trung đã nhận xét về “Đắm thuyền” nh sau: “Đây là một tiểu thuyết viết vềtình yêu, hôn nhân không chỉ có giá trị nội dung Qua “Đắm thuyền” cònthấy rõ nghệ thuật viết tiểu thuyết của R.Tagore, ông đã thể hiện nội tâmnhân vật qua ngôn ngữ đối thoại , bút pháp miêu tả thiên nhiên, qua các lớptình huống ngẫu nhiên gây cho ngời đọc cảm giác hồi hộp chờ đón kếtthúc” [46; 131] Sức nặng của nhận định trên là một gợi ý để chúng tôimạnh dạn định hớng đề tài nghiên cứu của mình.

3.4 Cùng với sự chuyển dịch thể loại tác phẩm R.Tagore ở Việt Nam, trongnhững năm gần đây, luận văn tốt nghiệp của sinh viên các trờng Đại học đã

đi vào khám phá nghệ thuật tiểu thuyết R.Tagore, đặc biệt là nghệ thuật thểhiện tâm lý nhân vật Trong đó, tiêu biểu là các luận văn: “Bút pháp miêu tảtâm lý nội tâm nhân vật Binôdini trong tác phẩm “Nàng Binôdini” củaR.Tagore” (Bùi Thị Lý, 1998); “Nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật củaR.Tagore trong “Nàng Binôdini”” (Nguyễn Thị Phơng Thuỳ, 2003);

“Không gian nghệ thuật trong “Đắm thuyền” của R.Tagore” (Luận vănThạc sĩ, Nguyễn Thị Huân); “Nghệ thuật thể hiện tâm lý của Ramesh trong

“Đắm thuyền” của R.Tagore” (Trần Thị Loan, 1994) ở một mức độ nhất

định, những luận văn trên cũng đã mở ra một cái nhìn ở nhiều chiều kíchkhác nhau trong phong cách nghệ thuật R.Tagore, đặc biệt là việc khai thác

đời sống tâm hồn của nhân vật Tác giả Trần Thị Loan trong luận văn củamình đã đề cập đến nghệ thuật thể hiện tâm lý nhng mới chỉ dừng ở mộtnhân vật Bức tranh “Đắm thuyền” là bức tranh của dòng diễn biến tâm lýnhiều nhân vật chữ không riêng gì Ramesh Điều này đã giúp chúng tôi cócơ sở, bản lĩnh để thực hiện đề tài nghiên cứu của mình với mong muốnnghệ thuật thể hiện tâm lý của R.Tagore trong lĩnh vực tiểu thuyết đợc nhìnnhận, giải mã sâu sắc, toàn diện hơn

4.Đối tợng và phạm vi khảo sát:

4.1 Nh trên đề tài đã xác định, đối tợng khảo sát của đề tài là thế giới nhânvật trong tiểu thuyết “Đắm thuyền” Trong đó, trọng tâm là các nhân vậtchính: Ramesh, Kamala, Hemnalini, Nalinaksha

4.2 Chúng tôi tiến hành khảo sát qua bản dịch của Lu Đức Trung, TrơngThị Thu Vân, và Hoàng Dũng (“R.Tagore – tuyển tập tác phẩm”, tập I,Nxb Lao động, 2003) Ngoài ra, để làm nổi rõ đặc sắc của R.Tagore trongnghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật, chúng tôi khảo sát thêm một số tácphẩm khác của những tiểu thuyết gia nổi tiếng ở lĩnh vực này

5 Phơng pháp nghiên cứu:

Để giải quyết một cách tốt nhất yêu cầu, nhiệm vụ mà đề tài đã đặt

ra, chúng tôi chủ yếu sử dụng phơng pháp khảo sát, thống kê, phân tíchtheo đặc trng thể loại mà ở đây là tiểu thuyết Ngoài ra, chúng tôi còn sửdụng thêm phơng pháp so sánh, đối chiếu nhằm làm nổi bật đặc trng thểloại tiểu thuyết của R.Tagore

6 Cấu trúc của luận văn:

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 3 chơng:

