Nghệ thuật dựng chân dung văn học của vương trí nhàn

Ông chủ yếu làm việc ở các cơ quan tuyên truyền báo chí văn nghệ: những năm 1968 - 1978 làm phóng viên Tạp chí Văn nghệ quân đội, từ năm 1979 đến nay chuyển sang làm biên tập viên nhà xu

Trờng đại học vinh

Khoá luận tốt nghiệp

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Ngời hớng dẫn khoa học: T.S Phan Huy Dũng Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Xuân Giang

Vinh, 2003

Mục lục

Trang

phần mở đầu

2 nội dung

7 Chơng 1: Nhìn chung về sự phát triển của thể tài chân dung văn học

trong những năm gần đây và sự đóng góp của Vơng Trí Nhàn

ở thể tài này

71.1 Giới thuyết về khái niệm chân dung văn học

15

2.2 Nhìn nhà văn từ cự ly gần

192.3 Dựng chân dung nh một cách phát biểu quan niệm

3.3 Triển khai những lời bình luận

403.4 Văn phong

đáo, riêng điều đó cũng rất đáng trân trọng Chân dung văn học là một thể tài

mà ông có nhiều thành tựu Đánh giá văn nghiệp của ông, không thể khôngnghiên cứu những chân dung văn học này

Văn học vốn là sự ý thức về đời sống, là tấm gơng phản chiếu cách này hay cách khác cuộc sống con ngời Lấy cuộc sống con ngời làm đối tợng trung tâm, văn học có một điểm tựa vững chắc để chiếm lĩnh toàn bộ thế giới Vì vậy con ngời từ đời sống bớc vào văn học đ trở thành những trung tâm giá trị, trung tâm kết tinh mọi kinh 0

nghiệm quan hệ đời sống x hội Văn nghệ sĩ là những nhân vật của cuộc sống, đời của họ cũng là một hiện t0 ợng khách quan cho mọi sự phản ánh và sáng tạo Mảng hiện thực này lại có sức hấp dẫn với văn học nghệ thuật bởi nghệ sĩ là những ngời đặc biệt nhạy cảm, có khả năng nắm bắt nhanh nhạy, tinh tế mọi biểu hiện đa dạng, phong phú của thực tại Vơng Trí Nhàn là một trong số ít nhà phê bình đ quan tâm, h0 ớng ngòi bút của mình "thâm canh trên mảnh ruộng phần trăm này" Tiếp cận những trang viết của ông, bạn đọc có dịp nhận thức đợc không khí văn học, tâm lý x hội, đời sống văn hóa của một thời đại trong lịch sử Đồng thời đây còn là dịp chúng ta hiểu0

rõ hơn về một cách nghiền ngẫm về nghề văn, một cách thâm nhập vào bản chất đời sống văn học.

Qua các tác phẩm của mình, Vơng Trí Nhàn đã chia sẻ cùng bạn đọcnhững phát hiện tinh tế về nhiều nhà văn, nhà thơ cùng thời với nỗi niềm say

sa trớc cái hay, cái đẹp và cái tốt trong nghệ thuật Là một ngời thuộc văn giới,Vơng Trí Nhàn gần nh hiểu biết tờng tận mọi chuyện trong nhà, ngoài ngõ,chuyện bếp núc văn chơng của một thời đã và đang qua Sẵn có tấm lòng yêuthơng, trân trọng bạn bè đồng nghiệp, phát huy khả năng quan sát tinh tế,phân tích thuyết phục mối quan hệ giữa văn chơng và đời sống xã hội, VơngTrí Nhàn đã phác hoạ đợc hàng loạt chân dung văn học đặc sắc Đọc tác phẩmcủa ông, ta nh đợc tiếp cận với những nhà văn, nhà thơ mình yêu quý Phải

chăng ông đã bắc một nhịp cầu nối liền các nhà văn với bạn đọc, rút ngắnkhoảng cách giữa tác giả và công chúng?

Các chân dung văn học đợc vẽ lên theo một cách riêng của tác giả, có sứchấp dẫn của cái "lạ trong cái quen" Đặc biệt, chân dung văn học của Vơng TríNhàn phần lớn viết về các nhà văn, nhà thơ nổi tiếng, có vị thế trong nền vănhọc dân tộc nh: Nam Cao, Nguyễn Tuân, Xuân Diệu Viết về những bạnvăn, tác giả không dấu mình bên trang sách, ông phát biểu ra những suy nghĩ

về nghề nghiệp, con ngời viết văn , dần dà gơng mặt của nhà nghiên cứu phêbình Vơng Trí Nhàn đợc phát lộ Bởi vậy qua những trang tạo dựng chân dungvăn học của ông, chúng ta có dịp gặp gỡ với chính chân dung của nhà phêbình Vơng Trí Nhàn - một cây bút phê bình đặc sắc

Đọc văn chơng, trong mỗi chúng ta ai cũng có nhu cầu hiểu sâu vềcuộc đời của chính tác giả Chính vì thế việc hiểu biết tâm t, tình cảm, lý tởngsống của nhà văn - những yếu tố ngoài văn bản nghệ thuật - rất có ý nghĩa đốivới hoạt động chiếm lĩnh, phát hiện cái hay trong những tác phẩm của họ

"Văn tức là ngời" vì thế sự đối chiếu t tởng của nhà văn trong văn bản nghệthuật và con ngời trong đời sống của ông ta rất có ý nghĩa Việc tìm hiểu nghệthuật dựng chân dung văn học trong các tập sách của Vơng Trí Nhàn, xét từgóc độ t liệu, hết sức có ích cho việc giảng dạy những tác giả, tác phẩm vănhọc ở nhà trờng phổ thông

2 Lịch sử vấn đề.

Vơng Trí Nhàn là một nhà phê bình có vốn sống, vốn hiểu biết phongphú và có cách viết riêng ở giai đoạn nào, Vơng Trí Nhàn cũng đạt đợcnhững thành công nhất định, tuy cha thật nổi bật Đã có một số ngời quan tâmphê bình các tập sách của ông Ta có thể kể đến những bài viết sau:

Văn Tâm Lời tựa những kiếp hoa dại Nhà xuất bản Hội nhà văn Hà Nội

-1994

Tô Hoài Lời bạt những kiếp hoa dại Nhà xuất bản Hội nhà văn Hà Nội

-1994

Chu Văn Sơn - Phác họa chân dung Vơng Trí Nhàn qua Những

kiếp hoa dại - Tạp chí Văn học số 7/1995.

Thủy Lê - Kẻ chầu rìa có chính kiến - Báo Lao động cuối tuần - số

259 - 2002

Phùng Giản - Phê bình, có phải là nh thế - Tạp chí Hồng Lĩnh - số

12 -1994

Nhìn chung, các bài viết đều mang tính biểu dơng, ghi nhận nét độc

đáo của cuốn Những kiếp hoa dại Các bài viết tuy không đặt ra nhiệm vụ

nghiên cứu một cách toàn diện những chân dung do Vơng Trí Nhàn tạo dựng,nhng đã nêu lên đợc những phát hiện, gợi mở bổ ích và lý thú về vấn đề này

Ngoài Những kiếp hoa dại, Vơng Trí Nhàn còn có những tác phẩm:

Nghiệp văn, Bớc đầu đến với văn học và Cây bút đời ngời, tuy nhiên, chúng

hầu nh cha đợc đề cập đến trong các bài viết kể trên

Các ý kiến bàn về Những kiếp hoa dại đều mang tính chất "khen” Trớc

hết trong lời bạt tập sách này, Tô Hoài viết: " Thấy ở đây, cùng lúc hai

V-ơng Trí Nhàn một ngòi bút bạn đọc chỉ thấy đợc thởng thức những phongphú đem lại giá trị phát hiện của phê bình và sức mạnh của phê bình" Cũngvới ý nghĩ đó, Văn Tâm nhận xét: "Khi khái quát hoặc phân tích những đối t-ợng nghiên cứu phê bình văn học, đã thờng xuyên phát hiện đợc những điềumới lạ, thậm chí rất mới mẻ - dẫu rằng mấy đối tợng ấy của văn học đã baolần hiện diện trớc mắt những cây bút nghiên cứu khác Vơng Trí Nhàn đều

mang lại các tảng, mảnh khám phá bổ ích đối với ngời đọc".

