Tài liệu Tuyển tập Đạm Phương Nữ sử ( Q1) pptx

Vò víơy xin kiïịn nghõ: 1- Cíìn múê cuöơc höơi thaêo khoa hoơc vïì di saên cuêa cöị taâc gia Ăaơm Phûúng Nûô Sûê lađm saâng toê giaâ trõ trong di saên cuêa bađ khöng chó ăoâng goâp vađo

MUƠC LUƠC

LÚĐI NGÛÚĐI BIÏN SOAƠN 3

GIA ẰNH - GIAÂO DUƠC THÛÚĐNG ĂAĐM 17

BAĐN VÏÌ VÍỊN ĂÏÌ GIAÂO DUƠC CON GAÂI 20

MÍỊY LÚĐI NHÙƯN NHUÊ BAƠN QUÍÌN THOA 34

PHUƠ NÛÔ DÛƠ GIA ẰNH 64

GIAÂO DUƠC NHI ĂÖÌNG 98

TUYÏÍN TÊÅP ÀAÅM PHÛÚNG

NÛÄ SÛÃ

NHAÂ XUÊËT BAÃN VÙN HOÅC

HAÂ NÖÅI - 1999

LÏ THANH HIÏÌN Sûu têìm, biïn soaån, giúái thiïåu

LÚĐI NGÛÚĐI BIÏN SOAƠN

Tûđ nùm 1983, töi bùưt ăíìu khaêo saât laơi vùn baên hoơc nghïơ

thuíơt Cheđo quaâ khûâ taơi caâc thû viïơn lúân trïn ắa bađn toađn quöịc

Trûúâc hïịt khaêo saât caâc baâo vađ taơp chñ xuíịt baên trûúâc nùm 1945 thò

thûúđng gùơp buât danh Ăaơm Phûúng Nûô Sûê úê möơt söị bađi Nhín ăíy

töi cuông xin thíơt lođng thûa rùìng trong khi hoơc úê caê ba cíịp Ăaơi hoơc:

Phöí thöng, Ăaơi hoơc Sû phaơm vùn khoa vađ sau Ăaơi hoơc chûa tûđng

ặúơc nghe giaêng viïn nađo giúâi thiïơu taâc giaê mang buât danh Ăaơm

Phûúng Nûô Sûê vađ vùn phíím cuêa bađ, vò víơy giai ăoaơn ăíìu tra cûâu

töi sú yâ boê qua Tiïịp tuơc tra cûâu víîn gùơp buât danh Ăaơm Phûúng

Nûô Sûê vađ thíịy khöng thïí ặđng vò nhíơp mön thò phaêi theo tuơc Tûđ

ăoâ möîi khi gùơp laơi buât danh Ăaơm Phûúng Nûô Sûê töi ghi kyâ hiïơu

thû tõch vađo trang riïng trong söí tay tû liïơu caâ nhín Ăïịn nùm

1997 hoađn tíịt ba cöng trònh vùn baên hoơc nghïơ thuíơt Cheđo quaâ

khûâ, töi múâi dađnh thúđi gian múê söí tay tû liïơu tñnh ăïịn buât danh

Ăaơm Phûúng Nûô Sûê Thíơt bíịt ngúđ, chó sú böơ ăaô thíịy ngoât hai trùm

bađi baâo ăïì cíơp túâi nhiïìu lônh vûơc xaô höơi mang buât danh Ăaơm

Phûúng Nûô Sûê

Tham khaêo caâc saâch cöng cuơ nhû Lûúơc truýơn taâc giaê Viïơt

Nam tíơp II Nxb Khoa hoơc xaô höơi Hađ Nöơi nùm 1972, saâch Tûđ ăiïín

vùn hoâa Viïơt Nam Nxb Vùn hoâa Hađ Nöơi nùm 1993 ăïìu coâ danh

muơc Ăaơm Phûúng Nûô sûê Taơi Thû viïơn Quöịc gia Hađ Nöơi lûu 5 ăíìu

saâch cuêa taâc giaê Ăaơm Phûúng Nûô Sûê xuíịt baên trûúâc nùm 1945

Riïng cöng trònh Giaâo duơc nhi ăöìng cuêa Ăaơm Phûúng Nûô Sûê nhađ

in Lï Cûúđng - Hađ Nöơi nùm 1942 ghi ăíìu ra 4.000 cuöịn, ăïịn nùm

1996 Nxb Thanh Hoâa taâi baên ruât xuöịng 1.000 cuöịn, khi dín söị

Viïơt Nam nay tùng gíịp hún ba líìn Mûúi nùm gíìn ăíy coâ saâch

Ăaơm Phûúng Nûô Sûê cuêa taâc giaê Cûêu Thoơ vađ Nguýîn Khoa Diïơu

Biïn Nxb Treê thađnh phöị Höì Chñ Minh íịn hađnh nùm 1994 dađy 344

trang khaâi quaât giúâi thiïơu gia phong, cuöơc ăúđi, sûơ nghiïơp vađ díîn

möơt söị bađi thú, bađi vùn ngùưn cuêa cöị taâc giaê Ăaơm Phûúng Nûô Sûê

Taơp chñ Söng Hûúng söị 12 thaâng 4 nùm 1985 coâ bađi Vúâi nûô sô Ăaơm

Phûúng cuêa taâc giaê Tríìn Thõ Nhû Mín, Baâo Phuơ nûô Thuê ăö söị 22

(184) nùm 1996 coâ bađi Ăaơm Phûúng nhađ baâo nûô ăíìu thïị kyê cuêa taâc

giaê Cûêu Thoơ, Baâo Vùn hoâa söị ra ngađy 21 thaâng 8 nùm 1994 coâ bađi

Nhúâ nûô sô Ăaơm Phûúng cuêa taâc giaê Lï Xuín Kyđ, Baâo Ăaơi ăoađn kïịt

söị xuín 1998 coâ bađi Ăaơm Phûúng ngûúđi rung tiïịng chuöng ăođi

quýìn söịng cuêa phuơ nûô tûđ höìi ăíìu thïị kyê cuêa taâc giaê Thïị Thanh,

Taơp chñ Vùn hoâa nghïơ thuíơt söị 2-1998, Taơp chñ Ngûúđi lađm baâo Xûâ

Ăöng söị 3-1998, Taơp chñ Caânh buöìm söị 4-1998, Baâo Vùn hoâa ra

ngađy 21 thaâng 6 nùm 1998 cuđng coâ bađi vïì Ăaơm Phûúng Nûô Sûê cuêa

taâc giaê Lï Thanh Hiïìn Nhòn chung nöơi dung caâc bađi viïịt ăïìu ăïì

cao tû tûúêng tiïịn böơ trong vùn phíím cuêa Ăaơm Phûúng Nûô Sûê,

ăöìng thúđi khùỉng ắnh vai trođ xaô höơi cuêa bađ lađ möơt danh sô kinh ăö

Húị höìi ăíìu thïị kyê XX ýu nûúâc, troơng thõ dín töơc, vûđa tñch cûơc

duđng phûúng tiïơn baâo chñ truýìn baâ kiïịn thûâc dûúông duơc thïị hïơ

treê Viïơt Nam, vûđa nöî lûơc víơn ăöơng hûúâng nghiïơp trong lûơc lûúơng

nûô giúâi nhùìm taơo cú höơi cho chõ em coâ nghïì phuơ tûơ lao ăöơng caêi

thiïơn, nuöi daơy con caâi vađ töí chûâc gia ằnh söịng töịt ăeơp hún

Trïn ăíy lađ nguöìn tû liïơu ban ăíìu lađm cú súê cho chuâng töi

tiïịn hađnh tòm hiïíu thín thïị, sûơ nghiïơp vađ di saên cuêa cöị taâc giaê

Ăaơm Phûúng Nûô Sûê (1881-1947)

Ăaơm Phûúng Nûô Sûê tïn thíơt lađ Cöng Tön Nûô Ăöìng Canh tûơ

lađ Quyâ Lûúng sinh nùm Tín Tyơ (1881) taơi phuê Tön Nhún kinh ăö

Húị, thín phuơ lađ Nguýîn Miïn Triïơn (tûâc hoađng tûê thûâ 66 cuêa vua

Minh Maơng, thuơ tûúâc Hoađng Hoâa Quíơn Vûúng) nùm 1891 phuơng

chó vua Thađnh Thaâi díîn sûâ böơ triïìu ằnh Húị sang cöng vuơ taơi

nûúâc Cöơng hođa Phaâp

Cöng Tön Nûô Ăöìng Canh tuy sinh ra trong böịi caênh ăíịt nûúâc

bõ thûơc dín Phaâp xím lûúơc, cai trõ, nhûng con vua chaâu chuâa víîn

ặúơc thûđa hûúêng ăùơc quýìn, ăùơc lúơi vađ thûđa hûúêng truýìn thöịng

vùn hoơc, giaâo duơc töịt ăeơp cuêa hoađng töơc Nhúđ víơy, caê thúđi niïn

thiïịu Cöng Tön Nûô Ăöìng Canh ặúơc dûúông duơc, hoơc hađnh nghiïm

tuâc caê Haân vùn, Phaâp vùn, quöịc ngûô vađ vađo phuê chuâa hoơc cíìm, kyđ,

thi, hoơa, thïu thuđa, cùưt may, níịu nûúâng Ăoâ lađ nhûông kiïịn thûâc

cú baên sau chung ăuâc thađnh vöịn vùn hoâa vûông chùưc cho Cöng Tön

Nûô Ăöìng Canh khi lúân lïn vađo ăúđi bùìng thûơc lûơc cuêa chñnh mònh

Nùm 1897 Cöng Tön Nûô Ăöìng Canh 16 tuöíi líơp thín vúâi öng

ngheđ tíơp íịm Nguýîn Khoa Tuđng (híơu dúơ thûâ 6 cuêa Nguýîn Khoa

Chiïm: 1659-1736, qú göịc Haêi Dûúng, nay thuöơc xaô Lï Lúơi -

huýơn An Haêi - Haêi Phođng, taâc giaê Nam triïìu cöng nghiïơp diïîn chñ

- tiïíu thuýịt lõch sûê ăíìu tiïn úê nûúâc ta)1 Öng bađ sinh haơ ặúơc ba

ngûúđi con gaâi vađ ba ngûúđi con trai ăïìu giaâo duơc trûúêng thađnh Sau

caê ba ngûúđi con trai líìn lûúơt ngaô xuöịng trong sûơ nghiïơp ăíịu tranh

chöịng thûơc dín Phaâp giaêi phoâng dín töơc, trong ăoâ coâ nhađ lyâ luíơn

Maâc-xñt tiïìn böịi xuíịt sùưc Haêi Triïìu tûâc Nguýîn Khoa Vùn Thaâng

8 nùm 1931, Haêi Triïìu cuđng Tríìn Vùn Giíìu vađ möơt söị Ăaêng viïn

thađnh líơp chi böơ ăíìu tiïn úê thađnh phöị Sađi Gođn, sau thađnh líơp

thađnh uêy Sađi Gođn-chúơ Lúân

Nùm 1918 Cöng Tön Nûô Ăöìng Canh vúâi buât danh Ăaơm

Phûúng Nûô Sûê xuíịt hiïơn trïn caâc baâo, taơp chñ úê Bùưc Kyđ vađ Nam

Kyđ nhû: Nam Phong, Phuơ Nûô thúđi ăađm, Tiïịng dín, Hûôu Thanh,

giûô chuýn muơc Lúđi ăađn bađ trïn Baâo Thûơc nghiïơp, lađm trúơ buât cho

Baâo Trung Bùưc tín vùn vađ giûô chuýn muơc Vùn ăađn bađ trïn baâo

nađy tûđ 1919 ăïịn nùm 1928 Qua khaêo saât, bûúâc ăíìu thíịy gíìn hai

trùm bađi baâo bùìng chûô quöịc ngûô cuêa bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê ăùng

taêi trïn caâc baâo vađ taơp chñ Phíìn lúân söị bađi ăùng vađo caâc nùm: nùm

1923 coâ 40 bađi, nùm 1924 coâ 35 bađi, nùm 1925 coâ 29 bađi, nùm 1926

coâ 28 bađi Bađi ăùng chuê ýịu úê caâc baâo: Trung Bùưc tín vùn vúâi 129

bađi ăùng taêi tûđ nùm 1923 ăïịn nùm 1929, Hûôu Thanh coâ 24 bađi,

Nam Phong coâ 15 bađi Trong khi íịy thíịy trïn baâo, taơp chñ cođn

ăùng taêi möơt söị saâng taâc cuêa caâc nhađ vùn, nhađ thú bùìng chûô Haân

líìn, 1994 Nxb Höơi nhađ vùn taâi baên saâch 632 trang khöí 13x19cm

coâ dõch ra chûô quöịc ngûô in keđm Nhû thïị cho thíịy bađ Ăaơm Phûúng

Nûô Sûê coâ vöịn quöịc ngûô phong phuâ vađ khaê nùng diïîn ăaơt quöịc ngûô

thađnh thaơo vûúơt lïn úê võ trñ kyâ giaê hađng ăíìu vïì söị lûúơng bađi ăùng

baâo möơt thúđi höìi ăíìu thïị kyê

Bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê lúơi thïị giađu vöịn vùn hoâa vađ thöng

thaơo míịy ngoaơi ngûô phöí biïịn nhû Haân vùn, Phaâp vùn nïn bađ ăoơc

nhiïìu, hiïíu biïịt síu, röơng, súâm tiïịp cíơn tû tûúêng tiïịn böơ nhín loaơi,

ăùơc biïơt lađ tû tûúêng dín chuê, tûơ do, bònh ăùỉng, nhín quýìn cuêa caâc

nhađ caâch maơng tû saên dín chuê nhû Lûúng Khaêi Siïu) Tön Díơt

Tiïn (Trung Quöịc), J.J Rouseau (Phaâp), cuđng tiïịp xuâc vúâi caâc bíơc

chñ sô ýu nûúâc nhû Phan Böơi Chíu, Phan Chu Trinh, Huyđnh Thuâc

Khaâng vađ möơt söị Ăaêng viïn cöơng saên tiïìn böịi nhû Phan Ăùng Lûu,

Nguýîn Chñ Diïíu díîn túâi bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê tûơ chuýín hoâa

nhíơn thûâc, tûđ boê tû tûúêng xuíịt thín phong kiïịn, ặâng vađo hađng

nguô nhûông ngûúđi trñ thûâc tiïịn böơ cuêa thúđi ăaơi Bađ víơn duơng tû

tûúêng tiïịn böơ cuêa thúđi ăaơi vađo phûúng tiïơn baâo chñ goâp phíìn víơn

ăöơng xaô höơi Viïơt Nam trò trïơ höìi ăíìu thïị kyê XX

Ba phíìn tû söị bađi baâo cuêa bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê viïịt theo

luíơn ăïì mang tinh thíìn duy víơt coâ giaâ trõ thuýịt phuơc nhùìm giaâo

duơc hai ăöịi tûúơng phuơ nûô vađ nhi ăöìng chiïịm söị ăöng trong dín söị

Viïơt Nam, tûđng chõu nïìn giaâo duơc laơc híơu nùơng nïì, chûa tûđng ặúơc

xaô höơi quan tím giaâo duơc nhû möơt con ngûúđi

Trûúâc hïịt bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê phuê ắnh lïî giaâo phong

kiïịn hađ khùưc ûâng xûê vúâi ngûúđi phuơ nûô nhû nö lïơ trong nhađ, bađ viïịt:

Cha meơ ăùơt ăíu con ngöìi ăíịy, bùưt ngûúđi ăađn bađ thuê tiïịt thúđ chöìng

khi chöìng chïịt, haơn chïị hoơc hađnh cuêa phuơ nûô ăïìu phaêi vûât boê cuđng

vúâi tam tođng tûâ ặâc (ăùng trïn túđ Trung Bùưc tín vùn ngađy

21/6/1926)

Bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê cuông triïơt ăïí phï phaân quan niïơm

cûơc ăoan Nhín chi sú tñnh baên thiïơn cuêa nïìn nho hoơc chñnh thöịng

gieo vađo nhíơn thûâc cuêa ngûúđi Viïơt Nam noâi riïng vađ ngûúđi phûúng

Ăöng noâi chung keâo dađi hađng ngađn nùm, töìn taơi nhû möơt ắnh ăïì

Ngûúơc laơi quan niïơm cûơc ăoan íịy, úê chûúng múê ăíìu cuöịn saâch Giaâo

duơc nhi ăöìng cuêa bađ xuíịt baên nùm 1942, bađ ăaô viïịt: Treê con sinh

ra khöng coâ gò lađ thiïơn mađ cuông khöng coâ gò lađ aâc caê, thiïơn aâc ăïìu

do tíơp nhiïîm cuêa hoađn caênh giaâo duơc sau nađy Vađ ngay tûđ luâc treê

chađo ăúđi, bađ viïịt tiïịp: Treê khi loơt lođng ra ăaô phaêi nhúđ möơt ngûúđi ăïí

nûúng tûơa, ăïí ăuđm boơc, nuöi níịng, ngûúđi íịy lađ ngûúđi meơ Vađ:

