Nghệ thuật miêu tả chiến tranh trong tam quốc diễn nghĩa của la quán trung

Nói cách khác, chiến tranh qua miêu tả của La Quán Trunglàm cho Tam Quốc không thể nào lẫn lộn với các tác phẩm khác cùng thời haykhác thời mà đã tự xác định đợc những giá trị đích thực

Lời cảm ơn

Đề tài khoa học này đợc hoàn thành trớc hết là sự cố gắng tìm tòi, khámphá của bản thân Nhng điều đó sẽ không thành hiện thực nếu không có sự tậntình giúp đỡ và thiết thực của thầy giáo Nguyễn Văn Tri, cùng các thầy cô giáotrong khoa Ngữ văn, bộ môn văn học nớc ngoài và sự động viên, khuyến khíchcủa bạn bè Nhân dịp này tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đối với thầy giáoNguyễn Văn Tri cùng các thầy cô giáo Bộ môn văn học nớc ngoài cũng nh tất cảcác bạn

Vì thời gian và nguồn t liệu có hạn, hơn nữa lại là lần đầu tiên làm quenvới việc nghiên cứu khoa học nên khoá luận chắc chắn sẽ còn có nhiều thiếu sót

và hạn chế Xin kính mong nhận đợc những ý kiến đóng góp và chỉ dạy quý báu,cần thiết của các thầy cô và bạn bè

"Tam Quốc Diễn Nghĩa" từ lâu đã đợc coi là một kiệt tác văn học của nhânloại Sức sống của tác phẩm đã vơn tới tầm vóc quốc tế Sức hấp dẫn của tácphẩm đã chinh phục lòng say mê của một lớp độc giả đông đảo trên khắp thếgiới, trong đó có bạn đọc Việt Nam Lịch sử tồn tại của "Tam Quốc" đã hơn sáutrăm nămvà càng ngày, ngời ta càng khám phá ở nó những giá trị mới mẻ và thiếtthực đã chứng minh cho điều đó.

Giá trị và tầm ảnh hởng của tác phẩm tiểu thuyết cổ điển này đợc toả ra từchính sự thành công cuả nó, sự thành công đó chính là sự xử lý và trau chuốt vềmặt nghệ thuật của chính tác giả La Quán Trung Bàn tay nghệ thuật tài ba của

ông đã dựng nên một thời kì có một không hai trong lịch sử phát triển hàng nghìnnăm của đất nớc Trung Quốc rộng lớn và sự soi chiếu của nó vào hiện tại lúc bấygiờ Bằng sự kết hợp của rất nhiều yếu tố nh thể loại, kết cấu, xây dựng nhân vật,nghệ thuật dẫn chuyện , đặc biệt là nghệ thuật miêu tả chiến tranh, La QuánTrung đã tạo ra một chỉnh thể nghệ thuật có sức sống mãnh liệt, vợt qua đợc sựthử thách của thời gian và khoảng cách không gian

Nghệ thuật miêu tả chiến tranh chiém một vị trí quan trọng và phổ biếntrong các tác phẩm văn chơng Song với tác phẩm "Tam Quốc Diễn Nghĩa" thìvai trò đó là đặc biệt quan trọng vì đó chính là yếu tố cơ bản nhất, trọng yếu nhất

để xây dựng và khắc hoạ lên bộ mặt riêng của tác phẩm và thời kỳ lịch sử TamQuốc qua tác phẩm Nói cách khác, chiến tranh qua miêu tả của La Quán Trunglàm cho Tam Quốc không thể nào lẫn lộn với các tác phẩm khác cùng thời haykhác thời mà đã tự xác định đợc những giá trị đích thực của riêng mình

Xa nay, giá trị của Tam Quốc đợc nhìn nhận, đánh giá từ nhiều góc độkhác nhau Trong đó, nghệ thuật xây dựng nhân vật thể hiện qua nhiều nhân vật

điển hình nh Tào Tháo, Quan Công, Khổng Minh, Lu Bị đợc nhiều tác giả quantâm nghiên cứu nhng những nhân vật điển hình đó sẽ không xuất hiện nổi bật vànổi tiếng nh thế nếu không đợc đặt trong hoàn cảnh cụ thể của "Tam Quốc"- đó

là cảnh loạn li bởi vô số những cuộc chiến tranh Chính qua chiến tranh ta mớithấy đợc"Tào Tháo gian hùng"," Khổng Minh tuyệt trí ", "Quan công tuyệtnghĩa", "Trơng Phi tuyệt dũng" v v

Mặt khác, nếu so sánh vấn đề chiến tranh trong tơng quan với các vấn đềkhác nh nhân vật, kết cấu thể loại thì độ chênh lệch là không đáng kể Trongtác phẩm tác giả đã xây dựng hơn bốn trăm nhân vật chính, dung lợng tác phẩmgồm một trăm hai mơi hồi, và cũng xuất hiện đến hơn hai trăm trận đánh, trong

đó có hơn một trăm trận đợc tác giả miêu tả cụ thể - một con số khá lớn và dày

đặc xuất hiện trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa"

Điều đặc biệt là với số lợng các trận đánh đợc đề cấp rất nhiều, với tần sốxuất hiện cao nh vậy nhng không gây cho ngời đọc cảm giác nhàm chán mà tráilại là niềm say mê và hứng thú Qua nghệ thuật miêu tả của La Quán Trungchúng ta khó tìm thấy sự lặp lại giữa các trận đánh mà chúng luôn khác biệt nhau

và trải dài từ đầu đến cuối tác phẩm Bạn đọc sẽ không, chính xác hơn là khó tìmcho ra các hồi không có không khí hay sự hiện diện của chiến tranh Thực sự ng-

ời đọc bị cuốn hút từ đầu đến cuối với đề tài chiến tranh trong tác phẩm là nhờvào nghệ thuật miêu tả của tác giả chứ không hoàn toàn là bộ mặt khách quancủa các trận đánh, bộ mặt thật đáng ghê sợ của chiến tranh, nhất là với chiếntranh phong kiến đầy sự mất mát và tang tóc Quá trình đó là quá trình ng ời đọchồi hộp theo dõi sự chuẩn bị, diễn biến và kết cục của các trận chiến mà khôngthấy nhàm chán, hoài nghi về tính chân thực của nó

Vấn đề mấu chốt ở đây là chiến tranh vốn không xa lạ trong văn học Cáichúng ta quan tâm là ở chỗ bằng phơng pháp gì, cách xử lý, thể hiện nh thế nào

đã khiến cho tác phẩm "Tam Quốc Diễn Nghĩa" cùng cha đẻ của nó không thểlẫn lộn với ai khác Nó có diện mạo, đặc điểm riêng đợc khẳng định khác biệt vớicác tác phẩm hoặc cùng thời nh "Thuỷ Hử" hay "Tây Du", hoặc khác thời nh "SửKý" của T Mã Thiên, "Sông Đông êm đềm" của Sôlôkhôp hay "Chiến tranh vàhoà bình " của L.Tonxtoi Đây cũng chính là điều mà ngời viết muốn tham giatìm hiểu và thể hiện trong khóa luận Dựa trên cơ sở những quan niệm truyềnthống kết hợp với những ý kiến của cá nhân, ngời viết mong muốn có đợc mộtcái nhìn đầy đủ hơn, cụ thể hơn về nghệ thuật miêu tả chiến tranh của La QuánTrung qua "Tam Quốc Diễn Nghĩa" Dĩ nhiên, khát khao cuối cùng của ngờitrình bày khoá luận vẫn là nhằm thoả mãn lòng yêu thích của cá nhân đối với

"Tam Quốc", góp phần giúp ích cho việc giảng dạy và nghiên cứu "Tam Quốc"

Sự thật là hiện nay, các trích đoạn của "Tam Quốc Diễn Nghĩa" và khái quátchung đã đợc đa vào giảng dạy trong chơng trình văn học trờng phổ thông nênnhững mong muốn và mục đích hớng đến của ngời viết thiết nghĩ là một việc làmcần thiết và hợp lý

II Đối tợng nghiên cứu.

"Tam Quốc Diễn Nghĩa" - gọi cho thật đầy đủ là "Tam quốc chí thông tụcdiễn nghĩa" là bộ tiểu thuyết lịch sử dài hơi, nổi tiếng của văn học Trung Quốc,dài bảy mơi lăm vạn chữ trên bốn trăm nhân vật, một trăm hai mơi hồi

Với vấn đề chiến tranh, qua khảo sát thì "Tam Quốc Diễn Nghĩa" có trênhơn hai trăm trận đánh lớn nhỏ, trong đó có hơn một trăm trận đợc tác giả đi vàomiêu tả Trong khuôn khổ cho phép có hạn của một khóa luận tốt nghiệp vàphạm vi rộng lớn của đề tài, ngời viết cố gắng đi vào tìm hiểu nghệ thuật mô tảchiến tranh của La Quán Trung một cách khái quát và cơ bản nhất từ cơ sở củahơn hai trăm trận đánh đó Trong khi khái quát một cách chung nhất, ngời viết đisâu và tập trung sự chú ý vào những trận đánh lớn tiêu biểu cho nghệ thuật miêutả chiến tranh của tác giả, đặc biệt là trận Xích Bích Tất cả những việc làm đó lànhằm chỉ ra và phân tích những phơng thức miêu tả mà ngời viết thấy là đặc sắcnhất trong nghệ thuật miêu tả chiến tranh của tác giả Mong muốn cuối cùng củangời viết chính là đợc tham gia tìm hiểu và luận bàn để đi tới những đánh giá, kếtluận nhất định về vấn đề hấp dẫn nhng rất rộng lớn và phức tạp này.

III Lịch sử vấn đề.

