Nghệ thuật dựng chân dung văn học của vũ bằng và tô hoài

Hơn nữa, với quan điểm lấy thể loại làm trung tâm, thể chân dung văn học cũng được đưa vào giảng dạy với một số tác phẩm như bài Đô-xtôi-ep-xki của Stêfan Zweig trích Ba bậc thầy: Đô-xt

Chân dung văn học là một thể loại khá phổ biến trong văn học thế giới.Trong đời sống văn học nước ta, đến những năm 30 của thế kỷ XX, thể loạinày mới thực sự xuất hiện nhưng đã nhanh chóng được định hình với sự gópmặt của nhiều cây bút tài hoa, nhiều phong cách riêng biệt Cho đến nay thểloại này ngày càng trở nên phổ biến, ra đời nhiều cây bút viết chân dung, trởthành một chuyên mục riêng trên các báo, các tạp chí văn học và đồng thờinhận được sự quan tâm của đông đảo độc giả và giới nghiên cứu.

Trong chương trình giảng dạy Ngữ văn trong nhà trường phổ thông, mục Tiểu dẫn được biên soạn nhằm cung cấp cho học sinh những thông tin cơ

bản về chân dung các nhà văn được học trong chương trình Nhưng với thờilượng chương trình có hạn nên cách tiếp cận đó có phần sơ lược, khô khan,không thu hút được hứng thú của học sinh Những sáng tác về chân dung cácnhà văn là một sự bổ sung cần thiết, có ích và thú vị cho cả người dạy vàngười học Hơn nữa, với quan điểm lấy thể loại làm trung tâm, thể chân dung

văn học cũng được đưa vào giảng dạy với một số tác phẩm như bài

Đô-xtôi-ep-xki của Stêfan Zweig (trích Ba bậc thầy: Đô-xtôi-Đô-xtôi-ep-xki, Ban- dăc, ken); Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong văn nghệ dân tộc của cố thủ

Đích-tướng Phạm Văn Đồng (1963): Thương tiếc nhà văn Nguyên Hồng của

Nguyễn Đăng Mạnh (1982)… Qua những sáng tác chân dung văn học này,học sinh bước đầu hiểu được vị trí, đặc trưng của thể chân dung văn học cũngnhư có cái nhìn toàn diện, đa chiều về các nhà văn lớn trong nước cũng nhưnước ngoài

Bởi vậy, nghiên cứu chân dung văn học không chỉ cần thiết cho ngườilàm công tác nghiên cứu, phê bình mà còn rất hữu ích cho những người dạyvăn, học văn và yêu văn

1.2 Vũ Bằng (1913 - 1984) là môt mẫu nhà văn – nhà báo khá điểnhình và độc đáo của làng văn, làng báo Việt Nam Các sáng tác và công trìnhcủa ông đều in đậm một dấu ấn độc đáo, sớm định hình một phong cách riêngtrong nền văn học Việt Nam thời kì đầu thế kỉ XX Trong thể loại chân dungvăn học, Vũ Bằng được coi là một trong những người đi tiên phong với nhữngtrang viết đầy hấp dẫn về những nhà văn, nhà báo cùng thời của ông Tuy

nhiên do nhiều lí do khách quan mà sáng tác của ông nói chung và mảng chândung văn học nói riêng vẫn chưa được nghiên cứu một cách công phu, vị trítiên phong ấy của nhà văn vẫn chưa thực sự được khẳng định.

Sinh sau Vũ Bằng gần 10 năm, nhưng Tô Hoài (sinh năm 1920) cũng làngười sớm thành danh trên văn đàn, luôn giữ vững phong độ sáng tác và trởthành một nhà văn lão thành, có đóng góp quan trọng cho văn học nước nhà.Với hơn 160 đầu sách, hàng ngàn bài báo, tiểu luận trên các báo, tạp chí, TôHoài đã có mặt trong hầu hết các thể loại văn xuôi từ tiểu thuyết đến truyệnngắn, truyện dài, hồi ký, bút ký, chân dung văn học Ở thể loại nào Tô Hoàicũng để lại dấu ấn phong cách riêng của mình Hồi kí và chân dung văn họccủa Tô Hoài có thể coi là một mảng sáng tác khá thành công và trở thành mộtthành tựu nổi bật trong thể chân dung văn học ở Việt Nam từ những năm đầucủa thế kỷ XX Dựng chân dung văn học với Tô Hoài không chỉ là nhu cầusáng tác mà còn là sự thỏa mãn nhu cầu bộc lộ những tình cảm của nhà vănvới bạn bè, đồng nghiệp, nhu cầu bộc lộ cái tôi thành thực trước cuộc đờibằng một lối viết riêng, độc đáo

Vũ Bằng và Tô Hoài là hai nhà văn lớn của văn học Việt Nam hiện đại,

cũng là hai nhà văn có vị trí quan trọng trong chương trình Ngữ văn THPT.

Riêng ở thể tài chân dung văn học, Vũ Bằng và Tô Hoài được coi là hai câybút tiêu biểu ngay từ thời kì thể loại này mới xuất hiện trong đời sống văn họcnước ta Ở hai nhà văn chúng tôi nhận thấy có những nét tương đồng khá thú vị:cùng quan tâm và viết về những văn nghệ sĩ thành danh thời kì 1930 – 1945,cùng có cái nhìn đa chiều, toàn diện về con người nhà văn…Tuy nhiên bên cạnh

đó cũng có thể dễ dàng nhận thấy sự khác biệt, những nét độc đáo riêng của từngphong cách viết chân dung văn học của hai nhà văn Nghiên cứu nghệ thuậtdựng chân dung văn học của Vũ Bằng và Tô Hoài trên cái nhìn đối sánh là mộtviệc làm cần thiết, giúp người nghiên cứu có dịp hiểu sâu hơn về phong cáchnghệ thuật hai nhà văn, thấy được sự phong phú, đa dạng trong những lối viếtchân dung văn học và hiểu rõ hơn về đặc trưng của thể loại nói chung

Vì những lí do trên, tôi chọn vấn đề Nghệ thuật dựng chân dung văn

học của Vũ Bằng và Tô Hoài làm đề tài nghiên cứu cho luận văn của mình

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Lịch sử nghiên cứu về chân dung văn học của Vũ Bằng

Vũ Bằng là một cây bút có sáng tác đầu tay khá sớm và sức viết dồi

dào Từ truyện ngắn đầu tay Con ngựa già đăng trên mục Bút mới của báo

Đông Tây, năm 1930 cho đến cuối đời, nhà văn đã viết đều đặn, liên tục cho

ra đời các tác phẩm với khối lượng tác phẩm lớn trên nhiều lĩnh vực Theothống kê chưa đầy đủ, tác phẩm của ông hiện có là: hai truyện dài, một truyện

vừa, mười tập kí và khoảng 50 truyện ngắn, được tập hợp trong bộ sách Vũ

Bằng toàn tập, Nxb Văn học (4 tập)

Tuy nhiên cho đến nay, các công trình nghiên cứu về Vũ Bằng còn khákhiêm tốn, chưa hoàn toàn tương xứng với vị trí của ông trong nền văn họcViệt Nam hiện đại

Riêng ở thể chân dung văn học, những bài giới thiệu và ý kiến đánh giá

còn thưa thớt hơn Năm 2002, cuốn Vũ Bằng, mười chín chân dung nhà văn

cùng thời do Văn Giá sưu tầm và tuyển chọn được ra mắt bạn đọc Cuốn sách

này đã giúp người đọc nhận ra một nhà văn Vũ Bằng không chỉ thành công ởcác lĩnh vực truyện ngắn, truyện dài, ký mà còn là một cây bút viết chândung văn học thực thụ Cùng năm 2002, tác giả Văn Giá cũng viết bài giới

thiệu Chân dung văn học của Vũ Bằng, in trên Tạp chí Văn học số 9, 2002.

Trong bài viết này, tác giả đã có một cái nhìn khá toàn diện về những nét đặcsắc riêng trong lối viết chân dung văn học của Vũ Bằng Ông cho rằng chân

dung văn học do Vũ Bằng viết là một kiểu chân dung hồi ký về con người

những nhà văn cùng thời, với một quan niệm nhà văn cũng là người thường,

có cái tốt, cái xấu Tác giả cũng chỉ ra chân dung văn học của Vũ Bằng làchân dung kép, tái hiện con người nhà văn cùng thời, đồng thời cũng thể hiệncon người của mình Đó là con người của niềm sinh thú đời thường, của sự ănnăn hối lỗi với bạn bè Sức lôi cuốn của chân dung văn học của Vũ Bằng là

“Tạo nên vẻ đẹp hình tượng người nghệ sĩ” và“đạt tới vẻ đẹp trí tuệ nhờ chất

lượng của những định giá có ý nghĩa phê bình văn học” Từ đó, Văn Giá đãkhẳng định “Cây bút chân dung Vũ Bằng thuộc vào số rất ít những người viếtchân dung văn học thành công ở nước ta” [13] Cũng trong bài viết này, tác

giả Văn Giá đã có ý thức so sánh lối viết chân dung của Vũ Bằng và Tô Hoàitrong cách miêu tả, xây dựng chân dung Nếu Tô Hoài là một “cây bút hiện

thực, bám chặt vào “chất văn xuôi của đời sống” thì Vũ Bằng lại là “một cây bút trữ tình, đằm thắm chất thơ”.

Năm 2004, cuốn Vũ Bằng – Mười bốn gương mặt nhà văn đồng nghiệp

do Nguyễn Ánh Ngân sưu tầm, biên soạn cũng được ra mắt bạn đọc Tuy

không đầy đủ bằng cuốn Vũ Bằng, mười chín chân dung nhà văn cùng thời

nhưng cuốn sách này cũng góp phần khẳng định hơn gương mặt của Vũ Bằngtrong thể chân dung văn học nước nhà Cũng trong cuốn sách này, Vương Trí

Nhàn đã viết bài Hồn nhiên, chân thành, biết người, biết của giới thiệu vài

nét về mối quan hệ giữa Vũ Bằng và các đồng nghiệp Những mối quan hệhồn nhiên, chân thành ấy theo Vương Trí Nhàn, đã chi phối lối viết chân dungvăn học của Vũ Bằng trong cả nội dung và bút pháp nghệ thuật Ông đã khẳngđịnh “Cuốn sách này cho thấy một phần hoạt động văn học sôi nổi của ông(Vũ Bằng) Trước sau chúng ta vẫn gặp một Vũ Bằng linh hoạt, hấp dẫn vàđầy sức sống” [49, 9]

Năm 2005, luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Ngọc Thủy Vũ Bằng với

thể chân dung văn học đã nghiên cứu khá công phu về phong cách viết chân

dung văn học của Vũ Bằng Trong luận văn này, sau khi khái lược về thể chândung văn học trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại và trong sự nghiệpsáng tác của Tô Hoài, người viết đã đi sâu nghiên cứu về đặc điểm chân dungnghệ sĩ và cho rằng “Các chân dung văn học của Vũ Bằng đã hội tụ nhữngphẩm chất cao quý và cả những cá tính độc đáo, cùng với những thói quenthông thường ở họ” [70] Bên cạnh đó luận văn này cũng khai thác những nétriêng trong chân dung tự họa của Vũ Bằng và nhận ra đọc chân dung văn họccủa Vũ Bằng “Ta như đang được tiếp xúc với một nhà văn trải đời và linhhoạt Đó là một người có tri thức, am hiểu, có vốn sống phong phú, trung thực

vô ngần” [70] Về phương diện nghệ thuật, người viết chỉ ra cảm hứng chủ

đạo chi phối nghệ thuật viết chân dung của Vũ Bằng là cảm hứng trữ tình.Đây là yếu tố quan trọng tạo nên bản sắc, phong cách riêng trong nghệ thuậtviết chân dung văn học của nhà văn

2.2 Lịch sử nghiên cứu về chân dung văn học của Tô Hoài

Khác với lịch sử nghiên cứu về nhà văn Vũ Bằng, ngay từ những tácphẩm đầu tay, Tô Hoài đã được chú ý, vị trí của ông nhanh chóng được khẳngđịnh Và từ đó đến nay, hầu như tác phẩm nào của ông ra đời cũng đượcnghiên cứu, đánh giá kịp thời Các ý kiến đánh giá về Tô Hoài hầu như ít cónhững bất đồng, mâu thuẫn Giới nghiên cứu ở mỗi chặng được đánh giá lại

có thêm những đánh giá mới bổ sung, bổ sung và hoàn thiện những thành tựutrước đó Trước thời kì đổi mới, việc nghiên cứu về Tô Hoài hãy còn nghiêng

về lối xã hội học là chính Từ sau đổi mới đến nay, giới nghiên cứu chú ýnhiều hơn đến các bình diện tư tưởng nghệ thuật, phong cách và thi pháp.Đánh giá chung về văn nghiệp của Tô Hoài, giáo sư Hà Minh Đức khẳngđịnh: “Tô Hoài trong dòng chung của trào lưu văn học hiện thực ngày càngtạo riêng cho mình những giá trị mới Ông viết về đất nước, quê hương, conngười qua những bức tranh lắng đọng với thời gian để làm lắng đọng nhữnggiá trị vật chất và tinh thần bền vững” [19, 9]

Riêng ở thể chân dung văn học, đây tuy là một mảng sáng tác khá thànhcông của Tô Hoài nhưng lại chưa được nghiên cứu nhiều như các thể loại khác

do ông sáng tác Năm 1993, với luận án tiến sĩ Thể chân dung văn học trong văn

học Việt Nam từ đầu 1930 đến nay, Nguyễn Quốc Luân cho rằng: Tô Hoài là

một trong những tác giả dựng chân dung văn học xuất sắc của văn học Việt Namhiện đại Từ những dòng hồi tưởng trên nền những phong tục lạ, Tô Hoài đãdựng lên chân dung các nhà văn và chân dung tự họa của mình một cách tỉnhtáo, sắc lạnh Tiếp theo công trình đó, một số luận văn thạc sỹ đã đề cập một

cách trực diện đến chân dung văn học của Tô Hoài: Luận văn thạc sỹ Mảng

chân dung văn học trong sáng tác của Tô Hoài của Nguyễn Văn Quang (năm

1996); Luận văn thạc sỹ Chân dung văn học và những đóng góp của Tô Hoài

của Lê Thị Tuyết (1998) Các luận văn này bước đầu đã tiếp cận mảng chândung văn học của Tô Hoài ở nhiều góc độ khác nhau và đã góp phần khẳng địnhnhững nét riêng trong phong cách viết chân dung của nhà văn Tuy nhiên do thời

điểm đó cuốn Chiều chiều của Tô Hoài chưa được công bố nên những khái quát

của các công trình trên còn chưa thật toàn diện Năm 2006, với luận văn thạc sỹ

Chân dung văn học của Tô Hoài, Lại Thị Thu Huyền đã tiến hành nghiên cứu về

mảng sáng tác đặc sắc này của Tô Hoài Trong luận văn này, người viết đã nhận

ra một Tô Hoài sắc sảo, hóm hỉnh với một cảm quan nhân bản đời thường Qua

đó, người viết đã khẳng định những đóng góp của Tô Hoài trong việc dựng lênđời văn, người văn và những chặng đường văn học, đồng thời nhận diện nhữngđặc trưng trong phong cách nghệ thuật của nhà văn

Như vậy cho đến nay tuy chưa nhiều song đã có một số bài viết, công

trình nghiên cứu về chân dung văn học của Vũ Bằng và Tô Hoài một cách trực

diện Tuy nhiên để khẳng định được vị trí thực sự của hai nhà văn trong nền vănhọc Việt Nam với những nét phong cách riêng, độc đáo và sự phong phú, đadạng trong phong cách viết chân dung của các nhà văn Việt Nam hiện đại thì cầnphải có sự đối sánh Riêng về điều này thì ý kiến của Văn Giá ở trên chỉ mớidừng lại ở một ý riêng lẻ mà chúng tôi xem như là một sự gợi ý quan trọng cho

luận văn của mình mà thôi Năm 2003, luận văn Nghệ thuật viết kí của Thạch

Lam, Vũ Bằng, Tô Hoài (qua những sáng tác về Hà Nội) của Tạ Hiếu cũng đã có

một cái nhìn đối sánh để làm bật lên phong cách nghệ thuật của ba nhà văn trên,song chỉ mới dừng lại ở thể loại kí Tuy nhiên qua luận văn, người viết cũng đãgợi mở cho chúng tôi một hướng đi tương tự đối với thể chân dung văn học

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu khảo sát

Đối tượng nghiên cứu của luận văn chúng tôi là: Nghệ thuật dựng chân

dung văn học của Vũ Bằng và Tô Hoài (qua cái nhìn đối sánh).

Phạm vi tư liệu khảo sát của luận văn chúng tôi bao gồm những bài chândung và những đoạn chân dung văn học trong sáng tác của cả hai tác giả Cụthể là khảo sát chủ yếu ở các tài liệu sau:

* Sáng tác của Vũ Bằng

- Vũ Bằng – Mười chín chân dung nhà văn cùng thời (Văn Giá sưu tầm,

tuyển chọn)

- Vũ Bằng – Mười bốn gương mặt nhà văn đồng nghiệp (Nguyễn Ánh

Ngân sưu tầm – tuyển chọn)

* Sáng tác của Tô Hoài

- Hồi ký “Cỏ dại”

- Hồi ký “Tự truyện”

- Chân dung văn học “Những gương mặt”

- Hồi ký “Cát bụi chân ai”

- Hồi ký “Chiều chiều”

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp hệ thống

Mỗi tác phẩm là một chỉnh thể nghệ thuật Mà đã là chỉnh thể nghệthuật bao giờ cũng có tính hệ thống Do đó khi khảo sát, tìm hiểu các sáng tácthuộc mảng chân dung văn học của Vũ Bằng và Tô Hoài, chúng tôi thấy nhấtthiết phải sử dụng phương pháp hệ thống

4.2 Phương pháp đối chiếu, so sánh

Bản thân luận văn đã đặt ra vấn đề phải vận dụng phương pháp so sánhđối chiếu tìm tìm ra nét tương đồng và khác biệt giữa hai phong cách viếtchân dung văn học của Vũ Bằng và Tô Hoài Để đảm bảo tính lô gíc của sự sosánh, cần xác định bình diện cần khảo sát chung về phong cách viết chândung của cả hai cây bút

4.3 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Chúng tôi sử dụng phương pháp này để tiến hành phân tích nghệ thuậtdựng chân dung của cả hai nhà văn để từ đó tìm ra nét phong cách riêng củatừng lối viết chân dung

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Chúng tôi xác định cho luận văn những nhiệm vụ chính sau đây: một

là, nhìn chung về vị trí của Vũ Bằng và Tô Hoài trong thể chân dung văn học; hai là, nhận diện về những nét tương đồng giữa hai phong cách dựng chân

dung Vũ Bằng và Tô Hoài; ba là, nhận diện, đối sánh những nét riêng, độc

đáo trong phong cách dựng chân dung văn học của hai nhà văn, từ đó khẳngđịnh những đóng góp quan trọng của cả Vũ Bằng và Tô Hoài cho thể tài chândung văn học nói riêng và cho nền văn học Việt Nam hiện đại nói chung

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài các phần Mở đầu và Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung

chính của luận văn được triển khai trong ba chương:

Chương 1 Vũ Bằng và Tô Hoài với thể tài chân dung văn học

Chương 2 Nghệ thuật dựng chân dung văn học của Vũ Bằng và Tô Hoài –

Những nét tương đồng

Chương 3 Nghệ thuật dựng chân dung văn học của Vũ Bằng và Tô Hoài –

Những nét khác biệt

CHƯƠNG 1

VŨ BẰNG VÀ TÔ HOÀI VỚI THỂ TÀI

CHÂN DUNG VĂN HỌC

1 Giới thuyết chung về thể tài chân dung văn học

1.1 Khái niệm và đặc trưng của thể tài chân dung văn học

Xác định khái niệm vấn đề luôn là bước khởi đầu cần thiết cho mỗicông trình nghiên cứu khoa học, từ khái niệm đó người viết xác định đúng đốitượng và mục đích nghiên cứu

Trước hết, chúng tôi xác định và phân biệt rõ hai khái niệm thể tài và

thể loại Trong nhiều tài liệu lí luận văn học, hai khái niệm này được dùng

như là hai cách dịch của cùng một thuật ngữ có gốc tiếng Pháp là genre

literaire Điều này xuất phát từ việc hai khái niệm này đều cùng phạm trù thể trong sự phân biệt với phạm trù loại, khái niệm thể loại thường được dùng để

chỉ các hình thức cụ thể của sáng tác như tiểu thuyết, thơ, truyện ngắn, truyệnvừa , còn khái niệm thể tài thích hợp để chỉ các sáng tác có điểm chung vềnội dung, đề tài Ở đây các tác phẩm thuộc thể tài chân dung văn học gần nhưđều hướng tới việc dựng chân dung của một con người gắn liền với việc tìmhiểu một sự thật, một thời đại

Cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu đưa ra định nghĩa vềthể chân dung văn học làm cho thể tài này ngày càng được định hình rõ néttrong đời sống văn học nước ta So với các thể loại khác, thì đây là một thểkhá mới mẻ, thu hút được nhiều mối quan tâm của giới nghiên cứu và độc giả

Do tính chất co giãn của nó và cũng do sự chi phối của những mục đíchnghiên cứu khác nhau nên đến nay khái niệm chân dung văn học vẫn chưa cómột định nghĩa thống nhất Ở đây, chúng tôi cũng không nhằm đưa ra mộtđịnh nghĩa hoàn chỉnh về thể tài này mà chỉ muốn xác định một khái niệmmang tính khoa học và cần thiết cho việc nghiên cứu mà thôi Khi xác địnhkhái niệm chân dung văn học, chúng tôi căn cứ vào nhiều tài liệu, công trìnhnghiên cứu, các ý kiến, quan điểm mang tính lí luận được trình bày trongnhững sách lí luận, trên báo chí, tạp chí, những lời giới thiệu của một số tậpsách chân dung văn học…

Từ năm 1993, với luận án Tiến sĩ Thể chân dung văn học trong văn

học Việt Nam từ đầu những năm 1930 đến nay, Nguyễn Quốc Luân đã xác

định khái niệm chân dung văn học với ba nét đặc trưng: 1 Chân dung văn học

là một thể văn sáng tác thuộc loại ký văn học; 2 Chân dung văn học là mộtthể văn bộc lộ đậm nét tính chủ quan của người viết; 3 Chân dung văn học làmột dạng đặc biệt của phê bình văn học

Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh trong Nhà văn Việt Nam hiện đại, chân

dung và phong cách lại nhận định: “Văn chân dung rất gần với văn sáng tác,

Nó là một thứ bút ký về người thật, việc thật” [45, 9] Trong một buổi tọađàm văn học, ông cũng đã phát biểu: “Chân dung văn học là một thể tài hiệnđại Nó ra đời khi trong giới cầm bút đã có sự thức tỉnh sâu sắc về ý thức cánhân Mỗi nhà văn đều có tiếng nói riêng, có gương mặt riêng, không chịu lẫnvới ai Và người đọc cũng thế, thích thú được tiếp xúc với những tài năng có

cá tính độc đáo Đó là chỗ hấp dẫn riêng của chân dung văn học ”

Cũng đưa ra định nghĩa về khái niệm chân dung văn học, Từ điển thuật ngữ

văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên) lại có

một cách định nghĩa khác: “Chân dung văn học (tiếng Pháp: Portrait litt’raire) làmột thể văn học đặc thù có nhiệm vụ tương tự như thể loại chân dung trong hộihọa và điêu khắc, miêu tả diện mạo một con người cụ thể, có thật, sao cho truyềnđược trạng thái sống động của người đó, phát hiện đặc điểm riêng, cá nhân độcđáo, không lặp lại của một nhân cách với thế giới tinh thần của nó

Khác với hồi tưởng, ghi chép về một con người cụ thể với tư cách làmột thể văn học, chân dung văn học miêu tả con người cụ thể với một quanniệm xác định về nhân cách

Phương pháp của chân dung văn học là phương pháp của thể ký Nókhông thiên về cốt truyện

Nhà văn phát huy sở trường quan sát, lựa chọn chi tiết, cử chỉ, ngôn luận, kể

cả tác phẩm, tư thế, hồi tưởng để dựng lại bộ mặt tinh thần của một con người,thường là nhà văn, nghệ sĩ hoặc các nhà hoạt động xã hội nổi tiếng” [16, 54]

Trong cuốn Chân dung văn học chọn lọc, Vương Trí Nhàn cũng phác ra

một quan niệm về chân dung văn học: “Nhiệm vụ của nó là phác họa ra hìnhảnh của một nhà văn, một nghệ sĩ, một nhà hoạt động xã hội ở đây không chỉ

có khuôn mặt của người được phác họa chân dung, mà còn thấy một phần hìnhảnh của tác giả, tức họa sĩ đã đứng ra “vẽ” bức chân dung đó” [50]

Khi giới thiệu về đoạn trích về Đô-xtôi-ep-xki trong tác phẩm “Ba bậc thầy:

Đô-xtôi-ep-xki – Ban-dắc – Đích-ken” của X.X.Vai–gơ, nhóm biên soạn Sách giáo viên Ngữ văn 12, tập 1, đã khẳng định: “Chân dung văn học là một hình thức đứng

giữa ba thể loại: tiểu sử – tiểu thuyết – phê bình văn học” [40, 60]

Trên đây không phải là toàn bộ các ý kiến đưa ra những quan niệm vềkhái niệm thể tài chân dung văn học nhưng lại là những ý kiến tiêu biểu Mỗiquan niệm lại nhấn mạnh một khía cạnh nào đó của thể tài này Trong quátrình nghiên cứu, chúng tôi có tiếp nhận những quan niệm đó và nhận thấyrằng: chân dung văn học là một thể tài thuộc thể loại ký văn học nhưng cónhiều đặc điểm của văn sáng tác Đối tượng chủ yếu của chân dung văn họcthường là những nhà văn, nghệ sĩ, những nhà hoạt động xã hội nổi tiếng,những con người có thật trong cuộc đời Vì vậy, viết chân dung văn học đòihỏi rất cao vai trò của trí nhớ, hồi ức, kỷ niệm Tuy nhiên bên cạnh đó cũngcần phải thấy rằng sự hư cấu, tưởng tượng cũng có vai trò không kém Nógiúp lấp đầy các khoảng trống của trí nhớ, ký ức Cho nên cũng cần phải hiểu,người thật, việc thật còn có nghĩa là con người tác giả có thật trong các sángtác của họ, là con người tinh thần trong văn chương mà tác giả chân dung vănhọc đã cảm nhận được Do vậy nói chân dung văn học là những sáng tạo nghệthuật chính là ở chỗ người viết biết nắm bắt và lựa chọn những chi tiết có ýnghĩa tiêu biểu và xuất thần của đối tượng để qua đó mà khơi dậy trong trítưởng tượng con người tinh thần của đối tượng ấy.

Sáng tạo nghệ thuật là một loại hình sáng tạo mang đậm tính chủ quan,nhưng có lẽ không ở thể loại nào mà dấu ấn chủ quan lại đậm nét như ở thểchân dung văn học Tính chất chủ quan ấy thể hiện ở việc lựa chọn đối tượng

để dựng chân dung, ở cách khai thác và sự phát hiện riêng về đối tượng Mỗichân dung là một cách cảm nhận riêng của tác giả về đối tượng dựng chândung Chân dung văn học cũng là thể tài đặc biệt chú ý đến việc biểu hiện cáitôi chủ thể của người viết bên cạnh việc khám phá đối tượng được miêu tả.Cái chủ quan càng đậm đà, được biểu hiện một cách khéo léo, sáng tạo thì giátrị văn chương của tác phẩm càng cao

Nét đặc biệt của thể tài này là sự co giãn, pha trộn giữa nhiều thể loạikhác nhau nhưng vẫn giữ được nét đặc trưng của riêng nó Chân dung văn họcđược xây dựng trên cuộc đời thực của các đối tượng nhưng không hoàn toàntrùng khít với con người tiểu sử bởi nó có xu hướng tiểu thuyết hóa, có sự phatrộn với truyện kể, cảm nhận, suy tưởng, bình luận văn chương Thực tế sáng

tác chân dung văn học khá đa dạng về phong cách sáng tạo Có tác phẩmthiên về phê bình văn học, dựng lên con người nhà văn chủ yếu thông quasáng tác văn chương của chính ông ta, có những tác phẩm lại giống như một

hồ sơ lí lịch, tiểu sử nhân vật, có tác phẩm lại như dựng lên những cá tính, sốphận giữa cuộc đời phức tạp có tác phẩm lại là sự hòa trộn những yếu tốtrên Do vậy, trong quá trình nghiên cứu những tác phẩm chân dung văn học,cần có sự phân biệt những tác phẩm mang giá trị nghệ thuật thực sự vớinhững bài viết về tiểu sử, sự nghiệp về một tác giả nào đó, bài viết tưởngniệm, bài viết giới thiệu về tác giả

Như vậy, chân dung văn học là những sáng tác dựng lại chân dung củamột con người, gắn liền với một sự kiện, một thời kỳ văn học và những đốitượng đó cũng thực sự là một nhân vật văn học Những tác phẩm chân dungvăn học thực sự có giá trị là những tác phẩm cung cấp những tư liệu đặc sắc

về chân dung đó, xây dựng được những hình tượng nghệ thuật sinh động, hấpdẫn, có giá trị thẩm mĩ, nhận thức, giáo dục sâu sắc, thể hiện rõ một phongcách nghệ thuật vững vàng, độc đáo

1.2 Khái quát về sự phát triển của thể tài chân dung văn học trong lịch

sử văn học Việt Nam hiện đại

1.2.1 Nguồn gốc thể tài chân dung văn học

Chân dung văn học là thể tài thuộc loại bút kí văn học, có nguồn gốctrực tiếp từ những loại thơ văn viết về người thật, việc thật trong truyền thốnglâu đời của văn học Việt Nam Đó là những bài vịnh về các nhân vật nổitiếng, những đoạn văn trong phần thích thực của các bài văn tế, những bài thơđiếu, những bài vè, những bài văn xuôi viết về người thật, việc thật trong vănhọc Việt Nam thời trung đại Những tác phẩm đó thông qua việc miêu tả diệnmạo, tài năng, phẩm chất của các nhân vật để từ đó phần nào phác họa đượcchân dung của những con người thật trong thơ văn

Chân dung văn học chỉ thực sự ra đời trên cơ sở ý thức xã hội và vănhóa đã phát triển, khi lịch sử chuyển sang thời kỳ cận, hiện đại Đây là thời kỳ

mà việc viết văn, sáng tạo nghệ thuật trở thành trở thành một nghề đượcchuyên môn hóa, được coi trọng trong xã hội Văn nghệ sĩ nói chung đã có

một địa vị nhất định trong xã hội Bên cạnh đó, ở thời kỳ này, ý thức cá nhân

đã thực sự phát triển trong đời sống xã hội và đời sống văn hóa, con người cánhân được đánh giá theo tài năng, phẩm chất chứ không phải theo thứ bậc.Đây cũng là một tiền đề quan trọng cho sự xuất hiện của thể chân dung vănhọc, một thể văn đề cao cá tính, phong cách độc đáo của đối tượng cũng nhưcủa tác giả dựng chân dung

Chân dung văn học bắt đầu xuất hiện trên văn đàn dân tộc vào khoảngnhững năm Ba mươi của thế kỷ XX, khi lịch sử văn học Việt Nam chuyểnsang phạm trù hiện đại Đây cũng là thời kỳ mà văn học Việt Nam có sự pháttriển theo hướng hiện đại hóa, có sự nở rộ của nhiều thể loại văn học do sựảnh hưởng của văn học phương Tây, trong đó có phê bình văn học Sự ra đời

và phát triển của phê bình văn học là để đáp ứng nhu cầu của cả nhà văn vàđộc giả, thể hiện sự chuyên nghiệp trong hoạt động sáng tạo văn học, nghệthuật của thời kỳ này Tập phê bình văn học đầu tiên của Việt Nam là cuốn

Phê bình và cảo luận của Thiếu Sơn Tác giả này ngay từ đầu đã quan niệm

“Không phải chỉ có phê bình sách, mà cũng có phê bình người” Và tác phẩm

của ông đã dành một phần quan trọng để “phê bình nhân vật” với một loạt bàiviết mang tính chất dựng chân dung văn học về các nhà văn như: NguyễnKhắc Hiếu, Phan Khôi, Hồ Biểu Chánh, Hoàng Ngọc Phách, Tương Phố….Vìvậy có thể nói, chân dung văn học ở Việt Nam đã ra đời cùng một lúc với phêbình văn học

1.2.2 Khái lược về sự phát triển của thể chân dung văn học trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại

Sự phát triển của bất cứ một thể loại văn học nào đó cũng luôn gắn với

sự phát triển của ý thức xã hội trong mỗi giai đoạn lịch sử nhất định Sự pháttriển của thể tài chân dung văn học cũng không nằm ngoài quy luật đó Từ khi

ra đời từ những năm Ba mươi của thế kỷ XX, sự phát triển của chân dung vănhọc ở Việt Nam luôn gắn liền với tình hình chung của xã hội và đời sống vănhọc và được chia thành nhiều giai đoạn khác nhau

Từ năm 1930 đến 1945

Đây là thời kỳ nền văn học được hiện đại hoá sâu sắc và toàn diện, tạothành một cuộc cách mạng lớn trong lịch sử văn học dân tộc Làm nên cuộccách mạng ấy là thế hệ trí thức Tây học, những người có sự thức tỉnh ý thức

cá nhân mãnh liệt, giàu lòng nhiệt tình với việc xây dựng nền văn học, vănhoá dân tộc Họ đã thúc đẩy nền văn học phát triển với một tốc độ mau lẹchưa từng thấy, nói như Vũ Ngọc Phan “một năm bằng ba mươi năm củangười” Do ý thức cá nhân được thức tỉnh sâu sắc nên những người cầm bútđều có sự tìm tòi riêng trong tư tưởng và phong cách nghệ thuật Nhiều cátính, phong cách sáng tác, xu hướng tư tưởng xuất hiện Vì vậy đời sống vănhọc trở nên sôi nổi, đa dạng hơn bao giờ hết

Trong tình hình phát triển chung đó, chân dung văn học ra đời cùngvới sự ra đời và phát triển của phê bình văn học Mặc dù mới xuất hiện nhưngtrong 15 năm đầu, chân dung văn học cũng đã thu được nhiều thành tựu đáng

kể với một số tên tuổi tiêu biểu: Thiếu Sơn, Xuân Diệu, Huy Cận, Thế Lữ,Hàn Mặc Tử, Hoài Thanh, Nguyễn Tuân, Vũ Ngọc Phan…

Hầu hết những sáng tác chân dung văn học thời kỳ này đều tập trungvào việc đề cao những cây bút tiêu biểu cho cuộc cách tân văn học đươngthời Chân dung của nhiều nhà văn hiện lên như những danh nhân trên lĩnhvực văn chương và cả trong lịch sử tiến hoá của xã hội hoặc là những bậc

“chân tài đặc biệt” Bởi khi đó giới trí thức và phần đông công chúng coi việctham gia hoạt động văn hoá nhằm thúc đẩy cho sự phát triển của nền văn học,bảo tồn và phát huy những tinh hoa văn hoá dân tộc cũng là một cách ứng xửthời thế tích cực, một cách thể hiện lòng yêu nước của họ Xuất phát từ tâm lýthời đại đó nên khuynh hướng chung khi dựng lên những chân dung văn học

là sự lý tưởng hoá, sự tụng ca Nhiều chân dung hiện lên với vẻ đẹp khácthường: Thế Lữ miêu tả Xuân Diệu như là một con người tuyệt vời với mộthồn thơ mới mẻ, tràn ngập tình yêu sự sống; Xuân Diệu nói về Huy Cận nhưmột linh hồn của đất trời; Hoài Thanh viết về Thế Lữ như một đấng siêu

nhân… Tác giả Thi nhân Việt Nam đã dựng lên chân dung nhiều nhà thơ có

cá tính sáng tạo, những con người tài hoa, chân chính, đối nghịch hoàn toànvới phần nhơ nhớp ô trọc vì danh lợi, tiền bạc trong xã hội đương thời

Tuy nhiên, sự ca tụng, lý tưởng hoá ấy chỉ là cách nhìn của nhữngngười trong giới nghệ sĩ với nhau mà thôi Còn thực sự cuộc sống của ngườinghệ sĩ trong xã hội bấy giờ đều hết sức khổ cực, lay lắt bởi vì khi đó nghềvăn không được được xã hội coi trọng Cho nên, chân dung nhà văn hiện lêntrong những tác phẩm chân dung văn học còn là những con người với bi kịch

“tài cao phận thấp” Số phận của Tản Đà, Vũ Trọng Phụng, Hàn Mặc Tử đãđược nhiều nhà văn viết về với một lòng thương cảm sâu sắc

Từ năm 1945 đến năm 1980

Cách mạng tháng Tám năm 1945 là một bước ngoặt trong lịch sử dântộc, đem lại chủ quyền và nền độc lập cho đất nước Tuy nhiên đây cũng làmột thời kỳ lịch sử đầy biến động, đất nước trải qua hai cuộc chiến tranhchống Pháp và chống Mĩ vô cùng khốc liệt kéo dài 30 năm Trong hoàn cảnh

ấy, văn học đã phát triển và theo sát từng bước đi của lịch sử Nó trở thành vũkhí để tuyên truyền chính trị, cỗ vũ chiến đấu Quần chúng nhân dân trở thànhđối tượng chủ yếu, cũng đồng thời là công chúng của văn học Văn học chủyếu được sáng tác theo khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn, chủ yếuhướng về những vấn đề lớn của số phận dân tộc, khơi dậy những tình cảmcách mạng lớn lao Số phận cá nhân tạm thời bị gác lại trước nhiệm vụ cáchmạng chung của đất nước Ý thức của nhà văn có sự thay đổi rõ rệt so vớitrước kia Họ cũng lao vào cuộc chiến tranh với quan niệm “sống đã rồi hãyviết” Nhiều nhà văn đã có sự “lột xác”, thoát khỏi ý thức về cái tôi cá nhân

để trở về với quần chúng nhân dân, thoát khỏi thế giới của cái tôi nhỏ bé đểhướng tới cái ta chung của cộng đồng, dân tộc

Trong tình hình đó, chân dung văn học, một thể tài vốn coi trọng cátính, phong cách riêng, đã không có điều kiện phát triển So với giai đoạntrước, chân dung văn học giai đoạn này đã giảm hẳn về số lượng (theoNguyễn Quốc Luân, có khoảng 30 tác phẩm chân dung văn học, trong đóhàng chục bài chỉ có yếu tố chân dung chứ chưa hẳn là chân dung văn học).Đối tượng chân dung được mở rộng Nếu như giai đoạn trước, đối tượng dựngchân dung là những nhà văn trẻ, cùng thời với tác giả thì ở giai đoạn này, đối

tượng dựng chân dung có cả những nhà văn cổ điển thời trung đại, các nhàvăn Việt Nam hiện đại, và cả những nhà văn nước ngoài

Các chân dung văn học giai đoạn này thường dựng lên những hìnhtượng nhà văn - chiến sĩ, thậm chí tô đậm phẩm chất chính trị, con ngườichiến sĩ hơn là con người nghệ sĩ ở các nhà văn Hình tượng các nhà văn nướcngoài, nhà văn cổ điển hiện lên trước hết là ở cái tâm với tinh thần chống lạicái ác và những bất công trong cuộc sống, xã hội, sau đó mới là cái tài Nộidung trên phù hợp với quan niệm và ý thức của nhà văn trong một giai đoạn

mà tất cả vì vận mệnh của dân tộc, đất nước Chính vì vậy, các chân dung vănhọc đã tìm đến với giọng điệu trữ tình sôi nổi, hào hùng

Từ 1980 đến nay

Đây là giai đoạn mà đời sống, chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội có nhiềuthay đổi mạnh mẽ, nhất là từ sau Đại hội Đảng lần thứ 6, năm 1986 Đời sốngvăn học trở nên sôi nổi hơn do sự chuyển biến của ý thức trong giới văn học.Nghề văn, nhà văn được thực sự coi trọng, nhà văn nhập cuộc không chỉ bằnglòng nhiệt tình mà còn bằng những tư tưởng riêng, cá tính, phong cách riêng

do có sự thức tỉnh mạnh mẽ về ý thức cá nhân Đối tượng khám phá của vănhọc được mở rộng trên nhiều bình diện, chiều kích, bằng một cái nhìn đachiều, sâu sắc Con người và cuộc sống hiện lên không phải chỉ trong mốiquan hệ với dân tộc, cộng đồng mà còn trong mối quan hệ đời tư, cá nhân.Đây chính là điều kiện lý tưởng để cho thể tài chân dung văn học được pháttriển mạnh mẽ và gặt hái được nhiều thành tựu lớn

Về lực lượng sáng tác, thể tài này thu hút được sự quan tâm của nhiềucây bút, có thể là nhà văn, nhà nghiên cứu, phê bình…thuộc nhiều thế hệ khácnhau Có những tác giả đã thành danh từ các giai đoạn trước như Tô Hoài, VũBằng, Xuân Diệu, Nguyễn Đăng Mạnh,… có nhiều gương mặt trẻ như VươngTrí Nhàn, Đỗ Lai Thuý, Bùi Ngọc Tấn, Trần Đăng Khoa, Hồ Anh Thái… đãgóp phần mang lại sự phong phú, đa dạng về phong cách dựng chân dung.Ngoài ra còn phải kể đến những mục chân dung văn học thường xuyên xuất

hiện trên các báo Tạp chí văn học, Văn nghệ, An ninh thế giới đã lôi cuốn

nhiều cây bút tham gia

Đây là giai đoạn được coi là nở rộ của thể chân dung văn học với sự rađời của hàng trăm tác phẩm chân dung văn học với sự phát triển phong phú,hình thức đa dạng Đó là sự mở rộng về đối tượng phản ánh, hình thức đăngtải, phong phú về dung lượng tác phẩm, đa dạng về bút pháp dựng chân dung.

Có những chân dung văn học ngắn gọn đăng trên báo chí, có chân dung vănhọc lại khá hoàn chỉnh, có chân dung chỉ dựng lại một chặng đường của đốitượng Chân dung văn học của giai đoạn này được dựng lên bằng nhiều hìnhthức thể loại Người đọc có thể bắt gặp chân dung qua những trang hồi ký, tuỳbút, chuyện kể, hoặc là những bài bình giảng, phân tích, những bài viết ghi lạicuộc phỏng vấn hoặc là các bài thơ vịnh Sự đa dạng về bút pháp này cho thấynét đặc trưng nổi bật của thể tài chân dung văn học là sự “co giãn”, pha trộngiữa nhiều thể loại khác nhau, tạo nên sức hấp dẫn, nét độc đáo cho thể tàinày Các tác phẩm chân dung văn học giai đoạn này đã có cái nhìn sâu sắc, đachiều về con người văn nghệ sĩ Mỗi chân dung văn học trong cái nhìn củacác tác giả vừa mang những phẩm chất, tài năng của người nghệ sĩ, vừa hiệnlên sống động, gần gũi trong hình ảnh của cuộc sống thường nhật

Nhìn chung qua các giai đoạn phát triển, chân dung văn học ngay từ khimới xuất hiện đã chủ yếu đi theo hai hướng: một là xuất phát từ những tácphẩm để làm hiện lên thế giới tinh thần và hình tượng con người của nhà vănđó; hai là đi từ những chi tiết lấy từ đời sống của nhà văn, người dựng chândung làm sáng tỏ thế giới tinh thần của ông ta Kiểu chân dung được dựngtheo hướng thứ nhất thường là do các nhà nghiên cứu, phê bình viết Đốitượng dựng chân dung khá rộng, có thể là các tác giả văn học cùng thời, cũng

có thể là những nhà văn cổ điển, nhà văn nước ngoài Mục đích dựng chândung chủ yếu là nhằm thoả mãn nhu cầu nghiên cứu, phê bình của người viết.Những chân dung do Hoài Thanh, Xuân Diệu, Vũ Ngọc Phan, Nguyễn ĐăngMạnh, Đỗ Lai Thuý… dựng lên là những chân dung tiêu biểu cho kiểu này.Còn kiểu chân dung được dựng theo hướng thứ hai thường do các nhà vănviết Do lấy chi tiết từ những sự kiện trong cuộc sống, những gì mà ngườidựng chân dung chứng kiến, trải qua, nên đối tượng dựng chân dung thường

là những người cùng thời, bạn bè, những đồng nghiệp thân thiết của tác giả

Và dựng chân dung ở đây trước hết là để thoả mãn nhu cầu sáng tác, nhu cầuđược viết của một nhà văn, đó cũng là dịp để các tác giả được bộc lộ tìnhcảm, thể hiện những cách nhìn nhận, quan điểm về cuộc sống và con ngườicủa mình Nếu như kiểu chân dung thứ nhất có thể xem là một dạng đặc biệtcủa phê bình văn học thì kiểu chân dung thứ hai lại có xu hướng tiểu thuyếthoá, thơ hoá chân dung văn học Điều này đã tạo ra nét hấp dẫn, lôi cuốn củanhiều tác phẩm chân dung văn học đối với bạn đọc, cũng là một nét đặc trưngriêng để cho các nhà văn thoả sức sáng tạo khi tìm đến với thể chân dung vănhọc Rất nhiều nhà văn, bằng những sáng tác chân dung văn học đã để lạinhững dấu ấn sâu đậm của mình trên tiến trình phát triển của văn học ViệtNam hiện đại Trong đó không thể không kể đến Vũ Bằng và Tô Hoài.

Tuy nhiên, sự phân loại như trên chỉ là tương đối Thực tế sáng tácchân dung văn học phong phú, đa dạng hơn rất nhiều, nhất là khi đây là mộtthể tài vừa có sự co giãn, pha trộn của các thể loại khá rõ vừa đề cái cái chủquan, cá tính sáng tạo của nhà văn

2 Vũ Bằng và Tô Hoài – hai cây bút nổi bật của thể chân dung văn học

Trong sự nghiệp sáng tác của mình, mỗi nhà văn bao giờ cũng có sựtìm tòi và khẳng định tài năng của mình ở một số thể loại nhất định Sự tìm tòi

ấy đã tạo nên sự phong phú đa dạng cho văn nghiệp, đồng thời khẳng định vịtrí của nhà văn trong nền văn học Để có được vị trí ấy, nhà văn không chỉdựa vào tài năng vốn có mà rất cần một quan niệm đúng đắn, một bản lĩnhnghề nghiệp vững vàng

2.1 Vũ Bằng với thể chân dung văn học

2.1.1 Thể chân dung văn học trong sự nghiệp sáng tác của Vũ Bằng

Vũ Bằng (1913 - 1984), tên thật là Vũ Đăng Bằng Sự nghiệp văn họccủa ông bắt đầu vào khoảng năm 1929 khi nhà văn 16 tuổi Tác phẩm đầu tay

của ông được xuất bản là tập Lọ văn Từ năm 1938 - 1944, Vũ Bằng vừa viết văn, vừa làm chủ bút toà soạn tờ Tiểu thuyết thứ bảy, thư kí toà soạn cho tờ

Trung Bắc Chủ Nhật và cộng tác với nhiều tờ báo khác Ông cho in hàng loạt

các truyện ngắn Một người bưng mặt khóc, Ơn và oán, Gặp nhau lại xa

nhau…và một số tiểu thuyết Một mình trong đêm tối, Truyện hai người…

Đầu năm 1947, ông cùng gia đình đi tản cư Mùa đông 1948, Vũ Bằng cùnggia đình về Hà Nội để tham gia tổ chức tình báo bí mật Từ năm 1948 - 1954,

Vũ Bằng cho xuất bản nhiều truyện ngắn Bữa cỗ, Giai đoạn mới, …Và tiểu thuyết Chớp bể mưa nguồn Ngoài ra còn một số tác phẩm khác thuộc thể loại

phóng sự, kí

Năm 1952, Vũ Bằng bắt đầu viết Miếng ngon Hà Nội Năm 1954, theo

sự phân công của tổ chức, Vũ Bằng rời Hà Nội vào Sài Gòn hoạt động trongmạng lưới tình báo Trong thời gian này, Vũ Bằng vẫn tiếp tục viết văn, làmbáo, làm việc tại Việt Tấn Xã và cộng tác với nhiều tờ báo Thời gian này ông

đã viết Miếng ngon Hà Nội (Bút kí, 1960), Miếng lạ miền Nam (Bút kí, 1969),

Thương nhớ mười hai (Hồi kí, 1972), Bốn mươi năm nói láo (bút kí) và xuất

bản hàng ngàn bài báo, hàng chục cuốn sách các loại…Cũng trong thời giannày, Vũ Bằng đã viết nhiều bài chân dung văn học đăng trên một tờ tạp chí ra

ở Sài Gòn Đó cũng là một cách để ông giải toả nỗi nhớ về những người đồngnghiệp, về quê hương xứ sở, về một quãng đời hoạt động sôi nổi của mình.Những sáng tác chân dung văn học của Vũ Bằng sau này được Nguyễn Ánh

Ngân sưu tầm và tập hợp trong cuốn Vũ Bằng - Mười bốn gương mặt nhà văn

đồng nghiệp, Nxb Hội Nhà văn, năm 2004

Cho dù cuộc đời có nhiều éo le, trắc trở, tác phẩm của ông bị thất lạcnhiều, song vẫn có thể khẳng định rằng Vũ Bằng là một trong những nhà văntiêu biểu của văn học Việt Nam Ngay từ những năm Ba mươi, ông là mộttrong những người có công lớn trong việc cách tân tiểu thuyết Việt Nam, hiệnđại hoá nền văn xuôi Việt Nam Nhìn trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác củaông, thể kí, trong đó có chân dung văn học, có vị trí đặc biệt quan trọng.Những tác phẩm thuộc thể kí đó đã chiếm được cảm tình của đông đảo bạnđọc, khẳng định tên tuổi của Vũ Bằng cùng dòng chảy thời gian

2.1.2 Quan niệm của Vũ Bằng về thể chân dung văn học.

Chân dung văn học là nơi mà cái chủ quan của nhà văn được bộc lộmột cách rõ rệt nhất Tuy nhiên đối với Vũ Bằng đặc trưng này lại trở thànhmột nhu cầu, một động cơ thôi thúc ông tìm đến với thể chân dung văn học.Thể tài này chủ yếu được sáng tác ở quãng thời gian mà ông đã rời Hà Nội

vào sinh sống và làm việc tại miền Nam cho đến hết cuộc đời Đây là khoảngthời gian mà theo Văn Giá “Vũ Bằng bị một nỗi khốn khổ luôn đeo bám, làmtình, làm tội ông, đó là nỗi nhớ về miền Bắc, về Hà Nội, nơi ông sinh ra vàlớn lên, nơi ông có tổ tiên, mẹ cha, vợ con, anh em, bè bạn, nơi ông đã trảiqua quá nửa đời người sống và viết…Ông đã khái quát toàn bộ trạng thái tinhthần nửa sau cuộc đời mình bằng tiêu ngữ: Thương nhớ mười hai – nhan đềcủa một cuốn hồi ký được xem là đỉnh cao trong sự nghiệp văn học của ông”[13] Khối tâm sự ấy ông đã trút vào những trang kí, vào những sáng tác chândung văn học Có lẽ đối với Vũ Bằng, đây là thể tài phù hợp nhất với nhu cầubộc lộ tinh thần chủ quan và nhu cầu tự thú của ông so với tất cả các thể loạikhác Qua việc viết về những người bạn thân thiết, người viết có dịp được nói

ra rất thật những suy nghĩ, tình cảm, cảm xúc của mình về những người mìnhquan tâm, thương nhớ, đồng thời cũng là dịp để chính con người thật củamình hiện ra một cách chân thực nhất Điều này tuy không được phát biểuthành lời nhưng đọc những sáng tác chân dung văn học của Vũ Bằng, ngườiđọc dễ dàng nhận thấy ông đã coi những sáng tác ấy là nơi bộc lộ tâm tình củamình, là nơi ông có thể phóng bút viết về những gì ông đã thực sự trải qua Trong suy nghĩ của mình, Vũ Bằng không đề cao, lý tưởng hoá bất kỳ ai,

và cũng không đề cao chính bản thân mình, bởi ông quan niệm nhà văn cũng

là con người, có đủ tính tốt lẫn thói xấu Trong bài viết về Vũ Đình Long, ôngtừng nói “Người ta có phải là thánh đâu mà hoàn toàn? Ông Vũ Đình Long,

cố nhiên cũng như anh và tôi không thể hoàn toàn được” Quan niệm và cáchnhìn nhận con người này đã chi phối cách dựng chân dung văn học của VũBằng Các nhà văn được dựng chân dung mặc dù đều là những người bạnthân thiết và đáng trân trọng đối với Vũ Bằng song không vì thế mà chândung của họ được lý tưởng hoá, mà luôn hiện lên chân thực với cả những nétcao thượng và thấp hèn, tài hoa, nghệ sĩ và tầm thường, “thiên thần và ácquỷ”

2.2 Tô Hoài với thể chân dung văn học

2.2.1 Thể chân dung văn học trong sự nghiệp sáng tác của Tô Hoài

Tô Hoài sinh ngày 10 tháng 8 năm 1920, tên thật là Nguyễn Sen, quê ở

xã Kim An, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Đông, nay thuộc thủ đô Hà Nội.Nhưng ông lại sinh ra và trưởng thành ở quê ngoại (là làng Nghĩa Đô, phủHoài Đức, thuộc tỉnh Hà Đông cũ) nay thuộc phường Nghĩa Đô, quận CầuGiấy, Hà Nội Sự gắn bó máu thịt với quê hương ấy đã thể hiện ngay ở bút danh

cùng hàng loạt tác phẩm viết về Hà Nội của Tô Hoài như: Quê người, Quê nhà,

chuyện cũ Hà Nội, Hà Nội và Hà Nội…Con đường đưa Tô Hoài đến với nghề

văn đã phải trải qua nhiều nghề vất vả, gian truân như dạy trẻ, bán hàng, kế toánhiệu buôn, thậm chí nhiều khi bị thất nghiệp Từ khi bước vào nghề khoảng năm

1940 cho đến nay, Tô Hoài đã thể hiện một sức sáng tạo dồi dào, bền bỉ, tạo nênmột sự nghiệp văn học lớn, phong phú, đa dạng về mặt thể loại, để lại nhiềuthành tựu đáng kể trong nền văn học Việt Nam hiện đại

Sáng tác đầu tiên gây được sự chú ý của đông đảo độc giả là Dế mèn

phiêu lưu ký (truyện, 1941) Đây là tác phẩm đặc sắc nhất trong các phẩm viết

về loài vật, bộc lộ khả năng quan sát tinh tế và tài miêu tả tinh vi, dí dỏm vớimột tâm hồn nhạy cảm, niềm tin vào chính nghĩa Qua đó Tô Hoài thể hiệnmột thái độ phê phán thực tại xã hội và mơ ước một cuộc sống mang tính lýtưởng, phần nào mang tính chất không tưởng.Cùng thời gian này, Tô Hoài đãsáng tác hàng loạt tác phẩm mang giá trị hiện thực về những người dân nghèo,sống phiêu bạt nơi đất khách quê người với sự mòn mỏi cả về đời sống vật

chất lẫn tinh thần như: Quê hương (1941), O chuột (1942), Giăng thề (1943),

Nhà nghèo (1944), Cỏ dại (1944 - hồi ký)

Sau cách mạng, sau hai tác phẩm viết về quê hương là Mười năm và

Hà Nội và Hà Nội, Tô Hoài chủ yếu viết về đề tài miền núi, đặc biệt là trong

kháng chiến chống Pháp Có thể nói, cái duyên của ngòi bút Tô Hoài vớimảnh đất Tây Bắc, nơi mà nhà văn đã coi như “một quê hương đề tài thứ hai”của mình, đã để lại cho thời kỳ văn học này những thành tựu đáng kể Có thể

kể đến các tác phẩm như tập truyện ngắn Xuống làng (1950), ký sự Đại đồi

Thắng Bình (1950), tập truyện Cứu đất cứu mường (1954) và đặc biệt là Truyện Tây Bắc Tập truyện này đã được giải thưởng của Hội văn nghệ Việt

Nam 1954 - 1955

Từ năm 1954 cho đến nay Tô Hoài vẫn liên tục cho ra đời hàng loạt tácphẩm ở các thể loại của văn xuôi Ở thể loại tiểu thuyết, truyện có thể kể đến

các tác phẩm Tào Lường (tập truyện, 1955), Khác trước (Tập truyện, 1957), (Mười Năm (1958), Miền Tây (1967), Quê nhà (1980), Họ Giàng ở Phìn sa (truyện, 1984), Nhớ Mai Châu (Tiểu thuyết, 1988), Kẻ cướp bến Bỏi (tiểu thuyết, 1996), Người một mình (tập truyện, 1998)…Trong những sáng tác này

Tô Hoài đã thể hiện sự phong phú, sâu sắc trong vốn sống, sự sắc sảo, năngđộng trong cách viết Có thể nói ngòi bút của Tô Hoài luôn bắt kịp với sự thayđổi của nhịp sống trong thời kỳ mới Nhà văn luôn theo đuổi không mệt mỏivới các đề tài về những miền đất vốn hết sức quen thuộc, đó là đề tài về HàNội, đề tài về miền núi

Sau sáng tác đầu tiên đầy ấn tượng với Dế mèn phiêu lưu ký, Tô Hoài

đã có đóng góp khá quan trọng với mảng đề tài viết cho thiếu nhi, một thành

công mà ít nhà văn làm được Có thể kể đến các tác phẩm như: Chim chích

lạc rừng, con mèo lười, đàn chim gáy, Kim Đồng, Đảo hoang, Chuyện ông Gióng, Chuyện nỏ thần,…Với một tâm hồn trẻ trung, cách viết dí dỏm và ý

thức giáo dục, bồi dưỡng tình cảm tâm hồn trẻ thơ, các sáng tác của Tô Hoài

đã chiếm được cảm tình, thu hút được đông đảo sự quan tâm của độc giả, đặcbiệt là các em nhỏ

Bên cạnh những thành công đó, Tô Hoài còn đóng góp cho thể loại kýcủa văn học Việt Nam nhiều những sáng tác có giá trị Từ năm 1954, trongnhững chuyến đi đến nhiều quốc gia, châu lục, Tô Hoài đã kịp ghi lại những

gì mình đã trải qua qua hàng loạt các tập bút ký sống động như: Thành phố

Lênin (1961), Tôi thăm Cămpuchia (1962), Hoa Hồng vàng song cửa (1981).

Song thành tựu đánh dấu tên tuổi của Tô Hoài trong thể ký chính là ở nhữngsáng tác hồi ký chân dung văn học Tô Hoài đã có lần từng nói: “Mỗi nhà vănbước vào nghề một cách thì mỗi nhà văn cũng có một lối đi riêng của mình”

Có thể nói, Tô Hoài đã mạnh dạn tìm cho mình một lối đi riêng ở một thể tàikhá mới mẻ trong nền văn học dân tộc Ông là một nhà văn luôn trăn trở vớinhững số phận và cuộc sống xung quanh mình Với tiểu thuyết và truyện, nỗiniềm đã được thể hiện khá sâu sắc, song dường như nhà văn có nhu cầu được

kể lại, được sống lại với những gì mình đã chứng kiến và trải qua, đặc biệt là

kể về cuộc sống, dựng lại chân dung của những đồng nghiệp, những ngườibạn thân thiết của nhà văn Điều đó chỉ có thể thực hiện được qua những tranghồi ký và chân dung văn học mà thôi Tuy nhiên, chân dung văn học đầu tiên

mà Tô Hoài tạo dựng không phải ai khác mà là chính mình Cỏ dại là tác

phẩm hồi ký đầu tiên, được Tô Hoài viết khá sớm, khi ông ở tuổi hai mươi.Đây là những ký ức sinh động về một quãng đời tuổi thơ của anh cu Bưởi lêntrọ học nhà người quen trên thành phố Gần bốn mươi năm sau, mạch hồi ký

ấy được Tô Hoài tiếp nối với Tự truyện (1978) Đây cũng là một cuốn hồi ký

về chính quãng đời tiếp sau hồi ký Cỏ dại của nhà văn Với Tự truyện, Tô

Hoài tiếp tục dựng lên chân dung của chính mình, viết về một quãng đời trẻtuổi, vất vưởng kiếm sống và tìm đường trước Cách mạng Đồng thời ở đây,nhà văn cũng đã có sự hồi tưởng về những người bạn, những đồng nghiệp củaông Điều đó có thể coi như là một sự tích luỹ và sự chuẩn bị về tư liệu chothể ký, sự thể nghiệm ban đầu của thể chân dung văn học của nhà văn

Sau Tự truyện, Tô Hoài đã thực sự thâm nhập vào vùng đất của thể

chân dung văn học vơi hàng loạt những chân dung của các nhà văn được dựng

lên và được tập hợp trong cuốn Những gương mặt (1988) Tiếp sau đó, nhà

văn lại tiếp tục cho ra mắt bạn đọc hai tác phẩm Cát bụi chân ai (1992),

Chiều chiều (1999) Hai cuốn sách tuy cách nhau bảy năm nhưng vẫn là một

sự tiếp tục và xen cài nhau với những hồi ức và kỷ niệm của nhà văn, những

kỷ niệm gắn bó với nghề nghiệp, với đồng nghiệp Đó là những sáng tác mà

Tô Hoài đã khẳng định rõ một phong cách dựng chân dung độc đáo, một vị tríkhông ai thay thế được trong đội ngũ những nhà văn viết chân dung văn họccủa văn học Việt Nam

Nhìn lại toàn bộ sự nghiệp sáng tác của Tô Hoài, có thể thấy việc viếtvăn xuôi đối với nhà văn thực sự như là một “năng khiếu bẩm sinh” Và chândung văn học là một sự khai phá mới nhưng hết sức thành công của nhà vănbởi dường như đó chính là mảnh đất để ông có thể phát huy sở trường củamình Quá trình viết chân dung văn học của Tô Hoài luôn có sự phát triểnkhông ngừng, không chỉ dày thêm về số lượng mà còn ngày một hoàn thiện

hơn về chất lượng nghệ thuật Ta có thể bắt gặp lại các nhân vật ở các tácphẩm khác nhau nhưng không hề có sự trùng lặp, nhàm chán mà là sự bổ sunghoàn thiện hơn bức chân dung ấy mà thôi Tuy không phải là người đầu tiênđến với thể chân dung văn học nhưng Tô Hoài được đánh giá là một trongnhững cây bút viết chân dung thành công với nhiều tác phẩm đặc sắc.

2.2.2 Quan niệm của Tô Hoài về thể chân dung văn học

Viết chân dung văn học là một sự khai phá, tìm một hướng đi mới của

Tô Hoài Thành công của nhà văn không chỉ dựa trên năng khiếu văn học bẩmsinh mà còn xuất phát từ những sự ý thức đúng đắn về nghề nghiệp và quanniệm riêng, độc đáo về thể loại

Tất cả các tác phẩm chân dung văn học mà Tô Hoài viết hầu như là đềutrong trạng thái hồi tưởng, hoài niệm về những quãng đời mà ông cùng cácđồng nghiệp đã trải qua Đối với nhà văn, viết chân dung văn học là để giảiphóng một khối tâm sự, là để thể hiện rõ hơn một quan niệm sống, quan niệmnghệ thuật Theo Tô Hoài chân dung văn học vừa là một dạng hồi ký, vừa làmột thứ văn sáng tác Đây là thể loại mà nhà văn có thể thoải mái viết vềnhững kỷ niệm, thể hiện những cảm nhận, suy nghĩ của mình về bạn bè, nghềnghiệp, về thời cuộc Với ông dựng chân dung văn học không phải là viết vềnhững gì ghê gớm mà chỉ đơn giản là viết về những người xung quanh mình,những gì mình chứng kiến và có ấn tượng sâu sắc Nhà văn từng nói “chândung văn học là việc dựng lại những bóng dáng thần thái văn nhân, những câunói cười, bước đi dáng đứng của họ mà mình từng thấy, từng biết” Như vậy,đối với Tô Hoài, việc dựng chân dung văn học phải xuất phát từ những ấntượng có thực Có nghĩa là một chân dung văn học không chỉ giúp cho ngườiđọc hình dung rõ nét về đối tượng mà còn cung cấp cái nhìn chân thực về

“thần thái”, về thế giới tinh thần của đối tượng

Cũng giống như Vũ Bằng, Tô Hoài có một quan niệm khá sâu sắc, toàndiện về nhà văn: Họ vừa là những người mang tâm hồn nghệ sĩ, vừa là nhữngcon người thường với đủ mọi phẩm chất, nhu cầu và thói tật Nghề văn cũng

là một lao động nghệ thuật nhưng cũng là một nghề lao động kiếm sống như

bao nghề khác, nó “cũng có chợ đen và làm xiếc” (Tự truyện) Với quan niệm

ấy, việc dựng các chân dung nhà văn được soi dọi từ nhiều phía, chân dungnhà văn được hiện lên một cách chân thực và sống động với tất cả những gìvốn có trong cuộc đời.

Và khi quan niệm việc viết chân dung văn học là để giải phóng một khốitâm sự của bản thân cũng đồng thời với việc qua đó nhà văn thoải mái bộc lộmình, dựng lên chân dung của chính mình, giúp người đọc hiểu rõ hơn vềcuộc đời, văn nghiệp, cá tính của mình

Tô Hoài là nhà văn cũng luôn trăn trở về chuyện nghề, đút rút kinhnghiệm viết văn từ chính quá trình lao động nghệ thuật của mình Ý thức nghềnghiệp đó được nhà văn ghi lại trong nhiều cuốn sách nói về kinh nghiệm viếtvăn, thể hiện qua nhiều sáng tác của ông Quá trình trưởng thành của một nhàvăn luôn gắn với quá trình tích luỹ vốn sống và kinh nghiệm sáng tác để từ đólàm cho mỗi trang viết ngày càng đầy đặn thêm, sâu sắc hơn “Nghề viết lànghề phải học suốt đời”, “sẽ không thể viết được gì nếu không có một trình

độ tư tưởng và hiểu đời một cách sâu xa”, “nếu nhát sợ hoặc nhu nhược, chủquan, chỉ quanh quẩn gặm nhấm ba suy nghĩ cũ, đã sẵn trong đầu, không chịutiếp xúc và nghiên cứu đời sống, không thể thành cuộc sống, không xứng

đáng cầm bút” [30] Cũng theo quan niệm của Tô Hoài, là một dạng của thể

ký, chân dung văn học càng đòi hỏi ở nhà văn quá trình tích luỹ ấy một cáchnghiêm túc “Có người tưởng viết ngay những cái mà mình trực tiếp nhìn thấy

là viết dễ Cơ hồ ai mới cầm bút thì hãy viết ký và chỉ nên viết ký Sự ngộnhận tai hại đó là một trong những nguyên nhân khiến lâu nay ít có những bài

ký hay” [29, 44 - 45]

Theo Tô Hoài, muốn viết tốt cần có sự quan sát, ghi chép “Quan sát để

ấn thêm trí nhớ, giúp sức cho tưởng tượng, mở rộng những điều ta biết…thấyđược tính cách riêng, móc được những ngóc ngách của sự việc, của vấn đề”[29, 140 - 141] “Ghi chép để giúp cho trí nhớ…Có những việc hôm nay talàm tưởng như không bao giờ quên nhưng ngày mai, ngày kia, công việc kháctới, việc nào cũng quan hệ, cảnh nào cũng trải hoặc biết, cũng dồn dập, gay gothì cái việc, cái người mới hôm trước tưởng chẳng bao giờ quên nay chỉ còn

lờ mờ trong ta thôi”, “việc ghi chép còn đòi hỏi quan sát và suy nghĩ sâu sắccho ra khía cạnh” [29, 142]

Về mặt ngôn ngữ, Tô Hoài đặc biệt coi trọng tiếng nói của đời sốnghàng ngày và luôn ý thức rằng “nguồn tiếng nói hàng ngày bồi đắp chongười viết văn và sách báo cũng bồi đắp ngôn ngữ cho người viết văn…Người viết văn cũng như cái cửa hàng bách hoá Càng có nhiều mặt hàngcàng hay” [29, 193 - 194) Trong quá trình sáng tác, Tô Hoài luôn chú trọngđến việc đưa hơi thở tiếng nói quần chúng vào trong tác phẩm của mình, tìmtòi, sáng tạo về mặt ngôn ngữ biểu hiện sao cho mỗi chữ phải như một hạtngọc được mài giũa trên trang bản thảo, mang lại sự thú vị và hấp dẫn chongười đọc

Những quan niệm sáng tác của Tô Hoài trên đã trở thành tư tưởng chỉđạo chi phối cách dựng chân dung văn học của ông Nhờ đó mà các sáng tácchân dung văn học của Tô Hoài đã có được một phong cách riêng, vững vàng,độc đáo, góp phần tạo nên sự đa dạng, phong phú trong phong cách dựngchân dung văn học của văn học Việt Nam hiện đại

2.3 Hai c©y bót næi bËt cña thÓ ch©n dung v¨n häc

Như vậy có thể thấy, trong sự nghiệp văn học của cả Vũ Bằng và TôHoài, thể chân dung văn học chiếm một vị trí khá quan trọng và đều để lạinhững thành tựu xuất sắc, góp phần định hình phong cách riêng của mỗi nhàvăn Nhìn lại toàn bộ quá trình hình thành và phát triển của thể chân dung củaViệt Nam từ những năm ba mươi của thế kỷ hai mươi cho đến nay, Vũ Bằng

và Tô Hoài tuy không phải là những người đầu tiên sáng tác chân dung vănhọc nhưng các tác phẩm chân dung văn học của hai nhà văn đã có một chỗđứng riêng, nổi bật và không ai thay thế được

Vũ Bằng và Tô Hoài đều thuộc lớp nhà văn tiền chiến, đều có nhữngthành tựu văn học đặc sắc trong thời kỳ văn học trước năm 1945 ở các thể loạinhư tiểu thuyết, truyện ngắn, bút ký… Riêng thể chân dung văn học thì mãiđến giai đoạn văn học từ 1945 đến 1980 các sáng tác chân dung văn học của

Vũ Bằng mới thực sự xuất hiện Trong giai đoạn này, thể chân dung văn học

có sự chững lại do hoàn cảnh lịch sử và nhiệm vụ cách mạng của nền văn học

Các sáng tác chân dung văn học thời kỳ này như đã trình bày ở trên thườngdựng lên những hình tượng nhà văn - chiến sĩ, thậm chí tô đậm phẩm chấtchính trị, con người chiến sĩ hơn là con người nghệ sĩ ở các nhà văn Tuy vậy,các chân dung văn học của Vũ Bằng lại không đi theo xu hướng chung đó.Với nỗi nhớ da diết về quê hương, bè bạn, đồng nghiệp, ở phương trời Nam,

Vũ Bằng vẫn viết về những đồng nghiệp của mình với những gì chân thànhnhất, chân thực nhất Chân dung của Tản Đà, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn VănVĩnh, Ngô Tất Tố, Nguyễn Tuân, Nam Cao, Thạch Lam… đều hiện lên trong

cái nhìn đa chiều, toàn diện, vừa là văn nhân, vừa là thường nhân Hai mặt đó

như hoà vào nhau làm thành những chân dung vừa độc đáo, vừa gần gũi.Đằng sau nhưng chân dung đầy ấn tượng về bạn bè một thời ấy là cả khôngkhí văn chương của cả một thời đại Đó là lối đi riêng đầy bản lĩnh của ngòibút Vũ Bằng Và có lẽ đó chính là điều làm nên sức sống lâu bền cho các sángtác chân dung văn học của ông trong văn học Việt Nam hiện đại

Với Tô Hoài, với hồi ký Cỏ dại, dường như ý định dựng chân dung văn

học của ông đã có từ thời kỳ 1930 - 1945, song phải đến thời kỳ sau đó, đặcbiệt là những năm sau đổi mới (1986) thì ngòi bút này mới trổ hết tài năngtrong nghệ thuật dựng chân dung văn học Hàng loạt tác phẩm chân dung vănhọc ở dạng hồi ký của Tô Hoài được ra đời, tuy cách xa nhau về thời giannhưng lại là sự nối tiếp nhau trong hồi tưởng, hoài niệm về đồng nghiệp, vềnhững quãng đời đã qua Tô Hoài là một cây bút dám nói thẳng, nói thậtnhững điều mình biết, những điều trong ấn tượng của mình Với một cảmquan hiện thực sắc sảo, một vốn sống phong phú và một sức viết dồi dào TôHoài đã đem đến cho các tác phẩm hồi ký chân dung văn học một sức hấp dẫnđặc biệt đối với độc giả Sự ra đời của các tác phẩm chân dung văn học của

Tô Hoài đã đem lại những hiểu biết chân thực, phong phú về giới văn nghệ sĩ,

về bối cảnh xã hội và đời sống văn học của một thời kỳ cũng như một cáchnhìn riêng về cuộc đời và thời cuộc của nhà văn Nhắc đến thể tài chân dungvăn học trong văn học Việt Nam hiện đại, giới phê bình không thể quênnhững sáng tác của Tô Hoài Ông đã trình làng một lối dựng chân dung vănhọc độc đáo và giàu ý nghĩa Nhiều ý kiến của giới phê bình đã khẳng định vị

trí quan trọng của ông trong thể hồi ký nói chung và trong việc dựng chân

dung văn học nói riêng Nhà nghiên cứu Trần Đình Nam trong bài Nhà văn

Tô Hoài (Tạp chí Văn học 9/1945) đã viết “Ở tuổi 72 ông hiến cho độc giả

một Cát bụi chân ai mà với nó, ông trở thành nhà văn thượng thăng trong thể

hồi ký Chưa nói đến nghệ thuật viết hồi ký, đến cái chất Tô Hoài rất đặc biệttrong cuốn sách này, riêng phần tư liệu đã là vô giá Nếu Tô Hoài sống để dạ,chết mang theo không kể lại những chuyện sau đây ra thì bạn đọc sẽ thiệt thòi

lắm…” (Dẫn theo Phong cách nghệ thuật Tô Hoài qua hồi ký Cát bụi chân ai

và Chiều chiều, Nguyễn Thúy Nga [48, 5] Vương Trí Nhàn trong lời bạt Tô

Hoài và thể hồi ký thì coi “Cát bụi chân ai là dịp ngòi bút hồi ký của Tô Hoài

tung hoành giữa những chuyện đã sống qua để rồi dựng lên ngồn ngộn mộtbức tranh hoành tráng…Cuốn sách kể lại chuyện cũ hóa ra một lời tuyên bố

về sự gia nhập của tác giả vào tương lai” [32, 928] Đặng Tiến trong bài Tổng

quan về hồi ký Tô Hoài lại khẳng định vị trí của Tô Hoài qua cuốn Chiều chiều “Chiều chiều mang lại nhiều ánh sáng mới, rọi chiếu vào một giai đoạn

dài… Ngày nay không thể viết phê bình hay lịch sử văn học mà không đọc TôHoài”

Trong xu hướng nở rộ của thể chân dung văn học trong những năm sauđổi mới, những sáng tác chân dung văn học của Vũ Bằng và Tô Hoài đã cómột vị trí xứng đáng, góp phần khẳng định sự phát triển của thể tài này trongnền văn họa Việt Nam đương đại

CHƯƠNG 2 NGHỆ THUẬT DỰNG CHÂN DUNG VĂN HỌC CỦA

VŨ BẰNG VÀ TÔ HOÀI -NHỮNG NÉT TƯƠNG ĐỒNG

1 Mối quan tâm đến các nhà văn và đời sống xã hội đương thời

1.1 Mối quan tâm đến bạn bè, đồng nghiệp cùng thời

Là một dạng của thể ký, đối tượng chủ yếu của chân dung văn họcthường là những nhà văn, nghệ sĩ, những nhà hoạt động xã hội nổi tiếng,

những con người có thật trong cuộc đời Rất nhiều nhà văn đã chọn nhữngngười lớp trước đã trở thành những nhà văn cổ điển, hoặc là những nhà vănlớn của nước ngoài để làm đối tượng dựng chân dung văn học Với những đốitượng này, muốn hiểu và dựng được thành công chân dung về họ thì mọi sựhiểu biết đều phải gián tiếp thông qua các tài liệu, các tác phẩm mà các nhàvăn đó để lại Xuân Diệu, Nguyễn Tuân, Nguyễn Đăng Mạnh… là những câybút đã rất thành công khi chọn hướng dựng chân dung văn học đó.

Với Vũ Bằng và Tô Hoài, hai cây bút đã từng thành danh từ thời kỳ vănhọc 1930 - 1945, thì những chân dung văn học mà họ dựng lên cũng đều lànhững gương mặt rất quen thuộc của văn học thời kỳ này Hàng loạt nhữngnhà văn lớn như Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Tuân, Nam Cao,Thạch Lam, Xuân Diệu, Nguyễn Bính… đều trở thành mối quan tâm đặc biệtcủa cả Vũ Bằng và Tô Hoài Cùng với các nhân vật trong các chân dung vănhọc của mình, hai nhà văn cũng chính là những người góp phần quan trọnglàm nên không khí sôi động của đời sống văn chương một thời Do vậy sự gắn

bó với các đồng nghiệp của Tô Hoài và Vũ Bằng là một lẽ tự nhiên, tất yếu

Và người đọc có thể bắt gặp trong sáng tác của họ những trang viết về cùngmột nhân vật, thậm chí chính hai nhà văn cũng đã trở thành nhân vật trong tácphẩm chân dung văn học của nhau Đây chính là điểm gặp gỡ đầu tiên giữanghệ thuật dựng chân dung của Vũ Bằng và Tô Hoài

Vũ Bằng bước vào nghề với một niềm đam mê viết mãnh liệt Tạ Ty trong cuốn Mười khuôn mặt văn nghệ xuất bản năm 1996 đã gọi Vũ Bằng là

“Người trở về từ cõi đam mê” và khẳng định: “Vũ Bằng là một hiện tượng.Trong suốt dòng sông của cuộc đời có mặt, Vũ Bằng đã đánh đổi tất cả chỉ để

xin lấy về phần mình hơi thở của nghệ thuật” (dẫn theo Cuộc sống Việt, theo

Wikipedia Org) Chính Vũ Bằng cũng từng thổ lộ: "Nếu một ngày kia, Trời

xử phiên án cuối cùng, hỏi tôi nếu trở lại làm người thì sẽ làm gì Nếu trở lại

làm người, con cứ lại xin làm báo” Có thể nói báo chí và văn chương như là

một mối duyên tiền định đối với nhà văn Cuộc đời Vũ Bằng đã từng trải quanhiều éo le, trắc trở, niềm đam mê viết ấy dường như không bao giờ vơi cạn.Những năm tháng bước vào nghề, Vũ Bằng đã hoạt động một cách sôi nổi với

tất cả nhiệt huyết và say mê đầu đời Trong thời gian này, Vũ Bằng đã giữnhiều vai trò, hoạt động ở nhiều lĩnh vực khác nhau, đặc biệt là trong lĩnh vực

báo chí và văn chương Ông bắt đầu viết văn từ 1930 trên các báo An Nam

tạp chí, Đông Tây, Trung Bắc tân văn, Công dân, Ích hữu, là thư ký tòa

soạn các báo Tiểu thuyết thứ bảy, Phổ thông bán nguyệt san, Vịt đực với

nhiều bút danh khác nhau như: Tiêu Liêu, Thiên Thư, Vạn Lý Trình, Lê Tâm,

Vũ Tường Khanh, Đồ Nam, Hoàng Thị Trâm… Thời kì vào miền Nam, sốngnơi đất khách quê người với kỉ luật thép của hoạt động tình báo thì niềm đam

mê và con người nghệ sĩ ở Vũ Bằng vẫn không hề vơi giảm Tuy không cónhững hoạt động sôi nổi như thưở ban đầu nhưng những trang viết của ôngtrở nên da diết hơn, thiết tha hơn Đây là thời gian mà Vũ Bằng cảm thấy rõhơn lúc nào hết sự gắn bó của mình với nghề viết, với những bạn bè đồngnghiệp của mình, với miền Bắc yêu thương Trong suốt thời gian này, nhà văn

đã hướng sự quan tâm của mình về quê hương, về những người vốn đã gắn bómột thời bằng những hồi ức sống động và nỗi nhớ thương vời vợi Và cùng

với những tác phẩm kí tài hoa như Miếng ngon Hà Nội, Thương nhớ mười

hai, những sáng tác chân dung văn học của Vũ Bằng cũng ra đời đã là một

minh chứng cho tấm lòng của ông với nghề nghiệp, quê hương, đất nước và

bè bạn, điều mà trong suốt một thời gian dài, người ta đã đặt câu hỏi hoàinghi

Trong nghề làm văn, làm báo của mình, Vũ Bằng đã là người có tầmảnh hưởng đến nhiều nhà văn, nhà báo đương thời Do vị trí công việc là thư

kí toà soạn báo, lại là người có uy tín trong làng văn, Vũ Bằng luôn có sự đôn

đốc, định hướng kịp thời cho nhiều cây bút Trong Bốn mươi năm nói láo ông

đã viết: “…Đối với mỗi người, tôi đều đề nghị hướng về một con đườngchuyên biệt: như với Nam Cao, tôi đề nghị chuyên viết về những người bạntrí thức nghèo, Tô Hoài về loài vật, Nguyễn Tất Thứ về các phong tục vàđồng dao miền Trung, Lý văn Sâm về những truyện đường rừng Trung Nam,Phan Du về bọn quan lại đế kinh xuống dốc và về các lề lối ăn chơi ở sôngHương, núi Ngự, Nguyễn Văn Nhàn về đời giáo học ở tỉnh nhỏ, Nguyễn DuyĐiền về đời sống của những người bệnh hoạn quanh năm, Kim Lân về các

cách ăn chơi lọc lõi của các vị con quan thất thế như đá gà, chọi trâu, chơichó, chơi cây, đấu kiệu…” [2, 161-162] Sự quan tâm ấy cho thấy Vũ Bằng làngười hiểu rõ khả năng, thiên hướng của từng người trong nghiệp viết Nhưnghơn thế nữa, nhà văn còn luôn quan tâm đến nhiều phương diện khác nhaucủa cuộc sống đời thường của bạn bè, đồng nghiệp với một tình cảm tự nhiên,chân thành và sâu sắc Viết về Nguyễn Văn Vĩnh, Vũ Bằng đã dựng lên toàn

bộ đời sống, hoạt động của ông từ sự nghiệp đến đời tư, từ những hoạt độngsôi động bề ngoài đến những tâm sự u uẩn bên trong, từ tài năng đến đờisống tình cảm Viết về Nguyễn Tuân, Vũ Bằng đã có cái nhìn thật sâu sắc,tinh tế về con người và thế giới tinh thần của ông… Có những nhà văn mà

Vũ Bằng đã tự nhận mình vừa là học trò, vừa là một người bạn, do vậy trongcác sáng tác chân dung văn học, tình cảm mà Vũ Bằng dành cho các nhânvật của mình vừa là sự tôn sùng, trân trọng, vừa là một thứ tình tri âm Chândung của Tản Đà, Nguyễn Văn Vĩnh, Ngô Tất Tố, Thạch Lam… là nhữngtrang viết như vậy

Có thể nói niềm đam mê nghệ thuật và tình cảm “hồn nhiên, chânthành, biết người biết của…”(Vương Trí Nhàn) cùng với những nỗi nhớnhung vời vợi của Vũ Bằng đã để lại một mối quan tâm sâu sắc tới bạn bè,đồng nghiệp cùng thời trong các sáng tác chân dung văn học của Vũ Bằng.Dường như ông chỉ viết về những gì mình đã trải qua, đã sống, đã chứng kiến

và thấu hiểu Và bởi viết chân dung văn học đối với Vũ Bằng để không chỉnói về đồng nghiệp mà còn là sự giải toả nỗi niềm, tâm sự của bản thân Dovậy là mỗi chân dung văn học được dựng lên đều hết sức chân thành, sâu sắc

Cũng như Vũ Bằng, Tô Hoài là người luôn trăn trở với nghề, luôn có sựthấu hiểu đối với các bạn văn cùng thời Qua nhiều trang hồi ký, Tô Hoài đãphác hoạ một cách sinh động quá trình trưởng thành, vươn lên từ cuộc sốngvất vả, cơ cực thuở thơ ấu của mình Đó cũng là thời kỳ mà người thanh niêntrưởng thành sẽ lúng túng khi xác định cho mình một hướng đi đúng Vànhững bước đi đầu tiên vào nghiệp văn cũng như sự lựa chọn đầu tiên chohướng đi của cuộc đời Tô Hoài đều có bóng dáng của những người bạn,những đồng nghiệp chân thành Vũ Ngọc Phan được Tô Hoài dựng lên như

một người thầy đã có công dìu dắt, nâng đỡ tận tình đối với văn nghiệp củaông, là người đã định hướng, tạo điều kiện cho ông bước vào nghề viết Cuộcgặp gỡ với Như Phong, Nguyên Hồng, Học Phi… đã có ảnh hưởng lớn đếnnhững lựa chọn đầu đời của Tô Hoài “Ngoảnh lại mấy năm trước, tôi phảithôi học, vào đời, bó buộc vào đời, không biết đời đưa đẩy mình đến đâu Chỉmấy năm mà lúc nào cũng cảm thấy dài thế, ngổn ngang thế, những chua chát,những mỉa mai, những chờ đợi Niềm mơ ước mờ mịt, chắp nối, lông bông vàthật không biết ước mơ gì Hôm nay cách mạng đến với tôi trên chặng đườngmới Mỗi chặng đường sâu vào cuộc đời, những ước mơ lại như những đợtsóng dồn về một hướng nước Từ đây tôi là người viết văn có lý tưởng cộngsản Trong bóng đêm ấy và trong cuộc sống của tôi lúc ấy, tôi thấm thía nhận

ra đời mình đã ràng buộc thật sự với lý tưởng ấy không phải mới bây giờ mà

từ khi hoạt động phong trào Ái hữu thợ dệt Hà Đông Ít lâu sau, Như Phongđến tìm tôi, lại hẹn tôi xuống họp ở nhà Quốc Uy” [ 32, 209]

Từ những mối quan hệ với những người bạn cùng chung lí tưởng, cùnglựa chọn một hướng đi trong thời buổi rối ren, nghĩa tình đã gắn kết họ lại vớinhau Tình cảm ấy dần trở thành mối thân tình, tri kỉ Cho nên trong hầu khắpnhững trang hồi ký và chân dung văn học của mình, Tô Hoài đã thể hiện mộtcách sâu sắc những tình cảm đối với bè bạn, đồng nghiệp của mình Đó có thể

là một tình cảm biết ơn đối với “anh Phan, chị Phan”, những người đã từngdìu dắt, định hướng cho Tô Hoài đến với nghiệp văn Đó là sự thấu hiểu giữanhững người cùng chí hướng, cùng chia sẻ những mối quan tâm đến thời cuộc

và văn chương đương thời Đó còn là sự hiểu biết, trân trọng đối với từng cátính, phong cách riêng của mỗi nhà văn

Bằng khát vọng và bầu nhiệt huyết tuổi trẻ, những con người thuộc thế

hệ Vũ Bằng, Tô Hoài đã tạo nên một không khí hoạt động sôi nổi trong đờisống văn chương đương thời, trở thành một quãng đời không thể nào quên đốivới mỗi người Giờ đây, khi đã lùi xa, cuộc sống sôi động một thời ấy vẫnhiện về rõ nét, sống động trong kí ức của Vũ Bằng và Tô Hoài với một tìnhcảm nhớ thương vời vợi, tha thiết Đối với cả hai nhà văn, tình cảm ấy khôngchỉ là sự trân trọng những tài năng và con người văn chương của bạn bè mà

còn là sự quan tâm, đồng cảm đối với những số phận cá nhân của họ Đó

không chỉ là sự nâng niu về văn mà còn là sự thấu hiểu về người.

1.2 Bối cảnh xã hội đương thời

Vũ Bằng và Tô Hoài đều sinh ra và trưởng thành trong cảnh nước mấtnhà tan những năm đầu thế kỉ XX Dù muốn hay không thì trong ý thức củamỗi người vẫn thấm thía bi kịch của thời đại, của dân tộc Hơn thế, nhữngbiến động của thời cuộc đã tác động khá sâu sắc đến cuộc đời của cả hai nhàvăn Vũ Bằng là nhà văn trực tiếp tham gia vào hoạt động tình báo từ khoảngnhững năm 1954, số phận của ông chịu sự chi phối trực tiếp của đời sốngchính trị của đất nước Tô Hoài cũng là người đã lựa chọn cho mình con

đường cách mạng khá sớm, ông đã sớm tham gia vào hội Văn hoá cứu quốc

và trở thành nhà văn của lý tưởng cộng sản Là nghệ sĩ chân chính, cả VũBằng và Tô Hoài lại càng là những người không thể sống tách khỏi thời đạimình Chính vì vậy mà trong những sáng tác của mình, Vũ Bằng và Tô Hoài

đã dựng lại bức tranh sinh động, chân thực về đời sống xã hội đương thời.Đặc biệt là trong những sáng tác chân dung văn học, một thể tài mà đối tượngphản ánh là người thật, việc thật thì bức tranh xã hội đương thời hiện lên càngchân thực hơn

Vũ Bằng nhớ về những người bạn cũng là đồng nghĩa với việc hồi tưởng

về không khí một thời mà ông cùng các đồng nghiệp của mình đã chứng kiến,

đã sống đã góp phần làm nên nó Bức tranh đời sống xã hội chủ yếu được VũBằng tái hiện qua những hoạt động sôi nổi của các nhà văn, nhà văn hoá Đó

là những hoạt động cải cách xã hội trong hội Tam điểm của Nguyễn Văn

Vĩnh, tập hợp những người làm chính trị, bao gồm cả người Pháp và ngườiViệt Thông qua việc kể về những hoạt động của Nguyễn Văn Vĩnh, Vũ Bằng

đã giúp người đọc hình dung được không khí đấu tranh cho công cuộc đổimới “Ông là người xuất xướng lên phong trào diễn thuyết, phong trào viết báoNam, báo Pháp; phong trào phổ biến chữ quốc ngữ và truyền bá văn minh ÂuTây, phong trào đem cái hay cái đẹp của văn minh, văn hoá Việt Nam diễn racho người Tây hiểu biết, phong trào mở hội giúp người thanh niên đi Tây duhọc, phong trào Phật giáo, phong trào thể thao…” [49, 53] Nhiều sự kiện lịch

sử quan trọng đã được ngòi bút Vũ Bằng điểm qua trong các bài viết về cácchân dung văn học khác Ví dụ như sự kiện Bắc Nam chia đôi trong bài viết

về Vũ Đình Long; cuộc cách mạng xã hội của nhóm Ngày nay trong bài viết

về Thạch Lam; các phong trào bài Tây, bài Tàu, bài Bombay diễn ra vàonhững năm 1924, 1925 từ Nam ra Bắc… Kể cả khi giải thích cho việc truyện

Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách được thiên hạ đổ xô tìm đọc, Vũ Bằng cũng

tìm nguyên nhân từ ý thức và đời sống xã hội đương thời “Nguyên xã hội ta

từ năm 1914 - 1015 trở về trước mới chỉ là ở trong giai đoạn đầu của chế độbảo hộ của Pháp thực dân: các cụ vẫn hăng say chống Pháp Sau đó cuộcchống Pháp tiếp tục nhưng âm ỉ, trong khi đó thì tâm hồn tình cảm của tachuyển mình: biết rằng ta không thể chống Pháp bằng vũ khí, ta chiến đầubằng văn hoá và chấp nhận nền văn minh của Âu Tây…” [49, 146]

Trong nhiều sáng tác chân dung văn học, Vũ Bằng luôn đặt các chândung vào bối cảnh xã hội đương thời Tuy không đặt ra vấn đề lí giải tình hìnhđời sống xã hội lúc đó, nhưng thông qua các chân dung nhà văn đã hé mở tìnhtrạng rối ren của đời sống chính trị của đất nước đương thời Cùng với đó là

sự rối bời trong tư tưởng của một thế hệ trí thức khi chưa tìm thấy một conđường đúng đắn để thực hiện khát vọng hoài bão Bối cảnh xã hội đó đã ảnhhưởng không nhỏ đến đời sống văn học nói chung và số phận, sự nghiệp củamỗi cá nhân nhà văn nói riêng Khi viết về Tản Đà, Vũ Bằng đã lý giải sựhình thành tư tưởng và sáng tác của nhà thơ này bằng nguyên nhân xã hội

“Trước khi nói việc đó, ta hãy nhớ lại bầu không khí xã hội lúc đó ra sao Vềphương diện chính trị, Pháp đô hộ ta, đất nước, dưới một bề thanh bình giảtạo, nuôi một mối oan hờn, chỉ rình cơ hội để phát tiết ra Phần đông các nhàtrí thức thất vọng vì phong trào Duy Tân bị đàn áp, Đông Kinh nghĩa thục bịchà đạp đành phải rút về vị trí để tranh đấu một cách tiêu cực và chờ đợi mộtcái gì ở hải ngoại về đổi lại thời cuộc, làm cho xứ sở tươi vui, hạnh phúc hơn

Thỉnh thoảng lại có một cuốn sách “yêu nước” ra đời như Tiếng quốc kêu của Đàm Xuyên Nguyễn Phan Lãng trong đó có bài Tổ mắng bất hủ; cuốn Chiêu

hồn nước của Phạm Tất Đắc đọc lên muốn khóc và một số thơ văn trào lộng

như bài Vịnh bạch thú của Khuyết danh…nhưng chẳng đi đến đâu vì thực dân

tịch thu các sách ấy liền, còn tác giả thì bị “ếm” hoặc tù đầy cho đến chết ởnhững chốn ma thiêng nước độc Một anh học trò sơ học lúc ấy cũng cảmthấy cái nhục “mất nước” và muốn làm một cái gì, nhưng bởi vì áp lực củaTây quá mạnh, lại thêm nỗi ta không có phương châm tranh đấu nên đời sốngcủa các tầng lớp nhân dân cứ mòn mỏi, què quặt mãi đi Nguyễn Khắc Hiếu,cũng như tất cả những người biết suy nghĩ lúc bấy giờ cũng cảm thấy cáibuồn se sắt làm dân một nước nô lệ cho Tây, nhưng lúc ấy ít có người dámnói hẳn lên cái buồn đó trong thơ văn bút mực, trái lại chỉ dám nói dè dặt,bóng bẩy, xa xôi để cho độc giả cảm thông thôi” [49, 24 - 25].

