Tiếp biến văn hoá việt - chiêm trên vùng thuận hoá qua dấu ấn danh xưng của một vị nữ thần

Tiếp biến văn hoá việt - chiêm trên vùng thuận hoá qua dấu ấn danh xưng của một vị nữ thần.

TIẾP BIẾN VĂN HOÁ VIỆT - CHIÊM TRÊN VÙNG THUẬN HOÁ

QUA DẤU ẤN DANH XƯNG CỦA MỘT VỊ NỮ THẦN

Miền Trung Việt Nam, xét trong bối cảnh lịch sử - văn hoá Đông Á và Đông Nam Á, là một vùng ñệm trong giao lưu, tiếp biến văn hoá, từ ảnh hưởng hai trung tâm lớn của nhân loại là Trung Hoa và Ấn Độ Trong vùng ñệm ñó, Ulik (Ô Lý) - Thuận Hoá chính là một bản lề ñặc biệt quan trọng trong diễn trình lịch sử và mối quan hệ Việt - Chiêm Trải qua thời gian, các hiện tượng văn hoá diễn ra trên vùng

ñất này ñã có nhiều biến ñổi, cho nên việc suy xét, lí giải một hiện tượng văn hoá ñến tận căn nguyên, trong trường hợp này là ñiều hoàn toàn không ñơn giản (1) Trong quá trình ñiền dã, hiện tượng mà chúng tôi thường bắt gặp trên thực ñịa

là sự hiện diện phổ biến của ngôi miếu thờ Thiên Y A Na tại nhiều làng ở vùng Thuận Hoá xưa, tức vùng Trị - Thiên hiện nay Qua tiếp cận, kế thừa nguồn tư liệu của các nhà nghiên cứu ñi trước, xâu chuỗi và hệ thống những dòng sử liệu ít ỏi, góp nhặt những thông tin qua các văn bản, phỏng vấn…, có thể xem ñây là một trường hợp ñiển hình cho quá trình giao lưu tiếp biến văn hoá Việt - Chiêm

Đề cập ñến tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na, tại vùng Huế nói riêng và ñịa bàn

miền Trung nói chung, ñã có các công trình, bài nghiên cứu ñược công bố Mỗi tác giả, nhóm tác giả ñều có cách tiếp cận khác nhau, ñề cập ñến những khía cạnh khác nhau ñối với vị Nữ Thần/Thánh Mẫu này Phần lớn sự quan tâm ñó ñều tập trung khai thác nguồn gốc, qua các huyền tích, bi kí, và những biểu hiện về mặt tín ngưỡng thờ Mẫu tại các am, phổ, ñiện nổi tiếng, nơi thu hút ñông ñảo tín ñồ và người hành hương, hay việc hình thành, cách tổ chức, những hoạt ñộng của hội Thiên Tiên Thánh Giáo… Đặc biệt, sự tác ñộng/can thiệp mạnh mẽ của triều ñình

(*)

Phân Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam tại Huế

(1)

Nhiều nhà nghiên cứu các chuyên ngành Văn hoá, Âm nhạc, Kiến trúc, Ẩm thực, Ngôn ngữ… thường viện dẫn một số biểu hiện trong các lĩnh vực vừa nêu ở miền Trung là bắt nguồn, tiếp biến/kế thừa, ảnh hưởng từ văn hoá Champa , nhưng vẫn thiếu cơ sở lý giải tường tận

H ộ i th ả o Khoa h ọ c “Nh ậ n th ứ c v ề mi ề n Trung Vi ệ t Nam-Hành trình 10 n ă m ti ế p c ậ n”,

Vi ệ n V ă n hóa Ngh ệ thu ậ t Vi ệ t Nam-Phân vi ệ n V ă n hóa Ngh ệ thu ậ t Vi ệ t Nam t ạ i Hu ế ,

nhà Nguyễn ñến “Ngọc Trản Sơn Từ” tại núi Hương Uyển ñã làm thay ñổi tín tục thờ thần, nâng cấp từ quy mô làng xã lên cấp quốc gia dưới thời Nguyễn và từ ñó về sau, phát triển thành một trung tâm tín ngưỡng thờ Mẫu của miền Trung (2)

Tuy nhiên, diễn trình tiếp biến và Việt hoá tín ngưỡng Poh Nagar/Poh Inư Nagar thành Thiên Y A Na chưa ñược chú ý một cách ñầy ñủ, bóc tách từng lớp theo lịch ñại

Ở bài viết này, chúng tôi sẽ nhìn nhận quá trình tiếp biến và Việt hoá ñó, dưới một

góc ñộ tiếp cận khác, cụ thể là quá trình Việt hoá danh xưng Có thể xem các danh xưng ñã ñược Việt hoá ñối với vị nữ thần này là một trong những chìa khóa quan trọng giúp chúng ta nhận diện ñược phần nào quá trình tiếp biến văn hoá ñã từng diễn

ra trên vùng ñất Thuận Hoá, và cũng có thể quy chiếu cho cả miền Trung

Từ xa xưa, cư dân cổ sống trên vùng ñất Trung bộ và Nam Trung bộ hiện nay, ñã xây dựng hình tượng Poh Nagar , một vị thần sáng thế, linh ứng và quyền năng, tồn tại

ñộc lập bên cạnh hệ thống thần linh mà người Chăm ñã tiếp thu từ mẫu hình của Ấn Độ

giáo như: Brahma, Civa, Visnu, và các nữ thần khác Uma, Laskmi, Bhagavati…(3)

(2)

Đó là những tác giả với các công trình tiêu biểu như:

- Nguyễn Hữu Thông [Cb], Tín ngưỡng thờ Mẫu ở miền Trung Việt Nam, Huế: Nxb Thuận Hoá, 2001

- Nguyễn Hữu Thông et al, Hải Cát: Đất và Người, Huế: Nxb Thuận Hoá, 2006

- Nguyễn Thế Anh, “Thiên Y Na hay sự tiếp nhận Bà chúa Chăm Pô Nagar của vương triều Nho

giáo Việt Nam” Xưa & Nay, số 233 - tháng 4 (2005), 29-33

- Anne-Valérie Schweyer , “Thờ nữ thần Po Nagar ở Nha Trang”, Xưa & Nay, số 233 (4/2005), 26-28

(3)

Trước khi có cuộc xâm nhập của những người Aryan, trên lưu vực sông Indus, vào thiên kỉ thứ III trước công nguyên, ở ñây ñã hình thành tín ngưỡng thờ cúng nguyên lí âm, qua các tiểu tượng ñặc biệt là nữ thần mà khảo cổ học “văn minh Indus” hay “văn hoá Harappan” ñã phát hiện Việc hình thành Ấn Độ giáo (Hinduism) là hình thức tổng hợp của nhiều tín ngưỡng và phương thức thực hành khác nhau trong lối sống cũng như tư duy của người Ấn Độ Đó là một quá trình hoà hợp những tư duy triết học của những cư dân du mục Aryan xâm nhập với cư dân nông nghiệp bản ñịa và sự hội nhập giữa cư dân vùng Bắc Ấn và Nam Ấn Ấn Độ giáo phát triển mạnh mẽ sau vài thế kỷ người Aryan du nhập, và có một số cải biến ñược lưu lại qua các bộ kinh

Sự sùng bái ñối với nữ thần trong tín ngưỡng dân gian Ấn Độ ñã có từ lâu, sau khi Ấn Độ giáo phát triển mạnh và nắm luôn cả tín ngưỡng dân gian thì loại tín ngưỡng này càng nổi bật Biểu hiện rõ nét nhất ñó là việc sùng bái chủ yếu nguyên lí âm, một nửa của thần Civa, với danh xưng Devi Durga

Ấn Độ giáo ñược truyền bá vào những quốc gia thuộc vùng Đông Nam Á và quần ñảo Indonesia, trong ñó có Trung Bộ và Nam Trung Bộ của Việt Nam hiện nay, ñược xem là sự bành trướng phổ quát của văn minh Ấn Độ, ñược lưu dấu từ những thế kỷ ñầu công nguyên, ñược thúc ñẩy bởi các tu sỹ tháp tùng các thương nhân những người có thể ñã khởi sự những cuộc tìm kiếm thị trường từ những hải cảng ở bờ biển miền ñông Ấn Độ Các quốc gia trong khu vực Đông Nam

Á, ảnh hưởng Ấn Độ giáo, chủ yếu tiếp thu phái Civa giáo, họ tôn thờ thần Civa với tập tục kết hợp thần quyền với vương quyền Trong ñó, yếu tố nữ thần, có thể ñược xem là vợ của thần Civa cũng ñược ñề cao

Tục thờ Poh Nagar của người Chăm, nhà nghiên cứu Trần Kỳ Phương cho rằng: “Nữ thần Bhavagati - một hóa thân nữ tính của thần Civa ñã ñược bản ñịa hóa thành Yang Inư Pô Nagar/Thiên Y - A - Na, bà ñược tôn thờ là thần mẹ - tạo dựng vương quốc Champa” Còn M

Dưới tác ñộng mạnh mẽ của Ấn Độ giáo, có lúc hình tượng Poh Nagar hoà nhập vào hào quang của vị thần Ấn Độ giáo, một vị thần vĩ ñại ñược hình dung dưới hình hài của Bhagavati Uma, một hoá thân hoặc là một nửa âm tính của thần Civa (4) Nhưng chung quy vị nữ thần này vẫn là Bà Mẹ Xứ Sở (5), người bảo vệ và ñem hạnh phúc cho vùng ñất, ngự trị một cách bền vững trong tâm thức của nhiều lớp cư dân người Chiêm sinh cư trên vùng ñất miền Trung, trong vương quốc ñược gọi là Chiêm Thành (6)

Gioocgio Maspero cho rằng: “Vợ của Civa ñược thờ riêng, khi thờ người ta gọi bà là Bhagavati, hình như là dưới danh hiệu có người ta thờ một vị thần bản ñịa thường ñược gọi là Yan Pu Nagara” Và, “ người Chàm thờ Bhagavati, ‘vị quốc mẫu’, ở Po nagar tại Nha Trang, thì có lẽ

họ tiếp tục thờ dưới hình thức một tôn giáo rất cổ mà họ ñã quên lâu rồi”

Xem thêm George Michell , Đền - tháp Hindu, Xuân Kỳ biên dịch, H: Viện bảo tồn di tích,

2003, 23-29; Trần Kỳ Phương, “Di sản nghệ thuật Champa tại miền Trung Việt Nam”,

http://www.danangpt.vnn.vn/vanhoa/detail.php, 2001; M Gioocgio Maspero, Vương quốc Chàm,

Lê Tư Lành dịch từ bản Pais và Bruy-Xen, Nhà xuất bản G.Văng-Cet, 1928, 10, 12

Xét về nguồn gốc “pô Nư-gar” (Poh Nagar), có thể xem thêm Bố Thuận và Nguyễn Khắc Ngữ,