Với Kẻ chầu rìa" có chính kiến ( Báo Lao động cuối tuần số 259 –

2002), nhà báo Thủy Lê viết: "Một tập chân dung văn học với những tên tuổinhà văn, nhà viết kịch vốn chẳng lạ lẫm: Lu Quang Vũ, Xuân Diệu, NguyễnTuân , vậy mà nó làm cho ngời đọc "lạ quá"”

ở cấp độ sâu hơn, Chu Văn Sơn trong bài Phác họa Vơng Trí Nhàn từ

Những kiếp hoa dại (Tạp chí Văn học số 7/1995) đã bớc đầu đa ra những nhận

định khái quát một số nét đặc sắc thuộc nghệ thuật tạo dựng chân dung vănhọc của Vơng Trí Nhàn: "Cái tôi ấy tạo dựng từ một chỗ đứng, một điểm nhìnvào đời sống văn học và cái nhìn đồng bộ" Theo Chu Văn Sơn, sở dĩ tác phẩm

có tính chân thực và sâu sắc, bởi Vơng Trí Nhàn đã nhìn các nhà văn từ gócnhìn của một “ngời trong giới, trong cuộc”

Phùng Giản với bài Phê bình, có phải là nh thế? (Tạp chí Hồng Lĩnh số

12 – 1994) đã bổ sung và lý giải thêm: "Một lối viết tự nhiên, một giọng văn

điềm đạm, thung dung mà tinh tờng sắc sảo, một lối đặt vấn đề sáng rõ, mộtkhuôn khổ gọn xinh cho những kiến nghị vừa tầm, một chút châm biếm, cờicợt "

Tuy nhiên, các nhận định trên mới chỉ mang tính chất khái quát, gợi mở.Những ngời viết cha đặt nhiệm vụ nghiên cứu toàn diện giá trị thẩm mỹ củacác chân dung mà Vơng Trí Nhàn đã tạo dựng Xuất phát từ tình hình nói trên,

chúng tôi, bằng công trình nghiên cứu này, cố gắng giải quyết nhiệm vụ đặt

ra, đa đến cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về vấn đề, trên cơ sở kế thừanhững ý kiến quý báu của ngời đi trớc

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ của khoá luận là phát hiện, nhận diện, khái quát những đặc

điểm nghệ thuật cơ bản của các chân dung văn học do Vơng Trí Nhàn tạodựng, trên cơ sở đó đánh giá đúng mức đóng góp của Vơng Trí Nhàn cho nềnphê bình văn học nớc nhà ở thể tài chân dung văn học

4 Phơng pháp nghiên cứu.

Để thực hiện nhiệm vụ nói trên, trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sửdụng nhiều phơng pháp nh: lô gíc, phân tích, tổng hợp Chúng tôi chú ý khảosát mối quan hệ giữa quan niệm phê bình, quan niệm văn học của Vơng TríNhàn với chính kết quả công việc dựng chân dung mà ông có hứng thú theo

đuổi Bên cạnh đó, chúng tôi rất chú ý đến phơng pháp so sánh: so sánh chândung văn học của Vơng Trí Nhàn với những chân dung văn học của các tácgiả khác trong nớc và ngoài nớc

5 Cấu trúc của khoá luận.

Tơng ứng với nhiệm vụ nghiên cứu đã đặt ra, ngoài phần Mở đầu và Kết

luận và Tài liệu tham khảo, nội dung luận văn đợc triển khai trong 3 chơng:

Chơng 1 Nhìn chung về sự phát triển của thể tài chân dung văn học

trong những năm gần đây và sự đóng góp của Vơng Trí Nhàn cho thể tài này1.1 Giới thuyết về khái niệm chân dung văn học

1.2 Sự nở rộ của thể tài chân dung văn học những năm gần đây

1.3 Quá trình theo đuổi công việc dựng chân dung văn học trong hoạt

động phê bình của Vơng Trí Nhàn

1.3.1 Vơng Trí Nhàn - nhà phê bình có nhiệt huyết

1.3.2 Con đờng đến với thể tài chân dung văn học của Vơng Trí Nhàn

Chơng 2 Góc độ tiếp cận đối tợng của Vơng Trí Nhàn khi dựng chân

dung văn học

2.1 Nhìn nhà văn bằng con mắt của ngời trong cuộc, trong giới

2.2 Nhìn nhà văn từ cự ly gần

2.3 Dựng chân dung nh một cách phát biểu quan niệm về nghề nghiệp

lý thuyết, chúng tôi cũng tìm hiểu một số tác phẩm của những cây bút có sở ờng về thể tài này Đây là những căn cứ chủ yếu để chúng tôi xác định khái niệmchân dung văn học và sử dụng vào mục đích nghiên cứu khoa học của mình.Chân dung văn học là một thể tài chỉ ra đời trên một cơ sở ý thức xã hộinhất định, khi lịch sử đã chuyển sang thời kỳ cận đại Đây là thời kỳ mà việcviết văn, sáng tạo nghệ thuật trở thành một loại hình lao động nghề nghiệp,nghề văn đợc coi trọng và trở thành một loại hình lao động nghệ thuật đợcchuyên môn hoá Từ đây văn nghệ sĩ trở thành một tầng lớp có vị trí nhất địnhtrong xã hội và trở thành đối tợng miêu tả của văn học nghệ thuật

tr-Càng về sau đối tợng của chân dung văn học càng đợc mở rộng, không

bó hẹp trong giới nhà văn, nhà báo Chân dung văn học còn hớng tới nhữngcon ngời tiêu biểu trong các lĩnh vực khác của đời sống xã hội, đó là nhữngnhà khoa học, những danh nhân văn hóa lịch sử, những nhà hoạt động xã hộinổi tiếng

Chân dung văn học là một thể tài văn học đặc thù nằm ở khu vực tiếpgiáp giữa sáng tác và phê bình văn học, có nội dung tái tạo một cách chân

thực, sinh động diện mạo và phẩm chất tinh thần của đối tợng một cách đúng

đắn và sâu sắc Hình ảnh của một nhà văn, một nghệ sĩ, một nhà hoạt động xãhội thờng đợc hình thành từ một sự tổng hợp những hồi ức, kỷ niệm, nhngcũng có thể gồm những suy nghĩ tởng tợng của nhà văn về đối tợng đợc nóitới: "Phơng pháp của chân dung văn học là phơng pháp của thế ký Nó khôngthiên về cốt truyện, nhà văn phát huy sở trờng quan sát, lựa chọn chi tiết, kể cảtác phẩm, t thế hồi tởng để dựng lại bộ mặt tinh thần của con ngời làm saotruyền đợc thần thái sống động của con ngời đó, phát hiện những đặc điểmriêng cá nhân, độc đáo không lặp lại của một nhân cách với thế giới với tinhthần của nó" [15]

Sức hấp dẫn, giá trị của một tác phẩm chân dung phụ thuộc vào nhiềuyếu tố Một mặt đối tợng miêu tả của nó phải là đối tợng độc đáo, có đời sốngtinh thần và nội tâm phong phú Mặt khác tài năng của ngời viết chân dungvăn học đóng vai trò khá quyết định Trong các tác phẩm thuộc thể tài này,không chỉ chân dung đối tợng đợc tái hiện mà hình ảnh ngời "họa sĩ" vẽ chândung văn học cũng đợc khắc họa

sự đóng góp của tác giả trong việc cung cấp t liệu đặc sắc về chân dung đó.Nhng đối với chân dung mà tác giả là những nhà văn tài năng thì giá trị khôngchỉ dừng ở đó mà còn ở vẻ đẹp của hình tợng nghệ thuật Đạt đợc những phẩmchất nghệ thuật đó chân dung văn học nh đợc nâng lên thành những giá trịnhận thức thẩm mỹ, nhiều tác phẩm trở thành những truyện ngắn đặc sắc, tạo

ấn tợng sâu đậm về một con ngời Chúng ta có thể bắt gặp những giá trị này ởmột số tác phẩm chân dung văn học của các tác giả nổi tiếng nh: Xvai,Pautôpxki, Erenbua, Nguyễn Tuân, Tô Hoài

Trong thực tế, chúng ta thấy có hai hớng dựng chân dung văn học Mộtlà: từ những chi tiết lấy từ đời sống của nhà văn, ngời dựng chân dung làmsáng rõ thế giới tinh thần của ông ta Hai là, xuất phát từ tác phẩm, ngời ta làmhiện lên thế giới tinh thần và hình tợng con ngời nhà văn để thấy: "Văn tức là

ngời" (tác phẩm Một mình với mùa thu của Pautôpxki, bài viết của Nguyễn

Tuân về Ngô Tất Tố và Tú Xơng, Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh và Hoài

Chân )

Trên đây là một số luận điểm lý thuyết về thể tài chân dung văn học.Chúng tôi xem đó là điểm tựa để bớc vào khảo sát, đánh giá nghệ thuật dựngchân dung văn học của Vơng Trí Nhàn

1.2 Sự nở rộ của thể tài chân dung văn học những năm gần đây

Văn học nghệ thuật là một hình thái ý thức xã hội, một phơng thức "đồnghoá" hiện thực về mặt thẩm mỹ, một nghệ thuật dùng ngôn ngữ làm phơngtiện để thể hiện, cho nên sự phát sinh, phát triển của văn học phụ thuộc vàomột số tiền đề xã hội thẩm mỹ nhất định

