Tự chủ trong giáo dục đại học - Một số vấn đề từ thực tiễn

Bài viết nhằm đào tạo nhân lực chất lượng cao, nghiên cứu và chuyển giao khoa học công nghệ thành công, tư vấn chính sách có hiệu quả của giáo dục đại học đều phải thể hiện rõ tính chất độc đáo, dẫn dắt và sáng tạo.

TỰ CHỦ TRONG GIÁO DỤC ĐẠI HỌC - MