Nghệ thuật kết cấu trong tam quốc diễn nghĩa của la quán trung

Tác giả Lại Nguyên Ân cho rằng : Kết cấu tác phẩm văn học là sự sắpxếp, phân bố các thành phần hình thức nghệ thuật - tức là sự cấu tạo tác phẩm tuỳtheo nội dung và thể tài.. Kết cấu tác

Trờng đại học vinh

Khoa ngữ văn

-phạm thị vân anh nghệ thuật kết cấu trong tam quốc diễn nghĩa của la quán trung khoá luận tốt nghiệp đại học ngành cử nhân khoa học ngữ văn Vinh – 2006 Mục lục A Phần mở đầu 1

Chơng I : Lý luận kết cấu 1

I Lý do chọn đề tài 1

II Đối tợng nghiên cứu 1

III Lịch sử vấn đề. 1

III.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề kết cấu 1

III.2 Nghệ thuật kết cấu tiểu thuyết Tam Quốc Diễn Nghĩa 2

IV Phơng pháp nghiên cứu 2

V Cấu trúc luận văn 3

B PHần nội dung 4

Chơng II: Kết cấu văn bản trong Tam Quốc Diễn Nghĩa 4

I Giới thuyết chung về kết cấu văn bản 4

I.1 Kết cấu văn bản trần thuật 4

II Tam Quốc Diễn Nghĩa kết cấu văn bản trần thuật theo trục thời gian đơn tuyến .4

III Tam Quốc Diễn Nghĩa kết cấu theo lối liên kết các hồi truyện theo một trật tự xác định 5

III.1 Cặp đối ngẫu làm đề mục mỗi hồi 5

III.2 Cặp đối ngẫu kết thúc mỗi hồi 6

Chơng III: kết cấu hình tợng trong Tam Quốc Diễn Nghĩa 7

I Giới thuyết chung về kết cấu hình tợng 7

I.1 Hệ thống sự kiện 7

I.2 Hệ thống hình tợng nhân vật 7

II Hệ thống sự kiện 8

II.1 Kết nghĩa vờn đào 8

II.2 Quan công qua năm cửa ải chém sáu tớng 8

II.3 Sự kiện Tam cố thảo l 9

II.4 Triệu tử long một ngựa cứu chúa 9

II.5 Trơng Dực Đức đại náo cầu Trờng Bản 9

II.6 Gia Cát Lợng khua lỡi bẻ bọn nho 9

II.7 Đại chiến Xích Bích 10

III Hệ thống hình tợng nhân vật 11

III.1 Cặp nhân vật đối lập tính cách 11

III.1.1 Lu Bị và Tào Tháo 11

III.1.2 Cặp nhân vật Khổng Minh – Chu Du Chu Du 11

II.2 Cặp nhân vật tơng đồng tính cách 11

III.2.1 Quan Công 11

III.2.2 Trơng Liêu 11

III.3 Thế giới nhân vật Tam Quốc 11

III.3.1 Nhãm bé ba Lu BÞ, Quan C«ng, Tr¬ng Phi 12

III.3.2 Nhãm ngò hæ tíng 12

III.3.3 Sù thay thÕ tõng nh©n vËt trong c¸c nhãm 12

C PhÇn kÕt luËn 13

D tµi liÖu tham kh¶o 14

D tài liệu tham khảo chính

* Tác phẩm :

1 Tam Quốc Chí Diễn Nghĩa - La Quán Trung - Phan Kế Bính dịch, hiệu

đính : Bùi Kỷ - Lê Huy Tiêu Nxb GD – Chu Du 3 tập

3 Trần Xuân Đề, (1998) Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, Nxb GD.

4 Phơng Lựu, Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà, La Khắc

Hoa, (2002), Lý luận Văn học, Nxb GD.

5 Trần Xuân Đề , (2000), Lịch sử văn học Trung Quốc, Nxb GD.

6 Lại Nguyên Ân , (1999), 150 thuật ngữ văn học Nxb ĐHQG

7 Viện ngôn ngữ học , (2003)Từ điển tiếng việt , Nxb Đà Nẵng.

8 Nguyễn Thị Loan, (2004),Luận văn tốt nghiệp.

9 Nguyễn Thị Thuỳ Linh, (2003) Luận văn tốt nghiệp.

10 Kiều Thị Hằng Nga, (2004), Luận văn tốt nghiệp.

Lời cảm ơn

Để hoàn thành khoá luận này, ngoài sự cố gắng của bản thân, tôi cònnhận đợc sự hớng dẫn tận tình, chu đáo của Tiến Sĩ : Lê Thời Tân Sự độngviên khích lệ của thầy giáo, cô giáo trong khoa ngữ văn trờng Đại học Vinhcùng tất cả các bạn bè

Nhân dịp này cho tôi gửi lời cảm ơn đến tất cả các thầy cô giáo và tấtcả các bạn bè đã động viên, giúp đỡ khuyến khích tôi hoàn thành khoá luậnnày Tuy nhiên do thời gian, nguồn t liệu và khả năng có hạn nên khoá luậnkhông thể tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót Tôi hy vọng sẽ nhận đợc ý kiến

đóng góp của các thầy giáo, cô giáo và bạn bè để khoá luận đợc hoàn chỉnhhơn

Lời cảm ơn

Để hoàn thành khoá luận này, ngoài sự cố gắng của bản thân, tôi cònnhận đợc sự hớng dẫn tận tình, chu đáo của Tiến Sĩ : Lê Thời Tân Sự độngviên khích lệ của thầy giáo, cô giáo trong khoa ngữ văn trờng Đại học Vinhcùng tất cả các bạn bè

Nhân dịp này cho tôi gửi lời cảm ơn đến tất cả các thầy cô giáo và tấtcả các bạn bè đã động viên, giúp đỡ khuyến khích tôi hoàn thành khoá luậnnày Tuy nhiên do thời gian, nguồn t liệu và khả năng có hạn nên khoá luậnkhông thể tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót Tôi hy vọng sẽ nhận đợc ý kiến

đóng góp của các thầy giáo, cô giáo và bạn bè để khoá luận đợc hoàn chỉnhhơn

a phần mở đầu

Ch ơng 1

lý luận về kết cấu

I lý do chọn đề tài.

Nói đến thành tựu rực rỡ của nền văn học cổ điển Trung Quốc, ngời takhông thể không kể đến tiểu thuyết cổ điển Minh - Thanh với những bộ tiểuthuyết có giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật đặc sắc Khi nói đến tiểu thuyết

Minh - Thanh lại không thể không nhắc tới bộ tiểu thuyết Tam Quốc Diễn

Nghĩa của La Quán Trung - lá cờ đầu của tiểu thuyết lịch sử”.

Tam Quốc Diễn Nghĩa đã từ lâu đợc coi là một kiệt tác văn học của

nhân loại, là cuốn tiểu thuyết lịch sử tiêu biểu không chỉ nổi tiếng ở TrungQuốc mà còn có tiếng vang lớn trên thế giới Bạn đọc Việt Nam rất mến mộ,yêu chuộng bộ tiểu thuyết này Lịch sử tồn tại hơn sáu trăm năm của nó vớibao sự thay đổi của con ngời, của xã hội đã chứng minh cho điều đó

Các nhân tố tạo nên sự thành công và sức sống mãnh liệt của tác phẩm

chính là tài năng nghệ thuật của tác giả Tài năng nghệ thuật ấy thể hiện trên nhiều bình diện khác nhau, đặc biệt là trên bình diện xây dựng kết cấu trong tác phẩm văn học.

Kết cấu tác phẩm văn học là toàn bộ tổ chức nghệ thuật phức tạp vàsinh động Kết cấu luôn là phơng tiện tổ chức hình tợng nghệ thuật và kháiquát t tởng cảm xúc của tác giả Lựa chọn một kết cấu nào, nhà văn bao giờcũng nhằm nâng cao sức tác động nghệ thuật và t tởng tác phẩm Bởi vậy khinghiên cứu một tác phẩm nào, muốn tìm thấy giá trị đích thực và tài năng củatác giả phần lớn chúng ta đi tìm hiểu kết cấu trong tác phẩm

Tam Quốc Diễn Nghĩa là bộ tiểu thuyết trờng thiên Bộ tiểu thuyết

gồm 120 hồi, kể câu chuyện của một trăm năm lịch sử (chính xác là 97 năm từnăm 184 đến năm 280) Có hàng ngàn sự việc diễn ra với hàng trăm trận đánh

và hơn 400 nhân vật Đó là một tác phẩm có kết cấu hùng vĩ, mạch lạc, rõràng với rất nhiều nhân vật thuộc các phe đối địch nhau Tất cả đều đợc khắchoạ đầy đủ và trọn vẹn ở nhiều chơng, đoạn Mặc dù các sự việc rất nhiều nh-

ng khi đọc, ngời đọc không thấy có cảm giác dài và rắc rối Tác phẩm đề cập

đến mâu thuẫn chính của ba tập đoàn, mâu thuẫn trong nội bộ tập đoàn vàmâu thuẫn trong tính cách của nhân vật.Vấn đề cơ bản ở đây không phải làmới trong văn học Điều chúng ta quan tâm là bằng phơng pháp gì và cách xử

lý nh thế nào mà tác phẩm tồn tại mãi theo thời gian Tam Quốc Diễn Nghĩa

có diện mạo, đặc điểm riêng đợc khẳng định khác biệt với các tác phẩm hoặc

cùng thời nh Thuỷ Hử hay Tây Du Ký, hoặc khác thời nh Sử Ký của T Mã

Thiên Trong khoá luận này chúng tôi muốn tìm hiểu và đề cập đến vấn đề

kết cấu Tam Quốc Diễn Nghĩa Mục đích giúp độc giả có cái nhìn mới hơn,

sâu sắc hơn về tài năng nghệ thuật kết cấu tác phẩm của tác giả La QuánTrung

Hiện nay ở chơng trình văn học phổ thông đã đa vào giảng dạy“TamQuốc Diễn Nghĩa” (Trích đoạn) Học sinh cha có một cái nhìn toàn diện vềkết cấu tác phẩm Vì vậy qua đề tài này chúng tôi muốn góp phần vào việc tìmhiểu và khai thác kết cấu văn bản và kết cấu hình tợng để phần nào giúp choviệc học tập và giảng dạy đợc tốt hơn

II Đối tợng nghiên cứu

Tam Quốc Diễn Nghĩa gọi cho thật đầy đủ là Tam quốc chí thông tục diễn nghĩa là một bộ tiểu thuyết dài hơi, nổi tiếng của văn học Trung Quốc,

tổng cộng khoảng bảy mơi lăm vạn chữ, có trên bốn trăm nhân vật với mộttrăm hai mơi hồi

Với vấn đề kết cấu, qua khảo sát Tam Quốc Diễn Nghĩa có hai loại kết cấu

cơ bản : Kết cấu văn bản và kết cấu hình tợng Trong khuôn khổ cho phép củamột khoá luận tốt nghiệp và phạm vi rộng lớn của đề tài, ngời viết cố gắng đi vàotìm hiểu nghệ thuật kết cấu của La Quán Trung một cách khái quát và cơ bản nhất

từ cơ sở của hai loại kết cấu trên Tất cả những việc làm đó nhằm chỉ ra và phântích đặc sắc trong nghệ thuật kết cấu của tác giả Qua đó chỉ ra đợc những thànhcông của tác giả trong việc xây dựng kết cấu tác phẩm

III Lịch sử vấn đề

III.1: Lịch sử nghiên cứ vấn đề kết cấu

III.1.1 Theo Từ điển tiếng việt (Năm 2003) Kết cấu trớc hết có nghĩa là Cấu trúc, là Hệ thống cấu kiện riêng rẽ của công trình xây dựng hay máy móc kết hợp với nhau làm thành một thể có chức năng thống nhất (Trang 487) Nh

vậy bản thân “Kết cấu” là một thuật ngữ ngành kiến trúc, xây dựng, hội hoạ

Từ những vật liệu khác nhau trên một không gian nhất định, ngời ta có thể xâydựng nên những công trình hợp mục đích và hợp lí tối đa Do vậy, đòi hỏi ngờitạo ra các sản phẩm đó phải có sự tính toán cân nhắc các “cấu kiện riêng rẽ”

Từ đó mà có sự bố trí, sắp xếp để tạo nên một chỉnh thể hoàn hảo Một sảnphẩm bền vững là sản phẩm tự trong bản thân nó có sự tồn tại của một kết cấuhợp lí và vững chắc Chúng ta có thể thấy rõ kết cấu trong các lĩnh vực khác

nh : Văn học hay hội hoạ, điêu khắc Cũng nh xã hội muốn tồn tại phải cómột kết cấu nhất định và vững chắc

III.1.2 “Kết cấu” cũng là một phơng tiện cơ bản của sáng tác nghệ

thuật Trên một mức độ lớn, có thể nói sáng tác chính là kết cấu Khi ngời tanói xây dựng tác phẩm, xây dựng cốt truyện, xây dựng tính cách, xây dựng

cấu tứ trong thơ thì đã xem tác phẩm nh một công trình kiến trúc, công trình

kiến trúc bằng chất liệu nghệ thuật đặc biệt - chất liệu ngôn từ.

Tác giả Lại Nguyên Ân cho rằng : Kết cấu( tác phẩm văn học) là sự sắpxếp, phân bố các thành phần hình thức nghệ thuật - tức là sự cấu tạo tác phẩm tuỳtheo nội dung và thể tài Kết cấu gắn kết các yếu tố của hình thức và phối hợpchúng với t tởng Kết cấu có tính nội dung độc lập Các phơng thức và thủ phápkết cấu sẽ cải biến và đào sâu hàm nghĩa của cái đợc mô tả (trang 169)

Các tác giả: Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn khắc Phi trong “Từ điểnthuật ngữ văn học” lại cho rằng : Kết cấu là “toàn bộ tổ chức phức tạp và sinh

động của tác phẩm” Thuật ngữ Kết cấu thể hiện mặt nội dung rộng rãi, phức“ ”

tạp Tổ chức tác phẩm không chỉ giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, ở những tơng quan bên ngoài giữa các bộ phận, chơng, đoạn mà còn bao hàm sự liên kết bên trong, nghệ thuật kiến trúc nội dung cụ thể của tác phẩm (trang 131).

L.I.Ti mô Phê ép - Một nhà lý luận văn học, một nhà nghiên cứu và phê

bình văn học hiện đại trong cuốn “Nguyên lý lý luận văn học” đã đa ra ý kiến

“kết cấu là điều kiện tất yếu của việc phân tích, phản ánh cuộc sống trong tácphẩm nghệ thuật Bất kể một tác phẩm nào cũng có một kết cấu nhất định, dựatrên cơ sở tính chất phức tạp của hoàn cảnh cuộc sống thực tế đợc phản ánhtrong đó và có sự nhận thức những mối quan hệ, những nguyên nhân và kếtquả của cuộc sống Những sự nhận thức này thuộc riêng nhà văn đó và nóquyết định những nguyên tắc kết cấu của nhà văn đó”

Nh vậy, kết cấu tác phẩm văn học trớc hết là toàn bộ tổ chức nghệ thuậtsinh động của tác phẩm Nhà văn là ngời có nhiệm vụ nhào nặn vốn sống đểxây dựng thành những sinh mệnh nghệ thuật - tái hiện lại những bức tranhgiàu tính khái quát và toàn bộ tổ chức tác phẩm

Trong mối quan hệ giữa kết cấu và chủ đề - t tởng của tác phẩm thì chủ

đề - t tởng bao giờ cũng đọng lại vai trò chủ đạo và chi phối kết cấu, thôngqua ý thức của nhà văn mà nó sẽ quy định hình thức kết cấu của tác phẩm.Ngợc lại kết cấu cũng có tính độc lập tơng đối của nó Nếu kết cấu thay đổithì chủ đề - t tởng cũng chịu ảnh hởng nhất định Những nhiệm vụ quan trọngnhất của kết cấu là phải tổ chức tác phẩm sao cho chủ đề tập trung t tởngthống nhất

III.1.3 Do đó kết cấu tác phẩm văn học có một vai trò hết sức quan

trọng Đó là phơng tiện khái quát nghệ thuật

Nhữ Bá Sĩ viết : “ Loại văn chơng tột bậc trong thiên hạ đúng là không

ở trong cái giới hạn đóng mở kết cấu, nhng mà không đóng mở kết cấu thìkhông thành văn chơng”(trang 673)

Nói nh vậy để thấy rằng vai trò của kết cấu trong một tác phẩm văn

học tồn tại nh một sự tất yếu tự nhiên Bởi bất cứ một tác phẩm nghệ thuật nào cũng là một tổ chức phức tạp, một tổ chức của các phần tử đợc đa vào đó,

đợc sắp xếp theo một hệ thống và một trật tự nhất định.

Kết cấu là một phơng tiện khái quát nghệ thuật Do đó, kết cấu ra đờicùng với ý đồ nghệ thuật của tác phẩm, cụ thể hoá cùng sự phát triển của hìnhtợng Không phải là sáng tạo ra hình tợng sẵn rồi sau đó mới tạo ra kết cấu,

mà kết cấu xuất hiện nh bản thân hình tợng nghệ thuật đợc sáng tạo Vì thế,mối quan tâm lớn nhất của nhà văn là việc sắp xếp các sự kiện, tính cách, tìnhhuống Làm sao cho cái chính yếu đợc nổi bật lên, cái quan trọng gây đợc ấntợng mạnh mẽ Kết cấu tác phẩm thể hiện quá trình “vật lộn” của nhà văn vớitài liệu sống để biểu hiện một chân lý khái quát thông qua tác phẩm - con đẻcủa nhà văn Đồng thời, kết cấu cũng là sự phản ánh quá trình t duy của nhàvăn và quá trình vận động của t duy ấy Vì vậy, kết cấu cũng luôn là phơngtiện tổ chức hình tợng nghệ thuật và khái quát t tởng - cảm xúc của nhà văntrong mỗi tác phẩm

III.1.4 Khi đề cập đến khái niệm “kết cấu” của tác phẩm văn học,

chúng ta cần phân biệt kết cấu nh một phơng diện hình thức của tác phẩm vănhọc với kỹ thuật, thủ pháp, bố cục, cấu trúc

Đầu tiên ta cần phân biệt kết cấu nh một phơng diện hình thức của tácphẩm văn học với kỹ thuật và thủ pháp Có nghĩa là những phơng pháp, nhữngcách thức cụ thể đợc sử dụng vào một ý nhất định, một mục đích cụ thể nào

đó của con ngời Trong văn học, kỹ thuật và thủ pháp có ý nghĩa rất quantrọng, nhng không phải tự thân chúng, mà do vai trò biểu hiện nội dung củachúng Đề cao thủ pháp, kỹ thuật lên hàng tiêu chuẩn cái hay, cái đẹp có nguycơ dẫn đến chủ nghĩa hình thức Bởi vì, tác phẩm văn học không chỉ là thủpháp, là kỹ thuật mà đó là những sáng tạo độc đáo, không lặp lại bị bó hẹpcứng nhắc vào một số tiêu chuẩn nhất định nào đó Cái quyết định chiều sâu

của nội dung cuộc sống là tâm hồn nghệ sĩ trong tác phẩm Cho nên, về phơng

diện hình thức, so với kỹ thuật, thủ pháp thì kết cấu là khái niệm uyển chuyển

hơn, sâu sắc hơn Kết cấu chỉ có ý nghĩa khi nó phục vụ cho việc biểu hiện nội dung nhất định trong tác phẩm

Theo “Từ điển tiếng việt” (trang 78) thì “bố cục” có nghĩa là “tổ chức, sắp xếp các phần trong một bài viết hoặc tác phẩm” Nh vậy so với kết cấu“ ”

thì bố cục chỉ là một biểu hiện của kết cấu bề mặt tác phẩm.“ ” Bởi vì, khi nóitới bố cục của tác phẩm tức là đề cập đến sự phân chia các chơng, các đoạn,các khổ (thơ) Cho nên bố cục ở cấp độ thấp hơn kết cấu, đợc bao hàm trongkết cấu Nó là phơng diện của kết cấu

Còn “kết cấu” và “cấu trúc” là những khái niệm gần nghĩa nhau Sựphân biệt của chúng cũng nh sự phân biệt của những khái niệm lý luận vănhọc là khá tơng đối Bởi vì không phải mọi khái niệm đều có thể đợc phân

định rạch ròi Phần nhiều các công trình khoa học hiện đại thiên về xem hệ

thống nh một tổng thể gồm các thành phần có quan hệ và liên hệ giữa chúng với nhau, còn cấu trúc là ph“ ” ơng diện bất biến của hệ thống, là một sự thống nhất vững bền, lặp lại của các quan hệ, các yếu tố của hệ thống.

Còn khái niệm “kết cấu” thì rộng hơn Nó bao hàm một phơng diện bấtbiến Đó là các quy luật các phơng thức các nguyên tắc tổ chức tác phẩm có

tính chất ổn định bền vững nào đó Đồng thời kết cấu còn bao gồm sự thể hiện

đa dạng sinh động cá biệt của cái ổn định đó tạo thành sức hấp dẫn không lặp lại của tác phẩm Do vậy, kết cấu tác phẩm là toàn bộ tổ chức tác phẩm trong tính độc đáo, sinh động và gợi cảm của nó Cấu trúc tác phẩm là một phần của kết cấu chứ không phải là toàn bộ kết cấu.

Nói tóm lại, kết cấu là toàn bộ tổ chức nghệ thuật sinh động của tácphẩm là phơng tiện khái quát nghệ thuật Nó bao gồm việc phân bố các nhânvật (tức là hệ thống các hình tợng các sự kiện và hành động, các chi tiết, các

th pháp, văn phong, các truyện kể xen kẽ hoặc các ngoại đề trữ tình Nhà văn

là ngời có nhiệm vụ “nhào nặn” tổ chức xắp xếp các tác phẩm nghệ thuật trêncơ sở đời sống khách quan và theo một chiều hớng t tởng nhất định

III.1.5 Các bình diện của kết cấu

Lý luận văn học truyền thống xem kết cấu là sự phối hợp các liên kếtcác yếu tố, các loại với nhau để tạo nên chỉnh thể tác phẩm Ngày nay, ý nghĩakhái niệm đợc mở rộng hơn, vì trong nhiều trờng hợp ngời ta xem là đồngnghĩa với khái niệm của “Cấu trúc”, khi khái niệm này đợc hiểu theo một cáchnào đó

Khái niệm “Kết cấu” còn đợc mở rộng theo chiều ngang là đợc xemxét ở bình diện quy luật tổ chức thể loại bao gồm : kết cấu tự sự, kết cấu kịch,kết cấu trữ tình Kết cấu tác phẩm còn đợc xem trong tơng quan với các loạihình khác nh : hội hoạ, âm nhạc, kiến trúc Mỗi thể loại văn học có nhữngphơng thức tổ chức riêng, kết cấu vở kịch khác hẳn với kết cấu một bài thơtrữ tình, kết cấu của bài văn tế cũng khác hẳn một bài kí Ngay kết cấu trongcác loại tiểu thuyết cũng không giống nhau.