Những năm gần đây, thể tài chân dung văn học phát triển khá mạnh mẽvới đội ngũ “sáng tác” ngày càng tăng và với số lợng đầu sách phong phú:

Chân dung và phong cách (Nguyễn Đăng Mạnh); Cát bụi chân ai, Những

g-ơng mặt (Tô Hoài); Chân dung và đối thoại (Trần Đăng Khoa) Ngoài những

đầu sách kể trên, ta còn thấy chân dung văn học ở rất nhiều trang báo nh An

ninh thế giới (cuối tháng), Văn hóa thể thao, Giáo dục thời đại Đặc biệt, báo Văn nghệ dành riêng một chuyên mục Chuyện văn chuyện đời ở trang 19 cho

thể tài này

Tại sao thể tài chân dung văn học lại có sự phát triển rầm rộ nh vậy?Bớc vào những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI, ngời ta có nhu cầunhìn lại chặng đờng văn học đã qua Bên cạnh việc đánh giá sự phát triển củacác thể loại văn học, ngời ta còn muốn hiểu sâu hơn về những nhà thơ, nhàvăn – ngời đã tạo nên chính sự phát triển đó Từ đây, các nhà thơ, nhà văn trởthành đối tợng khám phá của thể tài chân dung văn học và chân dung văn họcquả thật đã cung cấp cho ta rất nhiều t liệu quý về họ, giúp ta hiểu hơn nhữngnguyên nhân thúc đẩy hoặc kiềm tỏa sự phát triển của văn học một thời

Khi đọc văn chơng, chúng ta ai cũng có nhu cầu tìm hiểu cuộc đời củacon ngời đã sinh ra nó Nhất là trong điều kiện hiện nay, chuyện đời t của vănnghệ sĩ thờng đợc “xã hội hóa” bằng các phơng tiện thông tin đại chúng với

nhiều chơng trình và chuyên mục hấp dẫn: Ngời đơng thời, Một tuần một

chân dung, Tác giả & tác phẩm Đây hiển nhiên là một trong những nguyên

nhân quan trọng thúc đẩy sự phát triển mạnh của thể tài chân dung văn học

1.3 Quá trình theo đuổi việc tạo dựng chân dung văn học trong hoạt

động phê bình của Vơng Trí Nhàn

1.3.1 Vơng Trí Nhàn - nhà phê bình có nhiệt huyết

Vơng Trí Nhàn sinh năm 1942 tại Hà Nội, tốt nghiệp Đại học S phạmVinh (1961-1963) và Đại học S phạm Hà Nội (1963-1964), là một nhà phêbình tâm huyết với nghề, có kiến thức và lòng yêu thích văn học

Vơng Trí Nhàn bắt đầu viết phê bình từ năm 1965, lúc mới 23 tuổi Gặpmôi trờng tốt lại thêm luôn cố gắng học hỏi và rèn luyện, ông đã nhanh chóngtrởng thành và trở thành một trong số ít ngời hiện nay “chí thú“ với nghề phêbình văn học Ông chủ yếu làm việc ở các cơ quan tuyên truyền báo chí văn

nghệ: những năm 1968 - 1978 làm phóng viên Tạp chí Văn nghệ quân đội, từ

năm 1979 đến nay chuyển sang làm biên tập viên nhà xuất bản Hội nhà văn.Năm nay đã vào tuổi 62, Vơng Trí Nhàn vẫn đang tiếp tục viết và tác phẩm

mới nhất của ông là cuốn tiểu luận phê bình Cây bút đời ngời, tập chân dung

văn học dày 322 trang, viết về các nhà thơ, nhà văn một thời đã qua Vơng TríNhàn là một cây bút phê bình văn học có bản sắc Lần theo bớc đờng viết phêbình của Vơng Trí Nhàn 30 năm qua, ngời đọc có cảm nhận ông là ngời đãthủy chung đi cùng văn học của thời mình Ông đã kịp thời giới thiệu nhữngsáng tác mới, đề xuất đợc những ý kiến có chất lợng, nhằm xây dựng một đờisống văn học lành mạnh Số lợng tác phẩm của ông không ít và điều đó chứng

tỏ một năng suất làm việc đáng biểu dơng: Sổ tay truyện ngắn (1980), Những

kiếp hoa dại (1993), Buồn vui đời viết (1999), Cánh bớm và hoa hớng dơng (Nghiệp văn) (1999), Chuyện cũ văn chơng, Cây bút đời ngời (2001).

Những năm trớc đây, nghề phê bình văn học đã chịu nhiều lời ruồng rẫychê bai: "vẽ không ra vẽ, viết không ra viết, chỉ có mỗi phê bình mà cũngkhông xong, thế thì làm văn nghệ cái nỗi gì" [13,336] Chính điều này làmcho nhiều cây bút phê bình “chia tay hẳn với nghề phê bình đa đoan, đa sự”[19,327] Hoá ra ở cái nghề "làm dâu thiên hạ" này, trớc cả tài năng học vấn,trớc cả sự nhạy cảm tinh tế , ngời ta cần một tinh thần "bám trụ" vững vàng,một ý chí quả quyết, và phải nói là một sự dũng cảm nữa Lý do để bỏ nghềbao giờ cũng chính đáng và cũng rất nhiều Một bên rất có khả năng nhngngại viết, không muốn vì nghề mà phiền phức đến mình, một bên xuất phátkhông mấy may mắn song vẫn mang tâm sức ra để làm và tự nhủ rằng dẫunghề khác có hay ho thú vị, có sung sớng hơn đến đâu cũng không vì thế mà

bỏ cái nghề đã chọn, theo nghề phải luỵ nghề Vơng Trí Nhàn nh ta đã thấy, làmột ngời “ ăn chịu” với nghề Phê bình có, nghiên cứu thơ văn có, rồi còn dịchthuật, nhất là còn làm cái việc khó khăn là giới thiệu những nhà văn, nhà thơ ở

nớc ngoài, viết chân dung về họ Vơng Trí Nhàn đã “cố làm, để chứng minhmột điều ngợc lai, là phê bình cũng đáng cho ngời ta sống cả đời vì nó, phêbình cũng có ích cho xã hội Ngoài công việc tôi vẫn làm đều đều, tôi cố gắngnghĩ thêm về cái nghề mình đang sống Theo ý tôi cái khó chịu nhất của phêbình hôm nay là sự tẻ nhạt, nếu biết làm cho phê bình trở nên sinh động, hấpdẫn có giá trị văn học sâu sắc, thì bản thân mình phải tìm thấy niềm vui"[27,337].

1.3.2 Con đờng đến với thể tài chân dung văn học của Vơng Trí Nhàn

Sáng tác văn học là một lao động có tính đặc thù Nó đòi hỏi sự phát

động toàn bộ t tởng và tình cảm trí tuệ, sự say sa quên mình Từ lý tởng sangnghề nghiệp, ngoài lý tởng là cái gốc còn phải có "tay nghề", có tài năng, cóniềm đam mê - đợc xuất phát từ sức hấp dẫn nào nó, giúp cho nhà văn tìm racon đờng đi của đời mình, tức là tìm ra cứu cánh của sáng tạo Vơng TríNhàn là một ngời thuộc giới văn nghệ, ông hiểu đợc một cách tờng tận vềcuộc sống của nhiều nhà văn, chiêm nghiệm sâu xa về cái "phận" khá mỏngcủa ngời cầm bút ở xứ ta Từ sự thấu hiểu đó, Vơng Trí Nhàn thấy cần phảinói - nói lên những điều mình hiểu và mình biết, thông báo một cách chuẩnxác về không khí sinh hoạt văn học đơng thời Cộng với sự tinh tế, tài hoa,nhạy cảm của một con ngời có tâm với nghề, Vơng Trí Nhàn đã có nhữngtrang viết “cận nhân tình”

Trong đời sống văn học xuất hiện rất nhiều cây bút có cá tính và phongcách độc đáo Hiện tợng này đã hấp dẫn Vơng Trí Nhàn và ông đã "lao" vào

đây, vào cái chỗ mà Nguyễn Tuân gọi là "xôm" nhất để tìm tòi khám phá vàphát hiện, cũng là để thể hiện những suy nghĩ của mình về nghề nghiệp vànghệ thuật

Chân dung văn học có cái khó là làm sao "chớp" đợc những nét "xuấtthần" về nhà văn Chân dung rất gần với sáng tác, gần với loại bút ký về ngờithật, việc thật Có ngời vẽ chân dung chỉ dựa vào cuộc sống của nhà văn, cóngời dựa vào văn của ông ta, nhng Vơng Trí Nhàn có lối đi riêng với một cáchnhìn và quan niệm độc đáo Vơng Trí Nhàn sớm có ý thức quan tâm số phậncon ngời lao động nghệ thuật ở nớc ta Ông chú ý đề tài này ngay từ buổi đầucầm bút "Anh tìm một gạch nối giữa "con ngời đời"và "con ngời văn", ở gạchnối ấy cố làm hiện lên chân dung "con ngời nghề nghiệp"" Vơng Trí Nhànquan niệm cái tôi trong văn chơng và cái tôi ngoài đời của ngời nghệ sỹ baogiờ cũng có sự thống nhất, không chỉ ở bề ngoài, bề nổi mà cả ở bề sâu

Những cái "vốn" mà ta điểm qua một cách tách bạch nói trên thực ra hoàquyện với nhau làm thành điểm tựa để Vơng Trí Nhàn đến với thể tài chân dungvăn học và nhanh chóng trở thành một cây bút có bản sắc.

