Nâng cao vai trò giáo dục truyền thống gia đình trong việc hình thành nhân cách thế hệ trẻ ở nghệ an hiện nay

Có ýnghĩa quan trọng trong hình thành nhân cách thế hệ trẻ đó là giáo dục, trong đógiáo dục truyền thống gia đình có vai trò hết sức to lớn trong việc hình thành,phát triển nhân cách con

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

A - MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Mỗi cá nhân sinh ra chỉ có thể hình thành và phát triển nhân cách trongquá trình giáo dục và tự giáo dục không ngừng Đó là quá trình con người họchỏi tiếp thu những kinh nghiệm thực tiễn, những yếu tố văn hóa- xã hội của môitrường sống, những chuẩn mực xã hội và tham gia vào đời sống xã hội Conngười chỉ có thể trở thành con người thông qua sự tương tác với những ngườikhác, quá trình xã hội hóa con người được tiến hành từng bước, trên nhiềuphương diện, trực tiếp hay gián tiếp, trong đó nhân cách con người được hoànthiện suốt cả cuộc đời, ban đầu trong môi trường vi mô là gia đình và sau đó làmôi trường vĩ mô là nhà trường và xã hội Trong quá trình giáo dục, xã hội hóa

đó, vai trò của gia đình trong việc giáo dục và hình thành nhân cách con người

từ khi còn nhỏ đến trưởng thành là rất quan trọng

Thế hệ trẻ, mà cụ thể là tầng lớp thanh, thiếu niên- lực lượng xã hội tolớn, nguồn lực quan trọng của sự phát triển xã hội, lực lượng cách mạng hùnghậu, chiếm tỷ lệ lớn trong dân cư có vị trí quan trọng trong mọi lĩnh vực của đờisống xã hội, là một trong những chủ thể xây dựng xã hội, có vai trò quan trọngthúc đẩy xã hội phát triển

Nghị quyết 04 của BCH TW Đảng khóa VII đã khẳng định: “Đất nướcbước vào thế kỷ XXI có vị trí xứng đáng trong cộng đồng thế giới hay không,Việt Nam có vững bước đi theo con đường chủ nghĩa xã hội hay không phầnlớn phụ thuộc vào lực lượng thanh thiếu niên” Vì vậy trong công cuộc đổi mớixây dựng đất nước, Đảng ta coi sự phát triển con người toàn diện đặc biệt làchăm lo giáo dục thế hệ trẻ là trọng tâm của chiến lược phát huy nhân tố conngười, giáo dục là quốc sách hàng đầu Đại hội X của Đảng đã xác định: “Xâydựng và hoàn thiện giá trị, nhân cách con người Việt Nam, bảo vệ và phát huybản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ CNH- HĐH, hội nhập kinh tế quốc tế Bồi

tưởng sống, năng lực trí tuệ, đạo đức và bản lĩnh văn hóa con người Việt Nam”[14;106]

Trong xu thế toàn cầu hóa, quốc tế hóa công tác giáo dục nói chung vàgiáo dục truyền thống gia đình nói riêng cho thế hệ trẻ cần được quan tâm đặcbiệt, vì giáo dục truyền thống gia đình đóng vai trò hết sức quan trọng, gópphần hình thành nhân cách thế hệ trẻ

Đề cập đến gia đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói:

Xã hội tốt thì gia đình càng tốt

Gia đình tốt thì xã hội mới tốt

Hạt nhân của xã hội là gia đình

Gia đình có tốt thì xã hội mới tốt, đó là chân lý không thể nào phủ nhậnđược Trong mối liên hệ giữa gia đình và xã hội thì gia đình đóng vai trò thúcđẩy xã hội phát triển Không có nhiều gia đình tốt thì làm sao có xã hội tốt?Không có sức mạnh truyền thống văn hóa của từng gia đình thì làm sao có sứcmạnh văn hóa của cả dân tộc? Gia đình là cầu nối giữa cá nhân và xã hội, có vaitrò đặc biệt quan trọng trong việc giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn nhân cách conngười từ những bước đi chập chững làm người đến khi trưởng thành, làm chocon người thực sự trở thành con người Chính vì vậy để giáo dục, hình thànhnhân cách thế hệ trẻ toàn diện, trở thành những công dân có ích cho xã hội thìtrước hết phải đặc biệt quan tâm đến việc giáo dục truyền thống gia đình

Nhưng vấn đề đặt ra là làm thế nào để nâng cao hơn nữa vai trò, chấtlượng của giáo dục truyền thống gia đình trong việc hình thành và phát triểnnhân cách thế hệ trẻ còn là nỗi trăn trở của mỗi gia đình và toàn xã hội

Nghệ An là một tỉnh nằm ở vị trí là cầu nối giữa hai miền Nam, Bắc củađất nước, từ trong gian khổ của chiến tranh đến nay Nghệ An đã vươn lên pháttriển mạnh mẽ, có những bước chuyển biến ý nghĩa chiến lược, đạt nhiều thànhtựu to lớn, là một tỉnh đầy tiềm năng, có vị thế quan trọng trong khu vực Bắc

Trung bộ và cả nước Tuy nhiên, trong quá trình xây dựng, phát triển kinh tế- xãhội xuất hiện nhiều vấn đề cần phải suy nghĩ Một trong những vấn đề đó là sựphát triển con người nói chung và sự hình thành nhân cách thế hệ trẻ nói riêngtrong nền kinh tế thị trường hiện nay Đây là vấn đề quan trọng, cần được quantâm đúng mức; bởi suy cho cùng trong sự phát triển của mỗi quốc gia, nguồnlực con người luôn đóng vai trò quyết định Thế hệ trẻ là chủ nhân tương lai củađất nước, lớp người tiên phong trong sáng tạo khoa học- kỹ thuật hiện đại phục

vụ cho sự nghiệp xây dựng đổi mới đất nước.Tuổi trẻ là giai đoạn quan trọngtrong cuộc đời mỗi con người, vì vậy cần phải quan tâm đến việc hình thànhnhân cách cho thế hệ trẻ, đảm bảo cho họ có một môi trường giáo dục hiệu quả,góp phần bồi dưỡng cho thế hệ trẻ có một nhân cách phát triển toàn diện Có ýnghĩa quan trọng trong hình thành nhân cách thế hệ trẻ đó là giáo dục, trong đógiáo dục truyền thống gia đình có vai trò hết sức to lớn trong việc hình thành,phát triển nhân cách con người ở Nghệ An nói riêng và toàn xã hội nói chung

Với nhận thức trên, được sự nhất trí của giảng viên hướng dẫn, tôi dã

mạnh dạn chọn đề tài: “Nâng cao vai trò giáo dục truyền thống gia đình trong

việc hình thành nhân cách thế hệ trẻ ở Nghệ An hiện nay” để làm đề tài khóa

luận tốt nghiệp của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Vấn đề gia đình và giáo dục truyền thống gia đình đã thu hút không ít sựquan tâm của các nhà nghiên cứu, nhiều nhà khoa học, đã có nhiều đề tài, côngtrình nghiên cứu về vấn đề này như:

- Đề tài: “ Vai trò của gia đình trong sự hình thành và phát triển nhân cáchcon người Việt Nam” (Mã số KX- 07- 09 thuộc chương trình KHCN Nhànước)

- Đề tài: “Con người Việt Nam, mục tiêu và động lực phát triển kinh tế xãhội” (Mã số KX- )07)

- Đề tài: “ Vai trò của gia đình trong sự nghiệp giáo dục đào tạo con ngườiNghệ An (Mã số KX- I- NA- 02)

- Đề tài: “Giá trị đạo đức truyền thống của gia đình và sự kế thừa của nótrong xây dựng gia đình văn hóa mới hiện nay”, Bùi Thị Duyên, LATS,Trung tâm bồi dưỡng giáo viên lý luận chính trị

- Đề tài: “Quan niệm Mác xít về bản chất con người với việc xây dựngnhân cách thanh niên Việt Nam hiện nay”, Đào Như Thiết, LATS Triếthọc , Học viện chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000…

Cùng với sự phát triển của xã hội, vấn đề giáo dục gia đình và đặc biệt làgiáo dục truyền thống gia đình đang nảy sinh hàng loạt vấn đề cần phải nghiêncứu và giải quyết để nó phát huy vai trò trong việc giáo dục hình thành nhâncách thế hệ trẻ để trở thành những công dân có ích cho xã hội

Tuy nhiên, việc nghiên cứu về nâng cao vai trò giáo dục truyền thống giađình trong việc hình thành nhân cách thế hệ trẻ ở Nghệ An hiện nay thì hầu nhưchưa có một công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ, có hệ thống

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu:

Mục đích của đề tài là thông qua những kết quả nghiên cứu sẽ góp phầnchỉ ra những tồn tại ảnh hưởng tới công tác giáo dục truyền thống gia đình trongviệc hình thành nhân cách thế hệ trẻ ở Nghệ An Trên cơ sở đó đưa ra nhữnggiải pháp cơ bản nhằm nâng cao vai trò giáo dục truyền thống gia đình trongviệc hình thành nhân cách thế hệ trẻ ở Nghệ An hiện nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để thực hiện các mục đích trên, đề tài tập trung các nhiệm vụ chủ yếusau:

- Luận giải về vai trò của giáo dục truyền thống gia đình trong việc hình thành nhân cách thế hệ trẻ ở Nghệ An hiện nay.

- Phân tích thực trạng công tác giáo dục truyền thống gia đình trong việc hình thành nhân cách thế hệ trẻ ở Nghệ An

- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao vai trò giáo dục truyền thống gia đình

trong việc hình thành nhân cách thế hệ trẻ ở Nghệ An hiện nay

4 Phạm vi nghiên cứu:

Đề tài đi sâu vào nghiên cứu lĩnh vực vai trò giáo dục truyền thống giađình trong việc hình thành nhân cách thế hệ trẻ ở Nghệ An

5 Phương pháp nghiên cứu:

Ngoài phương pháp chung dựa trên phương pháp luận của chủ nghĩaMác- Lênin, đề tài còn sử dụng các phương pháp liên ngành như:

- Phương pháp tổng hợp tài liệu

- Phương pháp phân tích so sánh

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp lôgic lịch sử…

6 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài:

Đề tài nghiên cứu thực trạng của giáo dục truyền thống gia đình ở Nghệ

An, khái quát được thành tựu, hạn chế của nó, từ đó đề ra các giải pháp để nângcao vai trò giáo dục truyền thống gia đình trong việc hình thành nhân cách thế

hệ trẻ Đề tài có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo, góp phần giúp người đọchiểu thêm về lĩnh vực giáo dục truyền thống gia đình…

7 Kết cấu của đề tài:

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, khóa luậnđược kết cấu thành 02 chương.

B - PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I TẦM QUAN TRỌNG CỦA GIÁO DỤC TRUYỀN THỐNG GIA ĐÌNH TRONG VIỆC HÌNH THÀNH NHÂN CÁCH THẾ HỆ TRẺ HIỆN NAY 1.1 Gia đình và những truyền thống tốt đẹp của gia đình

1.1.1 Khái niệm gia đình

Gia đình là tế bào của xã hội, là một bộ phận trong ba thành tố của xãhội: cá nhân- gia đình- xã hội Con người được sinh ra trong chiếc nôi của giađình rồi mới bước ra ngoài xã hội Do đó, gia đình có vị trí, vai trò hết sức quantrọng trong việc hình thành nhân cách của cá nhân Đặc biệt đối với người ÁĐông, truyền thống gia đình như một điểm tựa cho sự phát triển, hoàn thiệnnhân cách một cách bền vững Lật lại những trang sử vàng của dân tộc có thểthấy những nhân cách lớn thường trưởng thành từ những gia đình có truyềnthống giáo dục tốt Xuất phát từ tính chất phong phú của khái niệm gia đình,dưới các góc độ khác nhau, hiện nay có nhiều khái niệm về gia đình như:

Từ điển Tiếng Việt định nghĩa: “ Gia đình là đơn vị xã hội thành lập trên

cơ sở dòng máu, bắt đầu từ thời đại thị tộc mẫu hệ; trong thời đại phong kiếnthường có cha mẹ, con, cháu, có khi có cả chắt nữa; trong thời đại tư bảnthường chỉ có vợ chồng và con cái” [11;11]

Từ điển Larouse định nghĩa (Famille):

a) Cha, mẹ và con cái sống chung một mái nhà Gia đình đông người(Famille nombreuse)

b) Chỉ tất cả những người cùng dòng máu như con cái, anh chị em, cháutrai (trực hệ) [12]

Theo giáo sư Lê Thi: “ Khái niệm gia đình dùng để chỉ một nhóm xã hộihình thành trên cơ sở các quan hệ hôn nhân, các quan hệ huyết thống, nảy sinh

từ quan hệ hôn nhân đó (cha mẹ, con cái, ông bà, họ hàng nội ngoại) cùngchung sống, đồng thời có thể có một số người được gia đình nuôi dưỡng tuykhông có quan hệ máu mủ Các thành viên gia đình gắn bó với nhau về tráchnhiệm và quyền lợi Giữa họ có những ràng buộc mang tính pháp lý được Nhànước thừa nhận và bảo vệ” [4; 18]

Theo giáo trình chuẩn quốc gia, gia đình được định nghĩa như sau: “Giađình là một hình thức cộng đồng đặc biệt, được hình thành, duy trì và củng cốchủ yếu dựa trên cơ sở hôn nhân và huyết thống” [2;145]

Như vậy, từ các định nghĩa trên ta thấy rằng: Dù dưới góc độ tiếp cận nàokhi định nghĩa gia đình thì đều thống nhất: Gia đình là một đơn vị xã hội haymột nhóm xã hội hay một hình thức cộng đồng được xây dựng, tồn tại trên cơ

sở hai mối quan hệ cơ bản là “hôn nhân” và “huyết thống”

Tuy nhiên ở nước ta, trong thời kỳ quá độ lên CNXH , với nền kinh tếnhiều thành phần, trong khi đó kinh tế hộ gia đình đóng vai trò hết sức quantrọng Từ đó, xuất hiện khái niệm “hộ” và “hộ gia đình”

“Hộ” được hiểu là một nhóm người sống chung trong một mái nhà, cóquỹ thu, chi chung Tuy nhiên có trường hợp độc thân là sống một mình, cótrường hợp là hai, ba người phụ nữ hay nam giới, hay người già cùng ở một hộ.Đặc biệt ở Việt Nam thì có những hộ tập thể bao gồm một số cán bộ của cơquan, xí nghiệp, hay sinh viên, học sinh ở cùng một địa điểm nhưng không cóquỹ thu chi chung

Cuộc điều tra dân số ở nước ta năm 1989 đã đưa ra khái niệm “hộ giađình” với định nghĩa bao gồm những người có quan hệ hôn nhân hoặc huyếtthống hoặc được nuôi dưỡng, có quỹ thu chi chung

Tuy nhiên, thực tế hiện nay gia đình thường trùng với hộ gia đình trong

đa số các trường hợp

Cùng với sụ chuyển biến mạnh mẽ của đời sống kinh tế- xã hội đất nước,gia đình Việt Nam cũng có nhiều thay đổi Nhìn tổng quát thì gia đình ViệtNam hiện nay đang ở bước quá độ chuyển từ mô hình truyền thống sang môhình gia đình hiện đại Trong bước quá độ này, mặc dầu đã xuất hiện nhiềunhân tố mới, quan hệ mới trong đời sống gia đình, nhưng về cơ bản, gia đìnhViệt Nam vẫn nằm trong khung cảnh vốn có của dân tộc Gia đình Việt Namhiện nay đang tồn tại dưới hai hình thức chủ yếu đó là: gia đình hạt nhân (haithế hệ) và gia đình mở rộng (từ 3 thế hệ trở lên), “tam đại đồng đường”, “ tứ đạiđồng đường”… nhưng gia đình hạt nhân vẫn là cơ bản và phổ biến nhất.

Gia đình là hạt nhân của xã hội, là cầu nối giữa cá nhân và xã hội Giađình có chức năng chủ yếu là giáo dục toàn diện con người, đặc biệt là xâydựng và bồi dưỡng nhân cách, tâm hồn cho trẻ từ khi chúng nhận thức được cácmối quan hệ gia đình và xã hội Trong việc giáo dục nhân cách cho con em thìviệc tiếp thu và phát huy các giá trị tinh thần lâu đời của gia đình, tổ tiên, ông

bà đến cha mẹ và con cái, truyền thống gia đình là một việc làm gần như tựnhiên và những giá trị truyền thống đó ảnh hưởng, chi phối sâu sắc đến cuộc đờimỗi con người Có thể nói những gia đình có nề nếp đã góp phần quyết địnhtrong việc hình thành nhân cách cho những con người trong gia đình đó, vunđắp những giá trị truyền thống của gia đình

1.1.2 Những truyền thống tốt đẹp của gia đình

Để hiểu về truyền thống gia đình, chúng ta cần tìm hiểu khái niệm “truyền thống” Thuật ngữ “truyền thống” được sử dụng rộng rãi trong từ điểntiếng Việt

Trong từ điển tiếng Việt, truyền thống được giải thích là đức tính, tậpquán, tư tưởng, lối sống, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác[11;812]

Từ điển Bách khoa Xô Viết 1993: Truyền thống được hiểu là “những yếu

các xã hội, giai cấp và nhóm trong một quá trình lâu dài Truyền thống được thểhiện trong các chế độ xã hội, chuẩn mực hành vi, các giá trị, tư tưởng, phongtục tập quán và lối sống… truyền thống tác động không nhỏ đến mọi xã hội vàtất cả các lĩnh vực trong đời sống xã hội” [10;339]

Trong Đạo đức học quan niệm, truyền thống là những giá trị tinh thần củacon người, được hình thành trong hoạt động, quan hệ ứng xử và được lưutruyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, được mọi người nhận thức, thừa nhận, tựgiác thực hiện và tự điều chỉnh nhờ dư luận của cộng đồng xã hội

Cuốn từ điển Trung Quốc xuất bản năm 1989 định nghĩa: “ Truyền thống

là sức mạnh tập quán của xã hội, được lưu truyền từ lịch sử Nó tồn tại ở cáclĩnh vực, chế độ, tư tưởng, văn hóa, đạo đức Truyền thống có tác dụng khốngchế vô hình đến hành vi xã hội của con người Truyền thống là biểu hiện tính kếthừa của lịch sử xã hội” [12;10]

Như vậy, có rất nhiều cách hiểu khác nhau về truyền thống, tùy theo cáchtiếp cận và mục đích nghiên cứu của mình mà đưa ra sự hiểu biết nhất định vềtruyền thống

Truyền thống của bất cứ một dân tộc nào cũng đều được bắt nguồn trên

cơ sở và điều kiện kinh tế- xã hội nhất định Đó là một quá trình hình thành, tồntại và phát triển lâu dài trong cái nôi của dân tộc Việt Nam với những điều kiện

tự nhiên, kinh tế, văn hóa, xã hội nhất định và mang bản sắc riêng, đã góp phầnhình thành nên những giá trị văn hóa truyền thống đậm đà bản sắc dân tộc Việt.Nhắc đến Việt Nam là nói đến một dân tộc giàu truyền thống, đậm đà và tinhtúy, kết tinh bởi những giá trị tinh thần cao quý và lâu đời từ thế hệ này qua thế

hệ khác Truyền thống của dân tộc và gia đình đan xen, hòa lẫn vào nhau tạonên một chỉnh thể thống nhất trong thang giá trị truyền thống văn hóa lịch sửđất nước

Vì thế nói đến những giá trị truyền thống của gia đình cũng là nói đếnnhững truyền thống của cả dân tộc Việt Nam Bởi lẽ trong lịch sử dựng nước và

giữ nước của dân tộc đã có hàng vạn, hàng triệu gia đình đóng góp truyền thốngquý báu, đã góp phần tạo nên sức mạnh to lớn để không bị đồng hóa, để trườngtồn trong lịch sử Sức mạnh của dân tộc bắt nguồn từ sức mạnh của các giađình, truyền thống của dân tộc bắt nguồn từ truyền thống gia đình.

Trong quá trình lịch sử, các gia đình Việt Nam đều chịu ảnh hưởng sâusắc của đạo Phật và đạo Nho, vì vậy truyền thống của các gia đình Việt Namcũng tiếp thu những tinh hoa của đạo Phật và đạo Nho và đã “Việt hóa”, “dângian hóa” chúng, được thể hiện trên các mặt: Truyền thống đạo đức, truyềnthống tâm linh, truyền thống nhân nghĩa, truyền thống hiếu học, tôn sư trọngđạo, truyền thống thẩm mỹ…

Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, tác giả xin đề cập đến hai “nếp nhàxưa” là truyền thống đạo lý và truyền thống hiếu học của gia đình Việt Nam

1.1.2.1 Truyền thống đạo lý của gia đình

Truyền thống đạo lý của gia đình thể hiện ở tính hướng nội và hướngngoại Đó là truyền thống yêu thương lẫn nhau giữa những người trong gia đình,dòng họ và đạo lý làm người trong mối quan hệ với người khác, với xã hội

Thứ nhất, về truyền thống đạo lý yêu thương lẫn nhau giữa những người trong gia đình và dòng họ.

Tình cảm thương yêu giữa các thành viên trong gia đình- các giá trị vănhóa đạo lý đầu tiên được cảm nhận từ lúc mới sinh ra, nếu được nuôi dưỡng liêntục suốt cả cuộc đời sẽ trở thành một nhân cách quan trọng bậc nhất trong đạolàm người Đạo lý trở thành một giá trị truyền thống quý báu đầu tiên trong cácgiá trị truyền thống của gia đình, là chuẩn mực đạo đức của con người

Truyền thống đạo lý trước hết được thể hiện qua sự thương yêu củanhững con người trong gia đình với nhau, trong thái độ, hành vi ứng xử giũangười với người trong gia đình Tình yêu thương trong gia đình chính là cộinguồn của mọi tình cảm nhân ái, là động lực, là hành trang của con người trên

mỗi bước đường của cuộc đời; đó là chuẩn mực làm người mà con người hướng

đến và phấn đấu để đạt được chuẩn mực đó

Đạo lý vợ chồng được giáo dục cho thế hệ trẻ thông qua tình cảm vợchồng trong gia đình Vượt qua bao khó khăn, bão táp của cuộc đời; người con,người cháu trong gia đình vẫn không khỏi không suy ngẫm về tình cảm củanhững bậc sinh thành Điều đó được thể hiện qua những câu ca dao như:

Râu tôm nấu với ruột bầu, Chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon.

Hay:

Đã rằng là nghĩa vợ chồng, Dẫu cho nghiêng núi cạn sông chẳng rời.

Hay:

Chồng em áo rách em thương, Chồng người áo gấm xông hương mặc người.

Đạo lý trong gia đình còn được thể hiện ở tình cảm anh chị em với nhau.Tình cảm anh chị em trong gia đình được hình thành một cách tự nhiên từ thủalọt lòng của mỗi con người Việt Nam Đạo lý kính trên nhường dưới, yêuthương đùm bọc lẫn nhau của anh chị em đã ăn sâu vào tiềm thức của mỗingười Mỗi gia đình người Việt luôn thấm nhuần câu ca:

Anh em như thể chân tay, Rách lành đùm bọc giở hay đỡ đần.

Hay:

Chị ngã thì có em nâng, Hay đâu chị ngã em bưng miệng cười.

Hay:

Khôn ngoan đối đáp người ngoài,

Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau.

Đối với người trong dòng họ, gia đình người Việt giáo dục con cháurằng: “môi hở răng lạnh”, “mội giọt máu đào hơn ao nước lã”, “máu loãng cònhơn nước lã”…

Mỗi gia đình người Việt Nam đều răn dạy con cháu đạo lý làm con phảihiếu Con cái hiếu với cha mẹ vừa là trách nhiệm, vừa là tình cảm thiêng liêng

và hết sức tự nhiên của mỗi người

Từ rất lâu, trong dân gian chữ Hiếu đã được thể qua những lời hát ru từkhi con mới sinh ra, còn nằm trong nôi, thông qua đó, cha mẹ đã gửi gắm lờikhuyên bảo dạy dỗ con cái:

Công cha như núi Thái sơn, Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra,

Một lòng thờ mẹ, kính cha, Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.

Chữ Hiếu còn được để các bậc làm cha, làm mẹ khuyên răn, dạy bảo concái phải nhớ đến công cha, nghĩa mẹ sinh thành, nuôi dưỡng con cái- đó là tìnhcảm thiêng liêng, lớn lao tựa núi cao vời:

Công cha nghĩa mẹ cao vờ,i Nhọc nhằn chẳng quản suốt đời vì ta.

Nên người con phải xót xa, Đáp đền nghĩa nặng như là trời cao.

Đội ơn chin chữ cù lao, Sanh thành kể mấy non cao cho vừa.

Họ khuyên răn đạo làm con:

Mẹ già ở túp lều tranh, Sớm thăm tối viếng cho đành dạ con.

Họ nhắc nhở những người vì mải làm ăn mà trở nên thiếu quan tâm, thiếutrách nhiệm đối với cha mẹ:

Đi đâu mà bỏ mẹ già, Gối nghiêng ai sửa, chén trà ai nâng.

Đối với mỗi người dù cuộc sống có nghèo khổ túng thiếu nhưng trong họluôn đầy ắp, giàu tình thương yêu hiếu thảo, kính trọng bậc sinh thành:

Đói lòng ăn hột chà là,

Để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng.

Ngay từ khi mới cất tiếng khóc chào đời, mỗi người con chúng ta đãđược hưởng niềm yêu thương chăm sóc của cha mẹ và những người thân tronggia đình, từ những cái ẵm bồng, âu yếm nâng niu, lời ru ngọt ngào của mẹ, sựdạy bảo ân cần của cha từ những bước chập chững đầu đời đã truyền cho con trẻtất cả tình yêu thương lớn lao của gia đình Theo tháng năm trưởng thành trong

vòng tay yêu thương đó, mỗi người con đã khắc ghi trong mình sự tin yêu, quýtrọng cha mẹ và mong được đáp đền ơn sinh thành nuôi dưỡng của cha mẹ Yêuthương, kính trọng cha mẹ bậc làm con luôn giành tình cảm, sự quan tâm,phụng dưỡng cha mẹ lúc về già:

Đêm khuya trăng rụng xuống cầu, Cảm thương cha mẹ dãi dầu ruột đau.

Ai về tôi gửi buồng cau, Buồng trước kính mẹ, buồng sau kính thầy.

Ai về cho tôi gửi đôi giày, Phòng khi mưa gió để thầy mẹ đi.

Những sự quan tâm chăm sóc, phụng dưỡng đó còn xuất phát từ lòngmong mỏi cho cha mẹ được sống lâu, làm chỗ dựa tinh thần cho con cái và đểcho con cái có cơ hội được báo đáp công ơn:

Mỗi đêm thắp một đèn trời, Cầu cho cha mẹ sống đời với con.

Cũng có khi người con ngộ ra tình cảm thiêng liêng và công lao dưỡngdục mà cha mẹ giành cho mình khi họ có được hạnh phúc làm cha mẹ

Có con mới rõ sự tình, Khi xưa thầy mẹ thương mình thế na.

Chính những tình yêu thương của cha mẹ và những người thân trong giađình đối với con cái ngay từ thời trứng nước đã góp phần nuôi dưỡng, vun đắptâm hồn con trẻ, hình thành nhân cách hướng thiện đẹp đẽ trong mỗi người.Những tình cảm đó, không những không bị mai một theo thời gian mà còn đượclưu truyền từ đời này qua đời khác trong gia đình Và “hiếu” trở thành mộttruyền thống đạo lý tốt đẹp của gia đình Việt Nam, nó tồn tại vượt mọi rào cản

của thời gian, là chuẩn mực của tình cảm, nhân cách con người trong gia đình

và xã hội

Mở rộng chữ hiếu trong truyền thống gia đình, hiếu được xem là cái gốccủa mọi đạo đức, trong thang giá trị đạo đức của con người, chữ hiếu được đặtlên hàng đầu Chữ hiếu còn vươn ra khuôn khổ hiếu với cha mẹ, gia đình mình,

đó còn là hiếu nghĩa- thương yêu họ hàng, làng xóm, đồng bào Ngay từ khi cònnhỏ, chữ hiếu được truyền đạt và hấp thụ qua những tấm gương của những ngườilớn trong gia đình, dòng họ Cha mẹ chính là tấm gương phản chiếu chữ hiếu đốivới con cái Cha mẹ có hiếu đối với ông bà thì con cái noi gương những việc mà

họ làm để có hiếu với với cha mẹ như cha mẹ đã hiếu với ông bà Tục ngữ có

câu: “ Phúc đức tại mẫu” hay “Cha mẹ hiền lành để phúc cho con” nói lên việc

giáo dục bằng phương pháp nêu gương những giá trị truyền thống gia đình củacha mẹ là rất quan trọng Không thể nào nói đến chuyện dạy con chữ hiếu khichính trong gia đình mình, mình là người chưa “đứng đắn” Chữ hiếu chỉ trởthành giá trị tinh thần mạnh mẽ khi trong thâm tâm mỗi người tự thấy đó là nhucầu không thể thiếu được trong đời sống cao đẹp của con người

Quay trở lại với truyền thống đạo lý- “nếp nhà xưa” của gia đình Việt.

Ngoài những vấn đề nêu trên, truyền thống đạo lý của gia đình còn được thểhiện ở truyền thống thờ phụng ông bà, tổ tiên- những người đã khuất Đây là nétđặc sắc trong truyền thống văn hóa dân tộc Việt Nam nói chung và truyền thốngtâm linh của gia đình Việt Nam nói riêng Thờ phụng ông bà, tổ tiên là sự thể

hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” hàng ngàn năm của dân tộc ta Tục ngữ đã

Trong khía cạnh gia đình thì truyền thống tâm linh- phong tục tập thờphụng ông bà tổ tiên chính là sự kế thừa và nâng cao đạo lý chữ hiếu của conngười Hiếu không chỉ là thương yêu chăm sóc bố mẹ, ông bà lúc về già mà cònthờ phụng hương đèn khi họ đã mất Qua những nén hương thơm, mâm cơmcúng đã thể hiện sâu sắc tình cảm của con cái- những người đang sống tưởngnhớ đến những người đã khuất Truyền thống này được truyền từ đời này sangđời khác tạo nên một đặc trưng trong truyền thống đạo lý của dân tộc Việt Việcthờ cúng ông bà tổ tiên là bài học sống về chữ hiếu- đạo làm con đối với ông bàcha mẹ.

Ở một mức độ nào đó, người Việt Nam khẳng định ý nghĩa chân chínhcao cả của việc thờ phụng ông bà, cha mẹ đó là một việc làm có phúc đức nhấthơn cả việc đi chùa:

Tu đâu cho bằng tu nhà, Thờ cha, kính mẹ ấy là chân tu.

Quả đúng như vậy, cha mẹ là người sinh ra, nuôi dưỡng ta trưởng thành,khi mất đi, đạo làm con không làm tròn nghĩa vụ thờ phụng cha mẹ thì dù có đi

“chín phương trời”, “mười phương Phật” thì cũng vô ích Thông qua việc thờphụng ông bà, cha mẹ thì truyền thống của gia đình dòng họ ngày càng đượcbồi đắp thêm, lưu giữ và phát huy từ thế hệ này qua các thế hệ khác, giúp conngười tìm về với cội nguồn của mình Trong cuộc sống hiện đại, với bao vất vả,

xô bồ, được trở về trong không khí linh thiêng hoài cổ trước bàn thờ ông bà, tổtiên, những người con, cháu- thế hệ kế thừa cội nguồn tổ tông như được trở vềvới ngày xưa, nhớ đến công ơn trời biển của đấng sinh thành, tất cả bộn bề củacuộc sống qua đi, thế hệ trẻ như được lắng lòng trong phút tưởng nhớ đến cha

mẹ Đó là một việc làm có ý nghĩa sâu sắc, có tác dụng “thanh lọc” tâm hồn conngười, hướng nhân cách con người đến những điều tốt đẹp nhất

Thứ hai, về truyền thống đạo lý làm người trong mối quan hệ với người

Gia đình là chiếc nôi đầu tiên giáo dục đạo lý làm người Mỗi gia đìnhViệt Nam đều răn dạy con cái biết yêu quê hương đất nước, yêu quê cha đất tổ,

có lòng tự tôn dân tộc, thương người như thể thương thân Điều đó thể hiện ởnhững lời ru của mẹ của bà:

Anh đi anh nhớ quê nhà, Nhớ canh rau muống, nhờ cà dầm tương.

lý của gia đình với những ý nghĩa tích cực của nó là sự thể hiện nề nếp, giaphong của gia đình, là những chuẩn mực đạo đức hướng con người làm theo và

cố gắng phấn đấu để đạt được những chuẩn mực đó của đạo làm người Khổng

Tử đã nói: “Tiên học lễ, hậu học văn” chính là để giáo dục con người, nếu

muốn nên người thì trước hết là phải học lễ nghĩa, đạo lý rồi mới đến học vănchương sách vở, lễ nghĩa là đạo lý đối nhân xử thế trong cuộc sống hàng ngày,trước hết là hiếu nghĩa, lễ phép với bậc làm cha, làm mẹ trong gia đình Truyềnthống đạo lý góp phần quan trọng trong hình thành, bồi dưỡng nhân cách conngười khi còn nhỏ đến trưởng thành, thể hiện sự kế thừa và phát huy những giátrị tốt đẹp của gia đình, dân tộc đối với mỗi con người Việt Nam qua các thời kỳlịch sử khác nhau

1.1.2.2 Truyền thống hiếu học của gia đình

Bên cạnh giá trị truyền thống văn hóa gia đình cơ bản về đạo lý là tìnhyêu thương, chữ nhân, chữ hiếu, các gia đình Việt Nam chịu ảnh hưởng củaNho giáo hàng ngàn năm, nên một khía cạnh khác của truyền thống gia đìnhViệt Nam là tinh thần hiếu học

Việt Nam là đất nước ngàn năm văn hiến, các gia đình Việt Nam từ lâu

đã có truyền thống hiếu học Ở nước ta, người dân luôn khao khát sự học với ýthức học để làm người, học để thoát cảnh đói nghèo Khát vọng đó đã tạo nêntruyền thống hiếu học lâu đời của dân tộc Truyền thống hiếu học đã được từnggia đình gìn giữ và phát huy Dù giàu hay nghèo túng, từ xa xưa nhiều gia đìnhViệt Nam cũng cố gắng cho con cái học hành tử tế để mong chúng “nên người”,giúp ích cho xã hội

Biết bao “hiền tài” của dân tộc đã xuất thân từ những gia đình nông dânlao động nghèo khổ có truyền thống hiếu học, điều đó càng khẳng định ước mơ,khát khao sự học, tinh thần ham học của gia đình Việt, nghèo khổ không nhữnglàm cho con người mất ý chí phấn đấu mà còn là động lực thôi thúc từng giađình, từng con người vươn đến cái chữ, chinh phục tri thức nhân loại Càngtrong khó khăn càng khẳng định được tinh thần hiếu học, đó trở thành một

truyền thống quý báu của mỗi gia đình và cả dân tộc Những người làm cha,làm mẹ thường tâm niệm lời dạy của cổ nhân:

“Huỳnh kim mãn dinh, bất như giáo tử nhất kinh

Chí tử thiên kim, bất như giáo từ nhất nghệ

Chí lạc mạc như độc thư

Chí yếu mạc như giáo tử”.

Tạm dịch là:

“Có hòm vang đầy không bằng dạy cho con một quyển sách

Cho con ngàn đồng vàng không bằng dạy con một nghề

Cuộc đời vui nhất là được đọc sách

Việc cần nhất trong đời là giáo dục con cái”.

Đề cao sự học là cái triết lý mà nền giáo dục cổ truyền vun đắp và pháthuy Mỗi gia đình thường giáo dục con cái theo tinh thần:

“Ngọc bất trác bất thành khí

Nhân bất học, bất tri lý”.

Có nghĩa là: Ngọc không được chế tác thì không thành vật phẩm Người

mà không học thì không biết nghĩa lý ở đời

Nhà bác học Lê Quý Đôn đã tổng kết một cách ngắn gọn như sau:

“Dẫu có bạc vàng trăm vạn lạng

Chẳng bằng kinh sử một và pho”.

Trong một quốc gia ngàn năm văn hiến, cộng đồng các dân tộc Việt Nam

có rất nhiều gia đình nhờ “sôi kinh nấu sử” mà thành danh; suốt chiều dài lịch

sử xây dựng và bảo vệ đất nước, đời nào cũng có những gia đình như vậy.Truyền thống hiếu học của mỗi gia đình đã góp phần xây dựng nền văn hiến của

cả dân tộc Truyền thống đó được hình thành từ môi trường gia đình, tôn trọng

người có học, khao khát, hiểu biết lẽ phải, cách sống, lối cư xử phù hợp với mốiquan hệ cá nhân và tập thể của những người có giáo dục Trong các gia đình cótruyền thống hiếu học thường có không khí sinh hoạt, học tập, kích thích,khuyến khích, nêu gương người chăm học thành đạt, cổ vũ tinh thần cần cù,chăm chỉ, chịu khổ rèn luyện học tập mặc dù điều kiện vật chất thiếu thốn phảivừa học vừa làm… Với đạo lý nối chí lớn của cha mẹ, noi theo đức hạnh củacha mẹ, tiếp thu truyền thống hiếu học, nhiều người con đã cố gắng cần cù

“mười năm đèn sách”, gian khổ kiên trì nơi “cửa Khổng sân Trình” thi đỗ cửnhân hay tiến sỹ làm vẻ vang cho cha mẹ, gia đình, dòng họ, nối tiếp nhau viếtlên truyền thống tốt đẹp của gia đình Tục ngữ có câu: “Con nhà tông khônggiống lông cũng giống cánh” chính là để nói về truyền thống học tập trong giađình như là yếu tố di truyền, đã ảnh hưởng lớn đến các thế hệ trong học tập đểvươn lên trở thành những tài năng có ích cho đất nước

Trong lịch sử phát triển của giáo dục nước nhà, ta thấy xuất hiện nhiềugia đình khoa bảng, có con cái thành đạt, nhiều gia đình nổi tiếng về lòng hiếuhọc Tới địa phương nào nghiên cứu về sự học của làng xã, tìm hiểu gia phả củacác họ tộc, chúng ta luôn bắt gặp những gia đình làm rạng rỡ cho xóm làng, chocộng đồng dân cư, cho dòng họ của mình bởi sự thành đạt nhờ biết vun đắptruyền thống hiếu học

Truyền thống hiếu học của gia đình thực sự là nơi cất cánh của bao “hiềntài” góp phần làm hưng thịnh đất nước, là “nguyên khí” của quốc gia Lịch sử

vẻ vang của các gia đình về truyền thống hiếu học có thể điểm qua một số giađình tiêu biểu như: gia đình dòng họ Nguyễn ở xã Kim Châm (Bắc Ninh ngàynay) có năm anh em đỗ tiến sỹ trong bốn khoa thi liền từ năm 1466, sáu ngườicon của năm anh em này chăm chỉ học hành cũng thi đỗ tiến sỹ trong nhữngnăm sau; như vậy trong hai thế hệ, gia đình này đã có 11 người đỗ tiến sỹ trongvòng 30 năm Gia đình nổi tiếng có truyền thống học hành như gia đình NgôThì (Thế kỷ XVIII ) đây là một gia đình “khổng lồ” của những con người nổi

danh uyên bác: Ngô Thì Ức, Ngô Thì Sỹ, đặc biệt là Ngô Thì Nhậm 1775) đời vua Lê Huyền Tông, người đương thời và các thế hệ người Việt Namsau này tôn vinh ông là một danh nhân đất Thăng Long- Bắc Hà, là nhà chínhtrị kiệt xuất, nhà quân sự lỗi lạc, nhà văn tài ba…

(1746-Từ xưa đến nay, đất nước ta luôn xuất hiện nhiều gia đình, dòng họ nổitiếng có truyền thống hiếu học, đó là những cái nôi ươm mầm và phát triển cáctài năng của đất nước Ngày nay, truyền thống hiếu học của gia đình luôn đượcphát huy có hiệu quả, tạo nên một mô hình gia đình học tập, dòng họ học tậpluôn tâm niệm lời Bác Hồ dạy:

“Học không bao giờ cùng

Học mãi để tiến bộ mãi

Càng tiến bộ, càng thấy cần phải học.”

Xây dựng gia đình hiếu học, dòng họ hiếu học để xây dựng xã hội học tập

là một việc làm độc đáo ở Việt Nam, có ý nghĩa to lớn trong việc động viên mọingười học tập, góp phần chấn hưng nền giáo dục nước nhà

Truyền thống hiếu học của gia đình có ý nghĩa rất lớn tới phát triển củađất nước Bởi con người là động lực, là nhân tố quyết định đối với mọi sự pháttriển, mà gia đình chính là nơi cất cánh cho những tài năng của đất nước Giáodục góp phần “đào tạo” cho xã hội những con người có đức có tài Trong quátrình hình thành nhân cách thế hệ trẻ, truyền thống hiếu học, khoa bảng có ýnghĩa rất quan trọng, được sinh ra trong gia đình hiếu học, ngay từ khi còn nhỏcon trẻ sẽ được học hỏi tiếp thu tinh thần hiếu học của những người thân tronggia đình, truyền thống tốt đẹp đó đã tạo điều kiện thúc đẩy trong mỗi người conlòng ham học, ý chí vươn lên để nối tiếp truyền thống gia đình, trở thành người

có ích cho xã hội Được sống và học tập trong môi trường giáo dục đậm đà tinhthần hiếu học, đây là mảnh đất màu mỡ, ươm mầm cho nhân cách, tài năng thế

hệ trẻ được vươn cao, vươn xa Truyền thống hiếu học là truyền thống có sức

bồi đắp và phát huy mạnh mẽ từ thế hệ này sang thế hệ khác, điều này thể hiện

ở chỗ ngày càng có nhiều hiền tài giúp nước giúp đời

Như vậy, truyền thống tốt đẹp của gia đình, cụ thể là truyền thống đạo lý

và truyền thống hiếu học là nơi cất cánh của những tài năng Xét về phươngdiện khoa học thì truyền thống gia đình là môi trường, điều kiện, phương tiện,không khí sinh hoạt, việc rèn luyện thường xuyên, sự kích thích nêu gương tốtgiúp cho các thành viên từ thủa ấu thơ đến khi trưởng thành tiếp thu thuận lợicác kiến thức giáo dục

Truyền thống gia đình có tính chất quyết định trong giáo dục nhân cáchcho thế hệ trẻ Những giá trị truyền thống đạo lý và hiếu học là rất phổ biến, đãgóp phần tạo nên truyền thống văn hóa dân tộc Những giá trị truyền thống nêutrên của gia đình là bất biến Trong hoàn cảnh hiện nay, khi đất nước hội nhậpvới thế giới, giao lưu với nhiều nền văn hóa, môi trường xã hội có nhiều thayđổi, những giá trị truyền thống đó của gia đình một mặt phải được kế thừa, mặtkhác phải được bổ sung những điểm tiến bộ, phù hợp để phát huy sức mạnhnhằm giáo dục, bồi dưỡng , góp phần hình thành nhân cách thế hệ trẻ - nhữngchủ nhân tương lai của đất nước - nhân tố quan trọng thúc đẩy nhanh sự nghiệpCNH-HĐH, tiến tới mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng,văn minh”

1.2 Nhân cách và vai trò của giáo dục truyền thống gia đình trong việc hình thành nhân cách thế hệ trẻ

1.2.1 Nhân cách và các con đường hình thành nhân cách

1.2.1.1 Nhân cách

Nhân cách là đối tượng nghiên cứu của hệ thống các nghành khoa học vềcon người như: triết học, xã hội học, mỹ học, văn học, giáo dục học, tâm lýhọc…

Để tìm hiểu khái niệm về nhân cách, chúng ta cần phân tích một số kháiniệm gần nghĩa với nó như: “con người”, “cá nhân”, “cá tính”

Con người là thành viên của một cộng đồng, một xã hội, vừa là thực thể

sinh vật (yếu tố sinh học), vừa là một thực thể xã hội (yếu tố xã hội)

Phần thực thể sinh vật thể hiện ở chỗ con người là một tồn tại sinh vậtnhưng ở mức độ cao nhất trong bậc thang tiến hóa sinh giới Hoạt động của conngười, đứng về mặt sinh học cũng tuân theo quy luật sinh lý

Phần thực thể xã hội của con người khác xa về chất so với động vật bởi lẽcon người luôn chịu sự chi phối của các yếu tố xã hội Chẳng hạn như vỏ nãocủa con người có trung khu ngôn ngữ, điều mà động vật không thể có được.Bên cạnh đó các giác quan của con người luôn chịu sự chi phối của các yếu tố

xã hội Bản năng của con người cũng khác xa về chất so với bản năng của độngvật Các Mác đã nhận xét: cùng là cái đói, nhưng cái đói của con người đượcthỏa mãn bằng các dụng cụ như dao, nĩa… khác xa với cái đói của động vật,được thỏa mãn bằng móng vuốt, bằng sự cấu, cắn, xé Đặc điểm thể chất củacon người, đặc điểm của bộ não, hệ thần kinh và các giác quan là cơ sở vật chấtquan trọng của sự phát triển các chức năng tâm lý người Phần thực thể xã hội làsản phẩm của các mối quan hệ xã hội

Cá nhân là khái niệm để chỉ một con người cụ thể trong một cộng đồng,

một thành viên xã hội Cá nhân cũng là thực thể sinh vật, đồng thời là thực thể

xã hội, nhưng nó được xem xét một cách cụ thể với các đặc điểm riêng biệt, tồntại trong một con người cụ thể

Cá tính là khái niệm để chỉ cái đơn nhất, không lặp lại trong tâm lý (hoặc

sinh lý ) của một con người cụ thể

Nếu như khái niệm con người, cá nhân và cá tính đều đề cập đến mặt xãhội trong con người thì khái niệm nhân cách đề cập đến mặt xã hội, giá trị tinhthần của cá nhân với tư cách là thành viên của một xã hội nhất định

Như vậy, khái niệm về nhân cách có nhiều cách hiểu, cách định nghĩakhác nhau, thu hút nhiều rất nhiều sự quan tâm của các nhà khoa học, nhànghiên cứu Có thể nêu lên, một số khái niệm về nhân cách như sau:

- “Nhân cách là một cá nhân có ý thức, chiếm một vị trí nhất định”(A.G.Kovaliop)

- “Nhân cách là con người với tư cách là kẻ mang toàn bộ thuộc tính vàphẩm chất tâm lý, quy định hình thức hoạt động và hành vi có ý nghĩa xãhội” (E.V.Sorokhova)

- “Nhân cách là tổ hợp những đặc điểm, những thuộc tính tâm lý của cánhân, biểu hiện bản sắc và giá trị xã hội của con người” (Nguyễn QuangUẩn)

Như vậy, nhân cách là khái niệm chỉ bản sắc độc đáo, riêng biệt của mỗi

cá nhân, là nội dung bên trong của mỗi cá nhân Bởi vậy nếu cá nhân là kháiniệm chỉ sự khác biệt giữa cá thể với giống loài, thì nhân cách là khái niệm chỉ

sự khác biệt giữa các cá nhân Chính vì tầm quan trọng của nhân cách trên cảmặt lý và thực tiễn chúng ta phải hiểu đúng khái niệm nhân cách, trong đó cókhái niệm nhân cách thế hệ trẻ Nắm vững được quy luật phát triển của nhâncủa nhân cách thì mới giáo dục được thế hệ trẻ đạt hiệu quả tốt

Có thể nói nhân cách là tổ hợp thái độ, thuộc tính riêng trong quan hệ hànhđộng của từng người với tự nhiên, với xã hội và bản thân [1;81] Theo khái niệmnày, nhân cách của con người chỉ bộc lộ trong hành động thông qua các mối quan

hệ ứng xử của anh ta với tự nhiên, với xã hội, với bản thân Vì lẽ đó, Platôn có lýkhi ông nói: “Người đang ngủ thì kẻ cướp cũng như thiên thần.”

Theo các nhà nghiên cứu, cấu trúc nhân cách được phân theo những kiểusau:

- Kiểu 1: Cấu trúc của nhân cách bao gồm hai mặt thống nhất với nhau là:Đức- Tài (phẩm chất- năng lực) Đức và tài quyện với nhau thành một

nhân hoàn chỉnh, phát triển hài hòa Trong đó, đức là gốc, là cốt lõi, tài làphương tiện biểu hiện.

- Kiểu 2: Cấu trúc của nhân cách bao gồm ba mặt: Nhận thức- Tình Hành động ý chí

cảm Kiểu 3: Cấu trúc của nhân cách bao gồm năm mặt: Đạo đứccảm trí tuệcảm khẳnăng lao động- thể lực- khẳ năng thẩm mỹ

- Kiểu 4: Cấu trúc của nhân cách bao gồm bốn nhóm: Xu hướng, tính cách,năng lực, khí chất [12;6]

Các sách giáo khoa tâm lý học Liên Xô và Việt Nam xác định cấu trúccủa nhân cách gồm 4 thành tố: xu hướng phát triển cá nhân, năng lực, tính cách

và tính khí cá nhân Tuy có nhiều quan điểm khác nhau, nhưng khái quát lại cóthể hiểu cấu trúc của nhân cách bao gồm:

Thứ nhất, hạt nhân của nhân cách là thế giới quan của cá nhân, là toàn bộnhững quan điểm, lý tưởng, niềm tin, định hướng giá trị chung của cá nhân Thứ hai, không gian bên trong của nhân cách là năng lực và phẩm chất xãhội của cá nhân như thể chất, năng lực trí tuệ, trình độ chuyên môn, các phẩmchất chính trị, pháp luật, đạo đức, thẩm mỹ…

Thứ ba, bộ phận sâu kín và nhạy cảm nhất của nhân cách là tâm hồn conngười, nó là tầng sâu, là “tập mờ” của nhân cách, là nơi lắng đọng và tiềm ẩncủa mỗi cá nhân Đó là thế giới nội tâm có chức năng làm tăng thêm hay giảmnhẹ, kiềm chế hay thúc đẩy hành vi của mỗi người

1.2.1.2 Con đường hình thành nhân cách

Nhân cách là một chuẩn mực giá trị đạo đức mà con người luôn hướngđến nhằm hoàn thiện bản thân mình Nó không phải là những gì có sẵn tiền định

mà phải trải qua một quá trình lâu dài thích nghi, biến đổi, chính trong môitrường tự nhiên và xã hội nhân cách con người được hình thành và phát triển.

Sự hình thành nhân cách chịu ảnh hưởng của các yếu tố như:

Thứ nhất, yếu tố bẩm sinh di truyền Đó là toàn bộ những đặc điểm sinh

lý cơ thể (đặc biệt là đặc điểm của hệ thần kinh, não bộ và các giác quan) đã cóngay từ khi lọt lòng mẹ (bẩm sinh) hoặc được truyền lại từ thế hệ trước (ditruyền)

Ảnh hưởng của bẩm sinh di truyền tới nhân cách thông qua mối quan hệ

xã hội

Thứ hai, yếu tố môi trường Có hai loại môi trường: Tự nhiên (bao gồm

những điều kiện địa lý, khí hậu đất đai… có ảnh hưởng gián tiếp đến tâm lý cánhân thông qua quan hệ xã hội và phương thức hoạt động của họ) Môi trường

xã hội (bao gồm: nền văn hóa- văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần của mộtdân tộc, một xã hội Môi trường xã hội là nội dung, là nguồn gốc của sự hìnhthành và phát triển nhân cách Nó không trực tiếp quyết định nhân cách theokiểu “gần mực thì đen, gần đèn thì rạng”, “ở bầu thì tròn, ở ống thì dài”

Ảnh hưởng của môi trường xã hội đối với nhân cách diễn ra theo hai conđường: Tự phát và tự giác Tác động tự giác của môi trường xã hội đối với sựhình thành nhân cách còn gọi là tác động giáo dục

Thứ ba, yếu tố giáo dục giáo dục là một hiện tượng xã hội, là quá trình

tác động có mục đích, có kế hoạch, ảnh hưởng tự giác chủ động đến con ngườiđưa đến sự hình thành và phát triển tâm lý, nhận thức và nhân cách Giáo dụcgiữ vai trò chủ đạo đối với sự phát triển nhân cách vì nó hướng sự phát triểnnhân cách theo một mục đích nhất định đáp ứng mục tiêu xã hội Thông quagiáo dục, dạy học mà con người tiếp thu kinh nghiệm lịch sử xã hội do thế hệ đitrước truyền thụ lại Giáo dục phát huy tối đa những mặt mạnh của bẩm sinh ditruyền hoặc có thể bù đắp những khiếm khuyết do yếu tố bẩm sinh đem lại

Giáo dục có khả năng uốn nắn những phẩm chất xấu do môi trường đem lại,hướng con người tới những điều tốt đẹp.

Thứ tư, hoạt động tích cực của cá nhân Đây là yếu tố quan trọng ảnh

hưởng đến hình thành nhân cách Hoạt động tích cực của cá nhân là sự tác động

có mục đích, có ý thức của cá nhân vào hoàn nhờ đó cải tạo hoàn cảnh và cảitạo chính bản thân Đây chính là yếu tố quan trọng bậc nhất và mang tính chấtquyết định đối với sự hình thành và phát triển nhân cách

Như vậy, muốn nhân cách phát triển hài hòa, toàn diện thì mỗi một cánhân phải tham gia vào các hoạt động xã hội Nhân cách được hình thành thôngqua hoạt động tích cực của con người trong quá trình sáng tạo xã hội Sự hìnhthành và phát triển nhân cách của con người diễn ra phụ thuộc vào các dạnghoạt động chủ đạo (trong đó bao gồm cả hoạt động giáo dục) ở từng giai đoạnnhất định của lứa tuổi

Theo GS Phạm Minh Hạc, muốn hình thành nhân cách, phải giáo dục giátrị Ông cho rằng: “Nhân cách chính là mối quan hệ- mức độ phù hợp giữa hệthống giá trị, thước đo giá trị của chủ thể với hệ thống giá trị và thước đo giá trịcủa nhóm, cộng đồng xã hội, nhân loại Mức độ và phạm vi phù hợp càng cao-nhân cách càng lớn” [7; 68]

Từ đó, khẳng định rằng sự phù hợp giữa hai hệ thống giá trị thước đo giátrị của cá nhân và xã hội nó tỷ lệ thuận với sự phát triển của nhân cách

Trong tư tưởng của Khổng Tử, ông quan niệm về giá trị làm người lànhân, lễ, nghĩa, trí, tín GS Trần Văn Giàu quan niệm có bảy giá trị đạo đứctruyền thống tạo nên bản sắc, nhân cách người Việt Nam: “Yêu nước- cần cù-anh hùng- sáng tạo-lạc quan- thương người- vì nghĩa” [9; 94] Các giá trị nàykhông phải là bẩm sinh tiền định, con người sinh ra là có sẵn mà chỉ được hìnhthành thông qua việc tham gia hoạt động xã hội của con người, trong đó có giáodục

Tuy nhiên, cần hiểu khái niệm giáo dục rộng hơn, trong việc hình thànhnhân cách nói riêng, môi trường giáo dục bao gồm: môi trường giáo dục giađình, môi trường giáo dục nhà trường và giáo dục xã hội Ba yếu tố này có quan

hệ chặt chẽ với nhau trong quá trình hình thành nhân cách con người Gia đình

là môi trường đầu tiên con người sinh ra được thụ hưởng, tiếp thu sự dạy bảocủa ông bà, cha mẹ bằng tình yêu thương chăm sóc đặc biệt Nhà trường là môitrường thứ hai con trẻ được tiếp xúc, nơi đây các em nhận được sự dạy bảo âncần, truyền thụ kiến thức của thầy giáo, cô giáo Gia đình và nhà trường là nơiươm mầm và chắp cánh ước mơ tài năng của thế hệ trẻ Và là một cá nhân trongcộng đồng con người dần dần hòa nhập vào các quan hệ, hoạt động xã hội thôngqua đó thể hiện năng lực phẩm chất của mình môi trường vĩ mô đó là xã hội.Gia đình- Nhà trường- Xã hội là một chỉnh thể quan trọng trong việc hình thànhnhân cách con người

Để làm được nhiệm vụ này, giáo dục phải định hướng các thang bậc giátrị, bao gồm về mặt đạo đức và mặt trí tuệ Chức năng của giáo dục là dẫn dắtcon người, định hướng có ý thức về các thang bậc giá trị một cách toàn diện để

từ đó con người hoàn thiện nhân cách của mình trên cả mặt đạo đức và tài năng.Mặt khác, xã hội luôn luôn trong xu hướng biến đổi, bên cạnh những mặt tíchcực: tính năng động, ham học hỏi, biết chấp nhận cạnh tranh thì còn có nhiềuvấn đề cần được chú trọng xem xét Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thịtrường thì nhiều thang bậc giá trị truyền thống bị đảo lộn: lợi ích cá nhân đượccoi trọng hơn lợi ích xã hội, lối sống hiện đại lấn át các giá trị truyền thống …

Điều đó càng khẳng định tầm quan trọng của sự kết hợp chặt chẽ giữa bamôi trường giáo dục gia đình- nhà trường- xã hội nhằm xây dựng con ngườimới hoàn thiện về nhân cách, có đủ đức và tài thích nghi với cuộc sống hiện đạinhưng không xa rời truyền thống

Giáo dục có vai trò quan trọng là hình thành con người thành một nhâncách mang tính xã hội Mỗi một con người từ khi sinh ra sẽ nhận được sự giáo

dục của gia đình- đây là bài học sẽ theo con người trong suốt cuộc đời Đếntrường thì nhận được sự giáo dục của nhà trường và bước ra xã hội sẽ nhậnđược sự giáo dục của xã hội Ba môi trường giáo dục này có quan hệ chặt chẽvới nhau, tạo nên “tam giác vàng” để hình thành nhân cách con người, là sợidây gắn kết các thang giá trị cá nhân với các giá trị thang bậc xã hội.

1.2.2 Giáo dục truyền thống gia đình và vai trò của giáo dục truyền thống gia đình trong hình thành nhân cách thế hệ trẻ.

1.2.2.1 Nội dung của giáo dục truyền thống gia đình

Gia đình là tế bào của xã hội, là sợi dây gắn kết mọi thành viên trong giađình với xã hội; đó là môi trường quan trọng để nuôi dưỡng và giáo dục về tâmhồn, nhân cách của mỗi người “Trong gia đình, cá nhân được đùm bọc về mặtmặt vật chất và giáo dục về tâm hồn; trẻ thơ có điều kiện được an toàn và khônlớn; người già có nơi nương tựa; người lao động được phục hồi sức khỏe vàthoải mái tinh thần” [10; 420]

Gia đình có nhiều chức năng như chức năng tái sản xuất ra con người,

chức năng kinh tế, chức năng tiêu dùng, chức năng thỏa mãn các nhu cầu sinh

lý của các thành viên và chức năng giáo dục Trong đó, chức năng giáo dục củagia đình là rất quan trọng và có nội dung rộng lớn Nội dung của giáo dục giađình chính là yếu tố của vấn đề văn hóa gia đình và văn hóa cộng đồng nhằmtạo lập và phát triển nhân cách con người Từ lâu giáo dục truyền thống gia đìnhthường bao gồm giáo dục về gia giáo tức là giáo dục truyền thống tốt đẹp củagia đình; giáo dục về gia lễ, tức là những nghi lễ truyền thống hay tập tục riêng

và những cung cách ăn nói ứng xử đã được người trong gia tộc quy định từtrước và các thế hệ sau phải tôn trọng; giáo dục về gia huấn để truyền dạy chocon cháu những điều hay, lẽ phải thích hợp với gia đình mình và đạo lý chungcủa xã hội; giáo dục về gia phả, để biết được công đức của tổ tiên…

Song ở một khía cạnh khác, trong việc hình thành nhân cách thế hệ trẻ thìviệc giáo dục truyền thống gia đình phải bao gồm các nội dung về truyền thống

đạo lý và truyền thống hiếu học, đây là hai truyền thống có ảnh hưởng quantrọng trong việc hình thành nhân cách con người không riêng gì thế hệ trẻ, nóhội tụ tất cả đức và tài của nhân cách con người Nội dung giáo dục truyềnthống gia đình được thể hiện qua các nội dung sau:

- Giáo dục về hành vi đạo đức: Hành vi đạo đức được hiểu là những hànhđộng đối nhân xử thế, trong nếp sống, trong suy nghĩ, trong lời ăn tiếng nói màgia đình trang bị, giáo dục cho con cái Trong các quan hệ xã hội thì tâm lý, thái

độ cư xử của con người có sự khác nhau Từ những truyền thống đạo lý tốt đẹpcủa gia đình truyền từ đời này sang đời khác, cha mẹ và những người thân tronggia đình giáo dục cho thế hệ trẻ trong việc đối nhân xử thế với các thành viêntrong gia đình bao gồm các chuẩn mực: hiếu thảo với ông bà cha mẹ; lễ phépkính trọng người lớn tuổi; thương yêu nhường nhịn, đùm bọc lẫn nhau… Đốivới người khác trong xã hội, đó là lòng nhân ái, tính khiêm tốn, chân thực…

Việc giáo dục như vậy sẽ tạo dựng trong nhân cách của thế hệ trẻ đứctính quan trọng của con người là đạo đức- nền tảng vững chắc cho mọi sựtrưởng thành của thế hệ trẻ

- Giáo dục lòng hiếu học, thái độ, kỹ năng lao động: Từ lâu sự học là niềm

mơ ước và mục tiêu vươn tới của mỗi gia đình trong bất cứ hoàn cảnh nào, học

để làm người, học để biết phải trái, học để giúp nước, giúp đời Giáo dục thế hệtrẻ tinh thần ham học hỏi, siêng năng, cần cù lao động, yêu lao động, biết sángtạo ra sản phẩm Đồng thời, giáo dục cho thế hệ trẻ biết quý trọng mọi sản phẩmlao động, biết “cần- kiệm”, chi tiêu hợp lý, phù hợp với hoàn cảnh gia đình Nộidung của giáo dục này góp phần bồi dưỡng nên tài năng trong mỗi con người,phẩm chất quan trọng để hình thành nên những nhân tài cho nước nhà

- Bên cạnh đó cần phải giáo dục cho thế hệ trẻ về thể chất và thẩm mỹ.Gia đình giáo dục về “học ăn, học nói, học gói, học mở” sao cho có văn hóa phùhợp với chuẩn mực đạo đức xã hội, giáo dục cho con cái về sự quan tâm, rèn

luyện sức khỏe thể chất, khỏe để học tập, để lao động xây dựng, bảo vệ tổquốc…

Chính việc giáo dục một cách toàn diện như vậy sẽ tạo dựng một nhâncách toàn diện ở thế hệ trẻ, bao gồm: nhân, lễ, nghĩa, trí, thể mỹ, lao động

Trong quá trình giáo dục những nội dung như vậy, các bậc làm cha, làm mẹcũng phải tuân theo những nguyên tắc nhất định, bao gồm các nguyên tắc sau:

- Phải xây dựng được không khí gia đình trên thuận, dưới hòa Chínhkhông khí gia đình có ảnh hưởng rất lớn đến việc hình thành nhân cách của cácthành viên trong gia đình Muốn xây dựng được không khí gia đình trên thuậndưới hòa, điều tiên quyết là sự gương mẫu của cha mẹ và những người lớn tuổitrong gia đình vì không thể nói đến việc dạy dỗ con cái khi chính cha mẹ lànhững người chưa nghiêm, thiếu đứng đắn; đồng thời nó còn phụ thuộc vàotruyền thống, nếp sống của gia đình Đối với việc giáo dục thế hệ trẻ thì bầukhông khí gia đình hòa thuận vừa tạo điều kiện thuận lợi, vừa giúp nâng caohiệu quả giáo dục

- Giáo dục truyền thống gia đình cần phải dựa trên sự tôn trọng lẫn nhaugiữa các thành viên trong gia đình Các bậc làm cha, làm mẹ không nên áp đặt,gượng ép con cái, không được dọa nạt, lăng nhục con cái… vì đó sẽ mang lạihiệu quả ngược lại với mong muốn, là hành động phi giáo dục Cần phải nắm bắt,hiểu đúng các cung bậc tình cảm tâm lý của trẻ để có những hướng tiếp cận giáodục đạt hiệu quả cao, làm cho trẻ học hỏi với tinh thần tự nguyện và thoải mái

- Giáo dục truyền thống gia đình cần phải có lý, có tình Tức là nghiêmkhắc đi đôi với khoan dung độ lượng Nếu như giáo dục nhà trường có lợi thếtrong giáo dục tri thức khoa học thì giáo dục gia đình có lợi thế trong trong giáodục đạo đức Mà giáo dục đạo đức lại đòi hỏi sự kết hợp giữa nghiêm khắc vàkhoan dung, độ lượng Những chuẩn mực đạo đức không thể hình thành ngaykhi thế hệ trẻ được giáo dục mà đó là cả một quá trình dài nên phải bền bỉ vànghiêm khắc, điều này phải bắt đầu trước hết từ cha mẹ; nghiêm khắc khác với

cực đoan Bên cạnh đó, lòng khoan dung của cha mẹ sẽ giúp thế hệ trẻ có niềmtin vào cuộc sống, biết sữa chữa sai lầm.

- Các bậc làm cha, làm mẹ phải có sự thống nhất cả về tư tưởng và hànhđộng trong khi giáo dục con cái, nhằm tạo ra uy quyền và hiệu quả của công tácgiáo dục truyền thống gia đình Cần tránh việc “trống đánh xuôi, kèn thổingược” trong khi giáo dục thế hệ trẻ

Giáo dục gia đình có nội dung rộng lớn, bao gồm những yếu tố của vấn

đề văn hóa gia đình và văn hóa cộng đồng Trong đó, giáo dục truyền thống giađình là một vấn đề cơ bản có ý nghĩa quyết định đến sự hình thành và phát triểnnhân cách thế hệ trẻ như: đạo đức, lối sống, hành vi ứng xử, trí thức lao động vàkhoa học, thể chất, thẩm mỹ… Cùng với giáo dục nhà trường và xã hội nhằmđào tạo ra những công dân có đức, có tài, có ước mơ, hoài bão, trung thành với

sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN

Như vậy, giáo dục là một trong những chức năng quan trọng của gia đìnhnhằm chuẩn bị cho thế hệ trẻ những hiểu biết, kỹ năng cơ bản của sự vật hiệntượng, trang bị cho thế hệ trẻ những hiểu biết, kỹ năng cơ bản của sự vật hiệntượng, trang bị cho thế hệ trẻ thế giới quan rộng lớn của thế giới hình thànhnhân cách mỗi con người Xã hội ngày càng phát triển thì không hề giảm nhẹ,

mà phải làm tăng tầm quan trọng về nội dung và vai trò của giáo dục gia đìnhnói chung và giáo dục truyền thống gia đình nói riêng trong việc hình thành vàphát triển nhân cách thế hệ trẻ

1.2.2 Vai trò của giáo dục truyền thống gia đình trong việc hình thành nhân cách thế hệ trẻ.

Nhân cách chính là sự tổng hợp những giá trị và những chuẩn mực làmngười, để hình thành nhân cách thế hệ trẻ một cách toàn diện thì phải đặt chúngtrong môi trường giáo dục nhất định Giáo dục bao gồm ba môi trường lớn làgia đình, nhà trường và xã hội Giáo dục gia đình có vai trò quan trọng trong

tiếp xúc, hơn nữa sự giáo dục của gia đình chủ yếu bằng tình cảm và thông quatình cảm, cũng như dựa vào từng đặc điểm tâm sinh lý của từng cá nhân… vìthế hiệu quả giáo dục rất cao.

Việc giáo dục truyền thống tốt đẹp của gia đình sẽ góp phần “xã hội hóa”con trẻ từ một động vật- người trở thành một con người xã hội, có khả năng hòanhập, thích ứng, sống, lao động và học tập đáp ứng yêu cầu của xã hội Từ nhậnđịnh này, chúng tôi không chỉ khẳng định vai trò của giáo dục truyền thống giađình mà còn để khẳng định “cái truyền thống” gia đình có tác động như thế nàođối với sự hình thành nhân cách của thế hệ trẻ

Truyền thống gia đình có tác động tích cực đến thế hệ trẻ, bởi truyềnthống gia đình chính là sự kết hợp của truyền thống, tinh hoa văn hóa của dântộc, được kế thừa lưu truyền qua các thế hệ Truyền thống gia đình chính lànhững chuẩn mực đạo đức mà dựa vào đó thể hệ trẻ có thể nhận thức được điềuhay, lẽ phải, từ đó tự giác điều chỉnh hành vi ứng xử của bản thân phù hợp vớiđạo đức xã hội Truyền thống gia đình có tác dụng giáo dục đào tạo nên nhữnglớp người mới phù hợp với từng giai đoạn lịch sử mới, là nơi cất cánh của baotài năng, thúc đẩy xã hội phát triển Từ văn hóa truyền thống của gia đình, thế

hệ trẻ càng trưởng thành và tiếp xúc với một nền văn hóa rộng lớn hơn, phongphú hơn từ nền tảng văn hóa xã hội thu nhỏ là văn hóa truyền thống gia đìnhthông qua các hoạt động xã hội: lao động, học tập, vui chơi, giải trí… từ đó thế

hệ trẻ chiếm lĩnh được nền văn hóa xã hội Thực tế cho thấy, những ai nhậnđược sự giáo dục từ truyền thống gia đình một cách chu đáo và toàn diện thìnhững người đó bước vào đời một cách vững vàng với nhân cách tốt đẹp, đượcmọi người đánh giá cao Ngược lại, những người không nhận được sự giáo dụctruyền thống gia đình, hành trang vào đời của họ thiếu hụt nền tảng văn hóa, giátrị truyền thống xã hội thu nhỏ- gia đình, nên trong nhận thức của họ có sự sailệch về các chuẩn mực đạo đức xã hội Chính giáo truyền thống gia đình đãgiúp thế hệ trẻ nhận thức được vị trí, trách nhiệm của đạo làm con trong gia

đình, từ đó cư xử như thế nào tròn vẹn chữ hiếu đối với ông bà, cha mẹ vànhững người thân trong gia đình Truyền thống gia đình cũng giáo dục cho concái biết được đạo làm người, trách nhiệm của công dân đối với Tổ quốc, đào tạonên những con người “hiếu, nghĩa vẹn toàn” Mặc dù quá trình xã hội hóa contrẻ không phải do một mình gia đình quyết định, nhưng nó có vai trò quan trọngtrong hình thành nhân cách mỗi một con người Đặc biệt, trong thời kỳ CNH-HĐH đất nước, bên cạnh những mặt tích cực của nó, thì còn tồn tại nhiều vấn

đề gay gắt, các xu hướng, giá trị tốt đẹp của con người có xu hướng bị giảm sút,xói mòn bởi ảnh hưởng tiêu cực của cơ chế kinh tế thị trường, thế hệ trẻ làngười bị ảnh hưởng trực tiếp nhất những tiêu cực đó Trong hoàn cảnh đó, giáđình với những truyền thống tốt đẹp của mình, có vai trò như một thiết chế đầyquyền uy, định hướng và giáo dục thế hệ trẻ, hướng họ phát triển đi đến nhữngchuẩn mực đúng đắn, tránh sự lệch lạc về hành vi ứng xử trong xã hội Truyềnthống gia đình và hiện tại là những mắt xích kết nối với nhau trong quá trìnhhình thành và phát triển nhân cách con người “Trong chủ nghĩa xã hội, vớichức năng giáo dục, gia đình thực sự góp phần lớn lao vào việc đào tạo thế hệtrẻ và xây dựng con người mới nói chung” [3; 425]

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói: Một năm khởi đầu từ mùa xuân, mộtđời người khởi đầu từ tuổi trẻ… tuổi trẻ là giai đoạn quan trọng nhất của mỗicon người Đặc điểm cơ bản của lứa tuổi này là họ đang có sự phát triển mạnh

mẽ về thể chất và tâm lý Thế hệ trẻ cũng nhận thức được rằng, mình là một cáthể độc lập và họ chủ động thiết lập cho mình các kiểu hành vi ứng xử, các mốiquan hệ, họ xây dựng cho mình một nhân cách mang tính bản thân cá nhân họ

Vì vậy, giáo dục trước hết phải là giáo dục về đạo lý, hành vi ứng xử văn hóa đểgóp phần hình thành nhân cách thế hệ trẻ Công việc đó, là trách nhiệm của giađình, nhà trường và xã hội, trong đó gia đình đóng vai trò hết sức quan trọng.Cha mẹ là người hiểu và nắm rõ tình cảm, tâm lý của con cái, từ đó uốn nắn,xây dựng và duy trì những hành vi, việc làm phù hợp, kế thừa những truyền

thống tốt đẹp của gia đình vào việc dạy dỗ con cái, khắc phục những hành vilệch chuẩn để xây dựng một nhân cách tốt đẹp ở thế hệ trẻ.

Đức và tài là hai mặt thể hiện nhân cách một con người, trong đó đạo đức

là gốc của nhân cách, trong việc giáo dục đạo đức để hình thành nhân cách thế

hệ trẻ thì giáo dục truyền thống gia đình đóng vai trò quan trọng và có nhiều lợithế Từ những hình thức giáo dục như thuyết phục, nêu gương truyền thống củagia đình sẽ phát huy tác dụng thực sự của việc giáo dục thế hệ trẻ Nhìn vàothực tế cho thấy rằng, những đứa trẻ sống trong gia đình gia giáo, cha mẹ yêuthương, tôn trọng lẫn nhau, thì con cái thường là chăm ngoan, học giỏi, hiếuthảo… bởi chính cha mẹ là “sự nêu gương sáng” cho các con về đạo lý làmngười, tấm gương của cha mẹ tạo điều kiện thuận lợi cho việc giáo dục con cáiđược dễ dàng và thu được hiệu quả cao Những đứa trẻ sống trong những giađình hay cãi vã, lục đục… thì thường những đứa trẻ đó có những hành vi tráivới đạo đức, lẽ phải… vì sống trong môi trường giáo dục như thế thì mọi sự nêugương, thuyết giáo đều không có ý nghĩa Đó cũng chính là các giá trị truyềnthống của gia đình ảnh hưởng, chi phối đến sự phát triển của con cái Để gópphần định hướng những chuẩn mực đạo đức mới trong giáo dục hình thànhnhân cách thế hệ trẻ, tác giả Nguyễn Ngọc Bích đã đưa ra quan điểm về đạo đứcmới trong cấu trúc của nhân cách, bao gồm:

- Thế giới quan, lý tưởng bao gồm quan điểm chính trị, lập trường và vai trò

xã hội của cá nhân

- Thái độ hành vi ứng xử xã hội của cá nhân (thái độ và hành vi đối vớingười khác, đối với gia đình, đối với xã hội, đoàn thể, nhân dân, Tổ quốc,thái độ đối với lao động)

- Tình cảm và ý chí [5; 233]

Những vấn đề này đều chứa đựng trong nội dung của giáo dục truyềnthống gia đình, giáo dục thông qua tình cảm và bằng tình cảm, với điểm đặc biệt

này thì giáo dục truyền thống gia đình tạo ra hiệu quả rất cao trong việc hìnhthành nhân cách thế hệ trẻ.

Cùng với mặt tích cực, truyền thống gia đình cũng có những yếu tố tiêucực, đó là những tác động xấu đến việc hình thành nhân cách thế hệ trẻ Vậy vaitrò của gia đình như thế nào đối với sự tác động tiêu cực của “cái truyền thống”gia đình tới thế hệ trẻ hôm nay? Trước hết, bản thân mỗi gia đình phải từ bỏnhững quan niệm lạc hậu, cổ hủ… có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cách nhìnnhận, suy nghĩ, hành động của thế hệ trẻ như: quan niệm dựng vợ, gả chồngphải “môn đăng hộ đối”, hay tư tưởng bảo thủ, lạc hậu, độc đoán gia trưởng…Cùng với nó, các gia đình phải biết lựa chọn những truyền thống tốt đẹp của giađình vận dụng vào dạy bảo con cái, phù hợp với mọi lứa tuổi; phối hợp vớidòng họ, các tổ chức chính trị- xã hội, nhất là nhà trường, giáo dục, rèn luyệnthế hệ trẻ, đảm bảo sự kế thừa truyền thống gia đình phù hợp với thời đại

Từ những vai trò nêu trên, có thể thâý giáo dục truyền thống gia đình trong bất cứ thời kỳ nào cũng là một yêu cầu khách quan trong quá trình hình thành nhân cách thế hệ trẻ.

Thế hệ trẻ là lực lượng xã hội to lớn, nguồn lực quan trọng của sự pháttriển xã hội, là một trong những chủ thể xây dựng đất nước, lớp người sáng tạo

ra tương lai, lực lượng có vai trò quan trọng thúc đẩy lịch sử phát triển Với sứctrẻ, bản lĩnh trí tuệ của mình, thế hệ trẻ đang ra sức cống hiến xây dựng đấtnước, chứng tỏ được vai trò, vị thế của những chủ nhân tương lai của đất nước.Trong công cuộc đổi mới, Đảng ta coi việc phát triển con người toàn diện, đặcbiệt là chăm lo, giáo dục thế hệ trẻ là trọng tâm của chiến lược phát huy nhân tốcon người

Giáo dục truyền thống gia đình là môi trường đầu tiên mà con trẻ đượctiếp xúc từ khi sinh ra đến khi trưởng thành Thông qua tình cảm và bằng tìnhcảm thiêng liêng giữa cha mẹ và con cái, giáo dục truyền thống gia đình có vai

điều nhỏ nhặt đến việc nhận thức hành vi phù hợp với chuẩn mực xã hội Cùngvới sự biến đổi của xã hội, gia đình- thiết chế xã hội thu nhỏ cũng biến đổi theo,hiện nay chúng ta ít thấy mô hình gia đình tam đại đồng đường, tứ đại đồngđường mà thay vào đó là gia đình hiện đại- gia đình hạt nhân, chỉ có cha mẹ vàcon cái; giới trẻ đang có xu hướng sống tự lập, tách ra khỏi gia đình, nhìn kháchquan đó là một việc làm tích cực, nhưng sâu xa hơn đó là sự thiếu hụt vai tròcủa giáo dục truyền thống gia đình, thiếu sự bảo ban, dạy dỗ của gia đình từ đódẫn đến những hành vi thiếu chính chắn, lệch chuẩn trái với đạo đức xã hội Sự

“hiện đại hóa” trong cuộc sống hàng ngày đã khiến không ít thế hệ trẻ xa rời,thậm chí quay lưng lại với chính truyền thống văn hóa của gia đình mình Vìvậy, bên cạnh việc giáo dục tri thức, cung cấp cho thế hệ trẻ trí tuệ để theo kịp

xu thế thời đại thì cần phải giáo dục cho họ các giá trị đạo đức, hành vi, thái độphù hợp với chuẩn mực đạo đức xã hội, cần phải tạo điều kiện cho thế hệ trẻ tìm

về với cội nguồn, xây dựng nhân cách thế hệ trẻ với những phẩm chất tốt đẹpnhư: lòng hướng thiện, uống nước, nhớ nguồn, tinh thần trách nhiệm với giađình, cộng đồng xã hội

Trong xu thế toàn cầu hóa, quốc tế hóa hiện nay, cùng với sự phát triểnnhư vũ bão của khoa học kỹ thuật thì mặt trái tiêu cực của cơ chế thị trườngđang dần ảnh hưởng đến các thang giá trị đạo đức truyền thống của xã hội vàtừng gia đình, khoảng cách giữa sự hòa nhập và hòa tan các giá trị truyền thống

là rất mong manh Kinh tế thị trường bên cạnh mặt tích cực của nó thì mặt tráicủa nó là mảnh đất màu mỡ của chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa thực dụng, vô đạođức phát triển, điều đó đã biến quan hệ đạo đức trong xã hội mang tính vụ lợi.Nguy cơ của chủ nghĩa thực dụng vô đạo đức đã dần dần lấn át truyền thống củatừng gia đình và toàn xã hội

Chịu tác động mạnh mẽ nhất của xu hướng đó là thế hệ trẻ, với sự nhạycảm và hiếu động, thích tìm tòi cái mới lạ, hấp dẫn…họ chưa hiểu đúng nhữnggiá trị đạo đức mà cha ông đã xây dựng được, điều này ảnh hưởng không nhỏ

đến sự hình thành và phát triển nhân cách thế hệ trẻ Chính vì vậy, vấn đề giáodục đạo đức cho thế hệ trẻ là một vấn đề nóng bỏng được toàn xã hội quan tâm,điểm xuất phát và trở về của các chính sách giáo dục là gia đình, bởi gia đình là

tế bào của xã hội, là cái nôi nuôi dưỡng tâm hồn và nhân cách thế hệ trẻ Giáodục gia đình- cụ thể là giáo dục những truyền thống tốt đẹp của gia đình trởthành một yêu cầu khách quan trong việc hình thành nhân cách thế hệ trẻ

Xã hội ngày càng phát triển, trong cơ chế thị trường, hướng vận động củacác gia đình ngày càng tiếp cận với tư tưởng văn hóa lành mạnh, gia đình vừa làmột đơn vị ổn định để phát triển kinh tế, vừa là thiết chế để duy trì và hoànthiện các chuẩn mực quan hệ ứng xử xã hội Vì vậy, vai trò của giáo dục dục giađình nói chung và vai trò của giáo dục truyền thống gia đình trong việc hìnhthành nhân cách thế hệ trẻ nói riêng là rất quan trọng Quá trình toàn cầu hóa,quốc tế hóa đang có ảnh hưởng đến mọi mặt của đời sống kinh tế xã hội đấtnước, ảnh hưởng lan tỏa đó là sự giao lưu và du nhập giữa các nền văn hóa, vấn

đề giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc cần được đề cao và chú trọng Chính việcgiáo dục truyền thống gia đình cho thế hệ trẻ là việc làm quan trọng, mang tínhkhách quan nhằm bảo tồn, gìn giữ những tinh hoa văn hóa của dân tộc Sứcmạnh truyền thống của gia đình chính là sức mạnh truyền thống của dân tộc

Tóm lại, trong việc hình thành nhân cách thế hệ trẻ thì giáo dục truyềnthống gia đình có vai trò hết sức to lớn, đó là yêu cầu khách quan trong giaiđoạn hiện nay Bên cạnh đó, giáo dục truyền thống gia đình còn có ý nghĩachiến lược quan trọng, tạo nên “sức đề kháng” cho toàn xã hội nói chung và thế

hệ trẻ nói riêng trong việc chống lại sự lai căng, sự đồng hóa văn hóa dân tộc,góp phần gìn gìn giữ và phát huy nền văn hóa Việt Nam “tiên tiến, đậm đà bảnsắc dân tộc”

Tiểu kết chương I:

Trên cơ sở phân tích lý luận về truyền thống gia đình, về nhân cách, có thể