Khuön mùơt ngûúđi meơ lađ quýín saâch ăíìu tiïn cuêa ặâa con

Do nhíơn thûâc roô vai trođ quan troơng cuêa ngûúđi meơ trong tiïịn

trònh hònh thađnh nhín baên vađ phaât triïín thïí chíịt cuêa ặâa con nïn

bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê hïịt sûâc chuâ yâ ăïịn viïơc giaâo duơc ngûúđi phuơ

nûô trong xaô höơi trûúâc khi lađm meơ Bađ viïịt: Giaâo duơc phuơ nûô lađ möơt

caâi víịn ăïì ríịt quan hïơ cho möơt dín töơc tûúng lai (M.Dugard)

(ăùng trïn túđ Trung Bùưc tín vùn ngađy 24-01-1924)

Sau ăoâ trïn nhiïìu túđ baâo thúđi íịy bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê ăïìu

coâ bađi ăïì cíơp ăïịn viïơc nûô hoơc Bađ phín tñch lúơi ñch cuêa viïơc hoơc

giuâp cho ngûúđi phuơ nûô múê mang kiïịn thûâc, hiïíu ặúơc ăaơo lyâ lađm

ngûúđi mađ daơy baêo con caâi, tham gia vađo caâc cöng viïơc hûôu ñch xaô

höơi, vađ nhíịn maơnh: Nay víịn ăïì nûô hoơc thíơt lađ möơt sûơ quan troơng

nhíịt trong míịy ngađn nùm cuêa nûúâc ta (ăùng trïn túđ Nam Phong

söị 43.1-1921)

Theo quan niïơm cuêa bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê, ngûúđi phuơ nûô coâ

hoơc thûâc cođn cíìn phaêi coâ lao ăöơng nghïì nghiïơp cuơ thïí ăïí söịng tûơ

líơp traânh phuơ thuöơc vađo chöìng con, thò ăíy cuông lađ cú súê ăíìu tiïn

ăïí tiïịn túâi nûô quýìn, bònh ăùỉng vúâi nam giúâi

Bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê cođn nhiïìu bađi baâo ăïì cíơp nhûông víịn

ăïì khaâc trong ăúđi söịng phuơ nûô Viïơt Nam, nhû bađi: Tònh caêm ăađn

bađ, Bađn vïì chûô aâi tònh, Tûơ do hön nhín, Vïì nûô ngön, Vïì quaên lyâ

tađi, Giaâo duơc con gaâi, Caâch daơy con cho thíịy bađ tû duy khaâ

phong phuâ vađ síu sùưc vïì chuê ăïì giaâo duơc phuơ nûô vađ nhi ăöìng

Giaâo duơc phuơ nûô vađ giaâo duơc nhi ăöìng lađ hai giai ăoaơn nöịi

tiïịp úê möơt quaâ trònh thöịng nhíịt mang tñnh nhín quaê Muöịn giaâo

duơc nhi ăöìng hiïơu quaê thò ngûúđi phuơ nûô phaêi ặúơc giaâo duơc lađm meơ

hoađn thiïơn trûúâc Ăíy lađ möơt caâch nhòn múâi cho sûơ phaât triïín cuêa

phuơ nûô vađ nhi ăöìng Viïơt Nam mađ bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê ăùơt ra

mùơc duđ luâc íịy xaô höơi Viïơt Nam ăang bõ chuê nghôa thûơc dín vađ

phong kiïịn thöịng trõ Bađ nhùưc laơi lúđi cöí nhín ăïí thíịy rùìng giaâo duơc

nhi ăöìng lađ sûơ nghiïơp líu dađi: Thíơp niïn thoơ möơc, Baâch niïn thoơ

nhín, nghôa lađ: Mûúđi nùm tröìng cíy, trùm nùm tröìng ngûúđi (ăùng

trïn túđ Trung Bùưc tín vùn ngađy 24-1-1924)

Bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê cođn dõch möơt söị cöng trònh coâ giaâ trõ

vïì giaâo duơc phuơ nûô vađ nhi ăöìng úê nûúâc ngoađi giúâi thiïơu trïn baâo chñ

hoùơc xuíịt baên thađnh saâch ăïí phöí biïịn nhû: Gaâi trinh liïơt vađ Gia

ằnh giaâo duơc ăađm (cuêa Trung Quöịc), Dûúông treê con vađ Trûúđng treê

con (cuêa Phaâp), Vûúđn treê con (cuêa Ăûâc), Nhađ treê con (cuêa YÂ) lađ

nhûông kinh nghiïơm quyâ baâu cho Viïơt nam trong quaâ trònh dûúông

duơc thïị hïơ treê thú

Hiïơn nay bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê cođn möơt söị cöng trònh vađ

taâc phíím nhû: Giaâo duơc nhi ăöìng, Phuơ nûô dûơ gia ằnh, Nûô cöng

thûúđng thûâc (3 tíơp), Kim Tuâ Cíìu (tònh sûê), Höìng phíịn tûúng tri

(truýơn dađi) vađ Ăaơm Phûúng Thi vùn tíơp (göìm vùn vađ thú) ýn võ

60 nùm trong caâc tađng thû quöịc gia taơi ba miïìn ăíịt nûúâc Nay tiïịp

cíơn vùn phíím cuêa bađ duđ úê baâo hoùơc saâch ăïìu thíịy thíịm ăíơm tònh

ngûúđi, tònh qú hûúng, toê lođng kñnh troơng nhûông bíơc chñ sô ýu

nûúâc vađ mang khaât voơng dín töơc tûơ cûúđng cuđng nöîi ăau cuêa möơt

dín töơc Vùn hiïịn chi bang mađ míịt quýìn tûơ chuê

Bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê cuông lađ ngûúđi saâng líơp Höơi nûô cöng

hoơc höơi Húị nùm 1926 vađ trûơc tiïịp lađm Höơi trûúêng Bađ thaêo ra tön

chó, muơc ăñch, nöơi quy vađ chûúng trònh hoaơt ăöơng cuêa Höơi Ăíy lađ

töí chûâc phuơ nûô phi chñnh phuê ăíìu tiïn úê nûúâc ta thúđi chñnh quýìn

thûơc dín thûđa nhíơn Höơi thu huât nhiïìu höơi viïn tûđ ba miïìn ăíịt

nûúâc vađ Lađo vađo sinh hoaơt theo ắnh kyđ hoùơc thûúđng xuýn

Chûúng trònh sinh hoaơt Höơi coâ töí chûâc hoơc vùn hoâa, höơi viïn chûa

biïịt chûô thò hoơc tûđ a-b-c ăïịn ăoơc thöng viïịt ặúơc, ngûúđi ăaô ăoơc

thöng viïịt thaơo thò hoơc theo chuýn ăïì vùn-sûê-ắa ăïí níng cao hiïíu

biïịt Sau cuđng hoơc ăaơi cûúng vïì giaâo duơc phuơ nûô, hoơc caâch níịu möơt

söị moân ùn, hoơc möơt söị nghïì thöng duơng röìi phaât triïín thađnh nghïì

phuơ mađ kiïịm söịng, cung cíịp möơt söị tri thûâc vađ kinh nghiïơm töí

chûâc gia ằnh, daơy con caâi, ăöìng thúđi taơo ăiïìu kiïơn cho chõ em ređn

luýơn lađm quen vúâi hoaơt ăöơng tíơp thïí mađ tiïịn túâi tham gia cöng

viïơc xaô höơi Höơi laơi ặúơc caâc bíơc chñ sô ýu nûúâc nhû Phan Böơi

Chíu, Huyđnh Thuâc Khaâng vađ caâc trñ thûâc treê nhû Ăađo Duy Anh,

Ăoađn Nöìng, Nguýîn Lín tham gia sinh hoaơt ăaô níng cao uy tñn

cuêa Höơi Hoaơt ăöơng cuêa Höơi ặúơc dû luíơn baâo chñ cöí vuô vïì xu

hûúâng tiïịn böơ AÊnh hûúêng cuêa Höơi lan truýìn ra túâi Vinh, Thanh

Hoâa, Hađ Nöơi, Haêi Phođng, vađo túâi Nha Trang, Sađi Gođn, Gia Ăõnh,

Cíìn Thú, Höơi An Höơi nûô cöng Húị cođn lađ chöî dûơa cho phong trađo

nûô hoơc sinh trûúđng Ăöìng Khaânh vađ hoơc sinh trûúđng Quöịc hoơc Húị

baôi khoâa Cuđng aênh hûúêng cuêa caâc con trai bađ lađ Nguýîn Khoa Tuâ,

Nguýîn Khoa Vô, Nguýîn Khoa Vùn hoaơt ăöơng trong töí chûâc cöơng

saên vađ ýu nûúâc bõ löơ mađ nùm 1929 chñnh quýìn thûơc dín Phaâp ra

lïơnh cho chñnh phuê Nam Triïìu bùưt bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê giam

hai thaâng trong nhađ tuđ Vađ sau ăoâ bađ cuông traêi míịy ăíơn cíìm lođng

nuöịt thíìm nûúâc mùưt chõu nöîi ăau riïng khi nhíơn tin caâc con trai

líìn lûúơt ngaô xuöịng trïn ặúđng tranh ăíịu goâp phíìn vađo sûơ nghiïơp

giaêi phoâng dín töơc

Bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê taơ thïị ngađy 10 thaâng 12 nùm 1947

khi ăang taên cû taơi Laơc Lím, Thanh Hoâa, hûúêng thoơ 66 tuöíi

Tûđ Cöng Nûô Ăöìng Canh sinh thađnh trong phuê chuâa líìu son

gaâc tña, ăïịn Ăaơm Phûúng Nûô Sûê nûô kyâ giaê Viïơt Nam ăíìu tiïn coâ

cuöơc ăúđi, vùn nghiïơp vađ ba con trai cöịng hiïịn vađo sûơ nghiïơp ăöơc líơp

cuêa dín töơc vađ tiïịn böơ cuêa ăíịt nûúâc Viïơt Nam, thïị mađ cuöơc ăúđi vađ

vùn nghiïơp cuêa bađ bõ thúđi gian phuê múđ möơt phíìn hai thïị kyê Nay

cíìn lađm saâng toê nhûông ăoâng goâp cuêa bađ vađo caâc lônh vûơc ngön ngûô

tiïịng Viïơt, ngön ngûô baâo chñ, vùn, thú, dõch thuíơt, ăùơc biïơt lađ

nhûông cöng trònh giaâ trõ nhû: Giaâo duơc nhi ăöìng, Phuơ nûô dûơ gia

ằnh, Gia ằnh giaâo duơc thûúđng ăađm, cuđng vúâi hiïơu quaê trong

nhûông nöî lûơc hoaơt ăöơng xaô höơi cuêa bađ höìi ăíìu thïị kyê ăïí kïị thûđa

tinh hoa, nhû sinh thúđi bađ viïịt: Ngûúđi ta khöng phaêi nhû cíy coê,

núô nađo ăïí muơc naât nhû cíy coê (theo Trung Bùưc tín vùn söị 10+11

thaâng 7 nùm 1924)

Möơt sûơ thíơt trong lõch sûê Viïơt Nam dûơng nûúâc tñnh ăïịn hïịt

thïị kyê XIX, ta thíịy söị lûúơng nûô tûúâng xuíịt hiïơn nhiïìu hún söị

lûúơng nûô sô Coâ hai lyâ do: Möơt lađ quaâ trònh Viïơt Nam dûơng nûúâc

phaêi song song chöịng laơi nhiïìu nûúâc ăïịn xím lûúơc vúâi ím mûu

ăöìng hoâa cai trõ, hai lađ suöịt thúđi kyđ Viïơt Nam phong kiïịn giai cíịp

cíìm quýìn khöng hïì quan tím ăïịn sûơ hoơc víịn cuêa phuơ nûô Vò thïị

mađ trong söị hún 700 taâc gia Haân, Nöm caê nûúâc chó múâi xaâc ắnh

ặúơc baêy nûô taâc gia coâ möơt söị ăiïím chung: cuđng lađ thi sô, cuđng xuíịt

hiïơn thi phíím taơi kinh ăö vađ trong ăoâ böịn thi sô lađ cöng chuâa Múê

ăíìu lađ cöng chuâa Lï Ngoơc Hín úê thïị kyê XVIII vúâi thi phíím Ai tû

vaôn xuíịt hiïơn úê kinh ăö Phuâ Xuín khi chöìng bađ Hoađng ăïị Quang

Trung qua ăúđi (1792) Vađ trong söị 64 cöng chuâa cuêa vua Minh

Maơng coâ ba cöng chuâa lađ Vônh Trònh (tûâc Nguýơt Ăònh), Trõnh

Thíơn (tûâc Mai Am), Tônh Hođa (tûâc Húơ Phöị) trúê thađnh thi sô tûđ

kinh ăö Húị, chiïịm nûêa söị lûúơng nûô thi sô caê nûúâc trong nhiïìu thïị

kyê Caâc saâch cöng cuơ cođn cho biïịt thïm rùìng caê ba cöng chuâa thi sô

kinh ăö Húị nađy ăïìu coâ súê trûúđng ím nhaơc, ăaô cuđng saâng taâc möơt

söị bađi ca Húị lûu chuýín ăïịn nay nhû bađi ca ăiïơu Phíím tiïịt Tiïịp

ăïịn lađ Ăoađn Thõ Ăiïím vúâi baên dõch Chinh phuơ ngím (khi chöìng bađ

lađ öng Nguýîn Kiïìu ăi sûâ Trung Quöịc) vađ Höì Xuín Hûúng bađ chuâa

thú nöm cuđng xuíịt hiïơn thi phíím khi hai nûô sô nađy cû truâ úê kinh

ăö Thùng Long Riïng bađ Huýơn Thanh Quan (tûâc Nguýîn Thõ

Hinh) ngûúđi kinh thađnh Thùng Long gûêi tònh vađo thú, gûêi thú vađo

caênh trïn nhiïìu vuđng ăíịt nûúâc, trong ăoâ coâ caê thi phíím ra ăúđi taơi

kinh ăö Húị

Sang ăíìu thïị kyê XX chûô quöịc ngûô ăaô thay thïị chûô Haân cuđng

vúâi trûúđng hoơc múê ra úê caâc thađnh phöị, thõ xaô vađ con gaâi nhûông nhađ

giađu sang, nhađ quan chûâc ăaô cùưp saâch ăïịn trûúđng, tuy víơy lûơc

lûúơng nûô taâc giaê caê nûúâc cuông khöng nhiïìu Nïịu tñnh nhûông nûô taâc

giaê tiïu biïíu thúđi kyđ nađy thò coâ Sûúng Nguýơt AÂnh (1864-1921),

Ăaơm Phûúng Nûô Sûê (1881-1947), Tûúng Phöị (1896-1973), Nguýîn

Thõ Minh Khai (1910-1944), Vín Ăađi (1903-1964), Nguýîn Thõ

Kiïn (tûâc Nguýîn Thõ Manh Manh? ), Ngín Giang, Hùìng

Phûúng, Anh Thú Nhûông nûô taâc giaê xuíịt hiïơn úê nûêa ăíìu thïị kyê

XX cuông phíìn ăöng lađ thi sô mađ cuöơc ăúđi vađ taâc phíím ặúơc giúâi

thiïơu trong chûúng trònh vùn hoơc cíịp phöí thöng hoùơc Ăaơi hoơc vùn

khoa Riïng cöị taâc gia Ăaơm Phûúng Nûô Sûê coâ nhiïìu taâc phíím vađ

ăùơc biïơt lađ nhûông cöng trònh giaâ trõ laơi khöng thíịy giúâi thiïơu úê cíịp

hoơc nađo, bõ boê qún

Vùn hoơc Viïơt Nam tûơu trung coâ hai tiïu chñ: Möơt lađ Vùn quyâ

höì tinh, hai lađ Vùn dô taêi ăaơo Thûơc tïị cho thíịy tûđ 1945 trúê vïì

trûúâc nûô vùn sô Viïơt Nam vöịn ăaô khöng nhiïìu, taâc phíím giaâ trõ laơi

cađng hiïịm Cùn cûâ vađo di saên cuêa cöị taâc gia Ăaơm Phûúng Nûô Sûê

vúâi nhûông cöng trònh nhû: Giaâo duơc nhi ăöìng, Phuơ nûô dûơ gia ằnh

(3 tíơp, cođn coâ tïn lađ: Phuơ nûô tín giaâo khoa), Gia ằnh giaâo duơc

thûúđng ăađm vađ Nûô cöng thûúđng thûâc (3 tíơp) Mùơc duđ nhûông cöng

trònh khoa hoơc nađy ra ăúđi tûđ höìi ăíìu thïị kyê, nhûng ăïịn nay xeât

thíịy víîn cođn giaâ trõ ăñch thûơc vúâi con ngûúđi thúđi ăaơi ăang trong xu

thïị tòm vïì cöơi nguöìn Vò víơy xin kiïịn nghõ:

1- Cíìn múê cuöơc höơi thaêo khoa hoơc vïì di saên cuêa cöị taâc gia

Ăaơm Phûúng Nûô Sûê lađm saâng toê giaâ trõ trong di saên cuêa bađ khöng

chó ăoâng goâp vađo sûơ tiïịn böơ vùn hoâa Viïơt Nam höìi ăíìu thïị kyê, mađ

cođn lađ vöịn quyâ hûôu ñch cho sûơ nghiïơp giaâo duơc nhi ăöìng vađ phuơ nûô

Viïơt Nam höm nay vađ mai sau

2- Trïn cú súê thađnh quaê cuöơc höơi thaêo khoa hoơc vïì di saên cuêa

cöị taâc gia Ăaơm Phûúng Nûô Sûê, ăïì nghõ ặa thađnh quaê íịy cuđng di

saên cuêa bađ vađo chûúng trònh Ăaơi hoơc nhín vùn quöịc gia giúâi thiïơu

vúâi sinh viïn

Tûđ ăíìu thïị kyê caâc cöng trònh cuêa cöị taâc gia Ăaơm Phûúng Nûô

Sûê ăaô thïí hiïơn phûúng saâch giaâo duơc tiïịn böơ vađ phûúng phaâp chuê

ăöơng hoađn thiïơn thiïn chûâc ngûúđi phuơ nûô trûúâc ăïí khi lađm meơ giûô

vai trođ chuê thïí víơn duơng quy trònh khoa hoơc ređn luýơn, dûúông duơc

thïị hïơ treê thú Viïơt Nam phaât triïín sinh lûơc döìi dađo, coâ hiïíu biïịt, coâ

nhín caâch vađ coâ khaê nùng ặa dín töơc tûơ cûúđng Víơy thiïịt nghô

kiïịn nghõ trïn ăíy cuêa chuâng töi thûơc sûơ phuđ húơp vúâi nhu cíìu xaô

höơi ặúng ăaơi, mong caâc cíịp laônh ăaơo trûơc thuöơc Trung ûúng nhû

Böơ Vùn Hoâa, Böơ Giaâo duơc vađ Ăađo taơo, Trung tím nhín vùn quöịc

gia, Höơi Liïn hiïơp Phuơ nûô Viïơt Nam, UÊy ban Baêo vïơ bađ meơ vađ treê

em, UÊy ban ăöìng ăöơi Trung Ûúng, caâc cú quan chuýn ngađnh nhû

Viïơn Vùn hoâa, Viïơn Vùn hoơc, Viïơn Ngön ngûô, caâc höơi nghïì nhû Höơi

Nhađ vùn, Höơi Nhađ baâo vađ UÊy ban nhín dín tónh Thûđa Thiïn

Húị, cuđng caâc cú quan chûâc nùng cuêa ắa phûúng súâm quan tím

ăïịn kiïịn nghõ nađy, cuông lađ súâm goâp phíìn lađm giađu thïm di saên

dín töơc, vađ tùng thïm tiïìm nùng nöơi lûơc giaâo dûúông, giaâo duơc thïị

hïơ treê Viïơt Nam, ăöìng thúđi goâp phíìn lađm ăeơp thïm truýìn thöịng

phuơ nûô Viïơt Nam vađ lađm ăeơp thïm lõch sûê cöị ăö Húị

Lađm khaêo cûâu chùưc khöng ai boê qua Taơp chñ Nam Phong Töi

cuông víơy, khaêo saât Taơp chñ Nam Phong nhùìm tòm tû liïơu vïì nghïơ

thuíơt Cheđo quaâ khûâ Theo söí lûu chiïíu quöịc gia, Taơp chñ Nam

Phong ra ăúđi nùm 1917 töìn taơi ăïịn nùm 1934 lađ 17 nùm ra ặúơc

208 söị Ăíy lađ cú quan ngön luíơn lúân söịng líu nhíịt thúđi Phaâp

chiïịm nûúâc ta, chuýn ăùng bađi vïì hoơc thuíơt cuêa nhûông cíy buât

tíìm cúô Nhûng ăïịn nay taơi Hađ Nöơi khöng cođn ăuê 208 söị Taơp chñ

Nam Phong, ăaô víơy nhiïìu söị cođn míịt trang Phaêi tra cûâu Taơp chñ

Nam Phong trïn Microfilm múâi ăuê söị, ăuê trang, trong ăoâ laơi tòm ra

hai cöng trònh khaêo cûâu vïì Tuöìng Cöng trònh ra ăúđi súâm nhíịt coâ

tiïu ăïì Lûúơc khaêo vïì Tuöìng haât An Nam cuêa taâc gia Ăaơm Phûúng

Nûô Sûê ăùng trïn Taơp chñ Nam Phong söị 76 thaâng 10 nùm 1923,

khoaêng 3500 chûô Cöng trònh thûâ hai coâ tiïu ăïì Khaêo vïì haât

Tuöìng, haât Cheđo cuêa taâc gia Nguýîn Thuâc Khiïm (nùm sinh chûa

roô, liïơt sô taơi nguơc Sún La nùm 1944) ăùng trïn Taơp chñ Nam

Phong söị 144 thaâng 11 nùm 1929, phíìn viïịt vïì Tuöìng cuông

khoaêng 3500 chûô Hai cöng trònh nađy töi ăaô giúâi thiïơu trïn Taơp chñ

Vùn hoâa söị thaâng 9 nùm 1996 vađ söị thaâng 2 nùm 1998, nhùìm cöng

böị hoâa di saên ăïí nhûông ai coâ nhu cíìu dïî dađng tiïịp cíơn Töi cuông

phiïn baên hai cöng trònh nađy tûđ Taơp chñ Nam Phong gûêi túâi Viïơn

Sín khíịu Viïơt Nam vađ Nhađ haât Tuöìng Trung ûúng Sau ăoâ öng

Viïơn trûúêng Viïơn Sín khíịu Viïơt Nam bíịy giúđ lađ öng Hoađng

Chûúng vađ öng Giaâm ăöịc Nhađ haât Tuöìng Trung ûúng bíịy giúđ lađ

nghïơ sô nhín dín Tiïịn Thoơ ăïìu höìi ím cho biïịt: úê cú súê cuêa hai öng

khöng coâ lûu hai bađi khaêo cûâu nađy vađ hai öng cuông chûa biïịt coâ mađ

ăoơc Ăoâ lađ sûơ ăoâng goâp cuêa töi vúâi nghïơ thuíơt Tuöìng noâi chung vađ

nghïơ thuíơt Tuöìng cöị ăö Húị noâi riïng Cođn giaâ trõ úê hai cöng trònh

khaêo cûâu nghïơ thuíơt Tuöìng xuíịt hiïơn höìi ăíìu thïị kyê cuêa hai taâc

gia quaâ cöị, töi khöng daâm ăaânh tröịng trûúâc cûêa nhađ síịm xin dađnh

ăïí caâc võ lađm Tuöìng vađ nghiïn cûâu Tuöìng ăöng ăaêo hiïơn hûôu Song

nhúđ coâ trong tay cöng trònh Lûúơc khaêo vïì Tuöìng haât An Nam cuêa

bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê lađm tiïìn ăïí mađ Viïơn Sín khíịu liïn kïịt vúâi

Súê Vùn hoâa-Thöng tin tónh Trõ Thiïn Húị múê ặúơc cuöơc Höơi thaêo

caâc danh sô Húị vúâi nghïơ thuíơt Tuöìng truýìn thöịng Húị, taơi cöị ăö

Húị vađo cuöịi thaâng 8 nùm 1998

Cöng trònh Lûúơc khaêo vïì Tuöìng haât An Nam vađ cöng trònh

Khaêo vïì haât Tuöìng, haât Cheđo lađ hai cöng trònh khaêo cûâu sín khíịu

dín töơc ăíìu tiïn thïí hiïơn bùìng chûô quöịc ngûô tûđ ăíìu thïị kyê XX

Ríịt tiïịc sau ăoâ 75 nùm caâc nhađ khaêo cûâu sín khíịu dín töơc ñt ai

biïịt túâi hai cöng trònh khaêo cûâu ăoâ mađ tiïịp thu kïị thûđa, ăaô thïị

möơt söị ngûúđi laơi líìm tûúêng mònh ăi tiïn phong trong lônh vûơc

nghiïn cûâu sín khíịu dín töơc úê thïị kyê nađy Nhín ăíy, möơt líìn nûôa

ngûúđi sûu tíìm giúâi thiïơu röơng raôi vúâi baơn ăoơc vïì ắa chó hai cöng

trònh khaêo cûâu nghïơ thuíơt Tuöìng höìi ăíìu thïị kyê, khi tiïịp cíơn chùưc

chùưn seô thíịy nhiïìu thöng tin cuô vađ víîn múâi úê nghïơ thuíơt Tuöìng

quaâ khûâ caê hai khu vûơc: Tuöìng dín gian (qua bađi khaêo cûâu cuêa

Nguýîn Thuâc Khiïm) vađ Tuöìng cung ằnh Húị (qua bađi khaêo cûâu

cuêa Ăaơm Phûúng Nûô Sûê)

Bađi díîn luíơn nađy giúâi thiïơu bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê vúâi cûúng

võ lađ kyâ giaê chuê ýịu vađo khoaêng mûúđi nùm (1918-1929) viïịt gíìn

hai trùm bađi ăùng caâc baâo xuíịt baên trïn ắa bađn toađn quöịc, trong

ăoâ ba phíìn tû söị bađi mang tñnh chuýn ăïì vïì phuơ nûô, vïì nhi ăöìng,

vïì giaâo duơc Tûđ nùm 1928 trúê ăi, bađ chónh ăöịn nhûông bađi baâo

mang tñnh chuýn ăïì íịy sùưp xïịp ặa vađo theo chuê ăïì cuêa tûđng

cöng trònh Do víơy trong vođng mûúđi nùm bađ cho ra ăúđi liïn tiïịp

nhûông cöng trònh chuýn síu, möîi cöng trònh hònh thađnh möơt

nhíơn thûâc múâi cho con ngûúđi, möơt tû tûúêng múâi cho xaô höơi Nhûông

cöng trònh nađy töìn taơi hún 70 nùm chó tiïịc rùìng coâ thúđi gian dađi

nhín thín vađ sûơ nghiïơp cuêa bađ bõ laông qún Nay xu thïị thúđi ăaơi

tòm vïì cöơi nguöìn baên sùưc vùn hoâa dín töơc, chuâng ta vúâi lođng cíìu

thiïơn sûu tíìm nhûông cöng trònh cuêa bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê vađ

tiïịp cíơn nghiïm tuâc thò quaê lađ di saên quyâ Ăiïìu nađy noâi lïn rùìng

bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê lađ bíơc kyâ giaê chiïịn lûúơc coâ yâ thûâc lađm saâch

khaêo cûâu tûđ khi cíìm buât vađ quaân triïơt yâ thûâc lađm saâch nađy suöịt

thúđi kyđ lađm kyâ giaê Bađ ăïí laơi cho thïị hïơ sau möơt bađi hoơc kinh

nghiïơm ăúđi nghïì: Tñch tiïíu thađnh ăaơi, líịy ngùưn nuöi dađi mađ lađm

nïn nghiïơp lúân

Bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê tuy xuíịt hiïơn vađo nûêa ăíìu thïị kyê XX

nhûng tiïịp cíơn di saên cuêa bađ ta laơi thíịy trong lõch sûê phuơ nûô Viïơt

Nam bađ lađ nhín víơt ăi trûúâc úê möơt söị lônh vûơc xaô höơi:

1 Bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê - Ngûúđi phuơ nûô Viïơt Nam ăíìu tiïn

thöng thaơo nhiïìu sinh ngûô nhû: Haân vùn, Phaâp vùn, quöịc vùn do

ăoâ bađ cuông lađ ngûúđi phuơ nûô Viïơt Nam ăíìu tiïn coâ tíìm nhòn ra thïị

giúâi tiïịp thu tinh hoa nhín loaơi nhû hïơ lyâ luíơn tiïịn böơ vïì quy trònh

dûúông duơc treê thú, hïơ tû tûúêng tiïịn böơ vïì nhín quýìn: dín chuê, tûơ

do, bònh ăùỉng vađ chuýín taêi qua caâc phûúng tiïơn baâo chñ, vùn

saâch, dõch thuíơt phöí biïịn cho ăöìng bađo laơc híơu cuêa nûúâc mònh

Cuông qua di saên cođn thíịy bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê lađ nûô taâc gia díîn

ăíìu vïì söị lûúơng taâc phíím göìm nhiïìu thïí loaơi xuíịt baên trûúâc nùm

1945

2 Bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê cuông lađ nûô trñ thûâc Viïơt Nam ăíìu

tiïn ăùơc biïơt quan tím ăïịn sûơ dûúông duơc thïị hïơ treê thú Viïơt Nam

tûđ khi loơt lođng meơ ăïịn tuöíi cùưp

saâch túâi trûúđng Ăíy lađ giai ăoaơn tiïìn phaât triïín cuêa möîi treê

thú noâi riïng vađ cuêa thïị hïơ treê thú noâi chung mađ nïìn giaâo duơc

phong kiïịn Viïơt Nam töìn taơi hađng nghòn nùm cuông chûa tûđng ăïì

cíơp túâi Bađ cuông phaât hiïơn ra rùìng ngûúđi meơ giûô vai trođ hïịt sûâc

quan troơng trong giai ăoaơn tiïìn phaât triïín úê treê thú mađ khöng

ngûúđi nađo khaâc thay thïị ặúơc vai trođ ngûúđi meơ Bađ tím huýịt vúâi

nhûông phaât hiïơn nađy vađ nöî lûơc nhiïìu nùm khaêo cûâu biïn soaơn

cöng trònh Giaâo duơc nhi ăöìng ra ăúđi nùm 1942 coâ giaâ trõ ặúơc coi

nhû saâch giaâo khoa ăíìu tiïn tùơng caâc bađ meơ Viïơt Nam lađm cöng cuơ

giaâo dûúông, giaâo duơc con em mònh trong giai ăoaơn tiïìn phaât triïín

Ăíy lađ cöng trònh coâ yâ nghôa nhíịt cuêa bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê cöịng