Bớc đầu đến với văn học là một thể nghiệm bớc đầu ở thể tài chân dung

văn học Nằm trong mạch cảm hứng dựng chân dung văn học, năm 1993,

V-ơng Trí Nhàn công bố tác phẩm Những kiếp hoa dại và năm 1999 là tác phẩm

Cánh bớm và đoá hớng dơng Hai tác phẩm này đã đợc trân trọng đón nhận và

sự trân trọng đó đã kích thích Vơng Trí Nhàn viết những tác phẩm mới Năm

2000, tác phẩm Cánh bớm và đóa hớng dơng đợc in lần thứ 2, có sự gia công sửa chữa, bổ sung của tác giả Với tên mới là Nghiệp văn, tác phẩm gồm 358

trang, tập hợp loạt chân dung về các văn nghệ sĩ tiêu biểu của nền văn họcViệt Nam hiện đại: Ngô Tất Tố, Nguyễn Tuân, Nam Cao, Xuân Diệu, ChếLan Viên, Xuân Quỳnh

Với tác phẩm mới nhất của Vơng Trí Nhàn Cây bút đời ngời (2001)

-bạn đọc lại bắt gặp tên tuổi dáng vóc của những nhà văn quen thuộc nh: XuânQuỳnh, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Tuân, Tô Hoài, Xuân Diệu Bên cạnh đóbạn đọc còn đợc gặp nhiều khuôn mặt văn chơng khác: Lu Quang Vũ, Nhị Ca,Thanh Tịnh, Nghiêm Đa Văn, Tế Hanh

Nh vậy sự ra đời liên tiếp của các tập chân dung văn học đã khẳng địnhnhững tìm tòi, sáng tạo của Vơng Trí Nhàn trong thể tài này Càng ngày, V-

ơng Trí Nhàn càng quan tâm hơn đến thân phận của các nhà văn Họ là nhữngngời có vị thế quan trọng trong nền văn học Việt Nam, lại vừa là những nhàvăn có đời sống nội tâm phong phú, và trong cuộc đời có nhiều nỗi éo le, cay

đắng Dới ảnh hởng của việc đổi mới văn học sau Đại hội VI của Đảng,trong điều kiện không phải "dè dặt” quá mức nh trớc nữa, Vơng Trí Nhàn cóthể nói lên những điều mình suy nghĩ một cách thẳng thắn và thờng xuyênhơn Vì thế con ngời các nghệ sĩ đã đợc nhìn nhận ở nhiều mặt, kể cả mặt trái.Các chân dung ở đây không mang tính chất "tô hồng" mà hiện lên rất đời V -

ơng Trí Nhàn đã viết một cách toàn tâm, toàn ý, các tác phẩm nối tiếp nhauxuất hiện thành một vệt dài, đậm, chất lợng nghệ thuật có lẽ càng ngày càng

đợc nâng lên Có một số nhân vật đợc tác giả kể đi kể lại nhiều lần qua cáctác phẩm Nhng ở những thời điểm khác nhau, chân dung đó lại rõ nét hơn,sắc sảo hơn Đọc những tác phẩm của ông ngời đọc luôn bị cuốn hút bởi cáimới mẻ không trùng lặp, không nhạt mờ, không sút kém, chẳng cần lên giọngcũng chẳng ra bộ khiêm nhờng, mỗi lần kể là một lần phát hiện bổ sung, càng

đọc càng thú vị Vơng Trí Nhàn cứ dẫn ngời đọc đi cùng mình với những gì

vừa lạ vừa quen Đây cũng chính là yếu tố làm nên đặc sắc trong cách phêbình của ông Các bài viết của Vơng Trí Nhàn đều có cơ sở học thuật vữngvàng, một tính quan niệm khá sâu sắc thể hiện cái gu thẩm mỹ tinh tế và ởmỗi bài viết tác giả đều khơi lên nhiều suy nghĩ về nghề nghiệp.

Các chân dung văn học của Vơng Trí Nhàn đặt bên nhau nhìn qua có vẻrời rạc, không cùng nhóm, nhng xét kỹ thấy phạm vi bao quát rộng Ông viết

về các nhà văn, nhà thơ, nhà viết kịch Trong số họ có ngời mất, ngời còn, rấtnhiều chân dung là nam, nhng cũng có chân dung là nữ Có nhiều nhà văn đợcVơng Trí Nhàn "chụp" riêng một bức chân dung, chúng tôi tạm gọi là lối cắtngang Lại có những chân dung đợc tạo dựng theo hớng "bổ dọc" gồm nhiều

đoạn miêu tả nằm rải rác trong bài viết Bảng pha màu của Vơng Trí Nhàn ánhlên nhiều màu sắc đậm nhạt khác nhau Viết về ai Vơng Trí Nhàn cũng thâmnhập sâu vào đối tợng với con tim nóng hổi, chuyển đối tợng từ khách quan racái chủ quan đến mức nh mình sinh ra cái khách quan ấy Có những chândung chỉ đôi nét chấm phá Dù những chân dung đợc tạo dựng từ góc độ nàothì tập hợp chúng lại ngời đọc có thể quan sát đợc một bức tranh toàn cảnh,khá đầy đủ về cuộc sống, không khí văn học một thời, đồng thời có cảm tởng

đợc "xem" một "bảo tàng" văn nhân Việt Nam gồm nhiều khuôn mặt sinh

động và hấp dẫn

Qua 30 năm làm công việc phê bình văn học, Vơng Trí Nhàn luôn có ýthức nói lên những điều mình hiểu, mình biết, mình chiêm nghiệm từ cuộc đờicủa những nhà văn, nhà thơ Chính vì thế tác phẩm của Vơng Trí Nhàn mangtính độc đáo mới mẻ, không trùng lặp

Mặc dù số lợng chân dung văn học mà Vơng Trí Nhàn tạo dựngcha phải là nhiều, nhng đặt trong bối cảnh phát triển của thể tài,chúng có ý nghĩa quan trọng Chúng tôi sẽ đi sâu tìm hiểu những nét

đặc sắc trong nghệ thuật tạo dựng chân dung văn học của Vơng TríNhàn để khẳng định đóng góp của ông cho thể tài cha có bề dày thànhtựu này

Chơng 2 Góc độ tiếp cận đối tợng của Vơng Trí Nhàn

khi dựng chân dung văn học

2.1 Nhìn nhà văn bằng con mắt của ngời trong cuộc, trong giới

Chân dung văn học là thể tài quan trọng và tâm huyết của Vơng TríNhàn Ông không chỉ viết một lần về một ngời, mà ngòi bút của ông thờng

xuyên mở ra "đón lấy" nhiều đối tợng trong quá trình ông theo đuổi nghiệpphê bình Giả sử Vơng Trí Nhàn chỉ viết có một vài chân dung nhân dịp này,dịp nọ về một nhà văn nào đó, thì có thể nói những trang viết của ông chỉmang tính ngẫu nhiên Nhng sự thực không phải vậy Chân dung văn học đốivới ông tất phải chuyên trở một tình cảm đặc biệt thế nào đó Vơng Trí Nhàn

là một nhà phê bình có ý thức nghề nghiệp cao, vì vậy trớc mỗi bài viết ôngthờng trăn trở, tìm tòi, định hớng cho tác phẩm của mình đạt hiệu quả caonhất Có nh vậy Vơng Trí Nhàn mới có thể sống chung thuỷ với nghề nghiệp

Điểm xuất phát của Vơng Trí Nhàn ở thể tài này là cái nhìn giản dị vềnghề văn và ngời viết văn Đây là cái nhìn của một ngời trong cuộc về những

"ngời cùng hội cùng thuyền", về những ngời bạn của mình Cái nhìn này đãtrở thành một nguyên tắc chiếm lĩnh và lý giải hiện thực, xuyên suốt các tácphẩm chân dung văn học Chu Văn Sơn đã có những nhận xét xác đáng về V-

ơng Trí Nhàn: "Chỗ dựa vững chắc và dờng nh duy nhất của ngòi bút VơngTrí Nhàn vẫn là một kiến văn khá rộng, một khả năng cảm nhận tinh tế vàodây chuyền sáng tạo, một lng vốn nghiệm sinh qua những dịp ăn hết một