Những điều lý thú và đặc sắc của những bộ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc

đã và đang là đối tợng trung tâm, đặc biệt cho việc tìm hiểu của các nhà nghiêncứu, phê bình văn học từ xa tới nay Nhng chúng ta có thể khẳng định rằng đối t-ợng trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" là hết sức phong phú, rộng lớn Khi tìm hiểutác phẩm "Tam Quốc Diễn Nghĩa", có tác giả khai thác về mặt lịch sử của thời

đại Tam quốc Trung Hoa cổ xa, có ngời nghiên cứu về t tởng nho giáo chínhthống, đặc điểm kết cấu của tác phẩm, lại có ngời nghiên cứu về vấn đề xây dựngnhân vật hay đi sâu vào những nhân vật cụ thể trong tác phẩm, hay là sự phântích một hồi, đoạn cụ thể nào đó trong tác phẩm Riêng về vấn đề chiến tranhcũng rất phong phú, có tác giả đi vào tìm hiểu sự ứng dụng của các phơng phápquân sự trong "Tam Quốc" vào đời sống, sự am hiểu của tác giả về chiến tranhquân sự, nghệ thuật miêu tả chiến tranh Nhìn chung, dù nghiên cứu ở những góc

độ khác nhau với những cách nhìn nhận khác nhau song cái chính vẫn là để tìm

ra những giá trị đích thực và độc đáo của tác phẩm

"Tam Quốc Diễn Nghĩa" đã đợc dịch ra tiếng Việt khá sớm từ những năm

đầu của thế kỷ XX và đã đợc độc giả Việt Nam đón nhận rất nồng hậu và đầythích thú Tiểu thuyết "Tam Quốc Diễn Nghĩa" đã để lại một dấu ấn, một chỗ

đứng rất riêng và vững chắc trong đời sống xã hội Việt Nam nói chung và đờisống văn học Việt Nam nói riêng Suốt thời gian qua và trong thời điểm hiện tại

đã và đang có rất nhiều công trình của các tác giả dày công nghiên cứu "TamQuốc Diễn Nghĩa" Trong số nhiều nhà nghiên cứu đó chúng ta có thể nhắc đến

tên tuổi của các tác giả nổi tiếng nh Lơng Duy Thứ, Trần Xuân Đề, Trơng QuốcPhong v.v Những tác giả này đã dụng công tìm hiểu "Tam Quốc" về nhiều mặt,trong đó có vấn đề nghệ thuật miêu tả chiến tranh của tác giả La Quán Trung.

Một điều cần khẳng định trớc hết là các nhà nghiên cứu về "Tam Quốc"hầu hết đều dành sự quan tâm đáng kể của mình về nghệ thuật miêu tả chiếntranh của La Quán Trung Đa phần các tác giả trong các công trình nghiên cứu

"Tam Quốc" của mình đều tập trung nhấn mạnh giá trị của vấn đề và ngợi ca tàinăng miêu tả chiến tranh của La Quán Trung Tác giả Lơng Duy Thứ trong cuốn

"Để hiểu tám bộ tiểu thuyết cổ Trung Quốc" đã khẳng định: "Sức lôi cuốn củatác phẩm còn do tài năng miêu tả chiến tranh của tác giả Dĩ nhiên ở đây là chiếntranh trung cổ Tài năng mô tả chiến tranh của La Quán Trung chứng tỏ ôngkhông những nghiên cứu tờng tận lịch sử mà còn am hiểu sâu sắc binh pháp Ông

đã cho ngời đọc xem một cuốn phim quay nhanh về một cuộc chiến tranh phơng

Đông cổ xa" (3) Giáo s Trần Xuân Đề trong công trình "Tiểu thuyết cổ điểnTrung Quốc" cũng bày tỏ quan điểm của mình về vấn đề chiến tranh trong "TamQuốc", ông cho rằng:" "Tam Quốc Diễn Nghĩa" là một cuốn binh th có giátrị đã biết kết hợp tài tình giữa đấu sức và đấu trí"(4) Hay là ý kiến của tác giả L-

u Đức Trung trong cuốn "Tác giả, tác phẩm văn học nớc ngoài trong nhà trờng"cũng từng nhấn mạnh: "Nghệ thuật miêu tả chiến tranh trong "Tam Quốc" là mộtthành công của La Quán Trung Các cuộc chiến tranh đợc miêu tả không trùnglặp có đặc điểm riêng thể hiện tính đa dạng và phức tạp của chiến tranh"(5)

Nhng có một điều chúng ta dễ nhận thấy qua các công trình nghiên cứu về

"Tam Quốc", các tác giả của chúng chủ yếu là nhấn mạnh, đề cao vai trò củanghệ thuật miêu tả chiến tranh đối với giá trị tác phẩm Hầu hết các tác giả khiviết về vấn đề này thờng tập trung ở việc khái quát chung bức tranh chiến tranhtrong "Tam Quốc" và giá trị cơ bản nhất của nó đối với sự thành công chung củatác phẩm với đời sống Nếu chúng ta làm một phép so sánh tơng đối thì trong t-

ơng quan của một số vấn đề khác nh phân tích và tìm hiểu nhân vật chẳng hạn thì

sự quan tâm dành cho nghệ thuật miêu tả chiến tranh là hạn chế hơn nhiều

Điều quan trọng là các tác giả đều đã khẳng định vai trò và vị trí đặc biệtcuả nghệ thuật miêu tả chiến tranh, nhấn mạnh đó là một trong những yếu tố cơbản nhất, chính yếu nhất làm nên giá trị của "Tam Quốc Diễn Nghĩa" Ngời đọccũng nhận ra đó là những phân tích, những quan điểm hợp lý và rất cần thiết vìchiến tranh là hiện tợng đợc miêu tả xuyên suốt trong tác phẩm từ đầu tới cuối,

hiếm có hồi nào là không xuất hiện chiến tranh nhng ngời đọc vẫn bị cuốn hút vàtheo dõi đầy thích thú, say mê

Nhng dù chiếm một phạm vi khá khiêm tốn so với các vấn đề khác trongtác phẩm, nhiều tác giả cũng đã quan tâm nghiên cứu và chỉ ra đợc những nét khá

cụ thể hay những biện pháp nhất định của tác giả La Quán Trung Tác giả TrầnXuân Đề qua "Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc" chỉ ra rằng: "Kinh nghiệm kếthợp giữa đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang, giữa đấu sức và đấu trí đợctác giả của "Tam Quốc Diễn Nghĩa" chứng minh đầy đủ"(6); "La Quán Trungkhông bao giờ miêu tả cách dàn binh bố trận, cũng không giản đơn kể chuyện aithắng ai bại, ông lấy nhân vật làm trung tâm kết hợp miêu tả việc đấu sức, đấu trí

và bày bố trận tiền"(7) Lơng Duy Thứ qua "Để hiểu tám bộ tiểu thuyết cổ TrungQuốc" cũng cho thấy: "Cái tài của tác giả là biết mô tả tỉ mỉ cái cần thiết, l ợc bỏ

đi cái không cần thiết"(8) Có nhiều tác giả khác công phu hơn đã dành một mục

cụ thể với một số trang viết nhất định để bàn tới vấn đề này, chẳng hạn nh mục

"Miêu tả chiến tranh" của tác giả Trơng Quốc Phong trong công trình "Tiểuthuyết sử thoại các thời đại Trung Quốc"(9) v v

Việc chúng tôi trích dẫn một số quan điểm trên là nhằm đa ra một cái nhìntổng quát của giới phê bình, nghiên cứu khi nhìn nhận về nghệ thuật miêu tảchiến tranh của La Quán Trung qua "Tam Quốc Diễn Nghĩa" Trong những điềukiện cho phép, chúng ta sẽ có dịp bàn tới cái đúng, sai, cái hợp lý hay không hợp lýtrong những nhận định này một cách rõ ràng và cụ thể hơn Điều cần khẳng định lànhững kết luận cụ thể của các tác giả kể trên là rất cần thiết và đáng lu tâm

Nh vậy, các tác giả trong và ngoài nớc đã nhìn nhận về nghệ thuật miêu tảchiến tranh trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" của La Quán Trung từ nhiều góc độkhác nhau Nhng tựu chung không ai phủ nhận tài năng miêu tả chiến tranh đặcbiệt của La Quán Trung và đồng thời nhấn mạnh vai trò của nó trong thành côngchung của tác phẩm Các tác giả đã gặp gỡ nhau khi coi nghệ thuật miêu tả chiếntranh là một trong những yếu tố cơ bản nhất, quan trọng nhất làm nên giá trị đíchthực và tầm vóc lớn lao của "Tam Quốc Diễn Nghĩa"

IV Phơng pháp nghiên cứu.

Nh đã trình bày khái quát ở các phần trên, đề tài chiến tranh là một đề tàiquen thuộc và phổ biến trong văn học, trong đó có "Tam Quốc Diễn Nghĩa" của

La Quán Trung Nghệ thuật miêu tả chiến tranh chính là yếu tố quyết định tới sựkhác nhau, sự phân biệt giữa các tác phẩm viết về chiến tranh Đối với một tác

phẩm cổ điển đồ sộ nh "Tam Quốc Diễn Nghĩa" thì việc khai thác đặc điểm nghệthuật này vừa rất thuận lợi, lại vừa rất phức tạp bởi đây là tác phẩm rất đa dạng vàphong phú về miêu tả và thể hiện chiến tranh Qua sự lựa chọn, có thể rút ranhững pháp nghiên cứu chủ yếu của ngời viết là thống kê, phân loại rồi đi tớiphân tích, chứng minh, lý giải và đánh giá Trong quá trình làm việc ngời viếtcũng rất quan tâm tìm hiểu và vận dụng những quan điểm truyền thống kết hợpvới quan điểm cá nhân để lý giải vấn đề Ngời viết cũng chủ yếu tập trung dung l-ợng vào những trận đánh lớn, tiêu biểu cho nghệ thuật miêu tả chiến tranh của LaQuán Trung, đặc biệt là chiến dịch Xích Bích Trong khuôn khổ có hạn của mộtkhoá luận tốt nghiệp, việc trình bày một cách đầy đủ nhất, chi tiết nhất về vấn đềchỉ là một tham vọng của ngời viết Về cơ bản nội dung đợc trình bày chủ yếu ởdạng khái quát, những chỗ cụ thể chỉ dừng lại ở một mức độ nhất định.

Phần Nội dung Chơng 1:

Khái quát lịch sử thời Tam Quốc và diện mạo chiến

tranh trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa"

I Tam Quốc - một thời kỳ lịch sử đầy biến động.