hiïịn vađo sûơ nghiïơp giaâo duơc nhi ăöìng Viïơt Nam tûđ höìi ăíìu thïị kyê

XX, nay thíịy cođn hûôu ñch cho caâc cú quan chûâc nùng cuđng caâc bíơc

lađm meơ, lađm cha cuđng caâc cö nuöi daơy treê trong viïơc giaâo duơc nhi

ăöìng

3 Bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê cuông lađ ngûúđi töí chûâc Höơi nûô cöng

ăíìu tiïn úê nûúâc ta hoaơt ăöơng múê mang giúâi chñ Tuy Höơi nûô cöng

chó ra ăúđi úê möơt söị thađnh phöị höìi ăíìu thïị kyê vađ töìn taơi trong möơt

thúđi gian nhûng ăaô coâ aênh hûúêng chung vađ cíịt tiïịng noâi riïng,

tiïịng noâi ăaơi diïơn cuêa phuơ nûô Viïơt Nam ăođi nhín quýìn dûúâi chïị

ăöơ thûơc dín, phong kiïịn cai trõ

Vúái nhûäng hoẩt àưång vâ cưëng hiïën trïn àêy, bâ Àẩm Phûúng

Nûä Sûã xûáng àấng lâ nhên vêåt trđ thûác tiïën bưå vâ yïu nûúác trong

lõch sûã cêån àẩi Viïåt nam Thên nhên bâ vâ di sẫn cuãa bâ lâ dêëu

son lûu thïë

Tuyïín têåp Àẩm Phûúng Nûä Sûã lâ tuyïín chổn mưåt sưë cưng

trịnh vâ tấc phêím tiïu biïíu trong di sẫn cuãa bâ do sûå cưë gùỉng cuãa

mưåt cấ nhên sûu têìm, chùỉc chùỉn côn nhiïìu khiïëm khuyïët mong

àưåc giẫ chĩ giấo cho, chuáng tưi xin lơnh hưåi lúâi chĩ giấo vâ biïët ún

àưåc giẫ

Ngûúâi lâm Tuyïín têåp nây cuäng xin cẫm ún cấc tấc giẫ: Cûãu

Thổ, Nguyïỵn Khoa Diïåu Biïn, Phẩm Hưìng Toân, Nguyïỵn Àùỉc

Xuên, Thïë Thanh, Trêìn Thõ Nhû Mên cố tâi liïåu mâ chuáng tưi

tiïëp thu

Xin chên thânh cẫm ún Thû viïån Quưëc gia Hâ Nưåi, Thû viïån

Viïån Vùn hổc Viïåt Nam, Thû viïån Tưíng húåp tĩnh Trõ Thiïn Hụë,

Thû viïån Àẩi hổc Hụë, Hưåi Vùn hổc nghïå thuêåt Trõ Thiïn Hụë àậ

tẩo àiïìu kiïån cho chuáng tưi tra cûáu vâ cung cêëp cho chuáng tưi tû

liïåu

Hâ Nưåi, muâa àưng nùm 1998 LÏ THANH HIÏÌN

Phêìn Thûá Nhêët

KHAÃO CÛÁU

GIA ẰNH - GIAÂO DUƠC THÛÚĐNG ĂAĐM

LÚĐI MÚÊ ĂÍÌU

Gíìn ăíy trong xaô höơi ta theo caâi trađo lûu cuêa thïị giúâi, nöíi lïn

caâi víịn ăïì phuơ nûô giaêi phoâng, lađm cho caâc nhađ hađng ngađy ăïí tím

vïì víịn ăïì xaô höơi, bíng khuíng suy nghô maôi Coâ keê baêo: nam giúâi

nhû nûô giúâi chuâng ta, cuđng chung möơt caênh ngöơ, chuâng ta chó bađn

chung möơt tiïịng lađ giaêi phoâng Bó nhín xin löîi, mađ khöng thûđa

nhíơn caâi yâ tûúêng sú mú íịy Cuông ăaô biïịt: chuâng ta cuđng chung möơt

caênh ngöơ nhû nhau, nhûng chuâng ta cuông phaêi biïịt rùìng: Caâi tím

lyâ caâi tñnh chíịt cuêa nûô giúâi ríịt khaâc nam giúâi; mađ nhíịt lađ caâi caâch

chõu vùn hoâa cuô cuêa hai bïn víîn khaâc xa nhau lùưm Nïịu chûa thíịu

ăaơt míịy chöî bñ ýịu trïn kia, mađ chó hö hađo giaêi phoâng theo caâi

quan niïơm nam giúâi, thò bó nhín daâm chùưc rùìng: chó möơt böơ phíơn

phuơ nûô vïì thiïíu söị hûúêng lúơi caâi cuöơc giaêi phoâng íịy thöi, chúâ toađn

nûô giúâi víîn cođn ai trong chïị ăöơ cuô, nhû víơy thò khöng goơi lađ giaêi

phoâng ặúơc

Caâi tïơ íịy, hiïơn nay möơt phíìn ăöng chõ em trïn thïị giúâi ăïìu bõ

caê röìi, xe trûúâc ăaô ăöí, ặúđng sau ta nïn traânh Ta bònh tím mađ hoêi

thûê: vò ăíu mađ xaêy ra nhûông caâi duýn cúâ íịy? Chùỉng qua vò chuâng

ta muöịn giaêi phoâng phuơ nûô, mađ chuâng ta khöng ăïí tím caêi caâch

caâi vùn hoâa cuô hiïơn ặúng chi phöịi cho phuơ nûô ta ăoâ Caâi vùn hoâa

cuô coâ nhiïìu chöî khöng thñch húơp cho caâi sûơ nhu ýịu hiïơn taơi cuêa

chõ em chuâng ta, víơythò nïn phaêi caêi caâch ăi, nhûng caêi caâch thïị

nađo? ÍỊy lađ möơt cíu hoêi ríịt hïơ troơng ríịt khoâ khùn

Nay vñ coâ möơt boơn phuơ nûô trñ thûâc hoơc víịn chûa tinh thöng,

mađ daâm ăem möơt caâi nïìn vùn hoâa múâi chûa hiïíu roô ăíìu ăuöi, ăaô

vöơi ăem cöịng hiïịn cho giaằnh xaô höơi Ăïì xûúâng sûơ giaêi phoâng cho

ăa söị chõ em cođn mï muöơi, mađ thay chín cho caâi nïìn vùn hoâa cuô,

thò may ra coâ thađnh cöng nhíịt thúđi, chúâ thíơt caâi thöịng khöí hiïơn taơi

cuêa xaô höơi, cuông chùưc khöng giaêm búât chuât nađo, lađ vò ta suđng baâi

hím möơ caâiphong tuơc xaô höơi Íu, Myô; caâi chïị ăöơ hön nhín cuêa hoơ,

mađ ta muöịn mang hïịt thaêy vïì thay ăöíi cho ta, ăoâ chùỉng nhûông

khöng híịp thuơ ặúơc caâi tinh hoa vùn hoâa hoơ, mađ laơi dùìm caâi cùơn

baô vùn hoâa cuêa hoơ, mađ hiïơn nay gia ằnh xaô höơi hoơ ăïìu ặúng ăau

ăúân khöí súê theo, nhû víơy lađ chõ em chuâng ta muöịn tiïịn hoâa, laơi trúê

ra thoaâi hoâa víơy

Caâi cûơu vùn hoâa víîn nhiïìu chöî sai laơc thíơt, nhûng noâ cuông coâ

ăađo taơo möơt söị phuơ nûô vïì ăöơc líơp kinh tïị, vïì hön nhín myô maôn, vïì

gia ằnh hođa laơc, tûđ míịy ngađn nùm, nhû víơy lađ caâi tinh chíịt vùn

hoâa cuô khöng phaêi lađ toađn bíơy caê Víơy thò chõ em ai lađ ngûúđi chuê

trûúng sûơ giaêi phoâng cho nûô giúâi, phaêi nïn lûơa choơn caâi tinh chíịt

vùn hoâa cuô, cuđng caâi tinh chíịt cuêa vùn hoâa múâi, dung hođa thïị nađo

cho húơp nhau, ăïí ăađo taơo nïn nhûông ngûúđi phuơ nûô ríịt trung thađnh

vúâi nghôa vuơ cuêa mònh, ríịt thíịu ăaơt caâi ắa võ cuêa mònh ăöịi vúâi gia

ằnh, ăöịi vúâi xaô höơi Caâi phûúng chím giaâo duơc cho phuơ nûô ta lađ

nhùưm vúâi caâi muơc ăñch íịy mađ túâi víơy

Vò nhûông yâ tûúêng ăoâ, mađ quýín saâch nađy ra ăúđi, ăïí cíìu yâ

kiïịn cuêa caâc chõ em, nhûông ai lađ ngûúđi hûôu tím vúâi xaô höơi, böí cûâu

thïm cho thađnh möơt víịn ăïì hoađn toađn, lađ lúơi cho caê nhín loaơi phuơ

nûô võ lai nûôa víơy Chúâ nhû cûâ hö hađo phuơ nûô giaêi phoâng thúđi giaêi

phoâng lađm sao? Ăûúơc giaêi phoâng röìi seô ăi vađo ăíu? Lađm nhûông viïơc

gò? Nïịu caâi nghi nghôa íịy mađ khöng giaêi quýịt, thò thûơc khöng

khaâc gò möơt boơn ngûúđi muđ mađ daâm dùưt möơt boơn ngûúđi khöng saâng

suöịt ăi Caâi hiïím tûúơng khöng thïí taê hïịt ặúơc, nhû lúđi öng Maô Dô

Ăùìng (Marden) ngûúđi nûúâc Myô ăaô bađi giaêi trong quýín Phuơ nûô dûơ

gia ằnh víơy Cho nïn sûơ giaâo duơc cíìn phaêi biïịt nhûông ăiïìu

thûúđng thûâc trûúâc, coâ thûúđng thûâc, múâi coâ caâi tû caâch thûơc tïị xaô

höơi, mađ ngûúđi úê vïì thúđi ăaơi nađy, ăïìu nïn hiïíu roô caâi chín lyâ íịy

Taâc giaê TÛƠ TÛ

BAĐN VÏÌ VÍỊN ĂÏÌ GIAÂO DUƠC CON GAÂI

Giaâo duơc phuơ nûô lađ möơt caâi víịn ăïì ríịt quan hïơ cho möơt dín töơc tûúng lai

M.DUGARD (L'eâducation moderne des jeunes filles)

Víịn ăïì nađy lađ thuöơc vïì luín lyâ, míơt thiïịt quan hïơ cho nhín

tím thïị ăaơo, ai cuông coâ thïí bađn ăùơng, mađ ai cuông phaêi coâ chín

thađnh ra cöng nghiïn cûâu quan saât thñ nghiïơm, röìi múâi bađn nöíi,

mađ bađn nöíi thò thûơc hađnh cho ăùơng, nhiïn híơu múâi lađm phûúng

chím cho ngûúđi noi theo Víơy thò sûơ bađn giaâo duơc, lađ trûúâc hïịt

mònh phaêi coâ giaâo duơc ăoâ víơy Song giaâo duơc ăúđi xûa, caâi phaơm vi

cođn heơp hođi, ăaô khöng húơp vúâi trònh ăöơ tiïịn hoâa ngađy nay, gia dó

saâch vúê giaâo khoa phuơ nûô, chó coâ míịy thiïn nûô tùưc, nûô huíịn, giöìi

mađi vïì ặúđng ặâc haơnh thò ăùơng, chúâ cöng cuöơc ăöịi vúâi ăaơo xûê thïị,

thò tuýơt nhiïn chûa coâ, thïí nađo cuông phaêi tham baâc thïm tíy hoơc

giaâo khoa mađ böí cûâu nhûông chöî khuýịt ăiïím cuêa mònh Nhûng caâi

tû caâch ngûúđi mònh thò cođn thíịp keâm, nïịu ăem nhûông võ quaâ böí, lađ

lúđi cao thûúơng mađ daơy veê cho phíím haơ thùơng chi nhín, khöng

nhûông khöng tiïịn hoâa nöíi, mađ laơi phaât aâch ra, gíy thïm tai haơi

cuông nïn, ăoâ laơi lađ möơt ăiïìu quan hïơ hïịt sûâc; vñ nhû ngûúđi coâ caâi

aâo raâch muöịn vaâ, mađ vaâ nïn lûơa thûâ reê cho húơp vúâi nguýn sùưc, coâ

xï xñch möơt ăöi tyâ coi cođn ăùơng, nïịu tham tíịm gíịm voâc töịt ăeơp mađ

ăùơt vađo chöî löî luêng caâi aâo vaêi, thò coi sao cho vûđa Víơy nïn sûơ

mûúơn tû tûúêng ngûúđi, cuông phaêi suy xeât laơi baên caâch mònh cíìn cho

húơp pheâp

Cûâ nhû yâ töi thiïín nghô, hiïơn nay sûơ hoơc víịn cuêa con gaâi,

phaêi nïn chím chûúâc theo quýín saâch cuêa öng Ău-ga (Dugard), mađ

lûúơc ăem nhûông ăiïìu húơp vúâi tû caâch ngûúđi mònh, lađm sao cho

ặúđng ặâc haơnh víîn cûâ noi theo nïì nïịp cuô, mađ ặúđng trñ thûâc cíìn

phaêi múê mang thïm Líịy caâi hiïơn traơng giûôa xaô höơi mađ noâi, thò

viïơc giaâo duơc baơn thiïịu nûô bíy giúđ, lađ coâ hai caâi trûúđng hoơc ăïìu nïn

cíìn caê

1 Lađ nhúđ trûúđng nûô hoơc cuêa nhađ nûúâc ăïí ăađoluýơn tinh thíìn

trñ naôo, muöịn cho khön ngoan, thò phaêi coâ hoơc

2 Lađ trûúđng hoơc gia ằnh, thò ngađy thûúđng chameơ phaêi ređn

tíơp líịy khuön phíím haơnh cho con caâi, ngûúđi trñ thûâc ai cuông hiïíu

rùìng: sûơ hoơc cuêa con gaâi cíìn phaêi khai thöng, vò ngûúđi ăađn bađ cuông

chung ăuâc khñ thiïn cuêa nuâi söng mađ nïn ngûúđi, nïịu cûâ thúđ ú, ùn

hay ùn, lađm hay lađm, khöng biïịt suy nghô, cuöơc ăùưc thíịt giûôa thïị

gian, sûơ tiïn trûúêng trong gia ằnh, thò söịng möơt caâch khöng maơnh

daơn, troơn ăúđi phaêi chõu nhiïìu sûơ thiïơt thođi, mađ cuông quan hïơ ăïịn

ặúđng sinh hoaơt cuêa chuêng töơc nûôa

Trong quýín saâch cuêa öng Mñt-súđ-lï (Michelet) lađ möơt nhađ

vùn hoơc nûúâc Phaâp, coâ than cho caâi thïị thaâi nhín tònh rùìng: “Sûơ

giaâo duơc cuêa con gaâi ngađy nay chûa coâ caâi gò lađm chuíín ăñch, ăïí

cho hoơ sau ravúâi ăúđi cho biïịt ăaơo xûê thïị” ÍỊy caâi sûơ giaâo duơc úê caâc

nûúâc vùn minh ngûúđi ta lo ngaơi nhû thïị, vò cuöơc ăúđi vñ nhû möơt caâi

bïí röơng mïnh möng, mađ ngûúđi ăúđi vñ nhû con thuýìn ăi trïn mùơt

nûúâc, coâ vûông tay laâi cheđo, múâi tröng vûúơt soâng ra vúđi, ngöơ khi ba

ăađo phong vuô, cuông cho biïịt then maây mađ ăúô gaơt, múâi seô tòm

phûúng hûúâng mađ ăi, choâng mong ăïịn búđ bïịn ăùơng

Chiïịc thuýìn kia cho kiïn cöị, laâi cheđo vûông vađng, lađ sûâc

maơnh daơn; hoơc thûâc röơng raôi, ăïí ăaêm ăang sûơ ăúđi xaêy túâi cho mònh,

khu xûê lađm sao cho thoêa thiïịp, lađ túâi búđ bïịn, ăaơt ăïịn muơc ăñch víơy

Nay sûơ hoơc con gaâi, mađ cûâ lanh quanh trong bïịp nûúâc, nöìi cúm, thò

chûa ăuê tû caâch lađm möơt ngûúđi úê ăúđi

Song hai trûúđng hoơc, thûúđng hay phaên ăöịi nhau, vò ngûúđi úê

nhađ trûúđng, nhúđ coâ hoơc víịn, röơng ặúđng nghe thíịy, cho nïn thaơo

tiïịng úê ăúđi, nhûng võ tíịt ăaô thaơo lađm cöng viïơc nhađ, hay vïì ặúđng

lyâ tûúêng, chûa kheâo sûơ thûơc hađnh, mađ laơi lùưm luâc thiïn vïì vùn

chûúng cao thûúơng quaâ, mú tûúêng nhiïìu viïơc voơng ngoaơi haôo

huýìn, sai lïơch caâi thoâi nïịt ngûúđi con gaâi, khöng húơp vúâi tònh ăúđi,

mađ xaô höơi sinh lúđi bađi baâc, cuông vò cúâ íịy

Caâi boơn ruâ ruâ úê trong nhađ, thò víîn giûô ặúơc thoâi nïịt nhu mò;

mađ viïơc ăúđi laơi sú sađi múđ töịi, chùỉng biïịt ăíu vađo ăíu, thađnh cao

cûêa kñn, che mùưt bûng tai, chó tröng thíịy xung quanh mònh toađn lađ

caênh vui veê dïî daôi, lađm cho mònh chó biïịt coâ mònh, chúâ khöng cođn

tröng thíịy ăùơng ai Vñ coâ duýơt lõch múâi hiïíu thíịu nhín tònh, coâ

muơc kñch múâi hay suy nghiïơm Núô nađo boâ buöơc trñ khön, ăïí cho

möơt haơng mú mađng nhín aênh nhû ngûúđi ăi ăïm, cođn coâ ăiïìu gò

nguy hiïím cho bùìng?