“Thượng cổ sử Chiêm Thành” Việt Nam khảo cổ tập san, S: Nhà sách khai trí, 1962, 200-203

(4)

Trong Ấn Độ giáo có vô số Nam thần và Nữ thần ñược lưu truyền qua thần thoại và ñược thể hiện qua các tác phẩm nghệ thuật Tục thờ Mẫu thần hay Nữ thần thường ñược kết hợp với thờ Civa và Vishnu, ñặc biệt là những vị Nữ thần vợ của thần Civa Nữ thần ñược xem là “hoá thân sức mạnh của Nam thần, vì vậy còn gọi là quyền năng Nữ thần là Mẹ của tất cả, cưu mang nuôi

dưỡng trẻ thơ, là yếu tính mẫu hệ, nguồn nước sự sống và là hoa sen nở rộ” (George Michell, Đền

- tháp Hindu, 39)

(5)

Hình tượng Poh Nagar ñược tôn xưng với nhiều danh hiệu ñược phiên âm latin như: Poh Inư Nưgar, Poh Inư Nagar, Yang Inư Pô Nagar, Pô Yan Inư Nưkar, Pô Yan Inư Nưkar Taha (Thần

Mẹ xứ sở vĩ ñại), Muk Juk (Bà Đen)… Sự khác biệt trong cách phiên âm ñó, không có gì quan trọng, bởi chung quy, tất cả ñều chỉ ñịnh một vị thần mang ý nghĩa chung nhất: Bà Mẹ Xứ Sở Những danh xưng trên ñược các tác giả khai thác từ sự tích, huyền tích, bi ký và các bài ca dâng

cúng của người Chăm (Xem thêm Nguyễn Hữu Thông [Cb], Tín ngưỡng thờ Mẫu, 18 - 24)

Những dấu tích ñể ghi nhận sự hiện diện của Poh Nagar trong ñời sống tín ngưỡng của cư dân

cổ sống ở miền Trung, ñến nay rõ nét ở khu vực thuộc hai tỉnh Phú Yên và Khánh Hoà Còn ở Quảng Trị, Thừa Thiên không có một ñền tháp nào còn lại ñể cho chúng ta thấy cổ tục thờ Poh Nagar của người tiền trú Điều này có thể: (1) Sự lan toả tầm ảnh hưởng của Poh Nagar từ phía Nam ra vùng cực bắc Champa, chứ vùng Ulik không phải là nơi khởi phát tín ngưỡng; (2) Người Việt tiếp nhận vùng Thuận Hoá từ rất sớm nên quá trình Việt hoá ñã làm nhạt dần các dấu tích thờ Poh Nagar của người tiền trú

Các nghiên cứu về Thiên Y A Na ñều thống nhất tục thờ vị thần này của người Việt bắt nguồn

từ tục thờ Poh Nagar của người Chăm, nên những khảo cứu về cổ tục này ñều tập trung khai thác

ở ñịa bàn sinh sống của người Chăm, trong ñó có di tích nổi tiếng là Tháp Bà (Nha Trang)

(6)

Nước (quốc) Chiêm Thành xuất hiện trong các văn bản của Trung Quốc nhằm chỉ vùng ñất từ phía nam ñèo Ngang ñến giáp Nam bộ của Việt Nam hiện ñại, tồn tại trong khoảng thời gian từ năm 886 - 1471 Trong ñó song hành tồn tại của nhiều tiểu quốc trên ñịa bàn miền Trung Về diên cách ñịa lý có thể bị biến ñộng, khi một tiểu quốc nào ñó trở nên cường thịnh bao trùm lên các tiểu quốc khác, hoặc có sự suy vong của một vài tiểu quốc nào ñó Do vậy, từ “Nagar” có thể hiểu

là xứ sở, lãnh thổ, vùng ñất, vương quốc… tuỳ theo từng thời ñiểm lịch sử cũng như các cộng

Người Việt tiếp cận với một vị nữ thần có nguồn gốc Chiêm Thành, có thể ñây chính là Poh Inư Nagar, từ rất sớm trong lịch sử, ñược ghi nhận từ cuộc nam chinh

năm 1069 của Lý Thánh Tông, qua Việt Điện U Linh Tập của Lý Tế Xuyên, viết

năm 1329 (7) Câu chuyện ñược xem như một dạng thần tích, có một số chi tiết ñáng

ñược chú ý: Trong lúc mưa to, gió lớn, sóng cuộn ầm ầm, nhà vua bàng hoàng lo sợ

thì bỗng thấy một người con gái ước ñộ hai mươi tuổi, mặt tựa hoa ñào, mày ñậm màu dương liễu, mắt sáng như sao, miệng cười như hoa nở; nàng mặc áo trắng quần lục, lưng mang ñai, dịu dàng bước ñến bạch với vua rằng:

Thiếp là tinh của ñại ñịa Nam quốc thác cư ở làng Thuỷ Vân ñã lâu lắm,

xem thời mà ra nếu gặp ñược lúc tốt Bây giờ gặp ñược Long nhan, chí

nguyện bình sinh ñược thỏa, cúi xin bệ hạ ñi chuyến này hết sức mẫn

cán, toàn thu hoạch thắng lợi Thiếp tuy phận liễu mong manh cũng

nguyền ñem sức mọn mặc nhiên phù tá Bệ hạ; ngày khải hoàn, thiếp xin

chực ở ñây ñể bái yết

Người con gái ứng hiện ñó ñược Lý Thánh Tông lập hiệu là Hậu Thổ Phu Nhân,

ñặt hương án trong ngự thuyền Thắng trận trở về Thăng Long vị vua này lại cho

“xây ñắp ñàn thờ ở làng An Lãng”, sau ñó rước thần Hậu Tắc phối với Trời, Hậu Thổ phối với Đất, lập ñàn thờ ở Nam Giao cầu ñảo Niên hiệu Trùng Hưng năm ñầu, sắc

phong Hậu Thổ Địa Kỳ Nguyên Quân Năm thứ tư, gia phong hai chữ Nguyên Trung

Năm Hưng Long thứ hai mươi mốt, gia phong bốn chữ Ứng Thiên Hoá Dục

Hậu Thổ Phu Nhân ñược tác giả của Việt Điện U Linh Tập xếp vào mục “hạo

khí anh linh”, khi ñã hội nhập vào hệ thống thần linh của người Việt, với danh hiệu

ñầy ñủ Ứng Thiên Hoá Dục Nguyên Trung Hậu Thổ Địa Kỳ Nguyên Quân Trong

phần Tiếm bình tác giả có viết: “Còn chiếu phụng bao phong các chữ ñó thì kín ñáo, duy hai chữ Nguyên Trung không hiểu làm sao” (8) Ở ñây chúng ta có thể nhận ra

) khá tương khớp về ý nghĩa của Poh Inư Nagar Còn Ứng Thiên Hoá Dục, là chữ

ñồng cư dân sinh sống trong một vùng ñất ñã thờ phụng Poh Nagar, vị thần bảo bọc và ban hạnh phúc cho vùng ñất ñó Còn trong bài viết này, chúng tôi dùng từ người Chiêm (Chiêm nhân) ñể

chỉ thị những cộng ñồng sống trong ñịa vực nước Chiêm Thành Danh từ Chiêm nhân, xuất hiện

trong các văn bản cổ, nên hiểu ñây là một từ phiếm xưng ñể chỉ bộ phận cư dân “phi Việt” sống trên ñất Chiêm Thành, trong ñó có cả cư dân Malayo - Polynesia, Mon - Khmer, Việt - Mường… (7)

Lý Tế Xuyên, Việt ñiện u linh tập, Lê Hữu Mục dịch, 1959, 71-72 (ttp://www.lichsuvietnam.info).

(8)

Ibid.,

phong tặng thêm thể hiện ñức tính của Địa (Đất), ñược khái quát trong khái niệm

“Khôn” của “Dịch” mà một cách biểu hiện ñó là hình tượng “Mẫu”

Câu chuyện trong thần tích là một dạng thức linh hiển của Poh Inư Nagar, mà chúng ta còn bắt gặp trong nhiều thần tích khác của thần linh ñất Việt Bà Mẹ Xứ Sở

từ một vị thần Chiêm ñã ñược người Việt tiếp thu thờ phụng dưới dạng thổ thần, mang lớp áo nữ thần Tục thờ thổ thần của người Việt chịu ảnh hưởng từ tục thờ thổ thần/ñịa mẫu thần của Trung Quốc, có thể ñược du nhập vào thời Bắc thuộc, nhưng

ở trường hợp này người Việt ñã khoác vào một lớp áo văn hoá Việt, và gốc tích của

thần không phải từ Trung Hoa Trong một chừng mực nào ñó, có thể nhìn nhận, việc trợ giúp của thần cho Lý Thánh Tông chinh phạt phương Nam, sau ñó ñược ñưa về Thăng Long thờ phụng, không chỉ ñơn thuần là việc bổ sung thần linh vào hệ thống thần linh ñất Việt, mà còn hàm chứa một mưu ñồ chính trị, ít nhiều cũng làm an ổn cho hàng ngàn chiến tù người Chiêm ñược ñưa về an trí trên ñất Việt (9)

Mẫu hình tiếp nhận Poh Inư Nagar ở vùng Thuận Hoá, cũng như Đàng Trong/Nam Hà lại hoàn toàn khác, không như nguyên mẫu ñược ñưa về Thăng Long bởi một vị nguyên thủ quốc gia, hay một sự áp ñặt ñối với dân chúng từ phía triều

ñình, mà nó ñược nảy sinh trong quá trình cộng cư, giao lưu văn hoá giữa người

Việt thiên di về nam với người tiền trú (Chiêm nhân), những kẻ ở lại tiếp tục sinh cư trên vùng ñất này, diễn ra trong một thời gian dài

Trong tác phẩm Xứ Đàng Trong - Lịch sử kinh tế - Xã hội Việt Nam thế kỷ 17

và 18, Li Tana ñã có nhận xét xác ñáng liên quan trực tiếp ñến vấn ñề hội nhập văn

hoá giữa người Việt với người bản ñịa (10) Nó không chỉ ñúng cho thế kỉ XVII và XVIII mà cả cho các thế kỷ trước, nhất là ñối với vùng Ô châu, nơi tiếp xúc sớm giữa người Việt với người Chiêm (cư dân vùng Ulik/Ô - Lý), ñược ñánh dấu bằng một sự kiện lịch sử, vào năm 1306: cuộc hôn nhân lịch sử của Huyền Trân công chúa với món quà sính lễ ñặc biệt

(9) Cụ thể trong cuộc chinh phạt này “… bắt ñược Chế Củ và dân chúng 5 vạn người” (Ngô Sỹ Liên,