"Tam Quốc Diễn Nghĩa" là một bộ tiểu thuyết dài, căn cứ vào tài liệu lịch

sử, truyền thuyết dân gian và sự thêm bớt, chỉnh lí của tác giả cùng các nghệnhân mà viết ra Vì thế, "Tam Quốc Diễn Nghĩa" trở thành một bộ tiểu thuyết "bảythực ba h"; "Tam Quốc Diễn Nghĩa" có phần h cấu những đã đợc xây dựng trên cơ

sở của sự thật lịch sử, phản ánh đợc bản chất sự thật thời Tam Quốc

Với dung lợng bao gồm hơn bảy mơi lăm vạn chữ, đúc kết trong khuônkhổ một trăm hai mơi hồi, "Tam Quốc Diễn Nghĩa"đã dựng lại lịch sử xã hộiTrung Hoa trung cổ trong chiều dài lịch sử gần một trăm năm Thời kỳ lịch sử đóbắt đầu từ cuộc khởi nghĩa của quân Khăn Vàng năm 184 đến khi Mã Viêm bình

định hai nớc Thục Hán, Đông Ngô và nhà Tào Nguỵ, thống nhất Trung Quốc lập

Đổng Trác ở Tây Lơng đã kéo quân vào kinh, phế lập thiên tử, tác oai tác quáitrong triều Vì thế, vào năm 190 mời bảy đạo quân kết làm đồng minh, do ViênThiệu - thái thú Bột Hải cầm đầu kéo liên quân đánh Đổng Trác Sáu năm sau,

Đổng Trác và d đảng bị diệt vong Diệt đợc Đổng Trác xong nổi lên ba tập đoànmạnh nhất là Viên Thiệu, Viên Thuật và Tào Tháo Đến năm 270, Tào Tháo diệt

đợc hai anh em họ Viên Từ đây hình thành một cục diện mới đó là sự phân thànhcủa ba tập đoàn Nguỵ, Thục, Ngô Sang năm 208, Tào Tháo kéo quân sang đánhchiếm Đông Ngô, nhng đại bại trong trận Xích Bích trớc liên quân Ngô, Thục Từ

đó Lực lợng của Ngô, Thục đợc củng cố và thế chân vạc đợc hình thành từ đây.Thời gian tiếp theo, cục diện phân tranh diễn ra chủ yếu giữa ba tập đoàn Nguỵ,Thục, Ngô với nhiều sự kiện phong phú và phức tạp Năm 221, Lu Bị xng HánTrung Vơng lập ra nhà Thục Hán Năm 222, Lu Bị cất quân đánh báo thù choanh em là Quan Vân Trờng bị đại bại bởi tớng Đông Ngô là Lục Tốn Sự nghiệpcủa Lu Bị từ đó cũng đi vào phá sản Lu Bị ốm chết, con là Lu Thiền nối ngôi.Gia Cát Lợng phò giúp Lu Thiền nhằm xoay chuyển tình thế, thống nhất thiênhạ Để làm đợc điều đó, Gia Cát Khổng Minh đã khôi phục và đẩy mạnh chínhsách "liên Ngô kháng Tào" - "Đông hoà Tôn Quyền, Bắc cự Tào Tháo" Sựnghiệp cha thành thì Khổng Minh ốm chết Thục đế Lu Thiền cầm cự một thời

gian nữa và đến năm 263 thì đầu hàng nhà Nguỵ ít năm sau, T Mã Viêm phế bỏnhà Nguỵ lập ra nhà Tấn, nhà Nguỵ cũng diệt vong từ đó Đến năm 280, nhà ĐạiTấn tiến hành đánh Đông Ngô, Ngô chủ Tôn Hạo đầu hàng nhà Tấn, Đông Ngôdiệt vong Từ đấy, nhà Tấn thống nhất toàn cõi Trung Hoa, kết thúc thời TamQuốc, mở ra một thời kỳ khác trong lịch sử Trung Quốc.

II Chiến tranh trong "Tam Quốc"- hiện tợng xã hội mang tính quy luật.

Hoàn cảnh lịch sử thời Tam Quốc đợc thể hiện trong "Tam Quốc DiễnNghĩa" là nguyên nhân chính cho một kết luận về một hiện tợng xã hội mangtính quy luật, có hệ thống: chiến tranh Chiến tranh là hậu quả tất yếu của quátrình tranh giành quyền lực của các tập đoàn phong kiến Đó cũng là đặc điểmquen thuộc trong xã hội phong kiến nói chung và xã hội phong kiến Trung Hoanói riêng Chúng ta có thể đi đến kết luận: lịch sử xã hội Trung Quốc trong "TamQuốc Diễn Nghĩa" là lịch sử chiến tranh

Chiến tranh diễn ra do tham vọng bành trớng lãnh thổ, thế lực, khẳng địnhsức mạnh và địa vị thống trị của các tập đoàn phong kiến Để đạt đợc mục đích

đó, giai cấp phong kiến đã không từ một biện pháp nào có thể có mà tiến hànhchiến tranh đợc xem nh là phơng pháp hữu hiệu nhất Chúng ta có thể bắt gặp đ-

ợc hành loạt lí do đợc các tập đoàn đa ra khi dẫy binh đánh nhau, trong đó lý do

"phù trì vơng thất" (giúp đỡ, bảo vệ nhà vua) đợc xem nh điều chính đáng, hợp lýnhất Nhng trong thực tế, ngọn cờ chính nghĩa đó là sự nguỵ biện đầy mu mô củacác tập đoàn phong kiến Mục đích trớc sau của các tập đoàn vẫn là quyền lợi lớnnhất cho mình, minh chứng là sau khi dựa vào cơ sở ấy và đạt đợc mục đích nhất

định, thiên tử và vơng thất bị coi rẻ không ra gì Chẳng hạn khi Đổng Trác vàokinh đô, Trác đã thẳng tay phế bỏ vua này, lập vua kia theo ý thích của mình, tự ýlàm những việc táng tận lơng tâm nh sai Lý Nho "hai tay tóm lấy thái hậu némxuống dới lầu, giết chết; lại sai võ sĩ thắt cổ Đờng Phi, rót rợu độc bắt Thiếu đếuống chết", còn Đổng Trác thì "tự bấy giờ, đêm nào cũng vào cung thông dâmvới các cung nữ, đêm thì ngủ trên sập rồng"; Sau này, Tào Tháo cũng tiến hànhnhững hành động tơng tự, rồi đến lợt nhà Tào Nguỵ cũng bị ngay chính thủ hạ là

họ T Mã đối xử nh thế Bản chất trên của các tập đoàn phong kiến đã dựng lêndiện mạo chiến tranh rất riêng trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa", nó lí giải cho hiệntợng "phân rồi hợp, hợp rồi phân" trong tác phẩm Những nhận định: "Tập đoànphong kiến xem chiến tranh là nguồn sống duy nhất, là phơng tiện để tranhquyền, đoạt lợi, mu đồ sự sống cho tập đoàn mình" (10) "giai cấp thống trị còn

dùng t tởng chính thống để bài xích sự cạnh tranh của các tập đoàn khác, tiếp tụcbức hại và đàn áp bóc lột nhân dân" (11) , hay nh "thu phục giang sơn, thống nhất

đất nớc chẳng qua chỉ nhằm phục vụ cho quyền lợi ích kỷ" (12) v v trở nên kháphổ biến trong các công trình nghiên cứu về "Tam Quốc Diễn Nghĩa"

Trên cơ sở của tham vọng, bản chất đó, chiến tranh trong "Tam Quốc DiễnNghĩa" diễn ra liên tục và kéo dài Trong một trăm hai mơi hồi của tác phẩm,chúng ta đợc chứng kiến hơn hai trăm trận đánh đợc tác giả miêu tả và trần thuậtlại Chúng ta cũng không giản đơn quy kết số lợng trận đánh với giá trị biểu hiệncủa tác phẩm văn chơng mà điều đặc biệt là qua "Tam Quốc Diễn Nghĩa", ngời

đọc luôn sống với một không khí thật đặc biệt: không khí chiến tranh Trong bảymơi lăm vạn chữ của tác phẩm thì phần lớn là để nói đến chiến tranh Trận đánhnày kế tiếp trận đánh kia, liên tục và dày đặc Ngời đọc "Tam Quốc Diễn Nghĩa"khó tìm cho ra bóng dáng hay không khí sinh hoạt đời thờng Điều đó chỉ bó hẹptrong phạm vi cung đình Những đoạn bình lặng nh "Lu Bị tam cố thảo l" (hồi37), "Tào Tháo uống rợu luận anh hùng" (hồi 21), hay những đoạn kể về xuấtthân của nhân vật nh Tào Tháo, Lu Bị là rất ít Ngay cả những khoảnh khắc ng-

ời ta tởng nh lặp lại vì một lý do đặc biệt nào đó, chẳng hạn nh những cái chết

đang đến gần với những nhân vật đợc a thích thì bóng dáng của chiến tranh vẫnthấp thoáng đây đó Chẳng hạn trong đoạn "Tào Tháo chầu trời" (hồi 78), "Hánthừa tớng quy tiên"(hồi 104) Bằng chứng là trong những đoạn đó xẩy ra nhữngchi tiết nh Khổng Minh truyền lại binh th cho Khơng Duy để Duy kế thừa sựnghệp đánh Nguỵ phục Hán của mình, Tào Tháo gửi gắm ớc vọng về địa vị báchủ thiên hạ của con trai mình Tất cả những điều đó cho phép chúng ta đi đếnkết luận có tính logic là chiến tranh sẽ còn tiếp tục xảy ra Đây cũng chính là một

đặc điểm tiêu biểu cho diện mạo chiến tranh trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" Mở

đầu tác phẩm, chúng ta đã bắt gặp chiến tranh giữa triều đình và giặc Khăn Vàng,cuộc chiến đó vừa kết thúc thì loạn Đổng Trác nổi lên và ch hầu dấy binh diệt

Đổng Trác, Trác diệt vong thì ch hầu lại quay lại thôn tính lẫn nhau Cái vòngtròn quy luật đó cứ lặp đi lặp lại trong tác phẩm cho đến những đoạn cuối cùng

Chiến tranh diễn ra liên tục và ở khắp nơi trên lục địa Trung Hoa trung đại

Đó là một không gian chiến tranh rất rộng lớn Những trận đánh đã xẩy ra ở hầuhết các châu, quận, từ Bắc đến Nam, từ Đông sang Tây Điều đặc biệt là khônggian chiến trận trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" tơng đối cụ thể Những nơi xẩy ranhững trận đánh gần nh trùng hợp với các địa danh lịch sử của Trung Quốc cổ

đại mà ngày nay độc giả có điều kiện so sánh Không chỉ dừng lại ở khuôn khổ

đó, không gian chiến tranh còn đợc mở rộng sang những miền lân cận nh Tây

L-ơng, Nam Man ở phần sau của tác phẩm Chúng ta có thể ví von rằng mỗimảnh đất, dòng suối, con sông trên lục địa Trung Hoa đều mang đậm dấu châncủa chiến tranh

Đối tợng tham gia các cuộc chiến trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" cũng rất

đa dạng và đồ sộ Bên cạnh các tớng lĩnh, những cá nhân cầm đầu thì số lợngnhân lực đợc huy động để phục vụ cho chiến tranh là rất lớn Trận đánh nhỏ thìhàng trăm, trận đánh lớn thì hàng vạn, thậm chí hàng chục vạn ngời tham gia nhtrận Xích Bích chẳng hạn (83 vạn quân), hay đoạn Lu Bị đánh báo thù cho QuanCông (70 vạn quân) Nếu thử làm một phép so sánh nhỏ với tổng nội lực - nh

Đông Ngô chẳng hạn thì sẽ thấy quy mô của các trận đánh thực sự là rất lớn, đólà: "Đông Ngô bốn châu, tám mơi ba quận, ba trăm mời ba huyện, hộ khẩu nămmơi ba vạn hai nghìn, quân hai mơi ba vạn, trai gái già trẻ cả thảy hai trăm ba m-

ơi vạn" (hồi 120) Quy mô của chiến tranh đã dựng lên một diện mạo chiếntranh hoành tráng và dữ dội vô cùng Nhân tài, nhân lực và vật lực của các tập

đoàn đợc huy động đến mức tối đa cho chiến tranh

Điều đó dẫn đến một hệ quả là kết cục của các cuộc chiến tranh thờng rấttàn khốc Bản chất của chiến tranh là mất mát và bi thảm, điều đó đã đợc "TamQuốc Diễn Nghĩa" khẳng định Điều đáng bàn ở đây là tác giả nói rất ít đến cuộcsống đời thờng hay đi sâu vào những nỗi khổ cực cụ thể của bách tính, song quachiến tranh, nó vẫn hiện lên thật đầy đủ và thuyết phục Kết thúc của mỗi trậnchiến trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" là cảnh chết chóc Những trận đánh nhỏ thì

là thờng "quân Nguỵ thua chạy, quân Thục ùa lên chém giết ", còn những trận

đánh lớn thì "thây chất đầy đồng, máu chảy thành sông" Những chi tiết nhỏ vàmang tính ớc lệ đó cũng đủ cho chúng ta thấy tình cảnh khốn khổ của dân chúng

Nh vậy, qua chiến tranh và hình ảnh những chiến binh, tác giả của "Tam QuốcDiễn Nghĩa" đã thể hiện đời sống loạn ly khổ cực của trăm họ Tính mạng củacon ngời ở đây đợc xem nh cỏ rác, phục vụ cho những tham vọng ích kỷ và mục

đích xấu xa Tác giả ít đề cập trực triếp những cảnh "Khởi giáp sinh cơ sắt Bạchcốt tề bình nguyên" (ra ngõ toàn xơng trắng, phủ kín khắp bình nguyên), hay

"Khởi giáp sinh cơ sắt, vạn tính di tử vong, bạch cốt lộ dã, thiên lý vô kê minh"(áo giáp sinh chấy tận, chết sạch khắp mọi nhà, khắp đồng phơi xơng trắng, vạndặm không tiếng gà) đã nói lên cuộc sống khốn khổ trăm bề của ngời dân đơngthời

Tóm lại, chiến tranh trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" thuộc về hình thứcchiến tranh phong kiến Nó là đại diện cho tham vọng quyền lực giữa các tập

đoàn phong kiến Trung Hoa, diễn ra liên tục trong một thời gian dài, không gianrộng lớn, quy mô đồ sộ Tất cả đã làm nên diện mạo khá rõ ràng, cụ thể củachiến tranh trong tác phẩm Nhng chiến tranh trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" sẽkhông thể cuốn hút, làm say mê độc giả bởi thực trạng hay bản chất của nó màchính là nhờ vào tài năng nghệ thuật cuả tác giả La Quán Trung, đặc biệt là nghệthuật miêu tả chiến tranh Bằng cách miêu tả độc đáo của mình, La Quán Trung

đã đa tới những giá trị thẩm mĩ phong phú và sinh động Điều đó góp phần đa đềtài chiến tranh trở thành một trong những thành công lớn nhất của tác phẩm

"Tam Quốc Diễn Nghĩa" Có thể lấy lời Lu Bị nói với Lu Biểu: "Thời buổi này,thiên hạ chia sẻ, chiến tranh nổ ra càng nhiều, cơ hội bao giờ hết đợc! Nếu biếtứng phó thì sau này cũng không đáng tiếc lắm" (hồi 34) làm minh chứng sinh

động cho một kết luận về vấn đề này

Chơng 2:

Nghệ thuật miêu tả chiến tranh đặc sắc trong

"Tam Quốc Diễn Nghĩa".

I Chiến tranh đợc miêu tả theo trục thời gian tuyến tính

Thời gian đợc miêu tả theo mục tuyến tính là một đặc điểm quan trọng dễnhận thấy khi tìm hiểu "Tam Quốc Diễn Nghĩa" Thời gian nghệ thuật diễn ratheo trục tuyến tính là một đặc điểm chung áp dụng cho hầu hết các vấn đề trongtác phẩm này, trong đó có vấn đề nổi bật: chiến tranh Với đặc điểm này, các sựkiện, biến cố chiến tranh đợc trình bày, đợc diễn ra một cách thứ tự, cái có trớcnói trớc và ngợc lại, cái diễn ra sau nói sau Đây cũng là vấn đề quen thuộc vàquan trọng đối với nhiều tác phẩm văn học Song xét riêng trong "Tam QuốcDiễn Nghĩa" nó thực sự đã mở ra những điều lý thú và những tác dụng cụ thể,

đích thực

Qua những phần đã trình bày, "Tam Quốc Diễn Nghĩa" thực sự là một bộtiểu thuyết đồ sộ, với dung lợng khá lớn gồm một trăm hai mơi hồi, bảy mơi lămvạn chữ, dựng lại diện mạo lịch sử gần một trăm năm của Trung Hoa phong kiến

Cụ thể về đề tài chiến tranh, tác phẩm đã dành phầm lớn câu chữ để miêu tả vìbản chất của lịch sử trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" là lịch sử của chiến tranhphong kiến Tác phẩm đã đề cập tới hơn hai trăm trận đánh, trong đó có hơn một

trăm trận đợc tác giả tập trung miêu tả Điều đó cũng có nghĩa là với những trận

đánh còn lại, tác giả chỉ dừng lại ở phạm vi trần thuật Với những điều trên cũng

đã cho chúng ta thấy dung lợng dành cho việc miêu tả chiến tranh tỉ lệ thuận vớidung lợng của tác phẩm

Điều khác biệt của "Tam Quốc Diễn Nghĩa" là khi miêu tả chiến tranh, tácgiả đã dành nhiều bút mực cho những trận đánh lớn có ảnh hởng đến cục diệnphân tranh, còn chỉ dành một số nhất định cho những trận đánh khác Điều này

đã đợc thể hiện rất rõ trong tác phẩm Chẳng hạn nh trận đại chiến Xích Bích, tácgiả dùng tới tám hồi để miêu tả (từ hồi 43 đến hồi 50), trận Khơng Duy đánh

Đặng Sĩ Tái kéo dài hai hồi (hồi thứ 100 và 101) v v Trong khi đó, hiện tợngnhiều trận đánh chỉ xẩy ra trong khuôn khổ của một hồi cũng khá phổ biến.Chẳng hạn trong hồi thứ bảy: (Viên Thiên qua cầu đánh Công Tôn, Tôn Kiênsang sông đá Lu Biểu) diễn ra với sáu trận đánh; Hồi thứ mời: "giúp nhà vua, Mã

Đằng khởi nghĩa Báo thù bố, Tào Tháo cất quân" có ba trận, hay trong hồi thứmời một: "Lu Hoàng Thúc cứu Khổng Dung ở Bắc Hải Lã Ôn Hầu phá Tào Tháothành Bộc Dơng" "có năm trận"; hồi thứ tám: "đánh Hào Đình tiên chủ bắt đợcthù nhân Giữ Giang Khẩu, th sinh cất làm đại tớng" diễn ra bốn trận; hồi támbảy cũng có tới năm trận Tất cả những điều kể trên chứng tỏ tác giả của "TamQuốc Diễn Nghĩa" trong khi miêu tả chiến tranh "biết chọn lấy cái cần thiết, lợc

đi cái không cần thiết" (13)

Nh vậy, với một dung lợng đồ sộ, tập hợp nhiều trận đánh, mức độ và tầmquan trọng cũng khác nhau đã cho thấy tính đa dạng, phức tạp muôn màu muôn

vẻ của bức tranh chiến trận trong tác phẩm Điều đó đặt ra cho tác giả vấn đề xử

lý và thể hiện nh thế nào là hợp lý và u việt nhất nhằm chuyển tải đến cho ngời

đọc sự theo dõi thuận lợi nhất? ở đây, tác giả La Quán Trung đã chọn cách thểhiện thời gian theo trục tuyến tính với những đặc điểm chính sau:

Các trận đánh đợc miêu tả theo trình tự thời gian bằng cách trình bàynhững mốc thời gian cụ thể, xác định Có thể thấy trong "Tam Quốc DiễnNghĩa", ngời đọc rất hiếm khi thấy các sự kiện, biến cố đợc trình bày theo thờigian đồng hiện hay thời gian hồi tởng Thời gian đồng hiện xuất hiện trong tácphẩm với những nét rất cá biệt, số câu chữ rất ít mang đậm tính ớc lệ nh "cùnglúc ấy", "bấy giờ" Thời gian hồi tởng cũng vậy, chỉ dừng lại ở một phạm vi nhất

định nh những đoạn kể về xuất thân của một số nhân vật nh Tào Tháo, Lu Bị Còn trong vấn đề chiến tranh, thỉnh thoảng ta cũng bắt gặp nh trận đánh ở cầu Tr-ờng Bản chẳng hạn Trong khi đối đầu với Trơng Phi, Tào Tháo thấy Phi một

mình một ngựa hùng dũng chắn ngang cầu, Tháo chợt nhớ lại lời Quan Vân ờng ngày trớc: "bấy giờ ta mới nhớ lời Vân Trờng nói khi trớc rằng Trơng Dực

Tr-Đức ở trong đám quân trăm vạn, lấy đầu thợng tớng nh thù tay vào túi vấy đồ vật.Nay gặp Dực Đức, không nên khinh địch" (hồi 42) Những trờng hợp giống nhvừa nêu là rất hạn chế và hi hữu Đặc điểm chủ yếu của thời gian trong bộ tiểuthuyết này vẫn là thời gian tuyến tính với những mốc xác định Chúng ta có thểdẫn ra rất nhiều những ví dụ điển hình Mốc thời gian của các chiến dịch đợc tácgiả nêu rất rõ Chẳng hạn trận Lu Bị cất quân báo thù cho Quan Công: "vào ngàyBính Dần tháng 7 năm Chơng Vũ thứ nhất"; hay "bấy giờ là năm Chơng Vũ thứnhất (220); mùa thu tháng 8, tiên chủ khởi đại quân kéo đến ải Qui Quan" (hồi82); "Năm Kiến An thứ hai ba (218) tháng giêng, mùa xuân", Cảnh Kỷ, Kim Vĩdấy binh làm phản đánh Tào Tháo (hồi thứ 85) !; Có lúc tác giả miêu tả đếnmức tỉ mỉ nh trong hồi một trăm linh năm: "Năm Kiến Hng thứ 13 nhà ThụcHán, tức là năm Thành Long thứ 3 bên Nguỵ chủ Tào Tuấn và năm Gia Hoà thứ

4 bên Ngô chủ Tôn Quyền" Điều đáng bàn ở đây là La Quán Trung đã khôngthực hiện thao tác này một cách cứng nhắc, máy móc Nghĩa là không phải trậnchiến nào tác giả cũng đa vào những mốc thời gian cụ thể nh vậy mà ông đề cậptới điều đó nh là một khoảng xác định, cần ghi nhớ cho các sự kiện diễn biến từ

đó trở về sau

Không dừng lại ở những mốc thời gian cụ thể, có ngày, có tháng, có năm,

"Tam Quốc Diễn Nghĩa" còn thể hiện thời gian bằng nhiều trạng từ và trạng ngữmang tính tơng đối Điều quan trọng là qua những trạng từ hay trạng ngữ ấy, ngời

đọc vẫn có thể xác định đợc nó Sở dĩ ngời ta vẫn theo dõi đợc những thời điểm

đó là nhờ vào những mốc thời gian cụ thể xác định đã nói tới trớc đó nh trình bàytrên

Một đặc điểm không kém phần quan trọng về thời gian chiến tranh trong

"Tam Quốc Diễn Nghĩa" là qua những mốc thời gian cụ thể và tơng đối xác định

ấy các biến cố và hành động chiến tranh đã diễn biến kế tiếp nhau Điều này thểhiện rất rõ qua nội dung và súc tích nhất, dễ nhận thấy nhất là qua hình thức cáccâu thơ xuất hiện ở cuối mỗi hồi Chẳng hạn:

"Vừa thấy Đông Ngô lui Bắc Nguỵ.

Lại xem Tây Thục đánh Nam Man" (hồi 86) Hay: "Đông Ngô vừa mới hay dùng mẹo

Tây Thục nay đà lại động binh" (hồi 96).

Nh vậy, từ chỗ cụ thể nh nêu rõ ngày, tháng, năm của chiến tranh, hay xác

định một khoảng thời gian tơng đối, có những lúc tác giả của "Tam Quốc DiễnNghĩa" đã không nói gì nữa về thời gian Nhng qua sự diễn tiến có thứ tự, có kếtục của các sự kiện, các biến cố chiến tranh, chúng ta vẫn thấy đợc tính hệ thống,tính trật tự của chúng theo thời gian

Qua những điểm đã trình bày, có thể khẳng định rằng cách xây dựng tácphẩm theo trục thời gian tuyến tính không có gì là xa lạ trong văn học Nhngriêng với "Tam Quốc Diễn Nghĩa", đặc biệt là đối với một vấn đề nổi bật trongtác phẩm là vấn đề chiến tranh thì việc sử dụng phơng thức miêu tả này có vaitrò, tác dụng và tầm quan trọng đặc biệt Đó là khi đọc "Tam Quốc Diễn Nghĩa",chúng ta có đợc lối t duy mạch lạc, "không sợ rối loạn" (14) Vì thế, mặc dù "TamQuốc Diễn Nghĩa" có dung lợng lớn với hàng trăm trận đánh nhng ngời đọc vẫntheo dõi đợc từng trận đánh, hệ thống các trận đánh một cách cụ thể, rõ ràng,không lẫn lộn, nhầm lẫn giữa trận này với trận kia Giả sử rằng tác giả "TamQuốc Diễn Nghĩa" chọn một phơng thức miêu tả khác thì ngời đọc sẽ bị rối trí tr-

ớc một chuỗi các sự kiện phức tạp Điều đó là lí do chính khiến cho tác phẩm này

có đợc sự phổ cập rộng lớn trong đời sống, trong dân gian Mặt khác, lối miêu tả

đó cũng không gây cho ta cảm giác quá cứng nhắc, có tính môtíp nh trong sửbiên niên với phần đa thời gian là xác định, cụ thể Cách lựa chọn và kết hợp biểuhiện thời gian nh trên là một trong những yếu tố thú vị cuốn hút độc giả của

"Tam Quốc Diễn Nghĩa"

II Miêu tả chiến tranh qua loại hình nhân vật.

Nhân vật là yếu tố quan trọng hàng đầu trong việc xây dựng tác phẩm

nh-ng khi tìm hiểu vấn đề loại hình nhân vật chúnh-ng ta thấy một vấn đề nảy sinh làphơng diện loại hình của nhân vật rất đa dạng vì chúng ta có thể xem xét nó trongnhiều góc độ, nhiều khía cạnh nh thể loại, phơng pháp sáng tác, ý thức hệ Trong khuôn khổ của khoá luận này, ngời viết chỉ xem xét đặc điểm loại hìnhtrong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" ở hai khía cạnh là kết cấu và cấu trúc

Xét về mặt kết cấu, hệ thống nhân vật trong "Tam Quốc" hiện diện đầy đủbao gồm nhân vật chính, nhân vật trung tâm và nhân vật phụ Nhng điều độc đáocủa La Quán Trung khi miêu tả chiến tranh là ông đã lấy nhân vật chính và nhân vậttrung tâm làm đối tợng cơ bản gắn chặt với quá trình miêu tả chiến tranh

Một điều chúng ta dễ nhận thấy trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" là tác giảcủa nó đặt hệ thống nhân vật phụ vào chức năng chủ yếu là thể hiện tâm t,

nguyện vọng của mình hay bày tỏ quan điểm của mình về xã hội, thực trạng xãhội nói chung Trong khi miêu tả chiến tranh, những nhân vật phụ nh binh lính,thờng dân chỉ chiếm một vai trò thứ yếu, gián tiếp Về cơ bản, các trận đánhtrong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" qua sự miêu tả của La Quán Trung gắn liền vớinhững nhân vật chính, nhân vật trung tâm cụ thể Loại hình nhân vật này đợc thểhiện hầu nh xuyên suốt trong toàn bộ cục diện chiến tranh.

Mỗi một trận chiến trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" gắn liền với tên tuổicủa những nhân vật cụ thể Cuộc chiến ch hầu đánh Đổng Trác chẳng hạn Trongnhững trận đối đầu đầu tiên của ch hầu với Đổng Trác in đậm hình ảnh của HoaHùng nh trận Pháo Tín đánh ải Dĩ Thuỷ, Tôn Kiên đánh ải Dĩ Thuỷ Trong nhữngtrận chiến đó, Hoa Hùng chiến đấu với tớng của quân ch hầu và liên tiếp chiếnthắng: Hoa Hùng đâm chết tớng Tế Bắc là Pháo Trung, cớp trại Tôn Kiên, giếtchết kiêu tớng của Viên Thuật là Du Thiệp, tớng của Hàn Phức là PhanPhụng Hình ảnh Hoa Hùng đợc tô đậm đến mức các tớng ch hầu "không ngờinào còn máu mặt" (hồi thứ 5) Nhng đến trận đánh gặp Quan Công thì hình ảnhHoa Hùng bị hạ bệ, còn Quan Vân Trờng lại nổi lên với tài năng võ nghệ phi th-ờng: Chém chết vị tớng khiến quân ch hầu hoảng sợ ấy trong nháy mắt, lúc quay

về chén rợu mời trớc lúc xông trận hãy còn đang nóng ở trận Công Tôn Toản

đánh Viên Thiệu ở Ký Châu (hồi thứ 6), hình ảnh Triệu Vân tả xung hữu đột trởthành nổi bật nhất Trong trận đánh ở Tân Dã (hồi thứ 40), bóng dáng của nhàquân sự, chính trị tài ba Gia Cát Lợng đợc tô đậm bởi sự mu trí và sắp đặt binhmã; trận cầu Trờng Bản (hồi thứ 42) đợc đánh dấu bởi tài năng của Trơng Phi

Đặc biệt, trận Xích Bích (từ hồi 43 đến hồi 50) là sự tập hợp của hầu hết nhữngnhân vật chính trong tác phẩm nh Khổng Minh, Chu Du, Tào Tháo, Lu Bị, TônQuyền, Hoàng Cái, Quan Công, Trơng Phi, Bàng Thống, Từ Thứ Những nhânvật kể trên là yếu tố chính quyết định đến sự thắng bại của các trận chiến

Một điều cũng cần phải khẳng định là những nhân vật chính của các cuộcchiến tranh là những vị tớng chỉ huy Đó là những con ngời "cầm giữ vận mệnhcủa toàn quân, giữ binh thế để lãnh đạo, chỉ huy và quyết định những việc ởngoài mặt trận" (15) Trở lại với hệ thống những nhân vật khác trong tác phẩm -nhân vật phụ Chúng ta thấy rằng họ chỉ chiếm một vị trí thứ yếu hay gián tiếp, ít

đợc đề cập trong tác phẩm một cách tỉ mỉ Những nhân vật phụ tham gia vàochiến tranh là các binh lính Trong trận Trờng Bản (hồi thứ 42), số quân sĩ củaTrơng Phi đóng vai trò nghi binh bằng cách theo mẹo chủ tớng Trơng Phi cho cộtcành cây vào đuôi ngựa chạy đi chạy lại; trong trận Xích Bích, số quân đông đến

tám mơi ba vạn của Tào Tháo cuối cùng cũng đợc miêu tả là một đám bại quân,lực lợng đông đảo và chỉnh tề đó không phải là nguyên nhân dẫn đến đợc, thua,thắng hay bại; cũng trong trận Đơng Dơng Trờng Bản, hình ảnh Triệu Tử Longmột mình một ngựa tả xung hữu đột, đánh giết vô số quân Tào, mở đờng máuchạy ra ngoài là những minh chứng sinh động.

Rõ ràng, những nhân vật chính, nhân vật trung tâm là yếu tố cơ bản quyết

định đến cục diện chiến tranh và đó là những tớng suý chỉ huy Tìm hiểu chiếntranh trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa", ta thấy tác giả tập trung thể hiện điều đóbằng nhiều cách Có lúc thông qua sự miêu tả của tác giả, ngời đọc tự rút ranhững hành động anh hùng, phi thờng của họ Nhng cũng có những lúc tác giả đãgián tiếp thể hiện qua ngôn ngữ của chính nhân vật trong tác phẩm Trong tácphẩm, ta thấy Khổng Minh từng nói: "Quân có cốt gì nhiều ít đâu, chỉ cốt ở ngờisai khiến mà thôi! ngời ấy mới thực là tớng tài", có lúc Khổng Minh lặp lại ý

đó:"Đợc thua cốt tại tớng, không cốt gì quân nhiều ít" (hồi thứ 85); nhân vật TMã ý cũng từng khẳng định "Quân không cốt gì nhiều ít, cốt tự ngời chủ tớngbiết dúng mu mẹo mà thôi" (hồi 106) v v

Trong hệ thống nhân vật chính, chúng ta cũng không khó khăn lắm để chỉ

ra những nhân vật trung tâm của các cuộc chiến tranh cụ thể Có thể điểm quanhững gơng mặt nh Khổng Minh, Tào Tháo hay Quan Công, Lục Tốn ở nhiềuchiều khác trong tác phẩm

Điều có thể nói là thú vị nhất, gây một khoái cảm thẩm mỹ cụ thể cho ngời

đọc là khi miêu tả chiến tranh, "Tam Quốc Diễn Nghĩa" gắn liền với sự xuất hiện

và ảnh hởng của hệ thống nhân vật chính mà đa phần trong số đó là loại hìnhnhân vật tính cách Cùng với hệ thống nhân vật chính, nhân vật tính cách là yếu

tố nổi bật trong tác phẩm Đó là loại hình nhân vật đợc thể hiện nh những nhâncách, những cá nhân nổi bật về cá tính Điều này góp phần thể hiện tính đa dạngmuôn màu muôn vẻ của bức tranh chiến tranh trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa"bởi "mỗi tính cách hay cá tính là những yếu tố vô cùng đa dạng và không lặp lại".Tác giả của "Tam Quốc Diễn Nghĩa" đã kết hợp nhân vật tính cách trong sựthống nhất với diễn biến của chiến tranh

Quay lại với trận Xích Bích, chúng ta sẽ thấy đợc những điều rất lí thú.Qua nhiều tình tiết trong tác phẩm, chúng ta có thể khẳng định những nhân vậtchính nh Tào Tháo, Chu Du, Khổng Minh, Quan Công thực sự là những nhânvật tính cách Những nhân vật ấy mang những đặc điểm riêng, đặc biệt là về tínhcách thì không ai giống ai Trong hoàn cảnh chiến tranh, những nét tính cách của

nhân vật đợc thể hiện tập trung và rõ nét nhất Trong trận đánh này, cái ngời đọcquan tâm nhất không chỉ là quân số, là tơng quan lực lợng của các bên thamchiến mà còn là tính cách nhân vật và những ảnh hởng, tác động của nó tới kếtcục của trận đánh Trong trận đại chiến này, ngời viết sẽ chỉ bàn đến một số nhânvật nổi bật nhất nh Tào Tháo, Chu Du, Khổng Minh và Quan Công Qua cách

điều binh khiển tớng, qua những giờ phút trớc cuộc chiến, Tào Tháo đã chứng tỏmình là một vị tớng tài, một vị chỉ huy giỏi giang Tào Tháo đã trực tiếp cầmquân, sắp đặt quân mã chỉnh tề kéo đến Trờng Giang đánh Đông Ngô Quân sốcủa Tào Tháo là một con số lớn đến tám mơi ba vạn quân thuỷ lục nhng không hềlộn xộn Qua sự sắp đặt của Tào Tháo, họ chứng tỏ là một đội quân có kỷ luật -sức mạnh cơ bản trong quân đội Lực lợng hùng hậu của Tào Tháo đã làm địchban đầu sợ hãi đến "mất vía" Ngô chủ Tôn Quyền khi nghe tin đã lo lắng đếnmất ăn mất ngủ, bàn tới bàn lui chuyện hàng phục Tào quân Chu Du trông thấythuỷ trại quân Tào: "Suối dải ven sông, lập ra một thuỷ trại cực to, thuyền lớn

đóng xung quanh phía ngoài, thuyền nhỏ ở trong, chia ra làm hai mơi cửa, có ờng đi lối lại nối liền, đèn đuốc sáng rực trời, doanh trại trên cạn dài hơn ba trămdặm, khói, lửa nghi ngút" thì " đâm hoảng sợ" vô cùng (hồi thứ 45) KhổngMinh - nhà quân sự đại tài trong tác phẩm cũng đánh giá là Tào Tháo tài hơnChu Du tởng: "Mẹo ấy chỉ lừa đợc Tởng Cán thôi Tào Tháo tuy mắc mẹo, nhnghắn tất nghĩa ra" (hồi thứ 46) Rồi qua hàng loạt tình tiết khác nh Tào Tháo sai T-ởng Cán làm nội gián, sai Sái Trung, Sái Hoà trá hàng Đông Ngô, hỏi vặn HámTrạch khi Trạch sang trá hàng, tờng tận thời tiết khi khẳng định mùa này không

đ-có gió đông khiến Tào Tháo xứng đáng đợc coi là hạng "tớng tài" vì "biết thiênvăn, tờng địa lý, biết thuật pháp, hiểu âm dơng, tinh trận đồ, giỏi binh thế" (16).Nhng những sự khởi đầu đầy thuyết phục ấy, Tào Tháo đã không thể khiến ngời

đọc thấy rằng Tào Tháo sẽ dành u thế tuyệt đối trong trận đánh mà lại đem đếnmột kết thúc bất ngờ: Tào Tháo đại bại Điều đó không phải là một kết cục cótính phi lôgic mà hoàn toàn hợp lý Vì sao vậy? Đó chính là vì cá tính đa nghicủa Tào Tháo Do đa nghi nên Tào Tháo vội giết hai tớng thuỷ quân Sái Mạo, Tr-

ơng Doãn - hai tớng từng khiến Chu Du mất ăn mất ngủ vì lo lắng, do đa nghinên Tào Tháo mắc phải mẹo trá hàng của Đông Ngô Cá tính của Tào Tháo cònthể hiện ở tính kiêu ngạo, coi thờng kẻ địch Do coi thờng, chủ quan nên TàoTháo luôn tin vào thắng lợi tất yếu của mình mà không nghĩ tới những yếu tố bấtngờ có thể xảy ra Những điều kể trên chính là nguyên nhân tất yếu khiến TàoTháo binh bại thân khốn Thậm chí tới lúc thua trận, do đa nghi Tào Tháo đã

không chạy vào đờng lớn mà chạy vào Hoa Dung Lộ do suy nghĩ "h mà thực,thực mà h", may đợc Quan Công nghĩ tới ơn cũ mà tha cho, nếu không thì sốmệnh của Tào Tháo đã kết thúc ở đây Nhân đây cũng bàn tới cá tính của QuanVân Trờng Vị hổ tớng này võ nghệ hơn ngời, luôn mong muốn lập công diệtgiặc Quan Công đã giám làm tờ "quân lệnh trạng" trớc khi lâm trận Nhng dobản chất tín nghĩa, biết oán, biết ân, biết trớc biết sau nên đã tha mạng cho TàoTháo ở đờng hẻm Hoa Dung Khác với Tào Tháo, Chu Công Cẩn bên Đông Ngôcũng tài năng hơn ngời nhng lại ích kỷ, nhỏ nhen, ganh tị với ngời trên tài Vìvậy, Chu Du tuy thắng trận nhờ tài thi hành kế phản gián, trá hàng và hoả thiêuquân Tào nhng thắng lợi không thu đợc là bao, không nhận đợc những cái mà

đáng ra Đông Ngô đợc hởng Những thắng lợi lớn nhất trong trận này thuộc vềtập đoàn Lu Bị nhờ vào cá tính thông minh nhng cẩn trọng của quân s KhổngMinh Các cơ trí và thận trọng của Khổng Minh đợc biểu hiện ở nhiều sự kiện.Cái thông minh của Khổng Minh là đã biết khai thác những yếu điểm của đốiphơng để làm thành u thế riêng cho quân nhà Biết Tào Tháo đa nghi, Chu Dunhỏ nhen nên Khổng Minh đã thành công ở nhiều mặt nh chi tiết "thuyền cỏ mợntên", đánh úp lấy Kinh Châu mà thiệt hại cho quân mình là không đáng kể ởtrận đánh này có nhiều ý kiến xung quanh hành động tha Tào Tháo ở hẻm HoaDung và mặc dù Gia Cát Lợng đã tiên liệu trớc nhng vẫn cho Quan Công đi

đánh , nhng những thành công kể trên đủ minh chứng cho tài năng bày binh bốtrận để đánh địch của Khổng Minh

Dấu ấn của nhân vật và cá tính nhân vật Khổng Minh cũng đợc thể hiện rất

rõ trong trận Tây Thành, Khổng Minh đã một mình "gẩy đàn đuổi Trọng Đạt"(hồi thứ 95) ở trận này, Khổng Minh đã khai thác triệt để bản tính cẩn thận,phòng xa của T Mã ý mà thực hiện "không thành kế"- một mình thắp hơng gẩy

đàn đẩy lui hàng vạn Ngụy quân ( )

Còn trong trận Quan Công đánh Bàng Đức ở Phàn Thành (hồi thứ 74) lại

in đậm hình bóng của ngời đứng đầu "ngũ hổ tớng" - Quan Công Trong trận này,Quan Công tỏ ra dũng mãnh và mu trí Quan Công đã biết tận dụng tất cả các yếu

tố "thiên thời, địa lợi, nhân hoà" mà đánh địch, đạt thắng lợi tuyệt đối, trớc bảy

đạo quân Cũng trong trận chiến này, tuy là một bại tớng nhng cá tính của Bàng

Đức vẫn đợc biểu hiện rõ rệt, đó là lòng trung thành tuyệt đối cho tập đoànmình.Trớc khi ra quân, Đức đã mang theo quan tài nếu thua trận thì ông ta sẽ tửtiết và ông ta đã thực hiện đúng lời thề đó Những ví dụ nh trên rất phong phútrong "Tam Quốc Diễn Nghĩa"

Nh vậy, chiến tranh trong "Tam Quốc" đã đợc miêu tả trong sự kết hợpchặt chẽ với hệ thống nhân vật nói chung, nhân vật chính và nhân vật tính cáchnói riêng Đặc điểm này đã tạo cho tác phẩm những tác dụng to lớn có sức cuốnhút đặc biệt.

Trớc hết, nó nêu bật vai trò và tác dụng của con ngời, của những cá nhân

cụ thể đối với cục diện chiến tranh Mặc dù, trong "Tam Quốc" có sự xuất hiệncủa những yếu tố ngoài con ngời nh địa hình địa vật hay thời tiết, nhng những chitiết đó xuất hiện ít và rất rời rạc trong tác phẩm và ảnh hởng rõ rệt cũng rất hạnchế Những chi tiết nh T Mã ý lâm nạn hoả thiêu của Gia cát Lợng trong hang

Hồ Lô chẳng hạn (hồi 103) Trong trận này, ý đã đợc trời đổ ma cứu thoát.Những chi tiết đó mới dừng lại ở mức độ không nhiều Cách miêu tả này gópphần chứng tỏ cho khuynh hớng chủ yếu của "Tam Quốc" là "bảy thực ba h"- cáihiện thực chiếm u thế

Cách miêu tả nh trên cũng khiến cho diện mạo chiến tranh trong "TamQuốc Diễn Nghĩa" hết sức đa dạng và phong phú Việc miêu tả chiến tranh gắnchặt với nhân vật, đặc biệt là nhân vật tính cách đã dẫn tới hệ quả tất yếu là mỗitrận đánh trong tác phẩm đều mang những nét riêng không thể trộn lẫn Sự thật

đó đã đợc xem nh một điều tất yếu bởi tính cách nhân vật là những đặc điểmriêng biệt, không ai giống ai Nó làm cho chiến tranh trở nên sinh động, muônmàu muôn vẻ cũng là một điều dễ hiểu

Mặt khác, việc miêu tả chiến tranh nh vậy cũng đã góp phần làm giảm bớtnhững điểm hạn chế trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" Kết quả của các trận chiếngắn liền với nhân vật, tính cách của nhân vật đã nói lên tính khách quan, đa dạngcủa hiện tợng Những hạn chế nh t tởng "ủng Lu phản Tào" mà chúng ta thấy khá

rõ trong tác phẩm nhờ thế cũng giảm đi Những đặc điểm và tác dụng rõ rệt nhtrên cho phép chúng ta kết luận rằng đây là một phơng thức miêu tả chiến tranh

đặc sắc của La Quán Trung qua "Tam Quốc Diễn Nghĩa" Điều đó cũng đợc đềcập trong các công trình nghiên cứu về "Tam Quốc Diễn Nghĩa", nhng cách diễn

đạt thì khác nhau và mức độ còn hạn chế Tác giả Trần Xuân Đề cho là: "LaQuán Trung không bao giờ miêu tả cảnh giàn binh bố trận, cũng không giản đơn

kể chuyện ai thắng ai bại, ông lấy nhân vật làm trung tâm" (17); Trơng QuốcPhong lại gọi là: "lấy nhân vật làm trung tâm, kết hợp cá tính nhân vật để tả chiếntranh" Những điều trình bày trên là nhằm khám phá và thể hiện phơng thức đómột cách cụ thể và chi tiết hơn

III Miêu tả chiến tranh qua kết cấu thể loại tiểu thuyết chơng hồi.

"Tam Quốc Diễn Nghĩa" là một tác phẩm viết theo kết cấu của tiểu thuyếtchơng hồi Đây là một thể thuộc loại tác phẩm tự sự dài của Trung Quốc, thịnhhành nhất vào đời Minh, Thanh Cụ thể, qua sửa chữa và chỉnh lý, "Tam QuốcDiễn Nghĩa" hiện có một trăm hai mơi hồi Thể loại này cho phép "Tam QuốcDiễn Nghĩa" mang những đặc điểm và u thế khác biệt so với các loại tiểu thuyếtkhác, trong đó vấn đề chiến tranh

Điều cần phải khẳng định là kết cấu theo lối chơng hồi trong "Tam QuốcDiễn Nghĩa" không phải là đặc điểm về hình thức đơn thuần Qua sự miêu tảchiến tranh theo lối kết cấu này ta thấy hình thức đó nhằm chuyển tải những nộidung cụ thể

"Tam Quốc Diễn Nghĩa" đợc chia thành một trăm hai mơi hồi ở đầu cáchồi xuất hiện phần nhập thoại Hình thức của phần nhập thoại là hai câu văn, chủyếu là khái quát nội dung cơ bản sẽ diễn ra trong phần đó Vấn đề ở đây là khixuất hiện phần nhập thoại, La Quán Trung đã gợi lên đợc những nội dung haynhững sự kiện cơ bản nhất Nó giúp ngời đọc có ấn tợng, những những hiểu biếtban đầu về các cuộc chiến tranh Qua thống kê ,chúng tôi thấy rằng, phần nhậpthoại nêu nội dung chiến tranh chiếm xấp xỉ 90% trong tổng số hồi của "TamQuốc Diễn Nghĩa"- một con số chiếm u thế tuyệt đối so với việc phản ánh cácnội dung khác Nhờ tác giả xây dựng tác phẩm theo cách này mà độc giả có thểtheo dõi chiến tranh một cách rõ ràng và thuận lợi, dù đó là việc tra cứu hay tìmhiểu nội dung Dựa vào phần nhập thoại, ngời ta có thể tìm thấy những trận đánh,những tình tiết chiến tranh mà mình quan tâm một cách nhanh nhất Nếu đặt tr-ờng hợp"Tam Quốc Diễn Nghĩa" không phân hồi, không có phần nhập thoại thìnhững thao tác cơ bản trên sẽ trở nên khó khăn, phức tạp hơn nhiều vì chúng ta sẽphải lục tìm trong bảy mơi lăm vạn chữ của tác phẩm Chẳng hạn nh muốn tìmhiểu trận Hạ Phì, chúng ta chỉ cần tìm phần nhập thoại: "Thành Hạ Phì, Tào Tháodùng binh Lầu Bạch Môn, Lã Bố tuyệt mệnh" (hồi thứ 19), hay trận Phàn Thànhthì qua "Huyền Đức dùng mẹo đánh úp Phàn Thành Nguyên Trực tế ngựa tiến cửGia Cát" (hồi thứ 36) là ngời đọc có thể khẳng định chính xác

Không những nêu danh tính, địa điểm hay nhân vật chính của các trận

đánh, phần nhập thoại còn nêu lên kết quả chung của chúng một cách khái quátnhất Qua những hồi "Đánh Quan Độ, Bản Sơ bại trận Cớp Ô Sào, Mạnh Đức đốtlơng" (hồi 30), "Triệu Vân chặn sông giằng lại A Đẩu, Tôn Quyền đa th đánh luiTào Man" (hồi 61), hoặc "Bàng Đức mang áo quan quyết trận tử chiến Quan

Công khơi dòng nớc, tràn ngập bảy đạo quân " (hồi 74) tình thế thắng thua haytơng quan lực lợng đã hiện lên một cách rõ ràng, chính xác.

Nh vậy, phần nhập thoại trong tiểu thuyết chơng hồi nói chung, "TamQuốc Diễn Nghĩa" nói riêng đã tạo ra những tác dụng thiết thực Tác dụng lớnnhất là nó đã tạo cho ngời đọc không khí, ấn tợng đầu tiên, đồng thời tạo ranhững định hớng chính trong việc theo dõi bức tranh chiến trận Nhờ vậy, ngời

đọc cũng ghi nhớ nội dung cơ bản rõ ràng và khái quát, giúp phân biệt giữa trận

đánh này với trận đánh khác trong tác phẩm

Một đặc điểm không kém phần quan trọng của tiểu thuyết chơng hồi là tácgiả đã ngừng, ngắt hay kết thúc hồi ở những đoạn có tình tiết quan trọng Đốichiếu với cách miêu tả chiến tranh trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" ta thấy rất rõ

điều đó Đa phần những sự kiện, biến cố, diễn biến trong tác phẩm bị dừng lại là

ở vấn đề chiến tranh Những chỗ ngừng ngắt ấy thực ra là những "kết thúc mở"của các hồi và đợc thể hiện bởi công thức: "Muốn biết sự thể ra sao, xin xem hồisau sẽ rõ" hay là: "Muốn biết thế nào, xin hạ hồi phân giải" Lối kết thúc đó cómột tác dụng quan trọng trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" Nó đã khơi dậy trí tò

mò, mong muốn tìm hiểu rõ ngọn ngành của tâm lý ngời đọc, nhất là đối với mộtvấn đề sôi động nh chiến tranh Đặc điểm cụ thể là La Quán Trung trong khimiêu tả đã ngừng lại ở những chỗ quan trọng nhất, những chỗ mà ngời đọc đangcăng thẳng theo dõi các trận đánh Chẳng hạn nh quân bên này sẽ đối phó quânbên kia bằng cách nào? Trong các tớng đấu trận tớng nào sẽ thắng? quân nào sẽthất bại? Vì lẽ đó, "Tam Quốc Diễn Nghĩa" trong các hồi đều kết thúc chủ yếu

ở lúc chiến tranh đang xảy ra Đó là những dạng kết thúc nh: "Cha biết phen nàyTháo sống chết thế nào, xem hồi sau sẽ rõ" (hồi 11), "cha biết phen này Lã Bố đ-

ợc thua thế nào, xem hồi sau mới tỏ" (hồi 12), "cha biết hai ngời đến cứu TrơngLiêu là ai, hồi sau sẽ phân giải" (hồi 19), "cha biết tính mệnh Lu Bị làm sao, xemhồi sau sẽ rõ" (hồi 25) v v

Sự xuất hiện và lặp đi lặp lại của dạng kết thúc đó giống với môtíp thờngthấy trong tác phẩm nhng lại có sức cuốn hút đặc biệt Sức hấp dẫn ở đây khôngphải là ở hình thức biểu hiện quen thuộc mà chính là ở giá trị biểu hiện của nó,

cụ thể hơn đó là nội dung đợc tác giả khơi gợi và chắc chắn sẽ có lời giải đáp ởhồi tiếp theo Vì thế, ngời ta phải bằng mọi cách để có thể xem cho đợc phần tiếptheo của tác phẩm mới mong thoả mãn đợc tâm lí tò mò, hồi hộp và căng thẳng

do tác giả đem lại Nếu nh các sự kiện chiến tranh đợc miêu tả trong khuôn khổkhép kín của từng hồi trọn vẹn thì sức lôi cuoón của "Tam Quốc Diễn Nghĩa" sẽ

trở nên hạn chế rất nhiều Các trận đánh trong tác phẩm sẽ trở thành những câuchuyện vụn vặt, chắp nối rời rạc, cứng nhắc mà không phải là một chỉnh thể nghệthuật có quy mô lớn Ngời đọc do không nhận thấy tính hệ thống của các sự kiệnchiến tranh mà theo dõi chúng giống nh theo dõi sử biên niên Với cách miêu tảnày, các sự kiện chiến tranh trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" là một hệ thống các yếu

tố có mối liên hệ, ràng buộc chặt chẽ với nhau từ đầu đến cuối

Tóm lại, cách miêu tả chiến tranh trong kết cấu thể tiểu thuyết chơng hồi

nh đã nói trên chính là một trong những yếu tố tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt của

"Tam Quốc Diễn Nghĩa" nói chung và vấn đề chiến tranh nói riêng

IV Miêu tả quá trình chuẩn bị của các trận đánh, ít nói đến diễn biến.