Sûơ phaên ăöịi nhau vïì leô tíơp quaân cuêa hai tñnh tònh; ngûúđi ra

ặúđng ăaô tûđng traêi, thûúđng chï ngûúđi úê nhađ khöng biïịt lyâ thïị Keê úê

nhađ nhuân nhûúđng, deđ duơt, laơi chï keê ra ặúđng lađ chaân chûúđng kiïu

ngaơo

Nhûng töi coi ra, thò bïn nađo cuông coâ caâi töịt caâi xíịu hïịt thaêy

Víơy thò giaâo duơc möơt ngûúđi con gaâi, phaêi nïn göìm caê tön chó

cuêa hai trûúđng hoơc, múâi ăuê tû caâch möơt ngûúđi hoađn toađn Thïị mađ

ăiïìu nađo khöng húơp vúâi tñnh tònh, coâ khuy ăïịn ặâc haơnh, thò nïn

traânh xa, ăoâ lađ möơt ăiïìu töịi ýịu cho sûơ giaâo duơc víơy

Noâi vïì tñnh tònh - Muöịn daơy cho ngûúđi con gaâi, trûúâc hïịt

phaêi biïịt tñnh tònh ngûúđi con gaâi ra lađm sao? Nhiïn híơu múâi ăem

caâch daơy baêo cho ăuâng ăùưn; ngûúđi con gaâi bíím thuơ nhu nhûúơc, nïn

tñnh tònh thûúđng moêng maênh Ngûúđi ăúđi hay chï rùìng: 1 nheơ daơ; 2

sú xuíịt; 3 thoâc maâch; 4 tñnh hay ghen tuöng

Böịn caâi tñnh ăoâ lađ toađn tñnh xíịu, vò nheơ daơ hay tin ngûúđi, laơi

hay nghi nan; hay ăöíi chuê yâ, ai baêo sao cuông cho phaêi caê; sú xuíịt

thò lađm viïơc gò khöng coâ míịu chöịt, lađm cuông nhû khöng, ñt suy xeât

cho ăïịn ăíìu ăïịn ăuöi; thoâc maâch lađ ûng tođ mođ nghe loêm chuýơn

ngûúđi ta, hay bađn baơc nhûông ăiïìu hiïím hoâc; ghen tuöng lađ khöng

ûng ngûúđi hún mònh, hoùơc bùìng mònh Nhûng phíìn nhiïìu ngûúđi coâ

tñnh nađy, keê coâ tñnh khaâc, chúâ cuông khöng nhíịt ắnh ngûúđi nađo lađ

ngûúđi ăuê caê böịn tñnh íịy, thïị mađ trong böịn tñnh íịy nïịu coâ, tûâc lađ

tñnh ýịu mađ sinh ra, nïn nhín tñnh ăoâ, biïịt caâch lúơi duơng thò cuông

coâ leô xoay laơi caâi tñnh töịt, cuông khöng phaêi lađ khöng ăùơng

LÚƠI DUƠNG VÏÌ TÑNH TÒNH

Nguýn tñnh nheơ daơ hay nghe lađ tñnh xíịu, mađ coâ thïí ăöíi ra

tñnh töịt, lađ vò ngûúđi ăaô hay nghe, tíịt lađ daơy baêo ríịt dïî, vñ cho theo

vïì ặúđng hay, thò choâng hay, mađ hoâa cho theo vïì ặúđng dúê thò mau

dúê; hay vúâi dúê, phíìn nhiïìu taơi ngûúđi ặa ặúđng chó neêo cho; nheơ daơ

thò hay caêm ăöơng, thíịy sûơ ăau ăúân cuêa ngûúđi ăúđi, mađ cuông chíu

mađy rúi lïơ ăùơng, nhû thíịy keê ngheđo heđn bïơnh tíơt cuông thûúng xoât,

thíịy ai tai naơn cuông bíng khuíng, hay ăem cöng giuâp cuêa ăúô ăíìn

cho nhau Nheơ daơ thò hay hoâa ra tñn ngûúông tön giaâo Tñn ngûúông

tön giaâo thûúđng coâ tñnh thađnh thíơt, dûúđng íịy cuông lađ tñnh töịt;

thûúđng tònh caâc ngûúđi ăađn bađ con gaâi, hay coâ caâi tñnh nhû thïị caê

Tñnh sú xuíịt lađ khöng hay suy nghô, duđng ra viïơc gò, cuông ăïìu haơi

hïịt thaêy, chó coâ möơt ăïìu lađ giíơn ai cuông chùỉng coâ giíơn ăùơng líu,

mònh ăaô sú xuíịt, tûâc lađ hay dung ặúơc ngûúđi sú xuíịt ăöịi vúâi mònh

Tuơc mònh thûúđng hay goơi nhûông haơng ngûúđi íịy lađ haơng ngûúđi

vö tím; song phaêi biïịt tñnh íịy ríịt hay ngöơ sûơ, ăaâng nïn rùn súơ

lùưm

Tñnh thoâc maâch tuy khaâ gheât thíơt, viïơc mònh thò nhaâc, viïơc

baâ aâc thò siïng, chuýơn ngûúđi nađy ăem noâi vúâi ngûúđi khaâc; nhûng

mađ xeât laơi trong caâi tñnh thoâc maâch íịy, laơi coâ chûâa caâi yâ tòm tođi dođ

xeât: íịy lađ caâi tñnh tinh tïị, mađ caâc nûúâc vùn minh bíy giúđ, ngûúđi ta

nghiïn cûâu nhiïìu khoa hoơc, chùỉng qua cuông lađ vò leô tòm tođi dođ xeât

mađ ra; nïịu ngûúđi ăađn bađ ăaô sùĩn caâi tñnh thoâc maâch, mađ biïịt caâch

duđng cho chñnh ăaâng, thò cûâ tòm tođi dođ xeât, líịy sûơ hay sûơ dúê cuêa

mònh cuêa ngûúđi, mađ lûơa líịy ăiïìu hay boê ăiïìu dúê, líịy sûơ thíơt hún

duđng ăiïìu giaê, thò thoâc maâch coâ haơi gò ăíu; huöịng höì coâ hay thoâc

maâch, múâi hay khön kheâo Nhûông ngûúđi ăađn bađ mònh thûúđng kheâo

baânh kheâo traâi, khön caâch ùn yâ úê, ăïìu lađ trong tñnh tònh coâ hay dođ

xeât tòm tođi hïịt thaêy, chúâ coâ phaêi dûêng dûng vö sûơ, khöng ăïí tím

chuâ yâ vađo möơt viïơc nađo, thò lađm sao hiïíu sûơ lyâ úê ăúđi cho ăùơng

Tñnh ghen tuöng, ai baêo ghen xùìng, cho hû tím hû tñnh, chúâ

ghen, biïịt ghen cöng viïơc ngûúđi hún, mònh keâm, tûâc lađ mònh phaêi

lađm nïn cho bùìng ngûúđi, vò coâ ghen hún gheât keâm, múâi coâ tiïịn hoâa,

bùìng nhû khön kheâo mùơc ai, daơi khúđ mònh tröịi kïơ, coâ leô troơn ăúđi

cuđng möơt cuơc bùưt möơt hođn mađ thöi

Caâi víơn mïơnh vađ caâi kïịt quaê - Trïn kia ăaô noâi caâi tñnh tònh,

thúđi nay laơi bađn ăïịn caâi víơn mïơnh, vađ caâi kïịt quaê cho roô rađng, röìi

múâi ăem sûơ hoơc bađy toê cho coâ cùn nguýn Ngûúđi con gaâi díìu sang,

díìu heđn thïị nađo, tûúng lai cuông ăïìu coâ ăöi baơn gia thíịt nhû nhau,

tuơc ngûô mònh coâ cíu: “Nöìi trođn uâp vung trođn, nöìi meâo uâp vung

meâo”, nghôa lađ: “Ngûúđi sang lađm baơn vúâi ngûúđi sang, ngûúđi heđn

lađm baơn vúâi ngûúđi heđn”, khi ăaô coâ ăöi baơn, tûâc lađ coâ gia thïị, thò

nghiïîm nhiïn lađm möơt bađ chuê phuơ trong gia ằnh víơy; tuơc mònh

noâi: “Líịy chöìng gaânh vaâc giang san nhađ chöìng”, lađ nhíịt thiïịt cöng

viïơc lúân nhoê chuê trûúng möơt tay mònh; giađu cuđng ùn, khoâ cuđng

chõu, tûđ caâi ắa võ lađm ngûúđi con gaâi, tiïịn lïn caâi ắa võ lađm ngûúđi

vúơ, röìi kïịt cuöơc ăïịn lađm ngûúđi meơ, sûơ vinh cuông vò chöìng vò con mađ

vinh, sûơ nhuơc cuông vò chöìng vò con mađ chõu nhuơc; caâi víơn mïơnh

cuêa ngûúđi con gaâi ăađn bađ, chó quanh quíín úê ăoâ, cöịt líịy gia ằnh

lađm núi cùn baên, nïịu rúđi chöî ăoâ ra, díìu sang giađu cuông chûa chùưc

ăaô lađ ăùìm thùưm hún ăùơng

Giaâo duơc lađ gò? Lađ ăïí sùưp sûêa cho sùĩn sađng tû caâch ra ăúđi, mađ

ra ăúđi, thò laơi tuđy theo caâi chûâc phíơn cuêa tûđng haơng ngûúđi ặâng

trong xaô höơi, mûu líịy sûơ haơnh phuâc cho thín mònh, cho nïn ăaơo

nho daơy rùìng: ăađn bađ troơn ăaơo tam tođng (taơi gia tođng phuơ, xuíịt giaâ

tođng phu, phu tûê tođng tûê) trong ba ặúđng theo, lađ troơn caâi böín

phíơn ăađn bađ con gaâi

Song le, úê ăúđi chó coâ möơt caâi lyâ ặúng nhiïn nhû thïị, ăađn bađ

con gaâi nađo, cuông coâ chöìng coâ con hïịt thaêy, thò sûơ giaâo duơc chó nïn

daơy lađm vúơ, lađm meơ lađ ăuê Hiïím thay! Coâ ngûúđi laơi khöng gùơp caênh

thuíơn íịy cho, hoùơc goâa buơa, hoùơc coâ chöìng coâ con mađ khöng nhúđ

ăùơng chöìng con cho, duýn lađnh phíơn íịm, cođn phaêi man maâc míơt

thín, lïnh ăïnh chòm nöíi, chùỉng lađ khöng: cođn gò hy voơng úê ăúđi nûôa

ru! ÍỊy thïị, nïn sûơ giaâo duơc cíìn phaêi bađn röơng ra, ăïí ai ặâng vïì

caênh ngöơ nađo, cuông coâ thïí lađm hïịt böín phíơn, mađ caâi giaâ trõ úê ăúđi, lađ

ăïí khen chung cho nhûông ngûúđi coâ lađm, chúâ khöng phaêi vò víơn

mïơnh ruêi ro mađ míịt giaâ trõ ăi ăùơng; coâ chöìng coâ con cuông phaêi lađm

cho hïịt böín phíơn, lađ böín phíơn lađm vúơ lađm meơ; khöng chöìng khöng

con, cuông phaêi lađm hïịt böín phíơn, lađ böín phíơn lađm ngûúđi, ăaô lađ

ngûúđi, thò sao cho ăuâng tû caâch lađm ngûúđi, nïịt ùn yâ úê, cöng viïơc xûê

trñ, ăïìu coâ thûâ tûơ caê Noâi toâm laơi lađm ngûúđi cöịt phaêi biïịt ăaơo ngûúđi,

röìi múâi biïịt ăïịn lađm ngûúđi coâ nhûông caâi nghôa vuơ phaêi lađm, coâ caâi

traâch nhiïơm lađm sao? Caâi ắa võ thïị nađo? Múâi lo toan gíy dûơng sûơ

nghiïơp, mađ hûúêng phíìn haơnh phuâc vônh viïîn víơy

Lađm ngûúđi phaêi nïn biïịt rùìng: tíịm thín ặâng giûôa vuô truơ,

chùỉng phaêi sinh khöng, khöng phaêi vö ñch Ngûúđi ăađn öng coâ böín

phíơn nghôa vuơ thïị nađo, ngûúđi ăađn bađ cuông coâ böín phíơn nghôa vuơ

thïị íịy, chó khaâc nhau coâ caâi ắa võ phíìn trong phíìn ngoađi mađ thöi;

nhûng trong coâ íịm, ngoađi múâi ïm, ăoâ chñnh lađ möơt nghôa tûúng

ặúng víơy; thïị mađ sûơ giaâo duơc ngûúđi con gaâi, laơi khöng ăùơng chín

thađnh nhû con trai, vò thín con trai coâ caâi nghôa trûơc tiïịp vúâi xaô

höơi, mađ con gaâi thò chó giaân tiïịp mađ thöi Ngûúđi ăađn öng coâ phođ vua

giuâp nûúâc, coâ lađm ra nhiïìu tiïìn cuêa, bao boơc cho caê gia ằnh, chúâ

nhû ngûúđi ăađn bađ lađ phíơn phuơ tođng, lađ phuơng sûơ caâc viïơc nhoê moơn,

cho nïn ngûúđi ta khinh thûúđng mađ khöng kïí Caâi phíím giaâ vò thïị

mađ heđn keâm, tinh thíìn vò thïị mađ tiïu mođn

Ăöịi vúâi xaô höơi, hònh nhû möơt söị ngûúđi thûđa víơy ÛĐ! Söị ngûúđi

thûđa ăoâ, chñnh xaô höơi gia ằnh cuông biïịt, thiïơt míịt biïịt bao nhiïu

lađ tiïìn cuêa cöng phu, víơy thò sûơ thiïơt thođi ăoâ, búêi vò khöng bònh

tônh mađ xeât, chúâ taơo hoâa ăaô sinh ra ngûúđi, thò ngûúđi nađo laơi khöng

linh tñnh, víơt gò lađ víơt vö lyâ, vö duơng lađ búêi vò khöng hoơc ăoâ mađ

thöi Hoơc lađ cöịt hoơc líịy ăaơo lyâ, röìi sau múâi hoơc caâc nghïì nghiïơp

Xûa nay vò caâi tíơp tuơc rađng buöơc möơt ñt, laơi möơt phíìn vò caâi quýìn

lúơi riïng cuêa tûđng ngûúđi ăeđ neân nhau, mađ thađnh ra ăađn bađ con gaâi,

caâi trònh ăöơ trñ thûâc tû tûúêng, vò sûơ vö hoơc mađ cûâ xuöịng thíịp keâm

maôi, thađnh ra thiïơt thođi chung cho caê nhín loaơi; nïịu sûơ hoơc mađ

khöng ngùn trúê, thađnh tím giaâo duơc cho ăïịn núi ăïịn chöịn, tûơ

nhiïn hiïíu biïịt caâi böín phíơn lađm ngûúđi, chùỉng phaêi lađ khoêi hïơ luơy

cho ai; haơng nûôa ngûúđi bïn nađy cuông ăuê tay chín, mùơt mađy, gan

ruöơt nhû nhau, tûâc lađ cíìn phaêi coâ nghôa vuơ cuêa mònh mađ lađm Cho

nïn muöịn ngûúđi ăađn bađ con gaâi biïịt lađm hïịt böín phíơn, thò ngûúđi

khai ăaơo phaêi hïịt böín phíơn daơy döî trûúâc

Tön chó sûơ giaâo duơc - Caâi tön chó sûơ giaâo duơc, lađ ăïí phaât triïín

nhûông caâi nùng lûơc, tñnh tûơ nhiïn ăaô sùĩn coâ, vađ böí cûâu cho nhûông

tñnh cođn ặúng khuýịt ăiïím Taơo thađnh caâi haơnh phuâc cho caâ

nhín, mađ cuông lúơi ñch chung cho caê ăoađn thïí víơy

Öng Ău-ga (Dugard) noâi rùìng: “Ngûúđi con gaâi thûúđng coâ möơt

caâi tñnh ñt hay phín biïơt ra viïơc gò lađ tûơ yâ vui lođng mađ mònh ăïì

xûúâng lïn, chúâ khöng cíìn phaêi ai bùưt buöơc; laơi thûúđng hay sú mú

qún caâi böín phíơn cuêa mònh, nïịu nhû caâi böín phíơn íịy, chùỉng coâ

caâi hònh thûâc gò cho dïî caêm giaâc Víơy thò nhađ giaâo duơc cíìn phaêi

ăem caâi thïí lïơ luín lyâ, bađy toê möơt caâch roô rađng vïì hïịt thaêy caâc

phûúng diïơn, ăïí cho phuơ nûô dïî hiïíu mađ noi theo”

Sûơ ñt hay phín biïơt, lađ vò thiïịu caâi chuê ắnh, khöng coâ tñnh

suy xeât, mađ ăaô khöng suy xeât ăùơng, thò tûơ yâ mònh vui lođng mađ lađm,

lađm sai ặúđng cuông thûúđng, cho nïn sûơ chuê ắnh lađ nhúđ coâ quan

saât, kinh nghiïơm lùưm Cođn böín phíơn khöng biïịt giûô, nïn phaêi cíìn

coâ díy rađng buöơc múâi ýn chñ mađ lađm, thïị lađ phíím ngûúđi cođn heđn

keâm Vò sao? Lađ vò khi coâ rađng buöơc, coâ khi khöng rađng buöơc, tûâc lađ

khöng chõu lađm nûôa

Ngûúđi ta tûơ phaêi biïịt böín phíơn mađ lađm, thïị múâi chín thađnh

vúâi böín phíơn, mađ ăaô chín thađnh vúâi böín phíơn, lađ nhúđ suy tûúêng

chíu ăaâo, tûơ khùưc soi thíịy lûúng tím baêo mònh phaêi lađm, chúâ

khöng vò víơt duơc caâm döî, ăïịn nöîi xao laông ặúơc Nhûông ngûúđi coâ

minh tím kiïịn tñnh, thò khöng ặúơc míịy keê, saâch Nho noâi rùìng:

“Bíịt giaâo nhi thiïơn, phi thaânh nhi hađ? Giaâo nhi híơu thiïơn, phi

hiïìn nhi hađ? Giaâo diïơc bíịt thiïơn, phi ngu nhi hađ?” Nghôa lađ:

“chùỉng daơy mađ lađnh, khöng phaêi thaânh thò sao? Daơy mađ sau lađnh,

chùỉng hiïìn thò sao? Daơy cuông chùỉng lađnh, khöng phaêi ngu thò

sao?”

Cho nïn sûơ giaâo duơc lađ cíìn cho nhûông ngûúđi tû caâch sađn sađn

nhû nhau, mađ haơng ngûúđi íịy, thò ăïìu cíìn phaêi bùưt buöơc vïì caâi thïí

lïơ hònh thûâc, nhiïn híơu tûđ chöî gíìn mađ ăïịn chöî xa Hiïơn xaô höơi ta,

ngûúđi ăađn bađ con gaâi, cuông chñnh úê vïì caâi trònh ăöơ ăoâ

Ngûúđi con gaâi sinh trûúêng tûđ chöịn gia ằnh, thïị thò trûúđng

hoơc gia ằnh lađ caâi cöơi göịc, chöî phaât sinh tû tûúêng cuêa con ngûúđi ta

trûúâc nhíịt, nïịu gia ằnh mađ thíịt giaâo, lađ thiïơt míịt möơt nûêa caâi

caêm giaâc linh tñnh vïì ặúđng tinh thíìn

Caâi tön chó sûơ giaâo duơc, con trai con gaâi nhû nhau, ăïìu göìm

caê ba ăiïìu: 1 Ăûâc duơc, 2 Trñ duơc,

3 Thïí duơc

1 Ăûâc duơc lađ daơy cho biïịt ăaơo nghôa luínthûúđng, biïịt phín

chia ặúđng chñnh neêo tađ

2 Trñ duơc lađ daơy cho biïịt múê mang trñ naôo bùìngcaâc khoa hoơc,

hiïíu thíịu caâc víơt lyâ, tinh vi giûôa ăúđi

3 Thïí duơc lađ daơy cho biïịt luýơn tíơp sûâc voâc,maơnh khoêe, múâi

ăaêm ăang cöng viïơc nöíi

Vaê ặâc duơc lađ quan hïơ tím tñnh con ngûúđi, nïn cíìn úê gia ằnh

nhiïìu hún úê nhađ trûúđng; ngûúđi con gaâi coâ caâi veê dõu dađng, sùĩn tñnh

ïm ăïìm, daơy vïì ăaơo ặâc ríịt mau caêm hoâa, nhû ýu cha meơ, mïịn

caênh qú hûúng; lađ khöng ai daơy, mađ ngûúđi nađo cuông giađu caâi caêm

tònh íịy caê Nay nhín caâi tñnh sùĩn coâ, mađ múê mang cho thïm röơng

maôi ra, nhû lađ: caâi lođng mïịn danh dûơ, nhiïơt thađnh vúâi nghôa vuơ, ûa

chuöơng sûơ trung tñnh, ăöịi vúâi cha meơ, ăöịi vúâi chöìng con, ăïìu coâ caâi

aâi tònh cho chín thûơc, thò cíìm ăùơng möơt möịi caêm tònh ríịt xûâng

ăaâng Saâch Nho daơy rùìng: “Phuơ nhín tođng nhíịt nhi chung” Nghôa

lađ: ngûúđi ăađn bađ troơn ăúđi thúđ möơt chöìng lađ danh chñnh Trong gia

ăaơo líịy hođa muơc lađm quñ, khöng nïn tranh biïơn nhûông ăiïìu khöng

ăaâng tranh biïơn, thuöơc vïì khííu khñ vö võ, nïn tòm nhûông caâch hođa

bònh tríơt tûơ, ăïí lađm caâi gûúng töịt cho con caâi noi theo, keê trïn biïịt

ýu ngûúđi dûúâi, keê dûúâi biïịt víng lúđi ngûúđi trïn, tuơc ngûô coâ cíu:

“Trong coâ íịm ngoađi múâi ïm”, bao nhiïu nhûông caâi tñnh tònh ăùìm

thùưm lađm cho gia ằnh ặúơc veê vang, ăïìu lađ caâi ặâc nhađn nhaô cuêa

ngûúđi meơ tûđ ăoâ cađng thíịy roô rïơt víơy, laơi cođn aênh hûúêng ăïịn xaô höơi,

nhiïìu caâi míìm lađnh möịng töịt, nhû lađ biïịt thûúng ýu nhín loaơi,

biïịt ăiïìu cöng ặâc nïn lađm

Nhûng ặâc duơc cíìn phaêi coâ trñ duơc, ăïí suy caâi lođng nhín aâi,

cho coâ nhûông caâi lyâ tûúêng cao xa, vađ cuông giuâp cho caâi nùng lûơc cuêa

sûơ ăaơo ặâc ăùơng choâng tùng tiïịn

Xeât nhû lúđi öng Vinet (Vi-nï) noâi nhû sau nađy: “Ngûúđi con gaâi

cíìn coâ möơt ặâc duơc, vađ trñ duơc ríịt bïìn chùơt ăuâng ăùưn, ăïí böí cûâu

cho ặúđng lyâ tûúêng, biïịt laânh xa sûơ mú möơng lađm haơi tím tñnh”

Bađ Reâmusat (Rï-muy-gia) noâi: “Phaêi cíìn tíím böí, tû dûúông cho ăađn

bađ con gaâi, biïịt tûơ soi saâng caâi lûúng tím cuêa mònh, múâi dïî tòm

ặúđng mađ ăi” Öng Greâart (Gúđ-rï-a) noâi: “Phaêi cíìn múê mang ặúđng

tû tûúêng, vađ ặúđng caêm giaâc, mađ chúâ nïn xím phaơm ăïịn nhûông caâi

tñnh nïịt töịt lađnh cuêa ngûúđi ăađn bađ con gaâi ăaô sùĩn coâ”

Xem nhû nhûông lúđi caâc nhađ giaâo duơc hoơc Thaâi tíy múâi kïí

trïn ăoâ, thúđi ăuê hiïíu rùìng: ngûúđi ta víîn ăöìng yâ ăi vïì möơt con

ặúđng nhû nhau hïịt thaêy Vïì phíìn ặâc duơc, nhúđ úê gia ằnh hún úê

nhađ trûúđng, thúđi phíìn trñ duơc laơi nhúđ úê nhađ trûúđng hún úê gia ằnh;

vò nhûông caâi hoađn caênh úê giûôa xaô höơi, ăiïìu hay, sûơ dúê lađ bađi hoơc

cuêa mònh hïịt thaêy, khöng nhûông nhúđ caâi bađi vùn chûúng, luíơn

thuýịt phaât trûđ gai göịc trong lođng, mađ ăïịn ăiïìu nghe thíịy, cuông

lađm cho mònh biïịt thïm suy nghô

Ngûúđi con gaâi hoơc úê nhađ trûúđng cöng khoâa hai buöíi, nhû lađ

caâch ăoơc saâch, lađm bađi luíơn, vïơ sinh hoơc, caâch trñ hoơc, sûê kyâ hoơc,

ắa dû hoơc, toaân hoơc v.v Theo nhû chûúng trònh hoơc íịy, möîi moân

ăïìu coâ laônh höơi nhiïìu ñt, cuông lađ múê mang trñ thûâc cho con ngûúđi,

nhûng víơy mađ, giaâo duơc lađm sao, cho coâ möơt caâi giaâ trõ ríịt míơt

thiïịt lađ biïịt suy lyâ, chúâ khöng cíìn kyâ ûâc cho lùưm

Saâch Nho coâ cíu: “Ăöơc thû quñ minh lyâ” Ăoơc saâch quyâ taơi hiïíu

lyâ, chúâ coâ phaêi ăoơc saâch mađ nhû chim kïu, chim veơt hoơc noâi, khöng

thûơc hađnh ăùơng, thò cođn lúơi ñch gò; trñ duơc lađ nuöi daơy caâi trñ khön,

nhûng caâi trñ khön cuêa con ngûúđi, khi cođn non núât chûa biïịt chi, laơi

khi trñ khön ăaô ăíìy ăuê, phúâi phúâi mađ bûđng lïn, coâ ngûúđi thöng

minh dônh ngöơ quaâ, thûúđng hay thiïn vïì möơt mùơt lyâ tûúêng ríịt cao

xa, ăïịn nöîi viïơc hiïơn taơi nhaông boê hïịt, íịy ăoâ vò khöng coâ lyâ tûúêng

cuông khöí, mađ ăïịn lyâ tûúêng vung vinh ra quaâ, cuông haơi cho ặúđng

hađnh ăöơng cuêa con ngûúđi, cho nïn coâ chöî phaêi haơn chïị laơi, coâ chöî

phaêi cöí lïơ thïm Vñ duơ nhû: ngûúđi ăađn bađ con gaâi lađ chuê, trinh tónh,

hiïìn hođa lađ ăeơp, mađ nay yê mònh tađi trñ, laơi naêy ra nhûông caâi tñnh

cao kyđ, cûúđng quíơt thaâi quaâ, tûâc coâ haơi cho tríơt tûơ, nhû thïị cíìn

phaêi coâ haơn chïị múâi ặúơc; cođn cöí lïơ, thúđi vñ nhû coâ keê gùơp viïơc hay

do dûơ, khöng trñ phaân ăoaân, thûúđng thíịy viïơc ăúđi trònh bađy ra, chó

biïịt caâi ngoơn, mađ khöng tûúđng caâi göịc, thíịy viïơc phaêi trûúâc con

mùưt, chúâ khöng roô caâi traâi úê sau lûng, xeât cöng viïơc mađ chó bùìng úê

möơt phûúng diïơn, thúđi líìm ngay, coâ khi ngöơ sûơ míịt caê quýìn lúơi

cuêa mònh, coâ khi ngöơ sûơ haơi ăïịn chung thín, víơy nïn cöí lïơ cho

ặúđng trñ thûâc ăùơng saâng suöịt, ăïí ăïì phođng caâi ăiïìu thõ phi quíịy

nhiïîu xung quanh mònh, tûơ tòm líịy leô ngay thùỉng mađ ăïịn, múâi gíy

nïn ăiïìu haơnh phuâc cho mònh; nghôa lađ úê ăúđi, ai cuông phaêi coâ

quýìn lúơi, múâi coâ giaâ trõ úê ăúđi Daơy cho ngûúđi ăađn bađ coâ trñ duơc, lađ

vò baêo töìn caâi thín giaâ cuêa hoi, laơi phaêi coâ nghõ lûơc, mađ ngùn ngûđa

caâi duơc voơng laơi, keêo noâ thiïn vïì ặúđng tađi lúơi; hay lađ tònh caêm

khöng chñnh ăaâng, thúđi töín khuy ặâc töịt ăi víơy

Ăûâc duơc, trñ duơc ăaô víơy, mađ thïí duơc laơi cíìn lùưm, búêi vò ngûúđi

ta coâ sûâc khoêe maơnh, múâi íu lo lađm luơng nïn ặâc nïn trñ, chúâ sûâc

lûơc ăaô gíìy gođ, muön viïơc ăïìu xïịp laơi möơt bïn, coâ chi hún mađ cođn coâ

chi keâm nûôa Öng Phúđ-lú-ry (Fleury) noâi: “Caâi sûâc lûơc cuêa ăađn bađ

con gaâi, lađ coâ quan hïơ cho caê chuêng töơc, víơy cho nïn phaêi daơy thïí

duơc cho hoơ, cuông nhû ăađn öng, chó xï xñch möơt vađi leô khöng húơp vúâi

tû caâch ăoâ mađ thöi” Búêi vò ngûúđi ăađn bađ coâ thiïn chûâc vïì ặúđng

sinh duơc, mònh coâ maơnh khoêe, sinh con múâi beâo töịt, tuy con mònh,

mađ thûơc lađ dín nûúâc, sûơ maơnh ýịu, lúơi haơi aênh hûúêng ăïịn ăoađn thïí

xaô höơi

Trong caâc khoa hoơc úê nhađ trûúđng, vïì mön vïơ sinh laơi töịi ýịu

cho phuơ nûô nhiïìu lùưm, nhûng thïí duơc laơi khöng cíìn phaêi úê nhađ

trûúđng, mađ tûơ möơt mònh luýơn tíơp líịy cuông ăùơng, nghôa lađ phaêi ra

vađo víơn ăöơng, sûêa ặúng viïơc nađy viïơc khaâc, ăïí cho gín xûúng coâ

chuýín, da thõt múâi núê nang, khi lađm ngûúđi con gaâi, quíìn aâo khùn

ăíîy cuêa mònh, xïịp vuöịt giùơt uêi líịy cho coâ cöng viïơc mađ lađm; khi ăi

xe, coâ khi ăi chín, ăïí cho thû thaê sûâc voâc, khñ huýịt lûu hađnh; khi

coâ chöìng con, thò sùn soâc miïịng ùn cho ngon lađnh, tùưm rûêa ặâa con

cho saơch seô, sai sûêa chó veô cöng viïơc cho töi ăođi, thïị lađ tíơp luýơn

thïí duơc, hađ tíịt phaêi nhaêy vođng neâm quaê, chaơy rong míịy daơo, múâi

lađ thïí duơc Ăïịn nhû caâi nguýn lyâ cuêa ăaơo vïơ sinh, thò cíìn phaêi hoơc

víịn múâi hiïíu, lađm sao lađ ăuâng caâch vïơ sinh, lađm sao lađ haơi vïơ sinh,

víơt gò ùn böí, víơt gò ùn khöng tiïu, uöịng lađm sao coâ thûâ nûúâc ăöơc, coâ

thûâ nûúâc khöng ăöơc, ùn thõt lađm sao, coâ thûâ nïn ùn söịng, coâ thûâ

nïn ùn chñn; nhađ cûêa chúâ ăïí íím thíịp dú bíín, mađ thúê húâp nhiïìu

thaân khñ, tûâc hay sinh bïơnh; mûúng vûúđn chúâ ăïí uê loaơn úị taơp,

sinh nhiïìu vi truđng, ăïìu coâ haơi cho sûơ vïơ sinh cuêa ngûúđi ta v.v

Ngûúđi ăađn bađ biïịt ăaơo vïơ sinh, laơi lúơi hún ăađn öng, vò ngûúđi ăađn bađ

chuýn trõ cöng viïơc trong gia ằnh, tûđ sûơ phuơc thûơc, khúêi cû, cho

ăïịn sinh con, nuöi con, luâc ăau ýịu tíơt bïơnh, níng niu nhùưc nhuê,

daơy veô böì chò, moơi viïơc ăïìu coâ ăiïìu ăöơ, noâi toâm laơi ặâc duơc, trñ duơc,

thïí duơc, lađ lúơi cho mònh, mađ laơi lúơi taơi di truýìn cho con caâi vïì sau

nûôa

Nïịu nhûông ngûúđi con gaâi hiïíu ăùơng caâc tñnh nïịt nhû thïị

khöng tûđ khoâ nhoơc, chõu ăaêm nhíơn líịy, tûơ nhiïn thíịy caâi giaâ trõ

cuêa ăúđi mònh, ặâng giûôa vuô truơ, coâ goâp möơt phíìn traâch nhiïơm

nùơng nïì vúâi xaô höơi víơy

KÏỊT LUÍƠN

Nhûông lúđi mađ töi noâi ăíy, cuông khöng coâ gò cao xa cho lùưm,

chùỉng qua lađ töi ăaô cöị cöng nghiïn cûâu, vađ thûơc hađnh trong míịy

nùm trúđi, mađ bađy toê ra, ûúâc ao trong xaô höơi mònh, nïn líịy gia ằnh

mađ lađm mö phaơm cho luô treê con, muöịn giûô gòn cho phong hoâa nûúâc

nhađ, tíịt phaêi böìi ăùưp líịy nïìn gia ằnh giaâo duơc

Kinh Thi noâi: “Hoâa thuêy khú mön, xuíịt tiïn tûơ ngaô” nghôa

lađ: “Hoâa ra tûđ chöî khú mön lađm ăíìu, do ta xûúâng lïn trûúâc”

Nhûng ngûúđi mònh thò thûúđng chùm daơy cho con gaâi vïì caâc chûâc

phíơn tíìm thûúđng, núô boê qún caâi ăïìu cöịt ýịu, lađ coâ liïn laơc vúâi xaô

höơi, dô chñ nhûông caâi tíịn ăöìi phong baơi tuơc, hùưn cûâ lan röơng ra maôi,

mađ khöng trûđ ặúơc caâi göịc, phaâ ặúơc caâi mú möơng tûđ luâc míìm

möịng múâi sinh, thúđi cođn di haơi cho nhín loaơi võ lai ríịt nhiïìu víơy

Bađ Ma-ăúđ-len Vi nï (Madeleine Vinet) noâi: “Líịy sûơ quan saât

vađ kinh nghiïơm sûơ suy ăöìi trong xaô höơi, tuy coâ nhiïìu cúâ nhûng cúâ

thûâ nhíịt lađ sûơ giaâo duơc phuơ nûô chûa ặúơc hoađn toađn, nhiïìu ngûúđi

cuông ăïìu hiïíu caâi quan hïơ cuêa chûâc phíơn ngûúđi ăađn bađ trong gia

ằnh, mađ laơ thay! Laơy sú mú vïì giaâo duơc con gaâi, chó lo daơy döî con

trai, khöng biïịt rùìng daơy con gaâi, cuông chñnh lađ daơy cho con trai

ăoâ” Bađ laơi noâi: “Nhûông ngûúđi coâ nhiïơt tím vúâi thïị ăaơo, ăïìu cöng

nhíơn rùìng, caâi thúđi ăaơi nađy, lađ ặúng traêi qua möơt sûơ suy ăöìi cuêa

luín lyâ, vò tuöíi thiïịu niïn ặúng chñnh phaêi mùưc naơn, bao nhiïu

caâi thöng minh tñnh tûđ thiïơn, tñnh khoan dung, ăïìu lađ cöng viïơc

cíìn kñp mađ xaô höơi laơi ăem lađm ra sau, chó lo mûu nhûông ăiïìu tiïíu

lúơi vuơn vùơt, duđng hïịt tím naôo vađo caâc viïơc tađn aâc ăï tiïơn caê, thađnh

ra múâi míịt caâi tinh thíìn hoa myô ăi”

Cûâ nhû lúđi bađ noâi, thò bíịt haơn vïì xaô höơi nađo, mađ ngûúđi trong

xaô höơi ăïìu khuynh hûúâng trong vođng lúơi duơc lùưm, lúân tranh theo

lúân, nhoê tranh theo nhoê, xö ăííy nhau, chuöơng laơ tham xinh, ûa sûơ

töịt ăeơp trûúâc con mùưt, cođn trong lođng xíịu xa míịy cuông chùỉng kïí,

tađng ö naơp cíịu, ăïịn nöîi thanh danh taân tíơn, con trai khöng líịy

trung hiïịu lađm ăíìu, con gaâi khöng líịy trinh tiïịt lađm quyâ, bïơnh cuêa

xaô höơi, mađ thûơc lađ löîi taơi gia ằnh vò gia ằnh thiïịu sûơ giaâo duơc,

nhûông ặâa treê con úê dûúâi tay bađ meơ, chó hûúêng ặúơc sûơ no íịm maât

meê, cođn phíìn tíím böí cho tinh thíìn, nhû trñ duơc, ặâc duơc thò khöng

coâ

Chuâng ta ăoơc saâch Tađu, cuông tûđng nghe nhûông bađi nûô phaơm

daơy rùìng: “nuöi con tûđ trong trûâng, daơy con tûđ trong thai, ngađy xûa

bađ Thaâi Nhím, coâ mang vua Vùn Vûúng, con mùưt khöng xem saâch

ăöơc haơi, löî tai khöng nghe lúđi dím ö, miïơng khöng noâi ăiïìu ngaơo

ngûúơc, nùìm khöng xiïn mònh, ngöìi khöng lïơch chiïịu, chín ặâng

khöng co queơo, ăïm ngađy tûúêng tûúơng nhûông ăiïìu lađnh; sau khi

sinh vua Vùn Vûúng, daơy möơt biïịt mûúđi, nïn möơt bíơc thaânh minh

nhađ Chíu”

Ngûúđi ta khen bađ Thaâi Nhím kheâo biïịt thai giaâo; líịy theo cöí

lïí, nhûông ngûúđi ăađn bađ coâ mang, phaêi thíơn troơng trong luâc ùn úê,

ùn víơt gò cùưt khöng ngay thùỉng chùỉng ùn, quaê tûê võ gò traâi muđa

chùỉng ùn, tñnh nïịt khöng nïn giíơn dûô, khöng nïn quaâ vui, khöng

nïn quaâ buöìn, gíìn sûơ lađnh, traânh sûơ aâc, vò súơ caêm hoâa cho ặâa con

trong buơng mònh, meơ caêm lađm sao, con hoâa lađm víơy

Ăïịn nay nhiïìu ngûúđi cho lúđi noâi íịy lađ vu khoaât, nhûng cûâ

nhû yâ töi, thò töi nghô rùìng: Caâi ăoâ cuông lađ möơt phíìn trong caâc

nguýn lyâ cuêa sûơ ặâc duơc, vò chuâng ta ăaô khöng chöịi ặúơc caâi lyâ,

ặâa con caêm hoâa vúâi tñnh meơ, thïị thò sûơ caêm íịy tíịt nhiïn phaêi coâ,

mađ coâ thò nïn cho hö híịp líịy caâi tñnh töịt, tûđ khi tiïn thiïn múâi

bíím thuơ, röìi sau múâi böìi böí híơu thiïn, nhûng cöí nhín thađnh phaâc,

xuíịt ra lúđi leô cuông thađnh phaâc Ngađy nay khoa hoơc phaât minh,

luín lyâ, caâch tri, chia thađnh mön loaơi, ngûúđi ta nghiïn cûâu ra coâ

nhiïìu lyâ thuýịt roô rađng hún khi trûúâc, cođn chñ nhû caâi göịc ăaơo ặâc,

thò khöng bao giúđ thay ăöíi ăi ăùơng, coâ hoơc röơng biïịt nhiïìu, thò bađn

baơc thïm cho phong phuâ nghôa lyâ ăoâ mađ thöi Vñ duơ: Nhû chûô

trung, trung vúâi nûúâc, trung vúâi nghôa vuơ, trung vúâi vua cuông lađ

trung

Ta laơi nïn xem xeât nhûông cíu tuơc ngûô mònh noâi: “Con nhúđ

ặâc meơ” Cíu caâch ngön Tíy noâi: “Caâi víơn mïơnh cuêa ặâa con taơo

ra búêi bađ meơ” Tuy hai cíu nghôa röơng heơp khaâc nhau, song cuông

ăïìu lađ buöơc bađ meơ phaêi biïịt daơy con, mađ daơy con thò phaêi bađ meơ

hiïìn vađ coâ ặâc, con múâi ăùơng nhúđ, nïịu mađ meơ chùỉng hiïìn, thò ặâa

con seô ra lađm sao?

Cho nïn öng Ö-li-vúđ Xeâ-ren-nï (Olive Schreiner) noâi: “Chuâng

ta cuông coâ thïí vaôn höìi ặúơc sûơ suy ăöìi cuêa xaô höơi, búêi vò caâi linh

höìn cuêa nhûông ặâa treê con múâi sinh, lađ möơt víơt cođn ặúng thuíìn

tuây, trong saơch, dïî caêm hoâa, nïịu chuâng noâ chõu dûúâi boâng möơt bađ

meơ hiïìn, thò lađ caêm hoâa theo víơy, dûúđng íịy khöng cíìn phaêi ta thaân

chi nûôa, chó nïn daơy cho nhûông ngûúđi lađm meơ sau nađy ăùơng hiïìn,

tûâc lađ ăađo taơo nïn möơt xaô höơi töịt ăeơp

ÍỊy thïị cho nïn sûơ böìi ăùưp cho nïìn nûô hoơc, cíìn khoaâng trûúng

thïm maôi, caâc nhađ giaâo duơc chúâ nïn líịy sûơ biïịn caêi mađ vöơi ngaô

lođng, díìu sao cuông phaêi giûô líịy tríơt tûơ möịi dûúđng cho vûông, con

mònh mađ mònh daơy, haâ laơi khöng cöng hiïơu nûôa sao?

Möơt nhađ biïịt daơy con vïì ặúng luín lyâ ăaơo ngaôi, mûúđi nhađ,

trùm nhađ bùưt chûúâc, thađnh muön ngađn nhađ cuông hoâa theo, phong

thuíìn tuơc myô, lađ ăïìu nhúđ úê tñnh nïịt cuêa nhûông ngûúđi con trai, con

gaâi trong nûúâc, biïịt noi theo ặúđng chñnh mađ ra

MÍỊY LÚĐI NHÙƯN NHUÊ BAƠN QUÍÌN THOA

Chõ em ta tuy ngûúđi Bùưc, keê Nam, caâch xa ăöi ngaê, song cuông

lađ möơt giöịng möơt nođi, cuđng sinh trûúêng trong möơt nûúâc, sùưc vađng

in möơt mađu da, ngûúđi trong ba xûâ ai mađ khaâc ai, thïị thúđi khöng

cíìn phaêi noâi ăïịn sûơ thín aâi, mađ cuông ăuê hiïíu rùìng phaêi coâ caâi caêm

tònh liïn laơc cuđng nhau víơy

Nay töi tuy cö líơu phađm tû, nhûng coâ tíịm lođng nhiïơt thađnh

cuđng chuêng loaơi, mađ nhíịt lađ vïì ặúđng chõ em nûô giúâi chuâng mònh;

tröơm thíịy caâi quang caênh sinh hoaơt cuêa ăöìng baơn, hònh nhû cođn

luâng tuâng trong ăaâm sûúng muđ, chûa coâ míịy keê chõu ăïí tím suy

xeât, lađm sao cho möơt ngađy kia, cuông ặúơc cuđng nhau hûúêng cuöơc

haơnh phuâc saâng suöịt úê ăúđi vúâi ngûúđi ta, búêi thïị mađ lođng nhûông

bíng khuíng, nhúâ trûúâc nghô sau, ùn lađm sao, úê lađm sao, cöng viïơc

phaêi tñnh lađm sao bíy giúđ?

Tíịt nhiïn, caâi con ặúđng mađ ta ăaô ăi qua, ăaô khoêi ặúơc míịy

ăoaơn khuâc khuyêu röìi, nhûng cuông phaêi lo ngaơi vïì sau cho keê nöịi

bûúâc mònh, mađ cuông ăaâp ăïịn con ặúđng íịy thúđi sao? - Coâ phaêi cuông

nïn bađn baơc vúâi nhau lúđi phaêi leô traâi, chuýơn cuô viïơc múâi, chím

chûúâc böí cûâu vađo, ăïí cho khoêi sûơ líìm ăađng laơc löịi, chùỉng lađ ñch lúơi

chung ru? Nghôa lađ keê ăi trûúâc phaêi thuíơt chuýơn laơi cuđng ngûúđi ăi

sau, chúâ díîu rùìng trñ thûâc lanh lúơi cuêa keê sau, laơi coâ phíìn hún keê

trûúâc, thúđi cuông khöng biïịt chûđng ặúơc Song díìu hay ăïịn ăíu,

cuông khöng phaêi ai sinh ra, mađ ăaô hiïíu thíịu ặúơc caê moơi leô, lađm

sao cuông phaêi nghe cho nhiïìu, thíịy cho röơng, nhiïn híơumúâi coâ naêy

núê thïm yâ kiïịn cao kyđ ÍỊy ăoâ lađ yâ töi muöịn khuýn caâc chõ em phaêi

nïn hoơc hađnh, vađ trong sûơ hoơc hađnh coâ hai caâch: Möơt lađ vïì ặúđng

nghïì nghiïơp; hai lađ vïì sûơ khön ngoan

Víơy mađ caâch hoơc khön ngoan, thúđi laơi coâ khi hoơc thađy chùỉng

tíìy hoơc baơn, mađ baơn ăíy thò khöng cûâ phaêi lađ ngûúđi úê möơt bïn nhađ

mònh hay lađ möơt xoâm möơt lađng, qua laơi chúi búđi, chuýơn trođ múâi goơi

lađ baơn ăíu; nhûông baơn mađ ăaô lađm cho mònh phaêi hoơc, thúđi coâ khi

trong möơt nhađ, coâ khi xa ngađn vaơn dùơm; nïịu mađ húi tiïịng quen

nhau, ăaơo ặâc mïịn nhau, thúđi xa cuông thađnh gíìn, gíìn laơi thïm

thín, mađ tòm baơn cuông khöng phaêi lađ dïî vađ gùơp baơn cuông khöng

phaêi lađ khoâ, thïị thúđi líịy caâch gò mađ tòm? - Phaêi nïn líịy caâi ặâc

haơnh saâng suöịt, mađ lađm chûâng cho caâi lûúng tím, tûâc lađ tòm ặúơc

baơn töịt ngay; cođn líịy caâch gò mađ gùơp baơn? - Thúđi phaêi cíìn ăoơc saâch,

ăoơc baâo cho nhiïìu, ăoơc saâch lađ ăïí tham cíìu nghôa lyâ nhûông viïơc ăaô

qua; ăoơc baâo lađ ăïí giao thiïơp vúâi cöng viïơc hiïơn thúđi, ăo lûúđng

nhûông caâi cú quan sùưp túâi Song le, trong möơt túđ baâo cuông coâ nhiïìu

sûơ phaêi traâi, hay dúê khaâc nhau, nïn chi khöng coâ thïí nhíơn ặúơc, ai

ai cuông lađ baơn töịt cuêa mònh caê

Nhûng mađ lúđi Thaânh coâ daơy rùìng: “Ba ngûúđi ăïìu ăi, ùưt coâ keê

lađm thađy cho mònh, choơn ngûúđi lađnh mađ theo, cođn ngûúđi chùỉng

lađnh, thúđi mònh xem ăoâ ăuê rùn súơ mađ chûôa löîi cuêa mònh laơi” Búêi

thïị nïn töi ăaô noâi trïn kia, trûúâc hïịt phaêi coâ caâi lođng ăaơo ặâc, röìi

nhiïn híơu tòm baơn múâi khöng líìm Ngûúđi ta khöng baơn thò khöng

ai khuýn nhuê leô phaêi, leô traâi cho mònh, mađ nïịu muöịn coâ baơn laơi

khöng phín biïơt ặúơc sûơ chñnh sûơ tađ, chùỉng cuông nguy hiïím lùưm

thay! Noâi toâm laơi, thò hiïơn thúđi chõ em mònh muöịn cíìn cho coâ baơn,

lađ súê dô ăïí bađn tñnh vïì caâi víịn ăïì chíịn chónh nûô giúâi ta lađm ăíìu, vò

trong sûơ cöng, ngön, haơnh, cuêa chõ em mònh ngađy nay cođn ặúng

khuýịt ăiïím nhiïìu lùưm Nïịu muöịn chíịn chónh thïị tíịt phaêi cíơy lúđi

ngön luíơn, múâi gíy nïn caâi möịi caêm tònh, mađ lúđi ngön luíơn khöng

nhúđ úê caâc baâo quaân lađm tuýín díîn cho, thúđi tû tûúêng cuêa chõ em

ngûúđi trong ba xûâ, biïịt lađm sao cho hiïíu thíịu caâi tím tñnh cuêa

nhau ặúơc, nhûng muöịn hiïíu thíịu caâi tím tñnh mađ hođng khuýn

baêo nhau, thò nïn líịy lúđi trung híơu mađ noâi, vađ dûơng nïn nhûông caâi

víịn ăïì cho coâ ñch lúơi, nghôa lyâ cho coâ thiïịt thûơc, lađm cho ngûúđi

nghe ríịt vui lođng, tûơ hiïíu líịy sûơ nïn lađm cuđng sûơ khöng nïn lađm

Nhíịt thiïịt khöng nïn duđng nhûông lúđi quaâ khùưc, cöng kñch líîn

nhau, búêi vò nhûông caâi thoâi xíịu, lađ thuöơc vïì möơt haơng ngûúđi coâ,

xûa nay cuông thïị, chúâ khöng phaêi toađn caê xaô höơi, nhûông ngûúđi ăađn

bađ con gaâi nađo cuông xíịu hïịt thaêy ăíu, nïịu khöng lûơa lúđi mađ noâi,

thúđi chi cho khoêi chïịch mïịch lođng nhau, díìu sau coâ lúđi hay ho cho

lùưm, võ tíịt ăaô cöng hiïơu ặúơc

Thïị lađ lúđi trung caâo, xin chõ em nghô cho

CAÂCH DAƠY TREÊ CON

Treê con lïn nùm, lïn baêy ăaô tiïm múê trñ thûâc, tûđ ăoâ phaêi nïn

tòm caâch daơy díìn, chúâ ăïí luöịng ăïịn chñn, mûúđi, mûúđi hai tuöíi, thò

baêo sao cho ăùơng, mađ pheâp daơy treê con khöng phaêi hoơc bađi hoơc viïịt

mađ thöi, phaêi ăem nhûông ăiïìu thûúđng thûâc chó veô trûúâc laơi, tuđy

theo caâi tñnh tònh ham biïịt, ham hoêi mađ díîn duơ, ặa dùưt tû tûúêng

túâi, cho trñ thûâc múê mang ra, möơt tuöíi biïịt thïm möơt ñt, “ùn ra voâc,

hoơc nïn ngûúđi” cíu ngaơn ngûô mònh ăaô noâi thïị Ăađnh rùìng ai cuông

coâ lođng thûúng con, nhûng thûúng mađ chúâ chiïìu con quaâ thađnh ra

con hû, mađ cuông chúâ coâ nghiïm khùưc vúâi con, lađm boâ buöơc caâi tri

thûâc cuêanoâ Chuâng ta phaêi nïn nhúâ rùìng: Ăûúng ăöơ tuöíi treê cuêa

chuâng ta ngađy xûa, so vúâi chuâng noâ bíy giúđ, cuông ngíy ngíy, ngúđ

ngúđ, ùn theo, chaơy doơi vúâi ngûúđi keê lúân, mađ tíơp líìn lïn ăoâ chùng;

chuâng ta laơi suy kyô caâi buöíi íịy, haơng treê nhû chuâng ta, e coâ nhiïìu

caâi chûa soêi sađnh bùìng chuâng noâ bíy giúđ nûôa Víơy thò ăuê biïịt

ặúđng tiïịn hoâa tûơ nhiïn cuêa nhín loaơi, ăaô möîi ngađy möîi múê mang

röơng ra khaâc xûa; nïn chi chuâng ta chúâ qún caâi tíơp tuơc ăeđ neân

khinh thûúđng treê con lùưm, mađ thađnh ra ngùn trúê caâi saâng suöịt sau

nađy Lúâp ngûúđi múâi sinh ra ăíy, tíịt phaêi ăïí cho khön ngoan hún

trûúâc, nhiïn híơu múâi coâ hy voơng; laơi chúâ nïn ăem nhûông ăiïìu döịi

traâ mađ phónh phúđ noâ, hoùơc hađnh haơ tađn nhíîn chuâng noâ, lađm khuíịt

líịp caâc sûơ thíơt vađ traâi vúâi caâi lûúng tím, röìi chuâng noâ tiïm nhiïîm

ngay mađ mònh khöng biïịt ăoâ thöi Khön lúân lïn múâi biïịt töí ra sûơ

gian tham tađ vaơy, lađm nhiïìu sûơ töơi aâc, khi muöịn trûđ khûê, thò ăaô

muöơn lùưm röìi, chi bùìng nhín luâc cođn beâ boêng, mađ daơy cho sûơ hiïìn

lađnh, nhín ặâc, ngay thùỉng, ăïí uöịn nùưn caâi tím tñnh líìn líìn, díîu

trñ thûâc coâ naêy núê, caâi cöơi göịc ăaơo ặâc khöng thïí qún ăi ăùơng

Chuâng ta muöịn daơy cho hùưn lađnh, tûâc ta phaêi lađm lađnh trûúâc; ta

muöịn rùn daơy cho hùưn súơ, tûơ ta cuông ăuê coâ phaâp luíơt, lađm cho noâ

phaêi chûđa, hađ tíịt phaêi viïơn nhûông ăiïìu haôo huýìn; nhû chó öng

huđm, öng keơ mađ trïu chuâng noâ, sau ăaô thađnh ýn trñ súơ ma, súơ quó,

mađ chùỉng biïịt súơ cha meơ nûôa; cođn líịy roi voơt mađ daơy lađ möơt sûơ

xuíịt û bíịt ăùưc dô, chúâ khöng nïn duđng thûúđng, vò trûúâc lađ míịt caâi

caêm tònh ýu mïịn, sau lađ tï liïơt caâi nhín caâch cuêa chuâng noâ ăi, cho

nïn treê con coâ ặâa nađo ăaânh ăíơp, laơi cađng ngu ăöơn nûôa; chõu ăaânh

mùưng ăaô quen, khöng cođn biïịt caâi sûơ liïm só lađ gò Búêi thïị mađ caâch

daơy treê con, phaêi ăem caê mònh lađm gûúng daơy nûôa, chûâ khöng phaêi

chó lúđi daơy mađ thöi ăíu, vñ duơ nhû: Mònh muöịn cho con biïịt nghôa

luín lyâ, thïị mònh phaêi tön kñnh keê trûúêng thûúơng, thûúng ýu anh

em, tûê tïị vúâi bađ con hoơ hađng, tûơ khùưc chuâng noâ möîi ngađy möîi thíịy

mađ caêm hoâa theo; nïịu mònh thûúđng ngađy thò cûâ víơn ăöơng nhûông

caâi mûu kïị lûđa döịi ngûúđi ăúđi, ăïí thuê lúơi, mađ baêo con thò thađnh thûơc

trung tñn, cuông khoâ lùưm thay! Vò treê con chùỉng qua ñt tri thûâc, ñt tû

tûúêng, chúâ khöng phaêi lađ víơt vö tri, mađ khöng biïịt caêm giaâc vïì

ăiïìu hay thò choâng hay, caêm giaâc vïì ăiïìu dúê thò choâng dúê, cho nïn

sûơ giaâo hoâa khoâ lađ taơi ăoâ, phaêi líịy thín giaâo trûúâc, ngön giaâo sau,

nhiïn híơu múâi cöng hiïơu ặúơc

BÖÍN PHÍƠN NGÛÚĐI CON GAÂI ĂÖỊI VÚÂI CHA MEƠ

“Höí sinh ra phíơn maâ ăađo, ún cha nghôa meơ kiïịp nađo traê

xong”, thïị lađ phíơn sûơ lađm ngûúđi con gaâi ăöịi vúâi cha meơ, mong baâo

ăaâp ặúơc cöng ún sinh thađnh ríịt lađ khoâ Búêi vò tûđ khi tíịm beâ, traêi

bao phen nuöi níịng böì chò, cho ăïịn khi trûúêng thađnh, nïn vai nïn

vïị, thúđi ăaô gaê vïì nhađ chöìng; bao nhiïu cöng viïơc nhađ mònh, hònh

nhû khöng cođn can thiïơp gò ăïịn; víơy cho nïn ăúđi xûa con gaâi líịy sûơ

quaơt nöìng, ăùưp laơnh, chùm chó miïịng ngon buđi, ăïí thûđa hoan tíịt

haơ, lađm cho cha meơ ặúơc vui lođng, thúđi trong caâi thúđi giúđ ngùưn nguêi

íịy, nghô mađ thûúng tiïịc khöng cuđng; khöng bò ặúơc vúâi con trai,

cođn coâ nghôa vuơ líơp thín giûúng danh, ăïí cho veê vang dođng hoơ, vađ

phuơng sûơ cha meơ suöịt ăúđi, caâi traâch nhiïơm íịy khöng thoaâi thaâc cho

ai ặúơc Ăaô lađm ngûúđi, thúđi ai cuông phaêi biïịt ăaơo sûơ thín múâi lađ

con ngûúđi

Nhûng mađ, phađm möơt ngûúđi con thaêo, ăöịi vúâi cha meơ, thúđi

díìu phuơng dûúông trín cam, xe muön cöî, thoâc muön chung chi ăoâ

nûôa, mađ bao giúđ tíịm lođng ăöì baâo cuông víîn cođn thiïịu thöịn, hònh

nhû chûa ặúơc thoêa maôn, lùưm luâc cuông thûúđng than thúê, thïị lađ

tònh nhuơ möơ khiïịn víơy, chúâ khöng phaêi lađ trai lađ gaâi coâ khaâc nhau

Nïịu ngûúđi con gaâi biïịt ăaơo sûơ thín, nïn lađm cho hïịt böín phíơn cuêa

mònh, trong khi úê nhađ, thò giuâp ăúô cöng viïơc cha meơ, khi ra líịy

chöìng thò giûô ăaơo tïì gia, chúâ höí ăïịn ngûúđi súê sinh, thïị cuông lađ veê

vang ăïịn dođng hoơ; cha meơ bao giúđ cuông mong cho con ặúơc ýn

phíơn thíịt gia Ăaơo lađm con gaâi mong troơn veơn chûô hiïịu, nïn thïí

tíịt tíịm lođng hy voơng cuêa ngûúđi, múâi lađ xûâng nghôa baâo ăaâp

Cođn ăïịn sûơ thíìn hön, ắnh tônh thúđi duđ khi ăaô xuíịt giaâ, nïịu

gùơp bûúâc caênh ngöơ thuíơn tiïơn, cuông khöng nïn nhaông boê cíịp

dûúông, coâ nhiïìu ngûúđi con gaâi, khi ăaô gaê vïì nhađ chöìng thûúđng hay

tûơ mònh nghô thíìm rùìng: “Mònh lađ seô vïì lađm con möơt nhađ khaâc röìi,

duđ muöịn ýu mïịn cha meơ, cuông khöng sao ặúơc nûôa, vò súơ ngûúđi

chöìng khöng cho, vađ gia nûúng khöng bùìng lođng” Caâi ăoâ múâi lađ

möơt ăiïìu nghô líìm, nïịu ngûúđi chöìng mađ khöng cho ngûúđi vúơ ýu

cha meơ, thïị thò hoơ cuông khöng biïịt ýu cha meơ hoơ hay sao? Tûđ xûa

ăïịn nay khöng bao giúđ coâ möơt ngûúđi coâ lođng thaêo vúâi cha meơ mònh,

mađ laơi traâch ngûúđi ta coâ lođng thaêo vúâi cha meơ bao giúđ Chó e tûơ

mònh khöng muöịn lađm hïịt böín phíơn ăoâ mađ thöi

Ăaô ăađnh rùìng: con gaâi “xuíịt giaâ tođng phu”, nhûng ăaơo tođng

phu coâ buöơc ngûúđi con gaâi qún göịc nguöìn, thò sao goơi lađ luín lyâ

ăùơng, chûô hiïịu lađ phíơn sûơ cuêa moơi ngûúđi ăöịi vúâi cha meơ, ai ai cuông

víơy, leô nađo cíịm ăoaân nhûông ngûúđi ăaô coâ chöìng laơi khöng ặúơc ýu

thûúng cha meơ mònh nhû khi trûúâc Theo nhû tuơc tònh úê nûúâc

mònh cuông coâ möơt ăöi nhađ hay duđng caâch aâp chïị nhû thïị, nhûng

caâi ăoâ phaêi biïịt lađ möơt thoâi xíịu, nïn trûđ tiïơt ăi múâi ặúơc

Xem nhû chuýơn xûa cheâp laơi, nhûông ngûúđi hiïịu nûô bïn Tađu,

nhû nađng “Ăïì Danh” díng thú cûâu cha, nađng “Möơc Lan” thay cha

tođng quín, nađng “Dûúng Hûúng” nhaêy xöng vađo ăaânh coơp, ăïí cûâu

cho cha thoaât khoêi cún nguy, danh thúm tiïịng töịt, ghi ăïí nghòn

thu, víơy cho nïn trong saâch Nhõ thíơp tûâ hiïịu coâ cíu rùìng: “Chûô

hiïịu niïơm cho trođn möơt tiïịt, thúđi suy ra trùm nïịt ăïìu nïn”, nghôa

lađ baâch haơnh hiïịu vi tiïn

NGHÔA VUƠ CHA MEƠ ĂÖỊI VÚÂI CON GAÂI

Con ăïìu lađ con caê, lađm cha meơ nïn ùn úê cho cöng bònh, nuöi

daơy con trai thïị nađo, thúđi con gaâi cuông thïị íịy, múâi lađ phaêi ăaơo; vò

rùìng: ngûúđi con gaâi cuêa mònh ăoâ, tûúng lai seô lađm vúơ ngûúđi, lađm meơ

ngûúđi khaâc; caâi traâch nhiïơm íịy khöng phaêi lađ nhoê, nïịu khöng daơy

thúđi thíơt lađ lađm röịi cho xaô höơi khöng biïịt bao nhiïu; trong khi lađm

con, thúđi lađ ngûúđi con gaâi; ăïịn kyđ líịy chöìng, lađ ngûúđi chuê phuơ, coâ

con caâi ra lađ bađ tûđ míîu; hiïìn cöí ăöịi vúâi gia ằnh, ăöịi vúâi xaô höơi ríịt

coâ quan hïơ lùưm thay Huöịng höì phong hoâa tûđ chöịn khú mön lađm

ăíìu, tûđ trong mađ ra ngoađi, tûđ gíìn mađ ra xa, trûúâc coâ nhađ tađy, mađ

sau ngoô híìu múâi mong nûúâc trõ

Víơy mađ nhiïìu ngûúđi líịy sûơ daơy con gaâi, lađm xem thûúđng,

xem khinh, khöng ai chõu ăïí lođng chuýn cíìn sùn soâc cho lùưm;

nuöi coâ, daơy khöng, ùn coâ, lađm khöng, muöịn sao ặúơc víơy; thûúđng

tònh hay nghô rùìng: Con gaâi lúân lïn gaê vïì nhađ ngûúđi, duđ khön duđ

daơi ăaô coâ nhađ chöìng daơy baêo röìi, bíịt tíịt phaêi gia cöng cöị sûâc kyđ

cuđng cho thïm nhoơc

Nïịu thiïn haơ ai ai cuông möơt tû tûúêng nhû thïị caê, thúđi ngûúđi

con gaâi khoâ lođng mađ hûúêng ặúơc sûơ gia ằnh giaâo duơc quñ baâu,

chùỉng hoâa ra thiïơt thođi thín phíơn lùưm ru?!

Noâi thïị cuông coâ ngûúđi baêo lađ quaâ, nhûng tröơm thíịy nhiïìu

nhađ quaâ ýu con, mađ thađnh ra con hû, ăïịn nöîi tam tođng tûâ ặâc

xiïu laơc míịt hïịt ÚÊ nhađ khöng coâ lođng thaêo vúâi cha meơ, ra líịy

chöìng khöng ýn phíơn thíịt gia, cođn mong gò coâ con caâi mađ giaâo duơc

cho ai nûôa

Than öi! Phíơn gia ằnh giaâo duơc, chñnh lađ phíơn sûơ cuêa ngûúđi

cha meơ ăöịi vúâi con, mađ con gaâi lađ thuöơc vïì tûđ huíịn gíìn hún

nghiïm huíịn Víơy cho nïn lúđi ngaơn ngûô coâ noâi: “Con nhúđ ặâc meơ,

con hû taơi meơ” Thïị thúđi lađm ngûúđi meơ tíịt phaêi coâ möơt phíìn troơng

ýịu hún lađ lađm cha, muöịn cho “choâi raơng mön mi” thúđi phi míîu

giaâo khöng sao hoađn toađn nhín caâch ặúơc; trûúâc khi mong ngađnh

tûúi, hoa ăeơp, thúđi phaêi vun tûúâi míìm non chöìi ýịu, giûô gòn cho

khoêi xiïu ngaô, mađ ngađy sau ngûúđi ùn quaê cuông nhúâ ăïịn keê tröìng

cíy

Giaân hoùơc cuông coâ cíy ngoơt mađ sinh ra traâi ăùưng, nhûng söị

íịy bao giúđ cuông vïì phíìn ñt Ngûúđi

tröìng cíy khöng nïn líịy sûơ bíịp boâng mađ ngíìn ngaơi, chó nïn

lađm cho troơn veơn caâi nghôa vuơ cuêa mònh lađ ăuâng, mađ con caâi vïì sau

cuông khoêi lúđi oaân traâch rùìng: “troơng nam, khinh nûô”

ĂAƠO VÚƠ CHÖÌNG

Phu phuơ nhín chi ăaơi luín, ăaơo vúơ chöìng lađ lúân nhíịt trong

nguô luín, nghôa íịy ai ai cuông ăaô hiïíu thûđa ra, khöng cíìn phaêi veô

rùưn thïm chín lađm gò Nhûng caâch ùn úê vúâi nhau lađm sao cho baâch

niïn giai laôo, ăíìu ríu toâc baơc, thò cuông coâ nhiïìu nghôa thím thuây úê