Kết cấu ngoài ra còn đợc xem ở chiều dọc, tức là nghiên cứu mối quan

hệ quy định và tuỳ thuộc vào các cấp độ tác phẩm nh một chỉnh thể Kết cấutồn tại ở hai cấp độ cơ bản : cấp độ hình tợng và cấp dộ trần thuật

ở cấp độ hình tợng gắn liền với toàn bộ tổ chức của thế giới nghệ thuật

đợc thực hiện thông qua hệ thống nhân vật, hệ thống các sự kiện, tình tiết vàtrình tự xuất hiện của chúng Đây là cấp độ kết cấu bề sâu, gắn liền với ý đồnghệ thuật và các tính cách đợc phản ánh

ở cấp độ trần thuật là bao gồm sự liên tục của các biện pháp trần thuật,cũng nh sự tổ chức của các câu, sự vận dụng của những phơng thức tu từ ởcấp độ này, ngời ta thờng nói tới bố cục nh một kết cấu bề mặt, bao gồm sựsắp xếp, phân bố các phần nội dung vào các mảng trần thuật nh chơng, đoạn

Đối với nhà văn mà nói, trong quá trình sáng tác có thể kết cấu hình t ợng xuất hiện trớc, việc bắt tay vào viết thành văn bản trần thuật (với các ch-

-ơng, hồi, đoạn ) là bớc tiếp theo Thế nhng trong tiếp nhận (đọc) thì tiếp xúc

đầu tiên phải là đọc văn bản - tức từng bớc nhận diện kết cấu văn bản Nghiên

cứu kết cấu một tác phẩm văn học cũng phải bắt đầu từ việc mô tả kết cấu văn bản trần thuật.

III.2: Nghệ thuật kết cấu tiểu thuyết “Tam Quốc Diễn Nghĩa”

III.2.1 Tiểu thuyết: là hình thức tự sự cỡ lớn với những giới hạn rộng

rãi trong hình thức trần thuật: “tiểu thuyết có thể chứa đựng lịch sử của nhiềucuộc đời, nhiều bức tranh phong tục, miêu tả cụ thể các điều kiện sinh hoạtgiai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng (trang 387, Từ điển tiếng việt, 2003)

Ngoài ra tiểu thuyết còn có thể gọi là dòng suy tởng miên man của nhânvật về thế giới, về đời ngời, về tình cảm Và ngời trần thuật có thể có thái độthân mật, thậm chí suồng sã với nhân vật và còn có sự chồng chéo đan xen củanhiều tính cách, nhiều sự kiện rất phức tạp, đòi hỏi phải đợc giải quyết từ từ,hợp lý với diễn biến của cốt truyện

III.2.2 Nghiên cứu về kết cấu của bộ tiểu thuyết Tam Quốc Diễn Nghĩa “ ”

Những vấn đề lý thú và đặc sắc của những bộ tiểu thuyết cổ điển TrungQuốc luôn là đối tợng trung tâm cho việc tìm hiểu và nghiên cứu của các nhàphê bình văn học từ trớc tới nay Tuy nhiên cho đến ngày hôm nay sau thờigian tìm hiểu tác phẩm, chúng ta có thể khẳng định : Đối tợng nghiên cứu ở

tác phẩm Tam Quốc Diễn Nghĩa là hết sức đa dạng, phong phú và rộng rãi Có rất nhiều tác giả khi tìm hiểu, nghiên cứu tác phẩm Tam Quốc Diễn Nghĩa

trên nhiều phơng diện, lĩnh vực khác nhau Nhng dù ở phơng diện nào đi

chăng nữa, tác phẩm Tam Quốc Diễn Nghĩa cũng có sức thu hút rất lớn Cũng

có những ngời khai thác về mặt lịch sử của thời đại Tam Quốc Trung Hoa cổ

xa, bên cạnh đó cũng có những ngời nghiên cứu về t tởng nho giáo chínhthống, lại có ngời nghiên cứu những vấn đề nhỏ, cụ thể nh : Xây dựng nhânvật hay một số nhân vật, hay là sự phân tích một đoạn hay một hồi cụ thể nào

đó trong tác phẩm ; hoặc cũng có ngời đi tìm hiểu khai thác nghệ thuật miêutả chiến tranh Trong khoá luận này chúng tôi đi vào tìm hiểu vấn đề kết cấu

trong Tam Quốc Diễn Nghĩa Mặc dù nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau

với cách nhìn nhận và quan niệm đánh giá khác nhau Song cái chính là tìm ranhững giá trị riêng, đích thực và độc đáo của tác phẩm

Tam Quốc Diễn Nghĩa đợc dịch sang tiếng việt từ khá sớm từ những

năm đầu của thế kỷ XX và đợc độc giả Việt Nam đón nhận một cách rất nhiệt

tình Tam Quốc Diễn Nghĩa đã để lại dấu ấn riêng trong cuộc sống của con

ngời Việt Nam nói chung và các nhà nghiên cứu nói riêng Trong suốt thờigian qua cũng nh thời gian hiện tại đã có khá nhiều các công trình nghiên cứucủa rất nhiều các tác giả đã dày công tìm hiểu, khám phá những vấn đề độc

đáo và đặc sắc của tác phẩm Tam Quốc Diễn Nghĩa trong rất nhiều các nhà

nghiên cứu, chúng ta có thể nhắc đến các nhà nghiên cứu nổi bật nh : TrầnXuân Đề, Lơng Duy Thứ, Nguyễn Khắc Phi Hầu hết những tác giả này đều

dành thời gian cho việc tìm hiểu Tam quốc ở nhiều mặt, trong đó có vấn đề kết cấu trong Tam Quốc Diễn Nghĩa của La Quán Trung Hầu hết các công trình nghiên cứu về Tam Quốc Diễn Nghĩa đều dùng một

dung lợng khá lớn khi đề cập đến vấn đề kết cấu của tác phẩm Đa phần các

tác giả trong các công trình nghiên cứu Tam quốc của mình đều tập trung

nhấn mạnh giá trị và ca ngợi tài năng sáng tạo của tác giả trong nghệ thuật kết

cấu tác phẩm Lơng Duy Thứ và Trần Xuân Đề cả trong hai cuốn : Để hiểu“

tám bộ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc và Văn học Trung Quốc” “ ” đều đã

bày tỏ quan điểm của mình về vấn đề kết cấu trong Tam quốc Hai ông cho rằng : “Tam quốc là truyện một trăm năm, có hàng ngàn sự việc, hàng trăm

trận đánh, hơn 400 nhân vật Tài năng của tác giả trớc hết thể hiện ở nghệthuật kết cấu tác phẩm Đó là một tác phẩm có kết cấu hùng vĩ, mạch lạc, rõràng” (trang 34)

Nhng một điều chúng ta dễ nhận thấy qua các công trình nghiên cứu về Tam quốc, các tác giả chủ yếu nhấn mạnh, đề cao vai trò của nghệ thuật kết cấu đối với giá trị của tác phẩm Hầu hết các tác giả khi nghiên cứu về vấn đề này chỉ tập trung vào việc khái quát một cách chung nhất về kết cấu của Tam quốc mà cha chỉ ra đợc một cách cụ thể vấn đề kết cấu bên trong cũng nh kết cấu bên ngoài (bố cục ) của tác phẩm Nh chúng ta đã biết trong các công

trình nghiên cứu của mình các tác giả không chỉ nghiên cứu một vấn đề cụ thể

mà họ nghiên cứu rất nhiều vấn đề khác nhau Nếu chúng ta thử làm một phép

so sánh tơng đối thì trong tơng quan với một số vấn đề khác nh : nghệ thuậtmiêu tả chiến tranh hay phân tích và tìm hiểu nhân vật Mặc dù vấn đề kếtcấu là một vấn đề khá rộng lớn nhng ta thấy sự quan tâm, chú ý cho vấn đềnày còn nhiều hạn chế

Tuy nhiên, điều quan trọng là các tác giả cũng đều chỉ ra đợc tài năngcủa tác giả và vị trí đặc biệt của kết cấu đồ sộ trong Tam quốc Nhấn mạnh đó

là đặc điểm cơ bản làm nên giá trị đầu tiên của Tam quốc diễn nghĩa Đồngthời, ngời đọc khi đã tiếp xúc với tác phẩm cũng nhận ra cách sắp xếp, bố cụccủa tác giả Vấn đề kết cấu là một vấn đề lớn và nó chi phối toàn bộ tác phẩmhay trong từng đoạn, từng hồi Điều này gây đợc sự cuốn hút, thích thú của

độc giả không chỉ đợc thấy một câu chuyện lớn của Tam quốc mà bên cạnh đó

còn tiếp xúc với những câu chuyện nhỏ hơn của tác phẩm

Mặc dù vấn đề kết cấu là một phạm vi khá lớn so với các vấn đề khác,nhng nhiều tác giả đã nghiên cứu và thấy đợc thành công của La Quán Trung

trong nghệ thuật kết cấu tác phẩm Tác giả Lơng Duy Thứ trong cuốn Để hiểu

tám bộ tiểu thuyết cổ Trung Quốc chỉ ra rằng : “ Mặc dù vậy tác giả không

hề đơn giản hoá theo những công thức đã định sẵn Tác giả đã mô tả xen kẽnhiều loại mâu thuẫn phức tạp ở đây, có mâu thuẫn giữa ba tập đoàn, mâuthuẫn trong nội bộ một tập đoàn, mâu thuẫn giữa ý đồ cá nhân, mâu thuẫntrong tính cách Tác giả không sợ rối loạn mà phát triển đến cùng các mâuthuẫn, dẫn dắt ngời đọc đi từ chỗ tối tới chỗ sáng, li kì, hấp dẫn nh sóng cuộn

triều dâng Dĩ nhiên do tính chất thể loại Tam quốc thuộc “Truyện kể anh

hùng sử thi”, nó vừa chịu sự ràng buộc của sự thực lịch sử, vừa phải tuân theonhững quy tắc tự sự cổ điển Sự việc ở đây phát triển theo một mạch thời giancùng chiều và cùng hớng Nó không mang dáng dấp linh hoạt nhiều chiều,nhiều hớng của lối kết cấu tâm lí trong tiểu thuyết hiện đại ở đây sự dàn dựngcủa tác giả là hợp lí và tác phẩm lôi cuốn ngời đọc từ đầu chí cuối” (trang 31,32).

Trên đây chúng tôi trích dẫn một số quan điểm là nhằm đa ra một cáinhìn tổng quát của giới phê bình, nghiên cứu khi nhìn nhận, đánh giá về nghệ

thuật kết cấu tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa Nhìn chung các nhà nghiên cứu

đã sơ bộ bình luận và phân tích đợc một số đặc diểm kết cấu nghệ thuật của Tam quốc Thế nhng sự phân tích đó không thành hệ thống - không triển khai thành một hệ lập luận, giải quyết rõ ràng các phơng diện kết cấu cụ thể của Tam quốc.