Đại Việt sử kí toàn thư, H: Nxb KHXH, 1998, tập I, 274-275

(10) “Tiến xuống phía nam, người Việt ở Đàng Trong ñã tiếp xúc chặt chẽ với các dân tộc ñịa phương thuộc các nền văn hoá khác biệt Đứng ñầu trong số các dân tộc này là người Chăm Các

di dân người Việt ñã tiếp nhận và thích nghi một cách thoải mái nhiều yếu tố của nền văn hoá Chăm trong một quá trình dài vay mượn có chọn lọc cái mới và loại bỏ cái cũ không còn phù hợp

nơi vùng ñất mới” (Li Tana, Xứ Đàng Trong - Lịch sử kinh tế - Xã hội Việt Nam thế kỷ 17 và 18, [Nguyễn Nghị dịch], Tp HCM: Nxb Trẻ, 1999, 192)

Cuộc “nam tiến” của người Việt vào vùng Thuận Hoá, không phải là quá trình

ñiền thế cư dân, khi vùng ñất này người Chiêm ñã bỏ trống ñể di trú ñến nơi khác

hay dịch chuyển dần về phương Nam (11), mà ñó là hiện tượng xen cư, cộng cư giữa người Việt với người bản ñịa, những người tiếp tục ở lại sinh sống trên vùng ñất này Cùng sinh cư trên một vùng ñất, quá trình giao lưu tiếp biến văn hoá xẩy ra là tất yếu của lịch sử Rõ ràng người Việt ñã tiếp thu nhiều yếu tố văn hoá bản ñịa, thậm chí còn bị ñồng hoá khi họ còn là những bộ phận người thiểu số, ñể rồi sau ñó Việt hoá trở lại ñối với cư dân còn ở lại trên vùng ñất này, khi những cuộc thiên di về nam của người Việt ngày một ñông hơn Hiện tượng cùng nhau chia xẻ lĩnh vực siêu linh, cùng nhau thờ Poh Inư Nagar ñể rồi Việt hoá vị nữ thần này, theo phong tục của người Việt, cũng không phải là trường hợp biệt lệ

Trên thực tế, từ xa xưa cho ñến hiện tại, người Việt có xu hướng thờ ña thần, thờ tất cả những gì mà họ cho là linh ứng, bất luận hung thần, ác thần, tà thần hay phúc thần, ma/quỷ, thậm chí kể cả thổ, mộc, thạch… tà, tinh, ôn, hoàng, dịch, lệ… với mục ñích cầu an, cầu phúc hay ít ra có thể lánh hoạ Thái ñộ của người Việt ñối với thế giới vô hình, siêu linh có thể khái quát trong hai từ: “Kính” và “Sợ” Nếu họ không chấp nhận thờ phụng một cách cung kính, thì thái ñộ phản ñối cũng rất ít xẩy

ra Chính ñiều “sợ” mà người Việt không ñến mức cực ñoan ñối với bất cứ ñối tượng ñược thờ cúng nào, kể cả những ñối tượng thờ cúng của người tiền trú ñể lại trên vùng ñất mà người Việt mới ñến lập làng, ñịnh cư

Đối với các vị thần của Ấn Độ giáo như Brahma, Civa, Visnu, Uma, Laskmi,

Saravasti… ñược thờ trong các ñền tháp Champa, người Việt thiên di hoàn toàn quá

xa lạ Rõ ràng, những gì tồn tại trên nền tảng Ấn Độ giáo khó ñược người Việt chấp nhận nguyên mẫu ñể thờ phụng, khi họ ñã quen với nếp nghĩ thiên về Tam giáo ảnh hưởng từ Trung Hoa Họ “kính nhi viễn chi” với những tháp gạch, các tượng thờ, nhiều di vật khác của người tiền trú

Để thờ cúng các ñối các ñối tượng này, người Việt ñồng hoá hầu hết các dạng

thức biểu hiện, qua các di vật của Ấn Độ giáo thành nữ thần, với tên gọi dân gian

(11) Như cách khuyến mộ/phủ dụ di dân từ phía phía triều ñình: “ 上 上 上 上 上 上 上 上 上

上 ” [Đến lúc, nhân triều ñình bàn bạc: Đất Ô châu người Chiêm ñã bỏ ñi, tất cả dân của ta không có gia cư ñiền sản, chiêu mộ ñược nhiều người ñến ñó canh phá tụ hợp lập làng sau thành

số sẽ khởi trưng] (Bùi Trành, Thuỷ thiên, tờ 4a, (bản gốc hiện ñược lưu giữ tại Hải Tân, Hải Lăng, Quảng Trị do Bùi Hữu Xích phụng thủ, 1891, Lê Đình Hùng dịch)

chung là Bà(12) Tuỳ từng ñịa phương, từng hoàn cảnh cụ thể mà các nữ thần ñược gọi bằng những tên như: Bà Giàng/Dàng hay Bà Dương, Bà Lồi Còn tại những ñịa

ñiểm có những di tích, di vật của người tiền trú, người Việt ñã dựng lên những ngôi

miếu thờ biến “một bumông (ñền thần Chàm) ñã trở thành ñền miếu Việt” (13) và xứ

ñất có những di tích này ñược gọi là xứ Cồn Giàng/Dàng hay Cồn Dương Cách gọi

ñó vẫn ñược người Việt duy trì cho ñến thời hiện ñại Đây ñược xem là một hiện

tượng Việt hoá khá phổ biến tại vùng Thuận Hoá (14)