"phút muối" với ngời trong giới"; "Ngời đọc nể anh trớc hết ở vốn am tờng vàchân thực này, và hẳn vì thế mà giọng của Vơng Trí Nhàn (toát lên từ tất cả) làhãy tin tôi đi, tôi là ngời trong giới! hoặc đừng có lòe tôi, tôi là ngời trongnghề" [26]

Những ngời bạn thơ văn qua trang viết của Vơng Trí Nhàn hiện lên nh họvốn có, với những tâm t và tình cảm Họ cũng giống nh hàng triệu con ngờikhác giữa cuộc đời, có thể trở thành những điển hình, đại diện cho một giaicấp xã hội, không cần tô vẽ, nói quá lên vì họ "Chúng tôi mang đầy đủ thói htật xấu của kiểu ngời nh chúng tôi trong xã hội, nh những ích kỷ nhỏ nhenmọi thứ" [20-17] Cái khác của ngời cầm bút là chỗ trờng hợp họ đến với nghềkhông giống nhau Mỗi nhà văn là mỗi tính nết và số phận, họ có mặt giữacuộc đời trong t cách"con ngời này" (chữ dùng của Hêghen) “Trừ một, hai sốphận mạch lạc gọn gàng còn phần lớn họ cũng có cuộc sống xô bồ, tuỳ tiện, c

xử có lúc khôn lúc dại, tác phẩm viết ra có cái hay cái dở và khi nhìn lại ở đónhiều điều vô lý bất thờng sáng tối lẫn lộn, gây phiền phức cho những ai thích

rõ ràng'' [12] Bởi vậy, nhà thơ, nhà văn hiện lên trên trang viết của Vơng TríNhàn rất đời thờng, có những cá tính riêng không trộn lẫn

Khi xây dựng chân dung văn học, Vơng Trí Nhàn đi sâu vào miêu tảnhững thói quen sáng tạo của các nhà văn: "Tô Hoài dờng nh đã đọc lại làphải cầm bút chữa vào đấy, không động đậy là không yên tâm"[12].

Vơng Trí Nhàn còn đi sâu vào cuộc sống tình cảm của các nhà văn Ôngviết về Thanh Tịnh: "Sau những bữa cơm tẻ nhạt, có đi đâu cuối cùng ông cũngphải trở về với dãy phố có hàng sấu lá reo, với cái cầu thang mênh mông mà lòng

ông không bao giờ lấp kín ( )" [13,176] Cũng nh tính cách, hoàn cảnh éo le vàhạnh phúc của các nhà văn, những nỗi khổ đau cứ hiện hình lên trang sách

Không phải ngẫu nhiên mà Vơng Trí Nhàn thờng xuyên bộc lộ nhữngtình cảm thơng yêu, cảm thông của mình đối với những số phận của các nhàvăn, bởi chính Vơng Trí Nhàn là một ngời đợc sống gần gũi với những con ng-

ời này, am hiểu mọi điều sâu kín cũng nh những điều còn ẩn dấu mà mọi ngờikhông nhìn thấy đợc, chỉ có con mắt của một ngời "cùng hội cùng thuyền"mới hiểu đợc điều đó "Một nhà văn dễ đợc thông cảm, nếu bạn đọc biết rằnganh thờng quan tâm tới cuộc đời éo le, vất vả" [12,322] Đó là kết quả của sựchiêm nghiệm, từng trải của một con ngời trong cuộc

Trong các cây bút xây dựng chân dung văn học, không phải ai cũng cócái nhìn giản dị, chân thành, đồng cảm nh Vơng Trí Nhàn Đây chính là "gócngắm" giúp ông dựng lên những chân dung nhà văn thật đời thờng mà cũngthật hấp dẫn Ta thấy những "nhân vật lớn" của nền văn học Việt Nam hiện

đại nh Nguyễn Tuân, Nam Cao, Xuân Diệu đều là những con ngời rất đời,rất gần gũi qua sáng tạo của Vơng Trí Nhàn Những con ngời đó chen vai giữamọi ngời và cuộc sống cũng nhuốm đầy "cát bụi "

Vơng Trí Nhàn đã phác họa những chân dung thực nh nó vốn có và tồn

tại Ta bắt gặp cuộc đời đầy thua thiệt và cô độc của tác giả Quê mẹ qua

những câu thơ tự trào "ăn cơm tập thể, ngủ giờng cá nhân"; những buồn vui

của kiếp hoa dại ở Xuân Quỳnh, nỗi bất bình của Nam Cao Nhân ngày Chí

bôi bác, để giễu cợt mà ông nói bằng cả tấm lòng của ngời cầm bút, đó là tthế và t tởng của Vơng Trí Nhàn

Vơng Trí Nhàn thấy đợc "căn nguyên" âm thầm nảy nở ra các hình tợng

nghệ thuật của các nhà văn: thú chơi đánh đáo của tác giả Bỉ vỏ, cảm xúc ba

rốc ở Nguyễn Gia Thiều, quan niệm "càng điên càng đẹp” ở Hàn Mặc Tử Không những thế, Vơng Trí Nhàn còn đi sâu vào cuộc đời từng ngời và có khikhông ngại dẫn ra những nhếch nhác của đối tợng đợc mô tả

Viết chân dung văn học, Vơng Trí Nhàn có một điều kiện thuận lợi: ông

là ngời đợc nghe, đợc thấy, đợc chứng kiến những cuộc đối thoại, đợc chuyện tròtrực tiếp với các nhà văn Khi xây dựng chân dung Xuân Quỳnh, Vơng Trí Nhàn

đã ghi lại những xúc động của nhà thơ khi sáng tác: "lúc viết những dòng này, tôi

nh ngời phát cuồng cứ phải ghi lại bằng hết những ý nghĩa đang ào ào kéo đếntrong đầu, không cần vần vèo gì vội, còn sắp xếp lại, đặt vần tôi làm sau, việc ấy

đơn giản hơn" Vơng Trí Nhàn cũng không quên nói tới những lúc chán chờngcủa Xuân Quỳnh: "Còn nhớ khoảng 1985-1986 thỉnh thoảng tôi lại nghe XuânQuỳnh thở ra những điều ngán ngẩm:

- Dạo này tôi rất chán, nhà cửa chật chội, nóng nảy bấn loạn - Tôi cũnghùa theo:

- Đời sống khổ quá, có lúc tôi tự nhủ: Chết đi, chả có gì phải hối tiếc

- Tiếc thì không tiếc nhng nghĩ có lúc cuộc sống này không còn mìnhnữa cũng buồn” [13]

Vơng Trí Nhàn đã xây dựng hình ảnh Nguyễn Khải với những nét tínhcách khác biệt, qua các kỷ niệm nhỏ với chính bản thân mình: “Mày thì chỉ đ-

ợc cái ngồi đây nghe tao nói rồi hóng hớt chứ biết gì” Vơng Trí Nhàn còn ghilại những bộc bạch nỗi niềm của Nguyễn Khải: "Nói chung trong mối quan hệgiữa nhà văn và bạn đọc còn đáng lo nhất chỉ là xem xem mình có hiểu bạn

đọc, cách suy nghĩ của mình có ăn khớp ấy tức là còn viết đợc"

Với chân dung của nhà văn Nguyễn Minh Châu bạn đọc lại có nhữngphát hiện mới "Trong buổi tối yên tĩnh đó, tôi đã hỏi Nguyễn Minh Châunhững chuyện lẩn thẩn:

- Sao có lúc anh nh muốn tránh mọi ngời?

- Đã làm nghề này, mà lắm lúc cứ cảm thấy không ngại gì bằng sốngcùng nhà với những thằng viết khác Ngồi một mình nghĩ đợc nhiều chuyện

- Hồi ở đơn vị, anh nhìn những cây bút trên nh thế nào?