Bình luận của các nhà nghiên cứu về kết cấu của Tam quốc là tích cực

và xác đáng, thế nhng việc phân tích chỉ rõ cách mà La Quán Trung dùng để kết cấu tác phẩm thì còn sơ lợc Tuy nhiên ở đề tài này chúng tôi nghiên cứu

kết cấu trong Tam quốc để thấy đợc những thành công cũng nh phần nào hạnchế của tác giả Vì đây là một đề tài khá rộng lớn, bên cạnh đó khả năng ngờiviết cũng có hạn vì vậy việc đi sâu tìm hiểu vấn đề này không tránh khỏinhững thiếu sót, rất mong sự nhiệt tình đóng góp ý kiến của độc giả để khoáluận đầy đủ hơn, hoàn chỉnh hơn

IV Phơng pháp nghiên cứu

Nh chúng ta đã biết, bất cứ một tác phẩm văn học nào cũng phải có kếtcấu Đề tài kết cấu cũng là một đề tài quen thuộc và phổ biến trong văn học,

trong đó có Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung Nghệ thuật kết cấu

chính là yếu tố quyết định tới sự khác nhau giữa các tác phẩm Đối với một

tác phẩm cổ điển đồ sộ nh Tam quốc diễn nghĩa thì việc khai thác đặc điểm

nghệ thuật kết cấu cũng rất thuận lợi, bên cạnh đó cũng đầy phức tạp vì đây làmột tác phẩm có kết cấu hết sức đa dạng và đồ sộ

Qua sự tìm hiểu tác phẩm để lựa chọn có thể rút ra những phơng phápnghiên cứu chủ yếu của ngời viết : Thống kê, phân loại, phân tích, chứngminh, lí giải và đánh giá Trong quá trình làm việc ngời viết cũng tập trungvào hai loại hình kết cấu cơ bản, tiểu biểu của tác phẩm là : Kết cấu văn bản

và kết cấu hình tợng Trong khuôn khổ của khoá luận tốt nghiệp chúng tôicũng cố gắng trình bày nội dung cơ bản đợc trình bày chủ yếu ở dạng khái

quát Những chỗ cụ thể chỉ dừng lại ở mức độ nhất định Trong quá trình tìmhiểu chúng tôi luôn đặt tác phẩm trong hoàn cảnh lịch sử của nó.

Chơng 2: Kết cấu văn bản trong Tam quốc diễn nghĩa

Chơng 3: Kết cấu hình tợng trong Tam quốc diễn nghĩa

C Phần kết luận

D Tài liệu tham khảo

Mục lục

B Phần nội dung

Ch ơng 2 :

kết cấu văn bản trong Tam quốc diễn nghĩa

I Giới thuyết chung về kết cấu văn bản.

I.1 Kết cấu văn bản trần thuật.

Theo Lí luận văn học của tập thể tác giả Phơng Lựu, Trần Đình Sử,

Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà, Lê Khắc Hoa (Nhà xuất bản Giáo Dục,2002) thì “kết cấu văn bản nghệ thuật của tác phẩm văn học là sự tổ chức ởbình diện trần thuật Vì đó là sự phân bố thế giới hình tợng qua một văn bảnngôn từ nhằm đạt đợc hiệu quả t tởng thẩm mĩ cao Văn bản ngôn từ nào cũng

có mở đầu và kết thúc Chuỗi ngôn từ từ mở đầu đến kết thúc là một trật tự cố

định không hề thay đổi Nhà văn phải vận dụng các trật tự cố định của ngôn từ

và tính hai bình diện của nó (lời nói và khách thể của lời nói) Sự kết hợp hìnhtợng và văn bản làm cho kết cấu tác phẩm có thêm những bình diện đặc thù”

I.1.1 Khi nói tới kết cấu văn bản, trớc hết ta phải nói tới bố cục và thành phần của trần thuật

Trần thuật chính là sự trình bày liên tục bằng lời văn các chi tiết, sựkiện, tình tiết, quan hệ, biến đổi và xung đột và nhân vật một cách cụ thể, hấpdẫn theo một cách nhìn, cách cảm nhất định Trần thuật hay cũng là sự thểhiện của hình tợng văn học, truyền đạt nó tới ngời thởng thức Bố cục của trầnthuật là sự sắp xếp, tổ chức sự tơng ứng giữa các phơng diện khác nhau củahình tợng với các thành phần khác nhau của văn bản

Do vậy, văn bản là một chuỗi ngôn từ gồm nhiều chơng, tiết, đoạn,

đoạn qua hàng, câu Mỗi đoạn nh vậy ứng với một nội dung nhất định, có nhiệm vụ trình bày những phần nhất định của hình tợng.

Tuy nhiên, thành phần của trần thuật trớc hết ứng với thành phần củacốt truyện, nhng không phải khớp nhau một cách máy móc Nó bao gồm các

sự kiện, biến đổi, các đoạn văn ứng với các sự kiện đó

Nhiệm vụ hàng đầu của bố cục là giải quyết mối tơng quan giữa thời gian cốt truyện và thời gian trần thuật theo một trật tự sau trớc Tuy nhiên trong tác phẩm văn học, điểm mở đầu và điểm kết thúc của trần thuật không phải bao giờ cũng trùng hợp với điểm mở đầu và điểm kết thúc của cốt truyện Việc xác định đúng điểm mở đầu và điểm kết thúc của trần thuật sẽ có ý nghĩa

lớn để làm nổi bật chủ đề

Ngoài tơng quan đầu - cuối, sự luân phiên của các thành phần còn có

t-ơng quan các tuyến của cốt truyện, mạch lạc của các cht-ơng, cũng đều lànhững vấn đề khác nhau của bố cục trần thuật trong kết cấu văn bản

I.1.2 Kết cấu văn bản còn đựơc xem xét ở việc tổ chức điểm nhìn trần thuật.

Ngời nghệ sĩ không thể miêu tả, trần thuật các sự kiện về đời sống nếukhông xác định cho mình một điểm nhìn đối với sự vật, hiện tợng ở từng góc

độ xa hay gần, từ bên trong hay từ bên ngoài Vì thế điểm nhìn trần thuật làmột trong những yếu tố hàng đầu của sáng tạo nghệ thuật

Trong sáng tác, hai loại điểm nhìn (tác giả và nhân vật) nhiều khi khôngtách rời nhau mà phối hợp luân phiên nhau trong một hệ thống trần thuật phứctạp

ở phơng diện điểm nhìn tâm lí, chúng ta có thể phân biệt điểm nhìn bêntrong và điểm nhìn bên ngoài

Hệ thống điểm nhìn trần thuật thực chất là tổ chức cách tiếp cận hình ợng cho ngời đọc Nó quy định tính chất, t tởng cảm xúc và quan hệ thẩm mĩcủa hình tợng

t-Điểm nhìn trần thuật cơ bản nhất, quán xuyến tất cả trong tự sự Tam

quốc là điểm nhìn từ lập trờng nhà Thục.

Xét trên thực tế thì kết cấu tác phẩm rất đa dạng Trên đây chỉ là nhữngbình diện cơ bản của kết cấu

II Tam quốc diễn nghĩa Kết cấu văn bản trần thuật theo

trục thời gian đơn tuyến.

Thời gian trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc là thời gian đơn tuyến

chỉ phát triển theo một hớng Thời gian đợc miêu tả theo kiểu từ xa đến nay,

từ quá khứ đến hiện tại Những đoạn kể từ quá khứ đến hiện tại thờng là những đoạn trần thuật, chêm xen, bổ sung có tính chất làm đầy đặn thêm hình tợng câu chuyện (thờng hay vận dụng khi kể lại thời nhỏ, thời trung niên của một nhân vật ) Thời gian cũng chính là cái trục chính để dẫn dắt sự kiện, biến cố cũng nh số phận con ngời, cái gì xảy ra trớc đợc kể trớc, cái gì xảy ra sau đợc kể sau ( đặc điểm này của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc khác với tiểu thuyết hiện đại) Mô hình kết cấu của tiểu thuyết hiện đại là kết cấu theo

trục tâm lí Chính vì thế, trong tiểu thuyết hiện đại trục để truyện phát triển làdiễn biến tâm lí con ngời dẫn đến một hệ quả là thời gian có thể đảo ngợc, cóthể xen kẽ giữa hiện tại và quá khứ và cũng có thể có sự nhảy cóc từ quá khứ

tới tơng lai Do đó, đặc điểm thời gian trong tiểu thuyết hiện đại hoàn toàn

khác tiểu thuyểt cổ điển Tam quốc diễn nghĩa đợc kết cấu theo đặc điểm kết

cấu của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc

Tam quốc diễn nghĩa là một bộ tiểu thuyết dài, căn cứ vào tài liệu lịch

sử, truyền thuyết dân gian và sự thêm bớt, chỉnh lí của tác giả mà viết nên Do

đó, Tam quốc diễn nghĩa tuy về chi tiết có chỗ tác giả sáng tạo lại, h cấu thêm

nhng khuynh hớng cơ bản và các sự kiện quan trọng thì cơ bản phù hợp với sự

thực lịch sử, phản ánh bản chất sự thật thời Tam quốc Nên Tam quốc diễn

nghĩa trở thành một bộ tiểu thuyết “bảy thực ba h” là nh vậy.

Tam quốc diễn nghĩa bao gồm 120 hồi kể và hơn bảy mơi lăm vạn chữ,

đã dựng lại một thời đại lịch sử oanh liệt của lịch sử xã hội Trung Hoa cổ,trong chiều dài kịch sử gần 100 năm Thực ra câu chuyện đợc miêu tả trong

Tam quốc diễn nghĩa bắt đầu từ cuộc khởi nghĩa của nghĩa quân Khăn Vàng

(Hoàng Cân) 184 đến khi T Mã Viêm bình định ba nớc Thục Hán, Đông Ngô

và Tào Nguỵ thống nhất Trung Quốc lập ra nhà Tấn vào năm 280

Vào cuối đời Hán, xã hội Trung Hoa trở nên thối nát cực độ : Nền chínhtrị nhà Hán mục ruỗng Vua thì u mê tin dùng lũ hoạn quan, cầm cố nhữnghiền sĩ Bọn hoạn quan lộng hành, vơ vét tài sản của nhân dân, lập phe lập

đảng, làm càn, làm bậy Chính sự trong triều ngày càng đổ nát, bọn quan lạilớn nhỏ thì chia bè, kết cánh nhằm tranh quyền, đoạt lợi và mu hại lẫn nhau.Thêm vào đó là nạn hạn hán, mất mùa đe doạ tính mạng nhân dân “có nhàchết đến bốn, năm ngời, có nhà chết hết” lòng ngời nao động, giặc cớp nổilên Trong hoàn cảnh đó hàng loạt các cuộc khởi nghĩa đã nổ ra khắp nơi.Trong hàng loạt các cuộc nổi loạn đó tiêu biểu nhất là cuộc khởi nghĩa của baanh em họ Trơng tự xng là : Thiên công tớng quân - Trơng Giác ; Địa công t-ớng quân – Chu Du Trơng Bảo; Nhân công tớng quân – Chu Du Trơng Lơng cầm đầu thuhút hàng chục vạn ngời tham gia Mặc dù, ban đầu cuộc khởi nghĩa cũng thu

đợc những thắng lợi, song cuối cùng bị quan quân triều đình dập tắt Nghĩaquân Hoàng Cân bị thất bại, nhng chính quyền Đông Hán vì thế cũng suy yếu

và sụp đổ hoàn toàn Sau khi dẹp yên loạn “giặc Khăn vàng” do ba anh em họTrơng tiến hành và một số cuộc nổi dậy khác, các tập đoàn phong kiến TrungHoa lại quay lại thanh toán lẫn nhau