Một xu hướng Việt hoá khác ñối với những di tích của người tiền trú, nơi thờ phụng những vị thần của Ấn Độ giáo, là tại những ñịa ñiểm này ñược người Việt chuyển ñổi thành những chùa thờ Phật Qua ñiền dã chúng tôi nhận thấy một số ngôi chùa cổ khác tại ñịa bàn tỉnh Quảng Trị ñược xây dựng trên nền cũ của những tháp Chăm như: Đông Lâm tự, Hoan Sơn tự (Hải Thiện - Hải Lăng); Chùa Phật Lồi (Triệu Thượng - Triệu Phong); Bình Trung tự (Do Châu - Do Linh)… Và, cho ñến hiện nay chúng ta vẫn có thể sở thị những di vật của Champa ñược thờ trong nhiều ngôi chùa ở vùng Thuận Hoá Trường hợp tiêu biểu cho quá trình chuyển hoá này,

ñó là việc tái thiết chùa Thiên Mụ vào năm 1601, liên quan ñến truyền thuyết về “Bà

Trời áo ñỏ” Câu chuyện không chỉ ñược người dân vùng Huế vẫn lưu truyền, mà còn ñược ghi lại trong chính sử triều Nguyễn (15)

Truyền thuyết này, có thể ñặt lại một giả thiết, phải chăng ñịa ñiểm ñồi Hà Khê trước ñây là nơi thờ phụng một vị thần nào ñó của Ấn Độ giáo hay Yang Inư Poh

(12) Có thể người Việt ñã chuyển hoá âm /pô/ - cách phát âm của người tiền trú - thành Bà

(13) Tạ Chí Đại Trường, Thần Người và Đất Việt, H: Nxb VHTT, 2006, 206-207

(14) Như trường hợp Miếu Quảng Tế ở làng Phước Tích (Phong Hoà, Phong Điền, Thừa Thiên Huế)

di vật còn lại lại là một dạng Siva Linga; còn miếu Bà Dàng ở làng Câu Hoan (Hải Thiện, Hải Lăng, Quảng Trị), trong miếu thờ một Mukha Linga, có hình ñầu của một Nam thần nhưng chúng vẫn ñược gọi là miếu Bà Dàng Ngoài ra còn có thể tham chiếu nhiều ñịa ñiểm ñược gọi là Cồn Giàng khác ñược L Cadière khảo cứu vào ñầu thế kỷ XIX

Xem thêm: L Cadière, “Notes et mélanges: Monuments et souvenirs Chams du Quảng Trị et du

Thừa Thiên”, B.E.F.E.O Tome V, N0 1- 2, 1905, 1885-1895; Lê Đình Hùng, “Một vài vấn ñề từ miếu Quảng Tế ở làng Phước Tích”, Thông tin Khoa học, Huế: Phân viện Văn hoá Nghệ thuật

Việt Nam tại Huế, số tháng 3/2008, 45-58

(15) “Bấy giờ chúa dạo xem hình thế núi sông, thấy trên ñồng bằng xã Hà Khê (thuộc huyện Hương Trà), giữa ñồng bằng nổi lên một gò cao, như hình ñầu rồng quay lại, phía trước nhìn ra sông lớn, phía sau có hồ rộng, cảnh trí rất ñẹp Nhân thế hỏi chuyện người ñịa phương, họ ñều nói rằng gò này rất thiêng, tục truyền rằng: Xưa có người ñêm thấy bà già áo ñỏ quần xanh ngồi trên ñỉnh gò nói rằng: Sẽ có vị chân chúa ñến xây chùa ở ñây, ñể tụ khí thiêng cho bền long mạch Nói xong bà già biến mất Bấy giờ nhân ñấy mới gọi là núi Thiên Mụ Chúa cho nơi ấy có linh khí, mới dựng chùa gọi là chùa Thiên Mụ” (QSQ triều Nguyễn, Đại Nam thực lục [tập I], H: Nxb GD, 2002, 35)

Nagar (16)? Nhìn nhận điều này trên phương diện ngữ nghĩa, Bà Trời - Thiên Mụ hay

Bà Giàng/Dàng, Bà Dương, Dương Phu Nhân đều cĩ sự tương khớp về ý nghĩa biểu

đạt cho dù hình thức kí âm, kí tự cĩ dị biệt Cịn chữ Dương (17) mà chúng ta bắt gặp trong các văn bản chữ Hán cổ là một hình thức kí âm của từ Yan/Yang, cách phát

âm của người tiền trú, và Giàng/Dàng/Dương, cách phát âm của người Việt

Nhưng, quá trình chuyển tiếp để thờ phụng Poh Inư Nagar lại diễn ra dưới một dạng thức khác Trước hết, tầm ảnh hưởng của Poh Inư Nagar đã ăn sâu vào tầng lớp bình dân bản địa, những người tiếp tục ở lại sinh cư trên vùng đất này Cuộc tiếp xúc và giữa người Việt với người tiền trú, cĩ một quãng thời gian tương đối dài diễn

ra trong bối cảnh hồ bình, họ đã giao lưu với nhau bằng tầng văn hố sống Do vậy, các câu chuyện về sự linh ứng, hay chuyện tích về Bà là một “đầu cầu giao tiếp chính thức với văn hố Việt” (18)