- Lúc ấy cha có khái niệm gì cả, chỉ thấy cái gì anh em đã làm thì mìnhcũng có thể làm đợc"

Đối với những chân dung Vơng Trí Nhàn không đợc trò chuyện trực tiếpthì ông lại đợc nghe lại những lời kể của những ngời bạn về chân dung đó,chẳng hạn Lâm Văn Ngọc kể về Nghiêm Đa Văn "học xong lớp 10 (tơng tự

nh lớp 12 về sau) Văn rủ Ngọc đi lao động ở Thái Nguyên, bọn bất tài mớiphải vào đại học, còn tao với mày chúng ta là những ông Gorki rồi, chỉ có viếtthôi, văn không úp mở gì, nói thẳng nh vậy" [13,45]

Nhiều trang viết của nhà văn rất đậm bút pháp nhà báo, tác giả miêu tả

nh ghi vào băng hình Vơng Trí Nhàn không hề coi thờng những điều tởng nhvặt vãnh của cuộc sống, dờng nh ông quan niệm trong cuộc đời văn nghệ sĩkhông có gì vặt vãnh cả Trong cách viết của ông, mọi nhân vật hiện lên sinh

động đầy đủ nét với những con ngời của muôn mặt đời thờng

Dờng nh những trang viết của ông là cả một sự thấu hiểu cảm thông

th-ơng yêu, trân trọng với những bạn bè đồng nghiệp Đây là cái cốt lõi làm nêntính chân thực, sức hấp dẫn cho tác phẩm chân dung văn học của ông VơngTrí Nhàn đã viết và dựng lên chân dung những ngời "cùng hội cùng thuyền"những ngời mà mình yêu mến và đồng cảm Những nhà văn cùng Vơng TríNhàn chia ngọt sẻ bùi, vợt lên trên những gian truân trên đờng đời, đờng vănnghiệp Dựng chân dung văn học Vơng Trí Nhàn đã nghĩ bằng một tấm lòngthơng yêu trân trọng, bởi Vơng Trí Nhàn thấu đáo tờng tận những niềm u uấttrong cuộc đời bạn bè đồng nghiệp

Qua những trang chân dung văn học Vơng Trí Nhàn đã bắc đợc một nhịpcầu, nối liền chúng ta với những nhà văn, nhà thơ cụ thể và điều đó có sứcthuyết phục sâu xa của một ngời trong cuộc Dĩ nhiên những gì ông viết, ông

kể về họ cha phải là đầy đủ và trọn vẹn Nhng những gì Vơng Trí Nhàn đềcập đến thì rất đúng, ông là ngời may mắn đợc sống qua, chứng kiến về những

điều mình kể Hơn nữa ông viết những chân dung với một ý thức, một tâm thế

lu giữ t liệu cho ngời đời sau Tác giả đã góp một góc nhìn của mình về nhữngngời cùng thời, với đầy đủ những khuôn mặt sinh động hấp dẫn Thiết nghĩnếu thiếu đi những chân dung đó của Vơng Trí Nhàn bạn đọc các thế hệ sẽthiệt thòi nhiều lắm

2.2 Nhìn nhà văn từ cự ly gần

Văn học vốn là sự ý thức về đời sống, là tấm gơng phản chiếu cách nàyhay cách khác cuộc sống con ngời Con ngời từ đời sống bớc vào văn học trởthành giá trị trung tâm, kết tinh mọi kinh nghiệm, mọi quan hệ đời sống xãhội Văn nghệ sĩ là những nhân vật của cuộc đời, những ngời lao động sángtạo nghệ thuật.

Sự tiếp nhận và phản ánh con ngời ở mỗi thời đại là khác nhau, nó khôngnhất thành bất biến Cũng nh thế, mỗi tác giả qua các chặng đờng sáng tácchịu sự chi phối của cả nền văn hoá cũng có sự chuyển biến thay đổi trongcách tiếp cận và thể hiện hình tợng con ngời Trong nhiều tác phẩm của họthuộc vào giai đoạn trớc, chúng ta bắt gặp cái nhìn của "khuynh hớng sử thi"thiên về "tô hồng" hiện thực, ngợi ca một chiều mà không thấy đợc những ẩnkhuất bên trong của cuộc sống thờng nhật

Khi dựng chân dung văn học , Vơng Trí Nhàn đã chân thành nhìn nhận

và thấy đợc những thiếu khuyết trong các tác phẩm chân dung văn học từ trớc

đến nay đó là sự thiếu chân thực về đời sống Với một tâm hồn tinh tế và nhạycảm, Vơng Trí Nhàn có một cái nhìn mới về giới mình

Trong thời đại hiện nay, mọi ngời đều có quyền phát biểu ý kiến củamình một cách dân chủ, không bị ràng buộc Vì thế con ngời đợc nhìn nhận

ở nhiều mặt, kể cả mặt trái của nó Bởi thế con ngời là "sự tổng hoà của cácmối quan hệ" đợc thể hiện đầy đủ với vẻ mặt vốn có của nó

Xây dựng chân dung văn học, Vơng Trí Nhàn đã nói trên tinh thần dânchỉ đó Có thể nói rằng Vơng Trí Nhàn đã xóa bỏ “cảm hứng sử thi” và xâydựng chân dung nhà văn theo “hớng tiếp cận của tiểu thuyết” Vì thế các chândung ở đây hiện lên không phải đợc "tô hồng" mà hiện lên rất thật ở đời th-ờng

Những chân dung văn học do Vơng Trí Nhàn tạo dựng, hầu hết là nhữngnhà văn gần nh đã đợc định vị trong lịch sử văn học, dễ đa ngời viết vào "tâmthế bị động của ngời xng tụng" (chữ dùng của Lã Nguyên) Nhng với VơngTrí Nhàn điều đó không hề xảy ra Trớc hết vì ông là ngời trong cuộc với cácnhà văn Nhng điều quan trọng và quyết định hơn là sự thâm nhập ăn sâu của

t duy tiểu thuyết hiện đại vào quá trình sáng tạo chân dung văn học của VơngTrí Nhàn

Nét đặc trng cơ bản của t duy tiểu thuyết hiện đại là cho phép miêu tả cácnhân vật đợc nhìn, ngắm, miêu tả trong sự thống nhất, đánh giá nhân vật nhiềuchiều vừa chính diện lại vừa phản diện vừa tầm thờng lại vừa cao cả, từ bên

trong lẫn bên ngoài, từ phía trớc lẫn phía sau, từ trái sang phải, vừa nghiêm túcvừa cợt nhả, suồng sã, thân mật

Chúng ta nhận thấy, Vơng Trí Nhàn đã vận dụng cách “tiếp cận tiểuthuyết” khi dựng các chân dung văn học Vơng Trí Nhàn không chỉ dựng chândung nhà văn từ góc độ đời thờng, mà ông còn miêu tả chân dung từ nhữngtiểu tiết đời thờng của họ Vơng Trí Nhàn đặc biệt nhấn mạnh các quan hệriêng t cũng nh tính cách, đi sâu vào khai thác những khuất khúc, éo le, thăngtrầm của thân phận cá nhân Vì thế mà các chân dung mới lạ, độc đáo sâu sắc

đến khó ngờ, tất cả đều đợc xây dựng lên một cách thuyết phục bởi nghệ thuậttạo dựng chân dung tài hoa sắc sảo của Vơng Trí Nhàn

Ông không thi vị hoà, lãng mạn hoá con ngời nghệ sĩ Vơng Trí Nhàn đãmiêu tả cá tính, tính cách, số phận của họ nh thực thể sinh thành theo chiềuthời gian, thu hút vào mình tất cả những yếu tố của cuộc đời phàm tục Nhàvăn đấy họ cũng có những lúc vui buồn lẫn lộn, những toan tính chi ly, nhữngganh ghét nhỏ nhen mọi thứ, họ cũng ăn uống đi lại, cời nói suồng sã, khônghiếm ngời nhiều lúc bộc lộ những nét tuềnh toàng, nhếch nhác, những ngộnhận cần đợc thông cảm Nghĩa là tác giả quan sát họ ở mặt trái của đời sốngvới một cự ly gần và "ngời hơn"

Nếu nh trớc đây, các nhà văn đợc nói đến với những tình cảm ngỡng mộ,

các độc giả nhìn họ từ xa với những lời tán tụng Tác phẩm Thi nhân Việt

Nam là tác phẩm dựng chân dung của một thời Hoài Thanh và Hoài Chân khi

xây dựng "bảo tàng" Thi nhân Việt Nam đã xây dựng 46 gơng mặt - những đại biểu xuất sắc của phong trào Thơ mới Từ góc độ chân dung chúng ta cảm

nhận ở đây tác giả thống nhất trong viết chân dung qua lời thơ và câu thơ Do

đó, cái "hồn" nổi bật nhất của mỗi thi nhân cứ hiện lên mồn một giữa trangsách Tuy nhiên Hoài Thanh viết về họ trong tâm thế đón chào "một thời đạitrong thi ca" Vậy nên tác giả không tiếc lời ca tụng ngỡng mộ họ Chẳng hạn

ông suy tôn tuyệt đối vai trò "tiên sinh" Tản Đà trong ngày hội Tao Đàn

Cùng tâm thế ấy, Thế Lữ khắc họa chân dung ngời cùng thời - nhà thơXuân Diệu bằng hình ảnh của một thi nhân với dáng vẻ tài hoa, lộng lẫy: "Nhàthi sĩ ấy là một chàng trai trẻ hiền hậu và say mê Tóc nh mây vớng trên đàitrán thơ ngây, mặt nh bao luyến mọi ngời và miệng cời nh rộng mở nh mộttấm lòng sẵn sàng ân ái"