Năm 189, Hà Tiến bất chấp lời khuyên của Tào Tháo truyền lệnh đi cáctrấn, triệu tớng lĩnh đem quân về kinh tiêu diệt bọn hoạn quan Thời kì nàyxuất hiện hàng chục tập đoàn vũ trang của bọn địa chủ, phong kiến, kẻ thì xng

hùng, ngời thì xng bá chiếm cứ một phơng Điều đó gây ra một cảnh chếtchóc, loạn lạc khắp nơi Trong loạn đó, xuất hiện tập đoàn quân phiệt ĐổngTrác ở Tây Lơng đã kéo quân vào kinh Tại bữa tiệc ở vờn Ôn Minh, Trác rắptâm thực hiện chí lớn, phế Thiện đế Lu Biện, lập Hiến đế Lu Hiệp tác oai tácquái trong triều Vì thế, vào năm 190 mời bảy đạo quân địa phơng kết làm

đồng minh do Viên Thiệu -Thái thú Bột Hải cầm đầu hùng hổ kéo quân tiếnvào Lạc Dơng đánh Đổng Trác Sau 6 năm Đổng Trác và đồng bọn bị tiêudiệt Diệt đợc Đổng Trác xong nổi lên ba tập đoàn mạnh nhất là Viên Thiệu,Viên Thuật và Tào Tháo Năm 197 sau khi dẹp Lý Thôi, Quách Dĩ, Tr ơng Tế,Phàn Trù, đến năm 207 Tào Tháo tập trung lực lợng tiêu diệt anh em họ Viên,thống nhất phơng Bắc, chấm dứt thế lực chiếm cứ của bọn quan liêu, địa chủ

Từ đây hình thành một cục diện mới đó là sự phân thành của ba tập đoàn :Nguỵ, Thục, Ngô Sang năm 208 Tào Tháo kéo quân sang đánh chiếm ĐôngNgô, nhng đại bại tại trận Xích Bích trớc liên quân Ngô - Thục, chí lớn vợt Tr-ờng Giang, nuốt chửng Tôn Quyền, thống nhất Nam, Bắc của Tào Tháo hoàntoàn bị phá sản Từ đó, lực lợng của Ngô, Thục đợc củng cố và thế chân vạc đ-

ợc hình thành từ đây.Thời gian tiếp theo, cục diện phân tranh diễn ra chủ yếugiữa ba tập đoàn Nguỵ, Thục, Ngô với nhiều sự kiện phong phú và phức tạp.Năm 221, Lu Bị xng Hán Trng Vơng lên ngôi Hoàng Đế lập ra nhà Thục Hán.Năm 222, Lu Bị cất quân đánh báo thù cho ngời anh em là Quan Vân Trờngnhng đại bại tại Hào Đình bởi tớng Đông Ngô là Lục Tốn Trong phút chốcbốn mơi doanh trại bị ngọn lửa của Lục Tốn thiêu sạch, sự nghiệp của Lu Bịbắt đầu phá sản từ đấy Lu Bị ốm chết, con là Lu Thiện nối ngôi Trung thành

với lời “thác cô” của tiên đế (Lu Bị) Gia Cát Lợng phò giúp Lu Thiện nhằm

xoay chuyển tình thế, thống nhất thiên hạ Năm 227 Gia Cát Lợng chủ trơng

Bắc phạt sáu lần ra Kỳ Sơn và chủ trơng “liên Ngô kháng Tào” những cố gắng

của Gia Cát Lợng không làm thay đổi đợc thời cuộc Năm 234 sự nghiệp chathành thì Khổng Minh ốm chết Thục Đế Lu Thiện cầm cự thêm một thời giannữa và đến năm 263 thì đầu hàng nhà Nguỵ ít năm sau, T Mã Viêm phế bỏnhà Ngụy lập ra nhà Tấn, nhà Ngụy cũng diệt vong từ đó Đến năm 280 nhà

Đại Tấn tiến đánh Đông Ngô Ngô chủ Tôn Hạo đầu hàng nhà Tấn, Đông Ngôdiệt vong Từ đấy nhà Tấn thống nhất toàn cõi Trung Hoa, kết thúc thời tamquốc, mở ra một thời kỳ khác trong lịch sử Trung Quốc

Nh vậy thời gian đơn tuyến là một đặc điểm quan trọng dễ nhận thấy khi tìm hiểu Tam quốc diễn nghĩa Thời gian nghệ thuật này có thể áp dụng

cho hầu hết các vấn đề trong tác phẩm Với đặc điểm này các sự kiện, biến cốchiến tranh đợc trình bày, đợc diễn ra theo một thứ tự, cái có trớc nói trớc vàngợc lại, cái diễn ra sau nói sau Đây cũng là vấn đề quen thuộc và quan trọng

đối với nhiều tác phẩm văn học Song xét riêng trong Tam quốc diễn nghĩa nó

có một tác dụng và giá trị đích thực

III Tam Quốc Diễn Nghĩa kết cấu theo lối liên kết các hồi truyện theo một trật tự xác định.

Tam Quốc Diễn Nghĩa là một tác phẩm viết theo kết cấu của tiểu thuyết

chơng hồi Đây là một tác phẩm tự sự dài của Trung Quốc thịnh hành nhất vào

đời Minh - Thanh Qua sửa chữa và chỉnh lý, Tam Quốc Diễn Nghĩa có một

trăm hai mơi hồi Thể loại này cho phép Tam Quốc Diễn Nghĩa mang những

đặc điểm riêng, khác biệt so với các loại tiểu thuyết khác

Qua lối kết cấu này ta thấy hiện lên nội dung giữa các chơng, hồi cụthể:

“Chơng” Hồi trong một thể loại tiểu thuyết thời trớc của Trung Quốc,chỉ sự phân đoạn trần thuật, làm hình thành văn bản tơng đối độc lập tơng đ-

III.1 Cặp đối ngẫu làm đề mục mỗi hồi

Tam Quốc Diễn Nghĩa đợc chia một trăm hai mơi hồi Việc bố cục tác

phẩm theo kiểu chơng hồi còn đợc thể hiện ở chỗ : ở mỗi chơng, hồi đợc giới

thiệu tóm tắt bằng mấy câu văn, câu thơ Hay nói đúng hơn ở đầu mỗi hồixuất hiện phần nhập thoại Hình thức của phần nhập thoại là một cặp đối ngẫu,chủ yếu là khái quát nội dung cơ bản sẽ diễn ra trong một hồi truyện Điềuquan trọng ở đây là khi xuất hiện phần nhập thoại La Quán Trung đã gợi nên

đợc những nội dung hay sự kiện cơ bản nhất Qua tìm hiểu, chúng ta thấy

rằng phần nhập thoại phản ánh rất nhiều nội dung, nhng cơ bản nhất là nội dung chiến tranh chiếm gần 90% trong tổng số hồi của Tam Quốc Diễn Nghĩa Chúng ta có thể dễ dàng, nhanh chóng tìm hiểu nội dung của các hồi

thông qua phần nhập thoại Nếu nh không có phần nhập thoại, chúng ta sẽ

gặp rất nhiều khó khăn trong việc tìm hiểu các sự kiện, biến cố xẩy ra trong

bảy mơi lăm vạn chữ của tác phẩm Chẳng hạn : Để hiểu nội dung cuộc kết

nghĩa vờn đào của ba anh em Lu Bị - Quan Công - Trơng Phi và cuộc khởinghĩa Hoàng Cân ta chỉ cần tìm phần nhập thoại : “Tiệc vờn đào anh hùng kếtnghĩa, chém khăn vàng hào kiệt lập công”(hồi 1) Hay khi muốn tìm hiểu trậnHạ Phì, chúng ta chỉ cần tìm phần nhập thoại : “ Thành Hạ Phì, Tào Tháodùng bimh Lầu Bạch Môn, Lã Bố tuỵêt mệnh”(hồi 1 9) Hay trận PhànThành thì qua : “Huyền Đức dùng mẹo đánh úp Phàn Thành Nguyên Trực tếngựa tiến cử Gia Cát” (hồi 36)

Ngoài ra, phần nhập thoại không chỉ nêu danh tính, địa diểm hay nhânvật chính của các trận đánh, mà còn nêu lên kết quả chung một cách khái quátnhất Qua những hồi “ Đánh Quan Độ Bản Sơ bại trận Cớp Ô Sào, Mạnh Đức

đốt lơng” (hồi 30) “ Triệu Vân chặn sông giằng A Đẩu, Tôn Quyền đa th

đánh lui Tào Man”(hồi 61) hay “ Bàng Đức mang áo quan quyết trận tửchiến Quan Công khơi dòng nớc, tràn ngập bảy đạo quân”(hồi 74) Tình thếthắng thua hay tơng quan lực lợng đã hiện lên một cách chính xác, rõ ràng

Vì thế, phần nhập thoại trong tiểu thuyết chơng hồi nói chung, trong

Tam Quốc Diễn Nghĩa nói riêng có tác dụng thiết thực : Độc giả khi đọc Tam Quốc Diễn Nghĩa sẽ tiếp nhận đợc không khí, ấn tợng đầu tiên.

III.2 Cặp đối ngẫu kết thúc mỗi hồi

Mỗi hồi trong tác phẩm Tam Quốc Diễn Nghĩa luôn có một câu kết

thúc Đây là một nét đặc biệt của tiểu thuyết chơng hồi Tác giả có thể ngừng,

ngắt hay kết thúc mỗi hồi ở những đoạn tình tiết quan trọng Điều này thể hiện rõ trong cách miêu tả chiến tranh trong Tam Quốc Diễn Nghĩa Tuy nhiên, những chỗ ngừng ngắt ấy thực ra là những kết thúc mở của các hồi.“ ”

Chẳng hạn nh : “ Muốn biết sự thể ra sao, hạ hồi phân giải ” hay “ Muốn biết

sự thể ra sao, xin xem hồi sau sẽ rõ” Cách kết thúc này có tác dụng rất lớngây sự hứng thú và trí tò mò, mong muốn tìm hiểu rõ trong tâm lý ngời đọc

Đặc biệt là khi tìm hiểu vấn đề chiến tranh Khi tiếp xúc với tác phẩm chúng

ta bắt gặp các dạng kết thúc mà tác giả La Quán Trung khi miêu tả dừng lại ởnhững chỗ quan trọng, những đoạn mà ngời đọc cảm thấy căng thẳng khi theodõi Chẳng hạn nh quân bên này đối phó với bên kia bằng cách nào? Tớng bênnày với tớng bên kia? Ngời nào thắng, ngời nào thua để đến những hồi sau câu

chuyện càng có sức hấp dẫn hơn Vì thế Tam Quốc Diễn Nghĩa khi kết thúc

các hồi chủ yếu là lúc chiến tranh đang xẩy ra mà cha kết thúc Tiêu biểu cho

những dạng kết thúc nh : “ Cha biết phen này Tháo sống chết thế nào, xem hồi

sau sẽ rõ”(hồi 12); “ Cha biết hai ngời đến cứu Trơng Liêu là ai, hồi sau sẽ

phân giải”(hồi 19) ; “ Cha biết tính mệnh Lu Bị làm sao, xem hồi sau sẽrõ”(hồi 25)

Việc lặp đi lặp lại các dạng kết thúc đó chúng ta thờng thấy trong tácphẩm nhng nó lại có sức cuốn hút kì lạ Sức hấp dẫn ở đây không phải là ởhình thức biểu hiện quen thuộc mà chính là ở giá trị biểu hiện to lớn mà nó

đem lại Cụ thể ở đây là nội dung của tác giả gợi ra và sau đó là những lời giải

đáp ở hồi tiếp theo Cho nên ngời đọc để thoả mãn trí tò mò, đọc hết hồi đầukhông thể không đọc tiếp hồi tiếp theo Giả sử nh khi miêu tả về các sự kiện,

mà cụ thể là những cuộc chiến tranh Nếu các sự kiện chiến tranh chỉ nằm

trong một hồi trọn vẹn thì Tam Quốc Diễn Nghĩa sẽ mất đi phần lôi cuốn và

sức hấp dẫn của nó Từ đó mà sẽ làm cho tác phẩm trở thành những câuchuyện rời rạc, chắp ghép và không thể tạo thành một chỉnh thể nghệ thuật cóquy mô đồ sộ và rộng lớn nh vậy Ngời đọc không chỉ đợc thởng thức câu

chuyện lớn Tam quốc mà còn đợc tiếp xúc với câu chuyện nhỏ, những câu

chuyện nhỏ này nhằm bổ sung và làm tăng thêm giá trị cho câu chuyện lớn

Nh vậy chúng ta không thể phủ nhận sức hấp dẫn mà kết cấu theo tiểu

thuyết chơng, hồi đem lại Nó tạo nên giá trị đặc biệt cho tác phẩm Tam

Quốc Diễn Nghĩa Nó có tác dụng đóng khung kết cấu văn bản hồi truyện, thông thờng đó là một cách tóm tắt câu chuyện vừa kể, và cũng là một cách bày tỏ thái độ của ngời kể chuyện Điều này rõ ràng là một thủ pháp kết cấu quan trọng không chỉ trong cấu trúc văn bản trần thuật mà tất nhiên cũng có tác dụng lớn trong cấu trúc hình tợng tác phẩm.