Qua chuyện tích được truyền tụng: Bà là người đã dạy cho dân trồng lúa, dệt vải, che chở cho vùng đất, điều hồ mưa nắng; bảo bọc, cứu giúp cho tất cả mọi người… Chính ý nghĩa và thiên chức ấy, dễ gây ấn tượng và đi vào lịng người, nhất

là những người Việt thiên di, cùng tồn tại trên loại hình kinh tế trồng trọt lúa nước với người tiền trú, một loại hình kinh tế phụ thuộc vào thiên nhiên và hứng chịu những điều bất trắc từ thiên nhiên mang lại Trong trường hợp này, người Việt và cư dân tiền trú đã gặp nhau trong một ước vọng chung của những người nơng dân, cầu mong mưa thuận giĩ hồ nên đã cộng hưởng, kế thừa và tiếp tục thờ phụng Bà, để rồi sau đĩ chuyển sang thờ phụng theo cách của người Việt

Hình tượng và tầm ảnh hưởng của Yang Inư Poh Nagar cĩ thể đã bao trùm lên những vị thần khác nên ranh giới để phân biệt Yang Inư Poh Nagar với các vị thần của Ấn Độ giáo đã được Việt Hố thành Bà Giàng, Bà Dương, Bà Lồi… là rất khĩ

(16) Nếu giả thiết trên đúng, thì trên địa điểm chùa Thiên Mụ là nơi thờ phụng Poh Nagar, bà mẹ của tiểu quốc Indrapura, trước khi người Việt chuyển hố sang chùa để thờ Phật Cĩ lẽ vì lẽ đĩ mà cho đến hiện nay mỗi dịp đồn thuyền đi rước Thánh Mẫu ở Điện Huệ Nam, khi đi qua địa điểm này đều dừng lại làm lễ bái yết Bởi trong quan niệm của các tín đồ họ cho rằng đây là nơi Thánh Mẫu hiển linh dưới dạng “Bà Trời áo đỏ”

(17)

Củng cố thêm cho điều vừa trình bày, một cứ liệu từ chính sử chúng tơi sẽ dẫn ra dưới đây, như một bằng chứng về tên gọi Bà Dương, cách Việt hố tên gọi Thần Chăm của người Việt: “Ất tỵ,

/Đại Trị/ năm thứ 8 /1365/… Mùa xuân, tháng giêng, người Chiêm Thành cướp dân đi chơi xuân

của Hố Châu Trước đây, theo tục Hố Châu, tháng giêng hàng năm, trai gái họp nhau tại Bà Dương chơi trị đánh đu Người Chiêm đã nấp sẵn ở đầu nguồn của Hố Châu từ tháng 12 năm

trước, đến khi ấy ập tới cướp bắt lấy người đem về” (Lê Văn Hưu, Ngơ Sỹ Liên, Đại Việt sử ký tồn thư [tập II], H: Nxb KHXH, 1998, 143

(18) Nguyễn Hữu Thơng et al, Tín ngưỡng thờ Mẫu, 25

phân ñịnh, thậm chí là ñồng nhất Lý giải ñiều này, chúng tôi cho rằng: Những di tích ñền tháp chính thống, nơi thờ phụng thần linh của Ấn Độ giáo, ở Thuận Hoá nói riêng và miền Trung nói chung, là những món quà tạ ơn thần linh của tầng lớp Brahman và Ksatrya sau những thành công trong hoạt ñộng thương nghiệp, chúng bị

bỏ hoang phế cùng với sự ra ñi của họ Còn tầng lớp Vaisya và Sudra, bộ phận nông dân gắn kết với ruộng ñất, những kẻ tiếp tục ở lại trên vùng ñất này thì không hề hiểu biết hoặc hiểu biết không nhiều về những di tích cũng như tín ngưỡng Ấn Độ giáo Chính vì thế khi người Việt ñến ñây, họ cũng rất mơ hồ về những gì của tầng lớp Brahman và Ksatrya, theo Ấn Độ giáo ñể lại (19) Do vậy, người Việt chuyển hoá tất cả thành nữ thần với tên gọi là Bà Giàng, Bà Lồi là ñiều dễ nhận thấy (20)

Cho ñến, năm 1555, sau hơn một thế kỉ vùng Ô Lý ñược sáp nhập vào lãnh thổ

Đại Việt, một tài liệu thành văn ghi nhận một vị thần với danh xưng Y Na Thần: “ 上

Khuất Phố huyện Kim Trà, tục truyền thần là nữ, rất linh ứng Năm ñầu xuân cầu mưa,

ñua thuyền, quan bản huyện làm chủ tế lễ thì ñược mưa ngay”) (21)

Từ những dòng tư liệu trên, trước hết chúng tôi có vài dòng mạn ñàm về ngữ

tác giả ñã chuyển âm của từ “Inư” và nghĩa của từ “Poh” sang Hán tự Poh, trong tiếng Chăm có nghĩa là ngài/thần; còn Inư/Inô có nghĩa là mẹ (22) Y Na Thần có nghĩa Thần Mẹ, nếu chuyển nghĩa cụm từ “Poh Inư” sang Hán tự phải viết là “ 上

” (Mẫu Thần) Thế nhưng, tại sao, cho ñến ngày nay chúng ta vẫn còn ñược tiếp

Dù chỉ là một cách lí giải cho ñiều này, chúng tôi cho rằng, việc không chuyển nghĩa

(19) A Salles có nhận ñịnh ñiều liên quan ñến ñiều này ở ñịa bàn tỉnh Quảng Nam: “Dẫu sao phải xác nhận rằng người An Nam hoàn toàn không biết gì về sự thể hiện bằng hình tượng trong môn phái Civa của Ấn Độ giáo thờ cúng thần Civa thần huỷ diệt, cũng như họ không biết gì về dung tích khởi thuỷ của nhiều tượng người mà họ ñã tìm thấy trong vùng ñất Chàm, và ñược thờ cúng

trong các ñền miếu” (A Salles, “Di tích Chàm trong văn hoá dân gian An-Nam tại Quảng Nam”, Những người bạn Cố Đô Huế (B.A.V.H, 1923, tập X), Huế: Nxb Thuận Hoá, 2002, 220)