Đến với những trang viết chân dung văn học của Vơng Trí Nhàn, ngoàiviệc giúp ngời đọc nhận ra ngời văn, ngời thơ, mà còn giúp họ gần gũi giữa

con ngời đời thờng của họ với mình, với bao ngời khác Qua cách viết của ôngchúng ta quên sao đợc những nét sinh hoạt đời thờng của các nhà văn "Quãng

5 giờ vác bát sang nhà ăn tập thể báo Quân đội ăn cơm chiều" Nhiều nhà văn,

đợc ông khắc họa thông qua những nét cá tính nổi bật, cá tính sôi nổi, vui vẻ

và tơi trẻ của nhà thơ Xuân Quỳnh "Nhà thơ thờng hiện ra nh một con ngờihồn nhiên cởi mở, chị bắt chớc cách nói của ngời này, nhại lại những ý nghĩabuồn cời của ngời kia đi đến đâu cũng chị cũng mang vui vẻ đến đó"[13,15] Tính cách thẳng thắn của Nguyễn Khải khi ứng xử với các nhà văn vàbạn bè "Mày chỉ đợc cái ngồi đây nghe tao nói rồi hóng hớt chứ biết gì"[13,69] "Gớm trông các ông, các bà điệu bộ mà sốt cả ruột Hồi bằng tuổi các

ông, các bà bây giờ ấy à, đi họp là tôi ngồi ngay hàng đầu, có ý kiến gì thì nóichẻ hoe ra hết Nếu nh cha đợc dự một buổi họp quan trọng mà thấy cần phátbiểu là tôi còn viết ra nữa cho nó đợc mạch lạc Tôn trọng mọi ngời bằng cách

đào sâu suy nghĩ vấn đề định nói chứ không phải lối rụt rè khiêm tốn hảo màcác ông vẫn quen bộc lộ" [13,66] Sự rành mạch đàng hoàng còn liên quan

đến Nguyễn Khải trong lòng đồng nghiệp, hay một cách sống giản dị khôngcầu kỳ của một nhân vật lớn của văn học nh Nam Cao "vào khách sạn sangtrọng ông trò chuyện nh một ngời ngày nào cũng đến Nếu vào quán bên đ-ờng chỉ có vài cái bánh nếp, quả trứng luộc ông cũng ăn uống ngon lành "[13] Nhà văn Vũ Bằng với tính cách hồn nhiên, nhẹ nhõm, xở lởi và hào hiệp.Vơng Trí Nhàn đã chọn những chi tiết để làm nổi bật những tính cách của cácnhà thơ, nhà văn giữa cuộc đời Hình ảnh các nhà văn ở đây gần nh không cóliên quan gì đến bóng dáng bút mực, trang giấy, với những nét u t mơ mộng

nh bạn đọc thờng hình dung về ngời nghệ sĩ

Tác giả đi sâu vào khám phá tờng tận những nhếch nhác của các nhà văn,

đi sâu vào đời sống sinh hoạt, những chi tiết tởng nh vô bổ, chẳng để làm gìnhng thực ra nó cho ta thấy nhà văn không phải là "ngời đặc biệt" nhà văncũng nh con ngời bình thờng, những con ngời ở ngoài đời Vơng Trí Nhàn thểhiện một cách tỉ mỉ những yêu ghét, giận hờn, vui buồn của những tình cảmthân thơng của văn nghệ sĩ Đặc biệt những thành kiến dai dẳng ám ảnh cảmột đời ngời nh xung đột giữa Xuân Diệu và Xuân Quỳnh "Trong th gửi XuânDiệu, Xuân Quỳnh dùng tới những lời lẽ đáo để nhất cốt để Xuân Diệu đauchết điếng đi mà không sao cự đợc nổi" [13,311] Vơng Trí Nhàn thể hiện mộtcách phong phú, đa dạng nhiều bất ngờ, những trạng thái tình cảm của nhàvăn và đặc biệt chú ý đến tâm tính riêng của nhà văn "mỗi ngời một tính"

"Xuân Diệu hay cáu gắt, giận những lúc bực bội nhng dễ thơng ngời, trong

ông thờng có nỗi buồn vô cớ" [13,291]

Những trang nh vậy đợc viết, không phải để bôi bác các nhà văn, mà

ng-ợc lại cho chúng ta một cách sâu sắc phơng diện con ngời, nhân cách của nhàvăn Bên cạnh đó Vơng Trí Nhàn tập trung xoáy sâu nói kỹ vào từng số phận ởnhững đa đoan chìm nổi những khuất khúc éo le của cuộc đời Thấu hiểunhững mất mát, đau thơng của nhà văn, tác giả nh muốn cất lên tiếng nói chia

sẻ, cảm thơng sâu sắc nhất Ngời ta bắt gặp ở đây hạnh phúc mong manh, dễ

vỡ của Lu Quang Vũ, cuộc đời đơn độc của Xuân Diệu gặp nhiều éo le,ngang trái Và có lẽ chúng ta xúc động và thấm thía nhiều hơn là nỗi đau củaXuân Quỳnh cũng chỉ là "kiếp hoa dại" mà thôi, chỉ khao khát một tình yêuchân thành giữa cuộc đời này Thanh Tịnh một cuộc đời "ngậm ngãi tìmtrầm", "Thanh Tịnh của chúng ta không bao giờ có thể sống hết cái con ngờibuồn rầu, đau đớn của mình, ông giữ riêng cho mình và cho mọi ngời chínhvì thế ông trở nên lạc lõng" [26] Vơng Trí Nhàn đi sâu vào khám phá những

ẩn dấu tình cảm, số phận của từng nhà văn, nhà thơ

Dựng chân dung từ góc độ nh vậy, Vơng Trí Nhàn hiểu rõ đời t củanhững văn nhân thi sĩ, bạn đọc đợc cùng ông thấu hiểu và tỏ lòng thơng cảmsâu sắc với những số phận nhà văn mà mình yêu quý

Nhìn ra văn học thế giới, đặc biệt là văn học Xô Viết trớc đây, chúng ta

có cảm nhận có một sự tơng đồng đáng kể giữa ngòi bút Vơng Trí Nhàn vànhững nhà văn có sở trờng dựng chân dung văn học nh Gorki, Erenbua,Pauxtôpxki Theo chúng tôi, điều dễ nhận thấy nhất là họ đều có chung mộtquan điểm tiếp cận Đó là quan điểm tiếp cận của tiểu thuyết, trong tác phẩmchân dung Tônxtôi, Gorki phát biểu: "Tôi không muốn Tônxtôi biến thành

ông thánh, hãy để cho ông vẫn là ngời tội lỗi, gần gũi với mỗi trái tim của thếgiới đầy tội lỗi, vĩnh viễn gần gũi với mỗi trái tim của " [22]

Từ nhận thức nh vậy, trong mỗi tác phẩm này Gorki đã làm phát lộ đầy

đủ phẩm chất u tú của một nghệ sĩ vĩ đại, nhng đồng thời ông cũng nêu lênnhững nét bình thờng, dễ gần gũi, yêu thơng con ngời của Tônxtôi Thậm chí

có lúc Gorki dẫn ra những lời nói kể lại những cử chỉ của đối tợng đầy tínhphàm tục Chẳng hạn, Tônxtôi nói rất nhiều về đàn bà và "bao giờ cũng có cáigiọng thô lỗ của ngời mugic Nga" Tônxtôi nói "Hồi trớc tôi là một tay đ không biết mệt" [22] Trở lại chân dung do Vơng Trí Nhàn tạo dựng, chúng tathấy Vơng Trí Nhàn đang dần có một cái nhìn sâu hơn về con ngời nghệ sĩ.Nói sâu hơn, bởi lẽ nhà văn đã quan sát, khắc họa kể từ nhiều chiều, khá đầy

đủ và toàn diện Hội tụ đợc trong họ những phẩm chất của con ngời nghệ sĩ vànhững nét của con ngời đời thờng Nhân vật của ông là những ngời say mê hếtmình vì nghệ thuật nhng cuộc đời, số phận của họ cũng gặp phải những éo le,trắc trở riêng Cái quan sát miêu tả nh thế, chân dung nhà văn trong tác phẩmcủa Vơng Trí Nhàn đúng đắn, sâu sắc hơn và dễ gần gũi với trái tim bạn đọc.Thông qua đó ông muốn gửi đến độc giả một cái nhìn sâu sắc hơn với con ng-

ời và cuộc sống

Vơng Trí Nhàn từ một con ngời trong giới, ông đã mở rộng cách quan sátcon ngời trong tính toàn vẹn, phức tạp của nó, đặc biệt sự tiến sâu vào từng cátính của mỗi nhân vật Đây là một bớc chuyển biến trong cách “tiếp cận tiểuthuyết” của Vơng Trí Nhàn ở thể tài chân dung văn học Chúng ta có thể khẳng