Đây là đặc điểm nổi bật trong nghệ thuật miêu tả chiến tranh của La QuánTrung qua "Tam Quốc Diễn Nghĩa" Tác giả Lơng Duy Thứ đã đề cập tới vấn đềnày qua hình ảnh so sánh thú vị, ông cho rằng: "Lửa bén ngọn là chiến dịch kếtthúc, cái khó là quá trình nhen nhóm ngọn lửa" (18), còn Trơng Quốc Phong thìgọi đó là "sự chuẩn bị" (19) Quá trình hình thành hay "sự chuẩn bị" của các cuộcchiến trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" đợc thể hiện ở nhiều phơng diện khác nhau

nh nhân tài, vật lực, củng cố lòng quân, do thám tình hình quân địch, dùng nhữngphơng pháp để hạn chế u thế của địch quân v v Những hành động đó là nhằmmục đích "dọn đờng", tạo lợi thế cho các trận đánh Phơng thức miêu tả đó đãdẫn đến những giá trị rất cụ thể Điều này đợc thể hiện qua rất nhiều những cuộcchiến và trận chiến trong tác phẩm

Trong phần đầu của tác phẩm, khi loại Đổng Trác xảy ra, Ch Hầu mời támphơng đã hội quân đánh Đổng Trác Trong cuộc chiến này đã xảy ra gần mời trận

đánh Trong đó, kết cục của các trận đánh đợc tác giả miêu tả rất ít Chẳng hạntrong trận Hoa Hùng đánh Du Thiệp (hồi 5) đợc tác giả mô tả là "vừa đợc một lát,

có ngời báo Du Thiệp đánh nhau với Hoa Hùng ba hiệp bị Hoa Hùng chém chếtrồi"; trận Hoa Hùng đánh Phan Phụng thì "Phan Phụng cầm một cái búa to, lênngựa, ra đợc một lúc, lại bị Hoa Hùg chém chết" (hồi thứ 5) Thực ra, điều mà tácgiả dành nhiều công sức ở cuộc chiến này chính là quá trình chuẩn bị của nó.Ngọn lửa chiến tranh đã đợc nhen nhóm từ lúc Tào Tháo mu giết Đổng Trác nh-

ng không thành Từ lúc đó Tào Tháo đã đến nơng nhờ Vệ Hoằng, bày tỏ chí khídiệt Đổng Trác rồi chiêu tập binh mã để chờ ngày khởi sự Về mặt chính trị, TàoTháo đã dựng lên ngọn cờ "Trung Nghĩa" để thu phục lòng ngời, rồi phát tờ kêugọi đi khắp nơi Nhờ việc làm đó, Tào Tháo từ kẻ thân cô thế cô đã thu đợc quân

sĩ và binh lơng từ khắp nơi Sau hành động này, Tào Tháo đã khởi hịch gửi đếnkhắp các quận với nội dung kêu gọi là "giúp vua cứu chúng" đã đợc ch hầu mờibảy quận dấy binh hởng ứng Không dừng lại ở đó, tác giả đã để Tào Tháo đề cửViên Thiệu làm minh chủ của liên quân vì lý do: "Viên Bản Sơ nhà bốn đời làmTam Công, lại có nhiều thủ hạ cũ; nguyên là con cháu danh tớng nhà Hán" (hồi5) Việc chọn Viên Thiệu làm thủ lĩnh đã khiến sức mạnh của quân ch hầu tănglên rõ rệt nhờ uy tín của Viên Thiệu Trớc khi khởi binh, Viên Thiệu đã đọc lờithể trớc ba quân Lời thể khẳng khái của Viên Thiệu khiến "ai cũng nớc mắt chứachan" Điều đó góp phần hun đúc tình thần quyết chiến của quân ch hầu và sứcmạnh quân đội đợc tập trung vào một khối thống nhất Mặc dù sau này, quân chhầu do tham vọng tranh giành công trạng đã tự ý hành động, nhng trên đại thể,những điều chuẩn bị ấy là không thể thiếu đối với cuộc chiến này Vì thế quátrình đó đợc miêu tả rất tỉ mỉ và mang nhiều dụng ý.

Hay trong cuộc chiến thôn tính lẫn nhau giữa quân ch hầu, ta cũng thấy rõphơng thức miêu tả đó Cuộc chiến tranh giữa tập đoàn Viên Thiệu với tập đoànCông Tôn Toản là một minh chứng Nguyên nhân khiến cho xung đột nổ ra vàViên Thiệu, Công Tôn Toản đánh nhau đã đợc nảy sinh từ trớc, cụ thể là ViênThiệu đã theo kế của mu sĩ Phùng Kỷ (hồi 7), viết th "xui" Công Tôn Toản cùng

đánh Ký Châu và sẽ chia đôi đất đai cớp đợc, Công Tôn Toản thấy lợi liền tiếnbinh khiến quân Ký Châu hoảng sợ phải mời Thiệu sang "coi đỡ việc châu".Nhân cơ hội ấy, Viên Thiệu đã chiếm lấy Ký Châu Khi đã đạt đợc mục đích,Thiệu đã trở mặt với Công Tôn Toản và cuộc chiến hai bên nhanh chóng diễn ra

và kết thúc cũng nhanh không kém Trong những trận đánh đó, sự kết thúc đợctác giả miêu tả rất ngắn nh "Quân Toản thua, hai bên tả hữu đổ ra để cứu, lại bịNhan Lơng, Văn Sú dẫn quân cung nỏ bắn sang nên không thể nào cứu lại đợcnữa"

Cách miêu tả hạn chế về kết cục của các trận đánh là phổ biến trong "TamQuốc Diễn Nghĩa".Tác giả không đi sâu vào miêu tả cụ thể bên thua bị mấtnhững gì, số quân thơng vong là bao nhiêu, quân thắng thì thu lợi những cáigì v v mà chỉ dành nói về điều ấy với một số ít câu chữ và đa phần là mangtính tợng trng hay ớc lệ Chẳng hạn trong trận chiến đầu tiên giữa Lu Bị và ViênThuật ở Từ Châu (hồi thứ 14), cục diện của cuộc chiến đợc tác giả miêu tả:

"Quan Công điên ruột xông vào chém Tuân Chính chỉ một nhát chết ngay, Lu Bịthúc quân tràn vào trận, quân Kỉ Linh thua to, lui về giữ cửa sông Hoài Âmkhông dám ra nữa"; hoặc trong trận Tào Tháo đánh Viên Thiệu ở bến Diên Tân

(hồi 26), đoạn kết thúc của nó đợc tác giả tả rằng: "Tào Tháo ở trên gò đất thấyQuan Công chém đợc Văn Sú, thúc quân sĩ ùa cả ra đánh Quân Hà Bắc ngãxuống sông chết quá nửa Lơng thảo và ngựa lại bị quân Tào cớp lại đợccả" v v

Qua những điểm trên chúng ta có thể đi tới kết luận là diễn biến của cáctrận đánh đợc tác giả của "Tam Quốc Diễn Nghĩa" miêu tả rất khái quát và hạnchế Những kết cục của chiến tranh có thể diễn đạt nhằng những công thức nh

"quân địch thua to, quân sĩ chết hại rất nhiều", quân thắng thì "cớp đợc rất nhiềulơng thảo, khí giới" Còn cái gì đó cụ thể, bao nhiêu thì hiếm khi chúng ta thấytác giả trình bày cho thật tỉ mỉ, xác định

Rõ ràng, so với quá trình chuẩn bị cho các trận chiến thì việc miêu tả diễnbiến chiến tranh thấp hơn rất nhiều lần Qua trận Xích Bích, trận đánh tiêu biểutrong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" và tiêu biểu cho nghệ thuật miêu tả chiến tranhcủa La Quán Trung chúng ta sẽ thấy rất rõ điều này Chiến dịch Xích Bích thực

sự diễn ra trong tám hồi (từ hồi 43 đến hồi 50) Trong đó quá trình miêu tả sựchuẩn bị đợc diễn ra trong bảy hồi (từ hồi 43 đến hồi 49) Quá trình chuẩn bị đóvô cùng đa dạng và phong phú Trớc tiên là việc gây dựng và củng cố khối đoànkết liên quân Ngô, Thục, đả thông t tởng và gây lòng tin ở thắng lợi qua nhiềuhành động của nhiều nhân vật Gia Cát Lợng đã "thiệt chiến quần nho" (hồi 43),

để trình bày sự lợi hại giữa đánh và hàng, thúc đẩy quyết tâm đánh Tào Tháo của

Đông Ngô , đến việc Chu Du thi hành kế phản gián giết chết hai tớng thuỷ quânSái Mạo, Trơng Doãn của Tào Tháo, giảm đi u thế thuỷ quân của Tào Tháo,Khổng Minh cầu gió đông v v Cuối cùng, phần dành để nói kết quả củachiến dịch lại rất ngắn ngủi: "Quân Tào ngời bị giáo đâm, kẻ bị tên bắn, chếtcháy, chết đuối không biết bao nhiêu mà kể" (hồi 50) Những điều đó cho thấy sựchênh lệch giữa việc miêu tả sự chuẩn bị cho chiến tranh và miêu tả diễn biến làrất lớn

Cũng qua một trận đánh lớn khác trong tác phẩm - trận Hào Đình (hồi 83)

ta cũng thấy đặc điểm trên là rất cụ thể Có thể nói trận đánh này đã đợc chuẩn bị

từ lâu, ngay lúc Quan Vũ bị Đông Ngô hại chết (hồi 77) Đó chính là lý do khiến

Lu Bị đêm ngày căm tức, chuẩn bị gấp rút về binh mã, lơng thảo và khí giới kéosang đánh Giang Đông báo thù cho em Hay việc Khổng Minh sáu lần ra Kỳ Sơn

đánh Nguỵ cũng vậy Trớc mỗi lần xuất chinh ta thấy xuất hiện rất nhiều hành

động chuẩn bị, từ việc lo lắng quân lơng, cách bày binh bố trận, dùng tớng giỏigiữ các nơi hiểm yếu, xây dựng đờng xá để hành quân, đến những việc nh răn đe