Chơng 1: Tạo dựng những tình huống ngẫu nhiên

Chơng 2: Một thiên nhiên chứa đầy tâm trạng

Chơng 3: Sự đan xen nhiều lớp ngôn ngữ

Cuối cùng là danh mục tài liệu tham khảo

phần nội dung

chơng III: sự đan xen của nhiều lớp ngôn ngữ

Ngôn ngữ là hình thức, là chất liệu của văn học Nhà văn là nghệ sĩtâm hồn với chất liệu ngôn ngữ trong tay phải học hỏi, sáng tạo để cấuthành tác phẩm Tác phẩm có thể trở thành vốn liếng tinh thần quý báu củanhân loại hay không tuỳ thuộc vào nội dung t tởng và hình thức nghệ thuậtbiểu hiện Nghệ thuật văn chơng suy cho cùng là nghệ thuật ngôn từ Tìmhiểu việc sử dụng ngôn ngữ trong tác phẩm văn học cũng chính là việc tìmhiểu một hoạt động mang tính thẩm mỹ, cá tính sáng tạo, phong cách và tàinăng của nhà văn Song dấu ngôn ngữ là yếu tố quan trọng, yếu tố sơ đẳng

để làm thành cái gọi là nghệ thuật ngôn từ thì để đạt đến tính hàn nghĩa vớihình thức biểu cảm của nó cần có sự kết hợp với nhiều yếu tố khác Bất kỳmột thể loại văn học nào cũng không thể không nói đến vai trò tác động củangôn ngữ Miêlinxki – Nhà lý luận nói nổi tiếng ngời Nga khi nói về mốiquan hệ giữa thơ ca với cuộc sống, ông từng nêu câu hỏi “thơ là gì” và ôngtrả lời: “thơ là sự sống, là mỉm cời của sự sống đang reo vui và thoăn thoắtbiến hoá thơ là ánh tơi hồng trên môi thiếu nữ, là tiếng cời hiền lành,trong trẻo của trẻ thơ” Nhng ở một chỗ khác ông lại khẳng định một cáchchắc chắn rằng “Thơ là nghệ thuật, là tài nghệ, là sáng tạo có tính chất nghệ

sĩ, nghĩa là rút cục thơ phải đợc sáng tạo ra trong ngôn từ” Trong văn học,ngôn từ có một vai trò vô cùng quan trọng bởi ngôn từ không phải là cái đểchỉ ra hình tợng nghệ thuật bên ngoài nó mà làm hình tợng hiện hình ngaytrong bản thân đến mức ngôn từ chính là hình tợng Khu biệt trong tiểuthuyết ngôn từ mang kinh nghiệm thể nghiệm của chủ thể nói khác đi, nókhông chỉ là “tín hiệu”, nó là “hành vi” (Austin) để bày tỏ một khát vọng,một ý hớng, một tâm tình của tác giả

Trên quan niệm về ngôn ngữ của thi pháp học hiện đại, giáo s Trần

Đình Sử đã khẳng định rằng : “Ngôn ngữ nghệ thuật đợc xây dựng trên cơ

sở ngôn ngữ tự nhiên, một ngôn ngữ trên một ngôn ngữ nhng cơ chế thìthống nhất Do vậy, khám phá tác phẩm một cách khoa học là trớc hết nhận

ra ngôn ngữ của nó thể hiện qua hệ thống khu biệt” [31; 228] Bởi ngôn ngữ

là chất liệu, là phơng tiện để biểu hiện mang tính đặc trng của văn chơng

Có lẽ: Vì thế mà M.Gorki đã viết: “Yếu tố đầu tiên của văn học là ngôn ngữcông cụ chủ yếu của nó và cùng với các sự kiện, các hiện tợng của cuộcsống – là chất liệu của văn học Đặc điểm chung của ngôn ngữ văn học là

tính chính xác, tính hàm súc và tính hình tợng Tuy nhiênm ở mỗi thể loại,những đặc điểm ấy lại biểu hiện dới những sắc thái và mức độ khác nhau

đồng thời ở mỗi tác phẩm lại có những vẻ đẹp riêng về ngôn ngữ”

Là một trong những yếu tố có vai trò hết sức quan trọng trong đờisống của con ngời, ngôn ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp giữa ngời - ng-

ời mà còn là phơng tiện để bộc lộ t tởng, tình cảm Chính vì thế, Ăngghen

đã từng cho rằng “ngôn ngữ là hiện thực trực tiếp của t tởng” Nh vậy, quangôn ngữ ngời ta thể hiện tâm lý, nội tâm của mình Dùng ngôn từ làm ph-

ơng tiện diễn đạt, văn chơng đem đến cho độc giả những bức tranh, nhữnghình tợng Cùng với mặt âm thanh thì ý niệm trong văn học đã đa lĩnh vựcnày gần với ý thức t tởng Đặc biệt, với hiện tợng tiểu thuyết mới, tiểuthuyết đa thanh đợc khơi nguồn từ Đôtêxtôiepxti (cuối thế kỷ XIX đầu thế

kỷ XX ) Ngôn ngữ văn chơng trở nên đa âm, đa thanh, đa ý Hiện tợng nàythống trị toàn Châu Âu “nhiều tiếng nói và ý thức độc lập không nhập làmmột”, sự đa thanh thực thụ của các tiếng nói có trọng lợng chính là đặc

điểm cơ bản của tiểu thuyết Đôtxtôi epxki Bớc vào con đờng sáng tạo nghệthuật những năm 80 của thế kỷ chứng kiến biết bao cuộc tìm kiếm con đờngphục hng văn hoá ấn Độ nói riêng và thế giới nói chung Thấm nhuần t t-ởng phục hng văn hoá ấn độ trên nhận thức về ba mối quan hệ: Truyềnthống – hiện đại, dân tộc – nhân loại, văn hoá Đông - Tây, R.Tagorekhông thể không bị ảnh hởng bởi sự đổi mới để đa văn học ấn Độ hội nhậpvới nhân loại Trên hành trình sáng tạo của mình, hơn đâu hết, lĩnh vực tiểuthuyết đợc khai thác triệt để sự cách tân này của R.Tagore mà “Đắmthuyền” là một dẫn dụ điển hình Bởi ở đó, ngời ta nhận thấy ngôn ngữ đợcchắt lọc, chng cất từ tình đời, cuộc sống, tình yêu, đợc khúc xa qua cái nhìncủa một minh triết luôn hớng tới sự siêu thoát của tâm linh [48; 895] Vàvới chính tiểu thuyết lãng mạn về tình yêu này, R.Tagore đã hoà hợp vớingôn ngữ và tâm hồn Bengal nh hoa sen nở thơm ngát trong ánh bình minh”[Hindi nirala] Tâm hồn lớn lao, vĩ đại ấy đợc trải nghiệm qua sự biến độngdữ dội của những cuộc cách mạng giải phóng dân tộc ấn Độ mới đợc hìnhthành Chính vì thế, R.Tagore ý thức đợc một cách sâu sắc rằng: “Nguồngiải phóng con ngời và đất nớc đã có từ ngàn xa trong lịch sử ấn Độ Phảikhai thác quá khứ tự do, sáng sủa đó nhng đồng thời cũng phải trút bỏ gánhnặng của quá khứ đen tối, đi đầu, gập lng, bịt mắt không cho ngời ấn Độtrông rõ con đờng chân lí Mặt khác, phải mở rộng cửa đón mời những

luồng tình cảm mới chân chính của phơng Tây để phá táan cái bình lặng trìtrệ của đời sống xã hội và tâm hồn ấn Độ Nhng trớc hết Phải sống cuộcsống ấn Độ, phải sinh mãi, sinh mãi trên đất ấn Độ, “Cuộc sống đó khôngthể vay mợn đợc [9;96] Và cuối cùng, cái ảnh hởng mà tagore đặc biệt gây

ra chung quanh mình và kịp thời gửi lại cái phần cốt lõi nhất của ngời ấn

Độ ở chơng này, chúng tôi muốn đề cập đến sự đan xen của nhiều lớp ngônngữ khác nhau Sự tổng hợp của ngôn ngữ ngời kể chuyện, ngôn ngữ nhânvật đã huy động cùng một lúc nhiều năng lực của ngời sáng tạo cũng nh ng-

ời tiếp nhận

Tất nhiên sự phân chia này của chúng tôi chỉ mang tính chất tơng đốitiện cho việc tiếp nhận những lớp ngôn ngữ đợc sử dụng đan xen dới ngòibút tài hoa của một bậc thầy lão luyện- R.Tagore Mặt khác, với t duy “đathanh” (khái niệm của M.Bakhtin), sự quy định và thâm nhập lẫn nhau giữa

điểm nhìn tác giả và điểm nhìn nhân vật luôn là vấn đề quan trọng và ảnh ởng trực tiếp đến nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật của nhà văn

h-3.1 Ngôn ngữ ngời kể chuyện

Trên cơ sở mạch vận động của ngôn ngữ ngời kể chuyện, chúng tôipân biệt lời kể và lối tả lời kể đi theo dòng diễn biến của sự kiện, dòng pháttriển của thời gian Theo lời kể của ngời kể chuyện ngời đọc có thể thâutóm toàn bộ mạch vận động của cốt truyện Lời tả nhằm xác định ngoạihình, hoàn cảnh, môi trờng, không-thời gian diễn ra câu chuyện, sự kiệntheo lời tả của ngời kể chuyện, ngời đọc có điều kiện có đợc một cái nhìnsâu sắc hơn Cụ thể hơn với diễn biến tâm lí của nhân vật và tài năng miêutả tâm lý nhân vật của nhà văn

lý nhân vật Do điểm nhìn trần thuật ở ngôi thứ ba nên nhiều khi mạch kểphải đuổi theo mạch tả, dong sự hiệ kiến cố lớn án mạch trữ tình, tâm lý

R.Tagore đã rất thành công ở phong cách mô tả tâm lý trong “Đẵmthuyền”, đặc biệt trên phơng tiện lời kể Suốt từ đầu đến cuối thiên truyện.R.Tagore luôn có mặt để nắm bắt tất cả những diễn biến tâm lý cũng nh

mạch vận động tâm lý nhân vật thông qua ngôn ngữ kể Có những lúc tácgiả đã hoá thân vào nhân vật, thâm nhập vào nhân vật của mình khiến chokhoảng cách giữa tác giả và nhân vật đợc rút ngắn tối đa, thậm chí “songtrùng” Nói khác đi, ngôn ngữ nhân vật với ngôn ngữ tác giả đã nhập làmmột, lời kể của nhà vẫn dờng nh không vợt ra ngoài ý thức nhân vật Điều

đó đòi hỏi R.Tagore không chỉ tái hiện tâm lí nhân vật mà còn sống cùng,vui sớng, đau khổ, hạnh phúc, bi phân cùng nhân vật

“Chẳng ai mày may nghi ngờ Ramesh sẽ không thi đỗ luật nữ thầm họcvấn” ngời ngự trị các trờng đại học, luôn luôn tới lên ngời ánh những cáchhoa sen vàng, kèm anh ngập trong trận ma huy chơng và học bổng” [47;15] Song điểm nhìn của tác giả không đơn thuần dừng lại ở sự tái hiện, sâusắc hơn lời kể ấy lại ki dòng ý thức nhân vật đợc khúc xạ qua lăng kính nhàvăn: “Hen nalini cời phá lên khi anh đánh sai và chính anh cũng cowif Cáinăng lực hiếm cô của anh trong việc đành đàn sai làm Hen nalini cảm thấybuồn vời mãi Tình yêu có khả năng chuyển những âm chói tai và sự kémcỏi thành niềm vui Tình yêu của ngời mẹ chan chứa theo bớic đi chậpchững của đứa con đang tập đi, việc Ramesh đặc biệt thiếu năng khiếu âmnhạc là niềm vui thầm kín đối với Hen nalini”[47; 47] ở đó không thuần làngôn ngữ của ngời kể nữa đó là dòng ý thức là xúc cảm nhân vật chảy quamỗi trang viết của nhà văn Sức rung cấm tinh tế của Tagore trong vai tròmột ngời kể chuyện Dó là lợi thế giúp ông đi sâu vào thế giới bí ẩn của conngời

Ngay trong “Nàng Binôdini” ngời đọc cũng có dịp đợc chứng kiến sựthay đổi điểm hình của tác giả đối với sự kiện đợc miêu tả Đây có thể vừa

là sự tái hiện hiện thực khách quan, vừa là qúa trình thâm nhập vào suy nghĩtâm hồn nhân vật: “Mất bố từ lúc còn trứng nớc nên cách c xử củaMahenđra đối với mẹ không hoàn toàn theo t cách một thanh niên 20 tuổidã đổ bằng Maxtoo và nay đang theo học ngành y Anh hay ơng ngạnh vàhờn dỗi nên thờng bị mẹ trêu và mắng mỏ Ăn uống, nghỉ ngơi, chơi bờihay lúc tâm nào cũng muốn mẹ ở bên mình Chẳng hạn khác gì conKanggun con, anh vẫn nản mình trong long mặc dù đã lớn tớng” [47; 8].Ngời ta có cảm giác nhân vật của Tagore đang nói chuyện chữ không đơnthuần là kỹ thuật chuyên ở chỗ khai, điểm nhìn của tác giả đợc di chuyểnvào điểm nhìn của nhân vật: “Sáng hôm sau, Kamala cảm thấy uể oải nắngdờng nh thiếu rực rỡ, sóng chảy lờ đờ và cây ủ rũ nh những du khách bộ

hành mệt mỏi [47; 140] Đây là một lợi thế để “Tagore thâm nhập voà bềsâu tâm hồn con ngời Lời kể đã xâu vào thế giới tâm trạng của nhân vật”.

Với việc thay đổi điểm nhìn trong lối kể chuyện R.Tagore đã phá bỏtình trạng đơn thanh, đơn giọng của ngời kể chuyện Trong “Đẵm thuyền”lời nhân vật đã hoà lẫn với lời nhà văn: “ Hơn nữa, sầu muộn là một tìnhcảm không chịu tồn tại chỉ nh một trạng thái tinh thần Nó tìm lối thoátbằng cách thực hiện một công việc khó khăn nào đó” [47; 232] về hình thức

đây chính là ngôn ngữ của nhà văn song về thực chất đó lại là dòng ý thức

đang trổi dậy trong Hemnalini Qua đó có thể thấy đợc tâm trạng rối bời,ngồi ngang, đầy màu thuần đang diễn ra trong Hem

3.1.2 Lời tả:

“Văn học là tấm gơng đi trên đờng đời” (Stang) đặc biệt với văn

ch-ơng tâm lý thì không hề có một sự miêu tả khách quan thuần tuý nào Lời tảbao giờ cũng đổi ẩn đằng sau ấy bao ý nghĩa và triết lý nhân sinh Nói khác

đi, khi đi trên con đờng của cuộc sống, văn chơng một mặt phản ánh ýnghĩa khách quan của nó, mặt khác nó phục vụ đắc lực cho việc khắc hoạthế giới nội tâm, sự diễn biến tâm lý của nhân vật ở luận điểm này, chúngtôi khảo sát trên hai phơng diện: Chân dung tâm lý và thế giới ngoại cảnh

có tác động sâu sắc đến sự phát triển tâm lý nhân vật

3.1.2.1 Chân dung tâm lý:

Chân dung là khái niệm nhằm chỉ sự thể hiện: đúng diện mạo, thầnsắc hình dáng của một ngời” nào đó [25; 141] Nghĩa là tái hiện lại tất cảhình dáng bên ngoài cũng nh nội dung bên trong của nhân vật Nhờ chândung tâm lý ngời ta có thể dự đoán hay hình dung đợc toàn bộ đời sốnghinh thần của hoặc ngời ta có thể hiểu đợc quá trình tâm lý bên trong đãdiễn ra và biểu hiện ra ngoài nh thế nào? Hay nói cách khác đi chân dungcác nhân vật của Rtogore không phải là chân dung thuần tuý mà là chândung tâm lý Qua việc miêu tả chân dung , nhà văn đã cho ta thấy đợc đờisống nội tâm phong phú của nhân vật