III.3 Sự hình thành cục diện Tam Quốc (từ hồi 1 cho đến hồi 51).

III.3.1 Sự xuất hiện các nhân vật chính

Cục diện Tam quốc không đợc hình thành ngay từ đầu tác phẩm Nhngnhững nhân vật đứng đầu của ba tập đoàn này lại lần lợt đợc xuất hiện trongnhững câu chuyện có vẻ rời rạc, và đó cũng là dụng ý mà La Quán Trungmang đến

III.3.1.1 Không phải ngẫu nhiên mà ngay từ đầu tác giả làm xuất hiện

ba nhân vật : Lu Bị - Quan Công - Trơng Phi trong “Tiệc vờn đào anh hùngkết nghĩa, chém Khăn Vàng hào kiệt lập công”(hồi 1) Huyền Đức (Lu Bị) đợcgiới thiệu là một “vị anh hùng không thích đọc sách mấy, tính ôn hoà ít nói,mừng giận không hề lộ ra mặt, vốn có chí lớn, chỉ thích kết giao với những tay

hào kiệt trong thiên hạ Dáng ngời mình cao bảy thớc rỡi, hai tai chảy xuốnggần vai, hai tay buông khỏi đầu gối, mắt trông thấy đợc tai, mặt đẹp nh ngọc,môi đỏ nh son, tức là dòngTrung Sơn Tĩnh Vơng Lu Thăng, cháu năm đời vuaCảnh Đế nhà Hán, họ Lu, tên Bị, tự là Huyền Đức”.

Ngay từ những dòng đầu Lu Bị đã đợc tác giả miêu tả là ngời có dángdấp anh hùng hứa hẹn làm nên việc lớn Bên cạnh sự xuất hiện của Lu Bị,Quan Công và Trơng Phi cũng đợc giới thiệu bằng hình dáng, phẩm chất, khíphách Trơng Phi đợc giới thiệu qua cái nhìn của Huyền Đức “Huyền Đứcngoảnh lại nhìn thấy ngời ấy mình cao tám thớc, đầu báo, mắt tròn, râu hùm,hàm én, tiếng vang nh sấm, dáng ngựa nh phi, Huyền Đức thấy dung mạokhác thờng ” Sau đó tự Trơng Phi giới thiệu mình : “Tôi họ Trơng tên Phi, tự

là Dực Đức ở Trác quận đã lâu đời .Gia t có trang trại ruộng vờn, có lòmổ Tôi chỉ thích kết giao với hào kiệt trong thiên hạ ” Còn Quan Công đợcgiới thiệu “mình cao chín thớc, râu dài hai thớc, mặt đỏ nh gấc, môi nh tôson, mắt phợng mày tằm oai phong lẫm liệt “tôi họ Quan tên Vũ, tự là Tr ơngSinh, sau đổi thành Vân Trờng, nhân thấy có đứa thổ nào ỷ thế giết ngời bèngiết chết và sống cuộc sống giang hồ Nay nghe ở đây có lệnh chiêu binhphá giặc nên tôi tới ứng mộ”

Nh vậy, sự xuất hiện của ba ngời anh hùng có cùng chung mục đích,khí phách và nhiệt huyết chống phá giặc tập hợp lại với nhau và cùng lập nênnhà Thục, hay nói chính xác hơn đó là những con ngời sau này sẽ đại diện chotập đoàn Lu Thục Dới con mắt tác giả tập đoàn Lu Thục là chính nghĩa Tácgiả sáng tác dới sự chỉ đạo của t tởng Hán chính thống Song đề cao Lu Thụctrớc hết là vì Lu Bị thuộc dòng dõi nhà Hán và bên cạnh đó tập đoàn của ôngcòn có đờng lối phù hợp với nhân dân, gần dân hơn.Tất cả những điều đó thểhiện ớc vọng của nhân dân là có một ông vua tốt và một triều đình “nhânchính ” Chính vì thế mà ngay từ đầu tác giả giới thiệu ba nhân vật này trớctiên

III.3.1.2 Đại diện cho phe Ngụy sau này là Tào Tháo cũng đợc giới

thiệu khá hấp dẫn với những hành động, lời nói tiêu biểu cho tính cách củachính nhân vật Để xây dựng một nhân vật có thể đại diện cho bản chất của cảmột tập đoàn quả không phải là dễ Thành công của tác giả trớc hết là ở chỗbằng những sự việc cụ thể, sinh động trong cuộc sống, dần dần vẽ nên bộ mặttrọn vẹn của nhân vật Ngay từ khi còn nhỏ Tháo đã dối cha, lừa chú để ngời

đời đặt cho cái tên là Tào A Man (hồi 1) Điều đó còn đợc nhận định chính

xác hơn trong lời nói của Quản Hộ: “Ông là năng thần đời trị, gian hùng thờiloạn” Đó là một nhận xét sắc sảo Thời kì kỷ cơng ổn định, vua tôi rõ ràng,gian hùng không có đất dụng, loạn kỷ cơng rối bời, tôi có thể thành vua, vua

có thể thành tôi Bản chất gian hùng của Tào Tháo có dịp đợc bộc lộ Tào

Tháo chính là con đẻ của thời loạn Tam Quốc Trong cuộc đấu tranh xã hội

tàn khốc, cái tính cách đó trở thành cái nham hiểm, xảo quyệt Tháo nói :

“Thà ta phụ ngời chứ không để ngời phụ ta” Câu nói nổi tiếng đó đợc phát rasau hành động tàn bạo giết oan cả ân nhân của mình là Lã Bá Sa (hồi 4) chỉ vìlòng dạ quá đa nghi mà Tào Tháo đã không coi tình nghĩa là gì Nhân vậtTào Tháo đã trở thành một điển hình khá sinh động, tiêu biểu của bọn thốngtrị phong kiến Tuy nhiên bên cạnh tính cách đa nghi, nham hiểm và tàn bạo

đó Tào Tháo cũng đợc coi là một ngời anh hùng, thông minh và ngoan cờng.Qua việc “Uống rợu bàn luận về anh hùng ” (hồi 21) nói lên đầy đủ tài trícùng bản lĩnh của Tào Tháo “đánh Trơng Tú gọi rừng mơ” (hồi 17) hay “cắttóc thay đầu ” (hồi 17) Qua những hành động đó ta không thể phủ nhận tàinăng của Tào Tháo nhằm phục vụ cho tham vọng thống nhất Trung Quốc,dành quyền uy về tay mình và đó cũng là một mục đích đen tối, xấu xa.Vìthế, trong con mắt của tác giả tập đoàn Tào Nguỵ là phi nghĩa vì nó chỉ đạidiện cho lợi ích cá nhân ích kỷ mà không mang lại lợi ích thực sự cho nhândân Nh vậy,Tào Tháo đợc giới thiệu một cách khá đầy đủ và tính cách gianhùng cũng nh tài năng không thể phủ nhận, đủ t cách là một ngời đứng đầu tập

đoàn Tào Nguỵ

III.3.1.3 Mặc dù sau này trong phần đa thời gian Tôn Quyền là ngời

lãnh đạo phe Đông Ngô Nhng đại diện xuất hiện đầu tiên của phe Ngô chính

là Tôn Kiên ở (hồi 6) “đốt Kim Quyết, Đổng Trác làm càn; giấu ngọc tỷ, TônKiên trái ớc”

Tác giả La Quán Trung khéo léo mợn những câu chuyện có vẻ rời rạc

để dần dần giới thiệu các nhân vật chính Các nhân vật chính xuất hiện từ đầu

là dụng ý nghệ thuật của tác giả Đây là những nhân vật đại diện cho ba phe

đối địch nhau trong Tam Quốc

III.3.2 Xung đột giữa phe ngoại tộc và phe hoạn quan

Tam Quốc Diễn Nghĩa là tác phẩm tái hiện lại một thế kỷ loạn lạc,

điên đảo do tham vọng tranh giành quyền lực và lãnh thổ của các đế vơngTrung Hoa gây ra Đó là bộ mặt thực của xã hội thời Tam Quốc hay cũngchính là bộ mặt khá quen thuộc của xã hội phong kiến Trung Hoa mà chúng

ta đã từng biết đến Đầu tiên chúng ta phải điểm tới xung đột giữa phe ngoạitộc và phe hoạn quan ngay từ (hồi 1)và một số hồi kế tiếp.

III.3.2.1 Nh chúng ta đã biết xã hội Trung Hoa cuối đời hán rệu rã và

thối nát Nguyên nhân gây ra điều đó là do hai vua Hoàn Đế, Linh Đế VuaHoàn Đế tin dùng lũ Hoạn quan, cầm cố những ngời hiền sĩ Khi vua Hoàn Đếbăng hà, Linh Đế lên nối ngôi do sự giúp đỡ của Đậu Vũ và Trần Phồn Tuynhiên Đậu Vũ và Trần Phồn lập mu định giết trừ bọn hoạn quan bại lộ và bịchúng giết đi Từ đó, bọn hoạn quan ngày càng bạo ngợc Sau đó liên tiếpnhững trận thiên tai ập đến Sái Ung khi đợc vua hỏi tại sao lại có chuyện đó

và nói : “Cầu vồng sa xuống gà mái hoá trống, ấy là bởi quyền chính trong

n-ớc ở tay đàn bà và ở tay hoạn quan”(hồi 1) Bọn hoạn quan tức giận và giếtchết Sái Ung, bọn hoạn quan cả thảy mời quan gọi là quan “ thờng thị” kéo

bè, kéo cánh làm càn nhà vua luôn tin dùng chúng Kể từ đấy chính sự trongtriều ngày càng đổ nát, lòng ngời náo loạn, giặc cớp nổi lên Trớc sự lộnghành đó, đã có hàng loạt cuộc khởi nghĩa đã nổ ra ở khắp mọi nơi hòng dậptắt nạn hoạn quan Trong đó chúng ta không thể không nhắc đến cuộc khởinghĩa của ba anh em họ Trơng là : Trơng Giác, Trơng Lơng và Trơng Bảo cầm

đầu thu hút hàng chục vạn nhân dân tham gia Cuộc khởi nghĩa diễn ra hết sứcgay go và ác liệt Tuy nhiên sau đó thì cuộc khởi nghĩa cũng bị dập tắt doquan quân triều đình

III.3.3 Đổng Trác xuất hiện.