Sau Cách mạng tháng Tám 1945, cả nước bước vào cuộc kháng chiếntoàn dân toàn diện, chống lại thực dân Pháp xâm lược Sự kiện này đã tạo nênbước ngoặt lớn trong cuộc đời, sự nghiệp của nhiều văn nghệ sĩ Họ đã thực

sự nhập cuộc với cách mạng, kháng chiến, với cuộc sống chung của đất nước,hoà mình vào dòng thác lịch sử của thời đại Sự thay đổi này ít nhiều đượcngòi bút Vũ Bằng ghi lại trong các trang viết về Nam Cao, Thâm tâm, TôHoài, Hữu Loan…Ở đây, Vũ Bằng đã cho thấy sự thay đổi trong hướng đi,cuộc đời của mỗi văn nghệ sĩ là một điều tất yếu dưới sự tác động của thờicuộc Những người có tâm với cuộc đời, đất nước, đều đi theo kháng chiến,chấp nhận sống “những ngày gian khổ nhưng đầy ý nghĩa” Mỗi người tảnmác theo mỗi ngả đường nhưng đều là phục vụ kháng chiến, hướng về conđường cách mạng Sự thay đổi của thời cuộc làm thức tỉnh mạnh mẽ ở họ ýthức công dân và tinh thần dân tộc

Nếu như trong các sáng tác chân dung văn học của Vũ Bằng, khôngkhí, bối cảnh thời đại chỉ xuất hiện với vai trò như phông nền của các chândung, là một trong những nguyên nhân tạo nên sự thay đổi của cuộc đời, vănnghiệp của các nhà văn, thì trong sáng tác của Tô Hoài, bối cảnh thời đạiđược coi như là một trong những đối tượng phản ánh chính Đọc các tác phẩmchân dung văn học của Tô Hoài, người đọc như được tắm trong bầu khôngkhí thời đại, như được sống cùng với chính tác giả và các nhân vật của ông

Đó là một trường sống, môi trường hoạt động của chính nhà văn, là nơi ôngdần trưởng thành để cuối cùng xác định cho mình một con đường đi đúng đắn

cho cuộc đời mình Bắt đầu từ cuộc sống của những người dân nghèo vùngNghĩa Đô “loanh quanh buộc vào mấy cái khung cửi mọt”, Tô Hoài đã táihiện không khí đấu tranh sôi sục của các phong trào Ái Hữu của những ngườithợ dệt ở Vạn Phúc - Hà Đông “Đất Vạn Phúc đã từng sôi sục phong trào đưayêu sách của chủ và thợ nghề tơ tỉnh Hà Đông cho thanh tra lao động Gôđa, ởbên Pháp sang Rầm rộ nhất là cuộc đi đón Ônen, đại biểu Đảng Cộng sảnPháp Hầu như cả làng kéo đi Rồi mấy trăm thanh niên Vạn Phúc trói taymình ra thị xã chống thuế, đứng trước cửa toà xứ…” [32, 130] Trong khôngkhí tiền khởi nghĩa, các văn nghệ sĩ đã tuyên truyền, vận động và tập hợp

nhau trong hội Văn hoá cứu quốc, xác định nhiệm vụ “Cầm vũ khí đứng lên,

xông ra giết giặc như các giới cứu quốc khác của đồng bào…dần dần Văn hoácứu quốc ở Hà Nội bắt rễ sâu vào một số tiểu tư sản trí thức” [32, 254]

Hồi kí chân dung văn học của Tô Hoài có tính nối tiếp nhau về thờigian, đồng thời cũng là sự nối tiếp nhau của đời sống chính trị xã hội qua từng

thời kỳ được nhà văn ghi lại qua các trang viết Qua Cỏ dại, Tự truyện, Tô

Hoài tái hiện lại cuộc sống ngột ngạt và không khí đấu tranh căng thẳng, sôisục trong nhưng năm tiền khởi nghĩa, niềm hứng khởi của văn nghệ sĩ khi

cách mạng thành công…Đến Cát bụi chân ai, Những gương mặt, Chiều chiều

nhà văn lại ghi lại không khí đất nước những năm kháng chiến và đổi mới từkhoảng năm 1950 đến 1990 Đó là phong trào đi thực tế của các nhà văn, làdịp các văn nghệ sĩ mở lòng ra, hoà nhập với không khí chung, cuộc sốngchung của đất nước trong thời đại mới Đó còn là không khí ảm đạm củanhững năm diễn ra phong trào cải cách ruộng đất ở các vùng nông thôn “Cảnước ta bước vào trường kì kháng chiến, có nghĩa là ở đâu cũng có tổ chứccủa chính quyền, của đảng…Nhưng bây giờ đi làm cải cách về xã coi nhưkhông biết, không được phép biết, không chào không hỏi, không bắt tay -không mảy may giao thiệp với tổ chức sẵn có Đội viên tôi một mình đeo ba

lô lò mò vào xóm Cứ đoán nhà nào xơ xác nhất thì vào “bắt rễ”…Người chỉ

có miếng ruộng loại riêng ra mà chẳng có ruộng đất nhưng bị tố là có tội ácvới nông dân thì cũng bị cùm ngay, gọi là tên cường hào, các biệt Tài liệutừng chữ dạy thế, … “Nông dân là quân chủ lực”, chúng tôi bắt đầu tự gọi

chúng tôi là “quân ông Thắng” Ôi thôi, kế hoạch công tác phăm phắp từngngày, chỉ còn cách trí trá, nói dối mới sản ra các báo cáo kịp được” [28, 36].

“Về sự tích cải cách thì mấy xóm mới này không có địa chủ - cộng ruộng đất

mà tính ra không có nhà nào lên đến mức địa, mà phú cũng không có Quytheo tỷ lệ khẩu cứ bổ năm phần trăm địa cho mỗi xã mà cũng không moi được

ra đủ…Ai cũng có tìm ra thành địa, quy thành chủ, không ai nghĩ rằng ở đồngđất này người ta tự tay cày cuốc khai phá nên cái ăn…” [28, 47]

Những câu chuyên mà Tô Hoài kể lại cứ ngỡ chỉ là chuyện riêng củamỗi cá nhân nhưng thực ra nó chính là sự phản chiếu không khí chung của mỗigiai đoạn lịch sử Thậm chí, đôi khi đọc những trang viết của Tô Hoài, ngườiđọc có cảm tưởng như việc dựng bức tranh đời sống xã hội đương thời còn lấn

át cả việc dựng chân dung nhà văn Bởi đây là một trong những sở trường củangòi bút Tô Hoài Ở ông có biệt tài quan sát và một vốn hiểu biết phong phú vềđời sống Nhân vật của Tô Hoài bao giờ cũng có một diện hoạt động rộng Vàtrong cách viết của mình, nhà văn luôn để cho nhân vật tự bộc lộ mình, thể hiệnmình giữa môi trường sống, môi trường hoạt động rộng lớn ấy Điều này khiếncho các trang viết của ông trở nên đầy đặn hơn, mang hơi thở của đời sống

Mặt khác, cả Vũ Bằng và Tô Hoài khi dựng chân dung văn học đềuxuất phát từ quan niệm mỗi cá nhân không bao giờ tách khỏi hoàn cảnh sống,không bao giờ tách khỏi thời đại của mình Muốn hiểu về nhà văn, trước hếtphải hiểu thời đại của ông ta sống, bởi đó là nguyên nhân, cũng là yếu tố đểhình thành nên con người, tư tưởng, nhân cách của nhà văn

1.3 Đời sống văn học đương thời

Quan tâm đến bối cảnh thời đại, điều tất yếu là cả Vũ Bằng và Tô Hoàiđều quan tâm đến đời sống văn học, văn hoá đương thời Hơn ai hết, họ chính

là một trong những nhân vật trung tâm của đời sống ấy, chính họ đã góp mộtphần đáng kể để tạo nên không khí văn học của thời đại mình Và viết chândung văn học là một cách để các nhà văn thể hiện cách nhìn nhận, đánh giá,cắt nghĩa của bản thân về một thời kỳ văn học đã qua Chính vì vậy, trong cáctác phẩm chân dung văn học của cả Vũ Bằng và Tô Hoài đều hiện lên bứctranh về đời sống văn học đương thời một cách sinh động và sắc nét

Cũng như Vũ Bằng và Tô Hoài, các nhân vật trong chân dung văn họccủa hai nhà văn đều là những người có đóng góp quan trọng đối với đời sốngvăn học, nghệ thuật của thời đại Đó là những con người tài năng, đầy tâmhuyết, luôn có khát vọng hướng tới một nền văn học nghệ thuật tiến bộ, cóích Tuy nhiên họ là thế hệ trí thức không gặp thời, phải sống trong một bốicảnh xã hội rối ren, ngột ngạt của một đất nước nô lệ Những gì mà thời đạiđưa đến cho họ, những gì mà chính họ góp phần tạo ra đã, tạo nên một diệnmạo riêng của đời sống văn chương nghệ thuật trong các sáng tác của VũBằng và Tô Hoài.

Một trong những đặc điểm nổi bật dễ dàng nhận thấy được qua nhữngsáng tác chân dung văn học của Vũ Bằng và Tô Hoài trong bức tranh về đờisống văn học đương thời là sự gắn bó mật thiết giữa văn chương và báo chí.Các nhà văn làm việc trong các toà báo, đăng các tác phẩm của mình qua các

kì báo; Các toà báo mời các nhà văn có tên tuổi tham gia làm việc hoặc làmcộng tác để thu hút sự chú ý của các độc giả…là những chuyện hết sức bìnhthường trong các hoạt động văn hoá đương thời

Trong bài viết về Nguyễn Văn Vĩnh, Vũ Bằng đã dẫn ra khá nhiều hoạtđộng sôi nổi của con người này trong tư cách là nhà viết báo bên cạnh hoạtđộng dạy học, diễn thuyết “Nguyễn Văn Vĩnh dùng báo chí để lèo cái xe tưtưởng” Ông đã đi Pháp và “nuôi cái mộng làm báo lớn” Khi về nước ông bắt

đầu “thực thi ý định, bắt đầu bằng tờ Trung Bắc tân văn và nhà in Trung

Bắc” [49, 63] Sau đó ông tiếp tục lập ra tờ AnNam nouveau, tờ báo đầu tiên

của người Việt viết bằng tiếng Pháp để “người Pháp nói riêng và thế giới nóichung hiểu chủ trương trực trị của ông” [49, 67] Bên cạnh Nguyễn Văn Vĩnh,dưới ngòi bút của Vũ Bằng, Vũ Đình Long cũng hiện lên là một nhà làm báochuyên nghiệp “Xuất thân là một nhà báo dạy ở một trường tiểu học HàĐông, ông Vũ Đình Long bắt đầu viết báo từ lúc nước ta mới có Trung Bắc,Nam Phong, Hữu Thanh Cái văn của ta hồi đó mới phôi thai, đọc nghe lạhoắc… Cũng như Phùng Bảo Thạch, Tạ Đình Bính, Kế Thương Hoàng TíchChu… Ông Vũ Đình Long đã đem lại văn chương lúc đó như một hơi thởmới, cùng một lối diễn đạt tư tưởng mới” [49, 95] “Một phần lớn công lao

của ông đối với văn học nằm ở chỗ ông đã “tìm” ra được nhiều nhà văn nhàbáo nhà thơ sau này nổi tiếng, lưu danh trong văn học sử Việt Nam và cũngchính ông đã tạo ra những phương tiện cho các văn gia ký giả ấy trình bàyđược tài nghệ và tư tưởng bằng giấy trắng mực đen, đồng thời chế ra nhữngthứ xe chuyển di tài nghệ, tư tưởng của họ cho phổ biến trong khắp nước”

[49, 97] Phương tiện mà Vũ Bằng muốn nói đây có lẽ chính là tờ Tiểu thuyết

thứ bảy do Vũ Đình Long sáng lập ra “Báo đăng toàn tiểu thuyết, hoặc ngắn

hoặc dài, ngoài ra không có một mục đích nào khác cả Vì mới lạ, tờ Tiểu

thuyết thứ bảy được hoan nghênh liền mặc dù lúc đó những truyện ngắn

truyện dài đăng tải chưa có gì đặc biệt” [49, 102] Có thể nói một cách côngbằng là đời sống báo chí, văn chương những năm 30 của thế kỉ XX nếu thiếunhững con người tài năng và tâm huyết như Nguyễn Văn Vĩnh, Vũ ĐìnhLong thì không thể có được một không khí hoạt động sôi nổi như nó đã diễn

ra Bằng tư tưởng canh tân đổi mới và lòng quyết tâm thực hiện khát vọng củamình, những người làm báo làm văn như họ đã đem lại cho đời sống nghệthuật đương thời một luồng gió mới về tư tưởng, làm cho các sáng tác vănchương có điều kiện để phát triển và trở nên gần gũi với công chúng hơn Bêncạnh đó, nhiều nhà văn cũng tham gia hết sức tích cực trong các hoạt động

báo chí Ngô Tất Tố làm việc cho tờ Công dân, Tiểu thuyết thứ ba, Tương lai; Nguyễn Tuân cộng tác với tờ Tiểu thuyết thứ bảy; Nam Cao viết cho tờ Tiểu

thuyết thứ bảy, Truyền bá, Trung Bắc chủ nhật; Vũ Trọng Phụng là cộng tác

cho nhiều tờ báo với tư cách vừa viết văn vừa viết báo… Thông qua các hoạtđộng báo chí, đời sống văn chương trở nên sôi nổi hơn Đặc biệt qua các cuộc

bút chiến gay gắt (Ví dụ cuộc tranh luận giữa nhóm Phong hoá và nhóm

Rạng Đông trong bài viết về Thạch Lam của Vũ Bằng), các nhà văn có dịp để

đối thoại với nhau, nhận ra quan điểm, tài năng, cá tính của nhau, dù có thểchưa một lần gặp gỡ trực tiếp Cũng qua báo chí mà đời sống văn học được mởrộng và phân hoá rõ rệt hơn thành cá khuynh hướng khác nhau Điều này cũnglàm cho các nhà văn gần nhau hơn, thẳng thắn và tôn trọng cá tính sáng tạo củanhau hơn: “Lúc đó không khí văn nghệ ở nước ta sôi động lắm Thấy ai viếtmột truyện hay một bài gì hay, anh em hỏi thăm nhau, tìm gặp nhau trò chuyện