Chân dung nhân vật có thể đợc gọi một cách trực tiếp qua thái độ củanhân vật, có thể đợc tái hiện dới cái nhìn của nhân vật, có thể đợc tái hiệndới cái nhìn của nhân vật khác hoặc đợc tác giả thể hiện qua việc nắm lấycái thân của nhân vật thông qua hàm đông của nhân vật hoặc cấu trúc lờichẳng hạn, mở đầu “song Đông” êm đềm “của Sôtoklốp ta bắt gặp chândung của ngời con thứ trong gia đình Panchêlây Mêlêkhớp: “Mặc dù kém

anh những 6 tuổi nhng Grigôri cao hơn Pêtôrô hắn nửa cái đầu, có cái mũinhôm mồm nh mỏ diều hâu, hai con mặt quá tán sáng bừng lâng, lời xếch

và thoáng có ánh biêng biếc, hai gò má nhọn cao lên dới làn da nâu hồng”[39; 18] Chỉ bằng vài nét chấm phá ta có thể dễ dàng nhận thấy đây là mộtthanh niên có dai khoẻ mạnh với tinh thần hăng say cong việc và thực sự làmột con ngời của lao động, thuộc tầng lớp trung nông và mang đặc điểmcủa tầng lớp này Gigôri thờng sống với những suy nghĩ, trăn trở của mộtnội tâm hết sức sâu sắc, hắn lên “Bộ mặt xam đen nhuộm màu mật đắng”.Cùng với một ảnh vàng hiện lên trên cặp má hõm lồm xồm những sợi râu

đen nhánh, cứng hơn rơm [39; 19]

Đọc tiểu thuyết R.Togore nói chung và “Đẵm thuyền” nói riêng, ta ítthấy một bức chân dung nào đợc miêu tả trực tiếp nh vậy ngoại trừ nhân vậtHemralini đợc miêu tả khá kỹ lỡng: Những đợt học tập mệt mắc kéo dàilàm Hemralini gây đi, cái thân hình mảnh kảhnh của nàng tởng nh sẽ gãygục trớc một cơn gió mạnh Trớc đây, nàng kín đáo và king lẽ làm bạn bèphải dè dặt khi nói chuyện với nàng vì sợ năng mếch lông

Sau vài ngày mà dáng vẻ và cử chỉ của nàng đã: thay đổi đến kinhngạc Một ánh hồng phơn phớt thay và chỗ xanh xao trên đôi má, và cứ nơimỗi lời đôi mắt năng lại ánh lên niềm vui [47; 38] Chính mô típ này ta đãbắt gặp trong “Năng Binôdino khi tác giả miêu tả bộ ba: Mahenđra.Binodini và Asa Dới con mắt của Togore lí hầu hết các nhân vật đều lấplánh sau những cung bậc biểu hiện khác nhau Nhân vật duy nhất trong

“Nàng Binôdini đợc tác giả tái hiện trựct iếp cân dung tâm lí là Asa: asa bớcvào thế giới của nàng chan chứa hào quang lệ Tâm hồn rực rẽ và ngày thơcủa nàng không hề lờng trớc đợc chút nào những chơng gai trên con đờngtrớc mặt” “Biệt tài này của R.Tagore có những điểm khá gần gũi với[Tônxtôi ở một giọng điệu nào đó Cách nói lừng chừng, cách miêu tả bằngmột cái nhìn của ngời thứ ba hay thông qua các phơng thức, phơng tiện thểhiện nhân vật đã giúp ông trở thành một nhà phân tích tâm lý sâu sắc bằngngôn ngữ Chân dung các nhân vật vì mà đợc bổ sung và hoàn thiện dần quacác trang viết Qua những bức chân dung ấy, chúng ta thấy đợc chân dungtâm lý của các nhân vật Trần Thuật theo lối chủ quan hoá- lối trần thuật làmcho khoảng cách giữa nhân vật và tác giả không còn nữa, thậm chí là “songtrùng” và giúp nhà văn đi sâu vào thế giới tâm hồn, vào suy nghĩ của nhânvật Chính vì vậy, ngời ta không còn nhận ra đều là suy nghĩ của nhân vật