Đổng Trác xuất hiện trong thời điểm nạn hoạn quan đang lộng quyền.Sau khi quan quân triều đình dẹp đợc cuộc khởi nghĩa của ba anh em họ Tr-

ơng “ Cuộc khởi nghĩa khăn vàng” mà chúng ta biết đến ở phần trớc, ĐổngTrác đợc giới thiệu ở cuối hồi 1 đầu hồi 2 Năm 189, Hà Tuấn bất chấp lờikhuyên của Tào Tháo, truyền lệnh đi các trấn, triệu tớng lĩnh về kinh tiêu diệtbọn hoạn quan Đội quân hỗn hợp Khơng, Hồ, Hán của tập đoàn Đổng Tráctheo lời kêu gọi đó dẫn quân vào kinh Trớc đó Đổng Trác đợc làm chức thứ

sử Tây Lơng, do đánh giặc khăn vàng thua, triều đình trị tội nhng do đút lótcho mời tên hoạn quan và kết giao với bọn quyền quý trong triều Từ đó đợclàm chức lớn nhng vẫn có tâm địa phản nghịch Khi dẫn quân vào kinh, do LýNho sợ có những điều ám muội, nên đã bảo Trác sai thảo biểu dâng vào kinhtrớc Nhng khi vào kinh, Đổng Trác đã không thực hiện đợc những lời đã hứa

“ Xin bạo dạn gióng trống, khua chuông, dẫn quân vào Lạc Dơng, giết bọnNhợng, đợc nh thế xã tắc may lắm, thiên hạ may lắm”(hồi 3).Trớc hết là hành

động phế Hán đế ngay ở hồi 4 “phế Hán Đế,Trần Lu lên ngôi ; lừa Đổng Trác,Mạnh Đức dâng kiến ” Trác đã thẳng tay phế bỏ vua này lập vua khác theo ýthích của mình Mặc dù các quan đều ngăn cản nhng Đổng Trác quyết khôngnghe và chém những ai dám ngăn cản ; sau đó Trác tự ý làm những việc tángtận lơng tâm, độc ác nh : Sai Lý Nho “ hai tay ném Thái Hậu xuống dới lầugiết chết lại sai võ sĩ thắt cổ Đờng Phi (vợ vua) ; rót rợu độc bắt Thiếu Đếuống chết ” Các quan trong triều đình chứng kiến cảnh đó đều thơng xót khônnguôi Còn Đổng Trác thì “ Tự bấy giờ đêm nào cũng vào cung thông dâm vớicung nữ, đêm thì ngủ trên sập rồng ” Sau này Tào Tháo cũng tiến hành nhữnghành động tơng tự, lần lợt nhà Tào Ngụy bị ngay chính thủ hạ là họ T Mã đối

xử nh thế Trớc những việc làm đó của Đổng Trác xuất hiện những hành

động “Lừa Đổng tặc, Mạnh Đức dâng gơm” nhng hành động đó của Tháokhông thành và tiếp đến là kế liên hoàn ở (hồi 8,9) Đây là kế dùng mỹ nhânsau đó tiêu diệt kẻ thù tàn bạo ở hai hồi này La Quán Trung kể lại chuyệnQuan t đồ Vơng Doãn xây dựng một âm mu chống lại kẻ thoán đoạt, sẵn sàngchiếm lấy ngai vàng của Đổng Trác bằng cách sử dụng sắc đẹp của ĐiêuThuyền - là ngời cả Đổng Trác và Lã Bố yêu thơng Vơng Doãn đã hứa gả

Điêu Thuyền cho Lã Bố, nhng sau đó lại gả cho Đổng Trác và làm cho hai chacon nhà này xung đột với nhau để mợn tay con nuôi trừ khử Đổng Trác Vềsau Đổng Trác và d đảng đã bị diệt vong

Sự xuất hiện của Đổng Trác với những hành động bạo ngợc, phản động

để sau này ta thấy rõ hơn ở hình tợng Tào Tháo nhng với cấp độ cao hơn

Sự hình thành cục diện tam quốc đợc hiểu là sự xuất hiện của các đạidiện tập đoàn phe phái, căn bản là đợc “sắp xếp ” một cách khoé léo, có tínhtoán vào trong hệ thống văn bản Sự xuất hiện của một nhân vật, một phetrong ba phe vừa là nh một sự kiện đã diễn ra (sẽ phân tích ở chơng III) lại vừa

nh một sự xuất hiện trong hệ thống văn bản trần thuật, tức là : trong việc kểcâu chuyện sự kiện đã xuất hiện (làm cho cốt truyện phát triển) Thế nhng sựxuất hiện của sự kiện đó lại đợc kể vào lúc nào, ở đâu trong văn bản tác phẩmthì lại thuộc về kết cấu văn bản

III.3.4 Sự hình thành và xuất hiện của nhà Nguỵ - Nhà Ngụy xuất hiện.

Sự trần thuật về sự xuất hiện của nhà Ngụy bắt đầu từ hồi 14, khi TàoTháo dẫn vua về Hứa Đô Tào Tháo là ngời đại diện cao nhất của tập đoànnhà Ngụy Dới ngòi bút tài ba của La Quán Trung, Tào Tháo hiện lên với dáng

dấp của một ngời gian hùng Trong cuốn Để hiểu tám bộ tiểu thuyết cổ“

Trung Quốc” Lơng Duy Thứ đã khẳng định : “ Tào Tháo là con đẻ của cục

diện các cứ phân tranh và trở thành ngời hùng của thời đại mình” Vì thế khiTào Tháo ở Sơn Đông nghe tin xa giá vua đã về Lạc Dơng, họp những mu sĩ

để bàn Tuân úc nói :

- Ngày xa, Tấn Văn Công phụng Tơng Vơng vào làm vua, ch hầu aicũng phục Nay Thiên Tử mắc nạn tớng quân nhân dịp này, cất nghĩa binhphụng Thiên tử để theo nguyện vọng của dân chúng, sách ấy rất hay Nếu takhông làm ngay ngời khác sẽ làm trớc ta”

Tháo mừng rỡ, thu xếp cất quân đi hộ giá vua về Hứa Đô Sau đó vualiền phong cho Tào Tháo lĩnh chức T lệ hiệu uý, cho cờ tiết và lỡi phủ việt, coitoà thợng th Với thế lực mạnh của mình Tào Tháo đã ép vua về Hứa Đô, tâurằng : Đông Đô bị tàn phá đã lâu, bây giờ không sửa sang lại đợc vả lạichuyển vận lơng thực vất vả khó nhọc lắm Hứa Đô gần Lỗ Dơng thành quáchcung thất, tiền lơng ngời của cải gì cũng đủ Tôi xin rớc xa giá về Hứa Đô.Ngửa trông lợng thánh ng cho Vua phải nghe Các quan ông nào cũng sợ TàoTháo mạnh thế không ai dám ngăn điều gì ?

Việc nhà Nguỵ xuất hiện còn gắn với sự kiện : Tào Tháo đánh Lã Bố(hồi 12,16,19) và Tào Tháo dẹp Viên Thiệu (hồi 30), nhằm mục đích dẹp một

địa bàn bình định một lạnh thổ rộng Sau khi đã tiêu diệt đợc Lã Bố, đến năm

270 Tào Tháo diệt dợc hai anh em họ Viên Từ đây hình thành một cục diệnmới đó là sự phân thành của ba tập đoàn Nguỵ, Thục, Ngô

Mặc dù ngay từ đầu tác giả đã giới thiệu về nhà Thục trớc Tuy nhiên,khi đọc toàn bộ Tam Quốc nhà Nguỵ lại chính thức xuất hiện đầu tiên Điềunày chứng tỏ phe Ngụy mà đại diện là Tào Tháo khá hùng mạnh

III.3.5 Sự hình thành và xuất hiện của nhà Ngô - Nhà Ngô xuất hiện.

Sự hình thành nhà Ngô, tiếp sau nhà Ngụy là một tất yếu để tạo thànhthế chân vạc trên đấu trờng Tam quốc Nếu nh sự xuất hiện của nhà Nguỵ gắnvới hai sự kiện nổi bật là : Tào Tháo dẫn vua về Hứa Đô và Tào Tháo đánh Lã

Bố, Viên Thiệu, thì sự hình thành nhà Ngô đợc nói đến đầu tiên ở nhân vật đạidiện là Tôn Kiên và việc trao quyền cho Tôn Quyền

Tôn Kiên xuất hiện ngay từng những ngày đầu của Tam Quốc (ở hồi 2).Tôn Kiên đợc giới thiệu là một viên tớng họ Tôn tên Kiên, tên chữ là Văn Đài,dòng dõi Tôn Vũ ngày xa, quê ở huyện Phú Xuân thuộc Ngô quận Năm mờibảy tuổi, một hôm ông cùng cha đi thuyền đến sông Tiền Đờng, thấy bọn giặccớp của khách buôn ông đã xin cha lên đuổi hết lũ giặc Vì thế nổi tiếng ở

mấy quận huyện, đợc tiến cử làm chức hiệu uý Nay thấy giặc khăn vàng nổiloạn, Kiên tụ tập thiếu niên trong làng cùng bọn khách ra tiếp ứng Sau khi lấy

đợc ngọc tỷ, đợc Trình Phổ nói rằng : “Đây là trời cho tớng quân đó, điềm này

là điềm báo tớng quân sẽ làm vua vậy tớng quân không nên ở đây lâu dài, mà

về ngay Giang Đông mu toan việc lớn Đó là dấu hiệu mở đầu báo hiệu sựhình thành nhà Ngô Tuy nhiên cũng từ đây dẫn tới những mâu thuẫn giữa TônKiên và Viên Thiệu, Lu Biểu chỉ vì ngọc tỷ Vì thế mà dẫn đến cái chết đau

đớn của Tôn Kiên khi mới ba bảy tuổi, lòng thù hận đã không giết đợc kẻ thù

mà phải trả cái giá quá đắt bằng chính tính mạng của mình

Sau cái chết của Tôn Kiên, Tôn Sách lên thay nối nghiệp bá ở Giang

Đông, từ đó lơng mạnh binh nhiều thanh thế lừng lẫy Tuy nhiên Tôn Sách làngời kiêu dũng cũng nh Hạng Vũ ngày xa tính tình nóng nảy Nên rất nhiềungời hận Sách và tìm cách trả thù, cuối cùng chết vì lâm bệnh nặng.Trớc khichết cho đòi bọn Trơng Chiêu và em là Tôn Quyền đến trớc giờng dặn dò vàtrao quyền cho Tôn Quyền Sách lấy ấn thụ trao cho Tôn Quyền và dặn :

“Cất quân Giang Đông, quyết đợc thua giữa trận ta và trận địch, tranhhùng cùng thiên hạ thì em không bằng anh ; nhng cất ngời hiền dùng ngời tài,khiến ai cũng hết sức giữ đất Giang Đông thì anh khồng bằng đợc em Emnên nghĩ đến cơ nghiệp của cha anh khó nhọc mới xây dựng nên tự lo liệu chokhéo ”

Lúc này Tháo nghe tin Tôn Sách mất, Muốn đem binh đi đánh GiangNam, thì ngự sử Trơng Hoành can và khuyên Tháo nên đối đãi tử tế với ngời

ta Tháo xin phong cho Tôn Quyền làm tớng quân, lĩnh chức thái thú ở Cối

Kê, đem ấn ở Giang Đông giao cho Tôn Quyền Từ đó Tôn Quyền oai khắp ở

đất Giang Đông và rất đợc lòng dân

Nh vậy nhà Ngô xuất hiện gắn liền với các tên tuổi : Tôn Kiên, TônSách và đặc biệt là Tôn Quyền Vì sao vậy, ngay trong cách nhận xét của LuYên ta thấy rõ điều này: Hình thức, tài năng và đợc lòng dân là những tiêuchuẩn của một ngời đứng đầu thống lĩnh một tập đoàn và thực tế lịch sử đã

chứng minh rõ điều đó

III.3.6 Sự hình thành và xuất hiện nhà Thục - Nhà Thục xuất hiện.