(20) Điều này không chỉ riêng gì ở vùng Thuận Hoá, mà còn ở nhiều nơi khác thuộc khu vực miền Trung Xem thêm một khảo sát của Bác sỹ A Salles ở vùng Quảng Nam, vào những thập niên ñầu thế kỷ XX, Ibid., 211-235

(21) Vô Danh Thị, Ô châu cận lục (Dương Văn An nhuận sắc tập thành, Trịnh Khắc Mạnh, Nguyễn

Văn Nguyên dịch nghĩa, chú thích), H: Nxb KHXH, 1997, 86, 291

(22) Trong tiếng Ê Đê, có nguồn gốc ngữ hệ Malayo - Polynesie, từ Ana cũng có nghĩa là Mẹ

hoàn toàn ñó, không phải là một việc khó về tự dạng ñối với Dương Văn An, khi ông nhuận sắc tập thành cuốn ñịa chí này, và sau ñó có thể người khác còn biên tập

hiệu ñính, khảo dị, nhưng danh hiệu Y Na Thần vẫn ñược giữ lại nguyên tự dạng

Điều ñó cho thấy từ Y Na Thần có tính khu biệt cao hơn nhiều, so với từ Mẫu Thần

mà chúng tôi vừa ñặt ra trong giả thiết Điều này, giúp chúng ta hình dung, Y Na Thần

chính là Poh Inư Nagar, một cách Việt hoá danh xưng của người Việt

Thứ ñến, nguồn tư liệu trên còn giúp cho chúng ta có thể xác nhận, tín tục ñảo

vũ, ñua thuyền liên quan trực tiếp ñến hoạt ñộng nông nghiệp, cầu cho “phong ñiều

vũ thuận” là một ước vọng của nông dân mà Y Na, một vị thần có thể ñáp ứng ñược

ñiều ñó Việc quan bản huyện ñứng ra làm chủ lễ tế tự, cầu mưa, ñó là biểu hiện

quan tâm ñến ñời sống của dân, ñáp ứng nguyện vọng của người dân của vị quan sở tại Điều này, còn cho thấy tín tục thờ Yang Inư Poh Nagar ñã chuyển hoá theo tinh thần văn hoá Việt Sự gặp gỡ cùng nhau chia xẻ lĩnh vực siêu linh, chia xẻ sự bảo bọc của một vị nữ thần nông nghiệp với người tiền trú, vấn ñề mà chúng tôi ñã nêu ở trên là hoàn toàn có cơ sở xác ñáng Y Na Thần có thể xem là một ñiểm kết nối quan trọng về tín ngưỡng giữa người Việt thiên di với người bản ñịa, những kẻ còn tiếp tục ở lại sinh cư trên vùng Thuận Hoá

Đến triều Gia Long, chúng ta lại nhận thấy qua thư tịch, Y Na thần, lại có một

danh xưng khác là Chúa Ngọc Tiên Nương Danh xưng này ñược gián tiếp xác nhận

qua nơi thờ tự Chúa Ngọc trong Hoàng Việt nhất thống dư ñịa chí (hoàn thành năm

1806): “núi Hương Chén, tục gọi là Hòn Chén trên ñó có miếu thờ Cao Các Đại Vương và miếu thờ Chúa Ngọc Tiên Nương” Tương tự như vậy, ở núi Thạch Bàn tỉnh Quảng Nam “có ñiện thờ Chúa Ngọc Tiên Nương nên tục gọi là núi Chúa” (23) Danh xưng Chúa Ngọc Tiên Nương, chúng tôi cho rằng có thể xuất hiện vào thời các chúa Nguyễn, nhưng không thể chắc chắn vào thời ñiểm cụ thể nào Qua truyền thuyết ñược người Việt lẫn người Chăm lưu truyền (24), mặc dù có nhiều dị bản nhưng các câu chuyện ñều có chung một ñiểm, ñó là nguồn gốc “thiên giới” của

Bà (25) Nhưng, dưới nhãn quan của người Việt, ảnh hưởng từ Đạo giáo, thì họ cho

(23) Lê Quang Định, Hoàng Việt Nhất Thống Dư Địa Chí, Huế: Nxb Thuận Hoá - Trung tâm Văn

hoá Ngôn ngữ Đông Tây, 2005, 204, 224

(24) Truyền thuyết về Bà của người Chăm, xem thêm Nguyễn Hữu Thông et al, Tín ngưỡng thờ Mẫu

(25)

Vào năm 1801 câu chuyện ñược ghi lại thành văn bản qua truyện thơ Nôm: Cổ tháp linh tích Bố Thuận, Nguyễn Khắc Ngữ, Thượng cổ sử Chiêm Thành, cho rằng: “Chính bản không rõ của ai vì

không ghi tên tác giả Niên hiệu trên có ghi ở cuối tập, nhưng ñó không chắc chắn là ngày viết, vì bản tìm thấy chỉ là một bản sao Rất có thể ngày viết còn xưa hơn” Sau này câu chuyện còn ñược

viết bằng chữ Hán như: Thiên Y Tiên Nữ truyện của Phan Thanh Giản (bia tại Tháp Bà - Nha