định Vơng Trí Nhàn đã thực sự có những đóng góp mới đáng ghi nhận

2.3 Dựng chân dung nh một cách quan niệm về nghề nghiệp

Giữa thế giới văn chơng phong phú và sôi động, mà vô cùng khắc nghiệt bởiquy luật đào thải bên cạnh các nhà văn lớn, ta còn bắt gặp gơng mặt các nhà phêbình nghiên cứu, những ngời này ghi trên tác phẩm của mình những dấu ấn tinhthần đặc sắc Vơng Trí Nhàn là một nhà phê bình có chủ kiến, có quan điểm phêbình, bút pháp phê bình riêng

Là một ngời có tâm huyết với nghề từ lúc còn rất trẻ, ông đã chọn và rồitheo đuổi nghề văn đến trọn đời Là một nghề vất vả, bấp bênh nhng chứa nhiềuhoài bão Trong quá trình cầm bút của mình Vơng Trí Nhàn không bao giờ vơicạn niềm say mê, gắn bó với giá trị văn chơng và niềm khát khao cống hiến cho

đời Chính vì thế ông đến với công việc dựng chân dung văn học

Qua những tác phẩm của mình, Vơng Trí Nhàn đã tạo đợc nhiều chândung văn học sắc sảo và hấp dẫn Tập hợp các chân dung đó lại ngời đọc cócảm nhận khá sâu đậm về nghề nghiệp và con ngời viết văn trong nhữngchặng đờng phát triển của văn học Việt Nam hiện đại Trong khi viết về cácbạn văn, Vơng Trí Nhàn thờng phát biểu nhiều cảm xúc, suy nghĩ của bảnthân và ông không muốn giấu kín Cứ thế mỗi lần một ít những nét chính củacon ngời nhà nghiên cứu phê bình Vơng Trí Nhàn đợc phát lộ Quả là "đọccuốn sách ta bắt gặp một ngời"

Nhà văn sáng tác bao giờ cũng theo một quan niệm nào đó Trong thực tế

có những nhà văn trực tiếp phát biểu quan niệm của mình thành những ý kiến,những khái niệm, luận điểm, cũng có những nhà văn thể hiện quan niệm củamình trên thực tiễn của từng trang viết

Vơng Trí Nhàn đến với thể tài dựng chân dung văn học nh một cái cớ đểthể hiện quan niệm của mình về nghề nghiệp, về con ngời viết văn Bởi vậythông qua những trang tạo dựng chân dung văn học của ông, ta có dịp gặp gỡvới chính chân dung của nhà phê bình Vơng Trí Nhàn - một nhà phê bình luôn

có ý thức về nghề nghiệp và trau dồi bản lĩnh của ngời cầm bút, vì vậy ông ờng trăn trở tìm tòi sáng tạo

th-Trải qua hơn 30 năm cầm bút, ở bất kỳ vị trí nào, hoàn cảnh nào, có mộtnỗi niềm day dứt, thờng xuyên ám ảnh con ngời Vơng Trí Nhàn, một nhà phêbình văn học Trong điều kiện tính chuyên nghiệp nghề văn ở nớc ta cha đợc

đề cao, sự ý thức này đã trở thành niềm trăn trở trong những trang viết của

V-ơng Trí Nhàn "Từ chỗ đứng của một ngời trong giới, hiểu biết cái sang, cáihèn của ngời cầm bút là t tởng của Vơng Trí Nhàn một ngời sống từ nghề vềnghề và vì nghề"[26]

Một cái nhìn giản dị về nghề văn và ngời viết văn Đây là cái nhìn củamột ngời trong cuộc, về những ngời bạn của mình, sự lao động sáng tạo của

họ một cách chân thực cuộc sống đời thờng vốn có Tác giả không ngại đemmình, bạn mình ra giữa trang sách để “mổ xẻ” hết ngọn nguồn Mỗi ngờinghệ sĩ có một cách lao động sáng tạo nghệ thuật riêng, không ai giống ai, nh-

ng ở họ có một điểm chung mà Vơng Trí Nhàn muốn làm nổi bật và qua đóthể hiện một quan niệm của mình về nghề viết văn Đó là lòng say mê nghệthuật, sự thể hiện hết mình cho sự nghiệp văn chơng

Trong các tác phẩm chân dung văn học của mình, Vơng Trí Nhàn đã cónhiều lần thể hiện một quan điểm thống nhất ở cái nhìn giản dị về nghề văn vàngời viết văn Ông không phát biểu trực tiếp nhng ông đã thể hiện quan niệmcủa mình qua việc ông bình luận trực tiếp về sự nghiệp qua cách biểu dơng,phản bác đến với văn chơng của các nhà văn, nhà thơ, quan điểm của VơngTrí Nhàn đợc bộc lộ một cách rõ nét

Theo ông nghề văn cũng nh bao loại hình lao động khác trong xã hội Nókhông phải là một nghề nghiệp gì cao sang, đứng tách ra ngoài đời sống xãhội, mà nó rất gần với đời sống thực, ngời nghệ sĩ cũng phải "buôn bán chữ"

để sinh tồn rất giản dị bình thờng vậy thôi Nghề văn cũng là một kiểu lao

động trong đó ngời nghệ sĩ thực thi nhiệm vụ của mình để sáng tạo ra nhữngthành quả nghệ thuật cũng phải lao tâm lao lực, cũng “đổ mồ hôi cùng sôi giọtmáu” nh bao ngành nghề khác Nó thể hiện ở cách làm việc hối hả, nhọc nhằn

"buốt óc" của Xuân Diệu "Làm việc cật lực, làm việc không ngẩng đầu lên ợc" hay "Vắt kiệt mình cho đời viết hết những điều mà mình muốn viết và có

đ-thể viết" [12,194] Ông không chỉ sống với nghề mà "trong khi những ngờikhác coi văn chơng là một việc tài tử, vui làm, chán bỏ, đợc chăng hay chớ thìXuân Diệu sẵn sàng đánh vật với công việc bởi ông hiểu rằng đấy là cuộcsống thật sự của mình" [13,273].

Vơng Trí Nhàn viết về những nhà văn mà cuộc đời và sự nghiệp văn

ch-ơng của họ tch-ơng đối ổn định, đồng thời cũng là những nhà văn nổi tiếng trong

số các nhà văn hiện đại: Nguyễn Tuân, Xuân Diệu, Tô Hoài, Nam Cao Nhngbên cạnh đó, bạn đọc cũng có thể bắt gặp những nhà văn không mấy tiếngtăm: Nghiêm Đa Văn, Triêu Dơng ông đã viết toàn tâm toàn ý với thái độkhác nhau, thái độ biểu dơng, ngỡng mộ qua việc nhắc nhau, giễu nhau, phênhau của ông, chúng ta thấy Vơng Trí Nhàn viết để bộc lộ một quan niệm nào

đó của mình về phẩm cách của ngời viết văn, qua đó ông bộc lộ thái độ, quan

Theo quan niệm của Vơng Trí Nhàn, ngời nghệ sĩ cũng là ngời lao độngbình thờng, một nghề không mấy cao sang mà nhuốm đầy "cát bụi" nhng ở họ

có tấm lòng say mê nghệ thuật Nhà thơ, nhà văn họ đã phải vợt qua nhữngkhó khăn để sống với lòng say mê ấy Họ luôn luôn tìm tòi sáng tạo và khámphá nghệ thuật, lòng say mê ấy là phẩm chất cao đẹp mà ngời cũng vẫnkhông dập tắt nổi "Nguyễn Khải là một ngời làm nghề cần mẫn con ngờinày đã có lúc ngồi nh cắm mặt xuống bàn, chữa đi chữa lại từng trang sách"[12,251] Quan niệm về nghề văn là viết văn trớc hết ông làm nổi bật nhữngchân dung nhà văn ở khía cạnh của những ngời lao động, sáng tạo nghệ thuật

Điều đó đặc biệt đợc thể hiện ở tâm thế sáng tạo, cách làm việc và đối xử vớinhững sản phẩm của mình chẳng hạn sự chuẩn bị chu đáo, lập kế hoạch rạchròi tỉ mỉ trong sáng tác, hay lối làm việc bản thảo của Xuân Diệu, thói quensáng tạo của Nguyễn Khải Giữa nhiều chân dung, chúng ta bắt gặp gơngmặt Tô Hoài trong t cách của một ngời nghệ sĩ thực thụ, đợc Vơng Trí Nhànkhắc họa rõ nét, con ngời Tô Hoài đợc thể hiện trong làng viết của Vơng TríNhàn là một ngời nghệ sĩ cống hiến cả đời cho văn học, với Tô Hoài nghệthuật là ý nghĩa cuộc sống Để đổi đợc một áng văn hay, Tô Hoài phải đọcnhiều "Một loạt phiêu lu đã diễn ra thờng xuyên, phiêu lu trong sách vở"