Để hình thành cục diện Tam Quốc không thể thiếu sự xuất hiện củanhà Thục Mặc dù các nhân vật đợc nhắc đến từ đầu Tam Quốc, nhng để làmhình thành nhà Thục là cả một chặng đờng dài của một chuỗi những sự kiện

Trớc hết là sự kiện “ Kết nghĩa vờn đào” (hồi 1) chính là lần lợt giớithiệu những nhân vật trung tâm của nhà Thục Đây là sự kiện mở đầu để dẫntới sự ra đời của nhà Thục Nguyên nhân dẫn đến sự kiện này là do cuối đờiHán, xã hội Trung Hoa trở nên thối nát cực độ : Vua thì u mê, hoạn quan thìlộng hành Triều đình treo bảng chiêu mộ anh hùng ra giúp nớc Khi bảngtreo đến Trác quận thì có một anh hùng ra ứng phó đó là Lu Bị, sau đó là sựxuất hiện của Trơng Phi và Quan Vân Trờng Ba con ngời cùng chung mục

đích đánh đuổi giặc, thống nhất giang sơn, đã kết nghĩa huynh đệ với nhau tạivờn đào, thề rằng :

“ Không sinh cùng ngày cùng tháng, cùng năm, chỉ muốn chết cùngnăm , cùng tháng, cùng ngày chúng tôi là Lu Bị, Quan Vũ, Trơng Phi dẫurằng khác họ song đã kết làm anh em thì phải cùng lòng hợp sức, cứu khốnphù nguy, trên báo đền nợ nớc, dới yên định lê dân”

Quan hệ của họ trong tập đoàn rất bình đẳng, coi nhau nh bạn bè, anh

em ruột thịt

Kế đến là sự kiện mời Khổng Minh (trong hồi 37, 38) : “Tam cố thảo l”(ba lần đến lều cỏ) Đây là sự kiện quan trọng hé mở vai trò, vị thế của nhàThục trong Tam Quốc.Với sự tiến cử Khổng Minh của Từ Thứ, Lu Bị biếtrằng Khổng Minh là ngời có tài năng có thể phò vua giúp nớc Tuy là một ng-

ời đứng đầu tập đoàn nhng Lu Bị không quản khó khăn, ba lần đến lều tranhmời Khổng Minh dù cho Quan Công, Trơng Phi hết sức ngăn cản KhổngMinh là ngời đại diện cho trí tuệ nhân dân Trung Quốc Để có thể giúp pheThục vững vàng ở thế chân vạc, Khổng Minh đề ra chính sách “liên Ngôkháng Ngụy”.Chính sách này đợc áp dụng từ khi hình thành đến kết thúc thờikì Tam Quốc Đây là chính sách đợc trình bày ngay lần đầu tiên gặp Lu Bị.Ngoài việc đề ra chính sách đúng đắn, Khổng Minh đề ra chính sách “liênNgô kháng Ngụy”( hồi 38) là một chủ trơng sáng suốt, khôn khéo Đề ra chủtrơng này, Khổng Minh nắm đợc chỗ mạnh cần khai thác ở phe đối phơng,dành lấy lợi ích cho phe Lu Bị một cách dễ dàng Đặc biệt trong trận XíchBích không phải Ngô thắng Tào hay Thục thắng Tào, mà để chiến thắng đợctám mơi vạn quân tào liên quân Ngô - Thục phải liên kết với nhau một cáchchặt chẽ Vợt qua khó khăn này đến thử thách khác, Khổng Minh đã đứngvững ở đất Đông Ngô, cùng hoạch định biện pháp, mu kế chống Tào Kế hoảcông mà cả Khổng Minh và Chu Du áp dụng, đã thực sự phát huy tác dụngtrong đợt phản công lại hơn tám mơi vạn quân Tào Thắng lợi to lớn, vang dội

ở Xích Bích đã làm suy yếu phe Tào, và đem lại cho Thục đất Nam Quận,Kinh Châu, Tơng Dơng mà không cần hao binh tổn tớng

Khổng Minh đã kiên trì đờng lối “ liên Ngô kháng Ngụy”, khiến chophe Thục thực sự có chỗ đứng, địa vị trong Tam Quốc ba mơi năm trời

Cuối cùng là sự kiện Lu Bị có đợc Kinh Châu Đây là sự kiện diễn ratrong “trận Xích Bích” (từ hồi 43 đến hồi 50) thể hiện ý tìm đợc đất đứngchân, bàn đạp để cự Tào kháng Ngô - lấy Nam Quận để củng cố thế của Thục.Cục diện Tam quốc đã hình thành không thể đảo ngợc

III.4 Tam Quốc tranh hùng ( từ hồi 52 cho đến hồi 104).

III.4.1 Tớng Thục lập công

Mỗi một trận chiến trong Tam Quốc Diễn Nghĩa gắn liền với tên tuổi

của những nhân vật cụ thể Trong phần “ Tam Quốc tranh hùng” này cũngvậy, thắng lợi của từng trận đấu đều ghi dấu ấn của những tên tuổi nổi bật :Triệu Vân, Trơng Phi, Quan Công

Trớc hết là “ Triệu Vân (Triệu Tử Long) lừa mẹo lấy Quế Dơng” (hồi 52).Triệu Vân là một tớng tài của phe Lu Thục khi đi lấy thành Quế Dơngchỉ xin ba ngàn quân đi, gặp tớng giữ thành là Trần ứng đã giao chiến ácliệt.Vân khua giáo tế ngựa đến đánh, chỉ sau bốn, năm hiệp ứng không địchnổi, quay ngựa chạy về Vân đuổi theo, ứng ngoảnh cổ lại thấy ngựa TriệuVân đã gần kịp, liền lao đinh ba sang Vân bắt đợc lao trả lại ứng vội né mìnhtránh khỏi thì ngựa của Vân đã đến nơi rồi Vân vơn tay túm đợc Trần ứng,quẳng xuống đất, thét quân sĩ trói lại đem về trại Sau đó tớng giữ thành TriệuPhạm ra hàng Vân vào trại mở tiệc thiết đãi tiếp nhận ấn tín

Nh vây, nối tiếp sự thắng trận của Triệu Vân là hình ảnh thắng trận củaTrơng Phi và Quan Vân Trờng Đó cũng là dụng ý của tác giả, khi để cho lầnlợt các tình tiết dần hiện ra một cách hợp lí

Trơng Phi sau khi nghe tin Triệu Vân lấy đợc thành Quế Dơng cảm thấybực tức kêu to lên rằng:

“Chỉ một mình Tử Long lập đợc công, còn tôi là đồ vô dụng hay sao?Tôi xin lĩnh ba nghìn quân đến lấy Võ Lăng, quyết bắt sống thái thú KimToàn về nộp” Và cũng lập tờ quân lệnh nh Tử Long, hớn hở lĩnh ba nghìnquân cấp tốc đến Võ Lăng đánh nhau với tớng giữ thành là Kim Toàn : Phigầm lên một tiếng nh sét đánh Kim Toàn mất vía, không giám giao phongquay ngựa chạy về đến dới thành, bị tớng trong thành là Củng Chí đã đầu hàng

và bắn một mũi tên vào giữa mặt Kim Toàn, chặt đầu mang ấn tín đến nộp

Tr-ơng Phi Phi sai Chí mang ấn đến Quế DTr-ơng ra mắt Huyền Đức

Sau đó, Huyền Đức thân đến Võ Lăng phủ dụ nhân dân rồi viết th báocho Vân Trờng biết tin Tử Long, Dực Đức mỗi ngời lấy đợc một quận Đây là

điều kiện cho Vân Trờng lập công VânTrờng viết th về nói : “Còn lại mộtquận Trờng Sa nếu huynh trởng không coi em là kẻ bất tài, xin giao cho emgiành đợc công lao đó thì hay lắm” Nhng khi nghe Khổng Minh nói tớng giữTrờng Sa là một kẻ rất tài giỏi thì Vân Trờng nói :

“Sao quân s đề cao ngời khác mà làm giảm oai phong nhà mình thế?Cái thứ lính già ấy, có kể vào đâu ! Tôi không cần đến ba nghìn quân mã, chỉxin đem năm trăm quân của tôi, quyết chém đầu Hoàng Trung, Hàn Huyền vềdâng dới trớng”

Tuy nhiên, khi giao chiến hơn một trăm hiệp cha phân thắng bại, đánhnhau liên tục mấy ngày liền, nhng Vân Trờng vẫn không thể giết đợc Sau đó

do Ngụy Diên làm phản đã giết Hàn Huyền và dâng thành Nh vậy là Vân ờng đã lấy đợc Trờng Sa

Tr-Nói tóm lại, các tình tiết trên diễn ra nh một trật tự nhất định Nếu ta

đổi hồi 53 lên trên hồi 52 thì tình tiết, kết cấu trần thuật của văn bản khônggiữ nguyên, hình tợng nhân vật cũng sẽ thay đổi

III.5 Thời kì hậu Tam Quốc (từ hồi 104 đến hồi 120).

Đây là bớc chuyển biến lớn nhất trong dòng trần thuật căn bản của tác phẩm Nó tạo nên d ba và khắc sâu chủ đề của bộ tiểu thuyết Thời kỳ hậu

Tam Quốc là thời kì mà trên đấu trờng Tam Quốc các phe phái dần dần bị suyyếu về thế lực, các nhân vật chủ chốt lần lợt ra đi, thay vào đó là thế hệ concháu có tài năng nhng không đủ sức để bình định tam quốc thành một nớcthống nhất Lúc này đây xuất hiện dòng họ T Mã Sự xuất hiện dòng họ T Mã

ở thời kỳ hậu Tam Quốc có ý nghĩa đối với văn bản của tác phẩm Bởi vì vănbản ngôn từ nào cũng có mở đầu và kết thúc Chuỗi ngôn từ mở đầu cho đếnkết thúc là một trật tự cố định không thể thay đổi

Thực ra dòng họ T Mã đợc nói đến từ trớc qua một số cử chỉ, hành

động, lời nói của T Mã ý (ở Hồi 73) Khi Tào Tháo biết Huyền Đức xng vơng,nổi giận lập tức truyền lệnh khởi hết quân trong nớc sang hai xuyên để quyếttrống mái với Hán Trung Vơng Có một ngời bớc ra can ngăn “Đại Vơngkhông nên cơ giận một lúc mà phải khó nhọc xa giá đi đánh nơi xa ! Tôi cómột kế này, không cần gì đến một cái cung, mà Lu Bị tự nhiên phải khốn Đợi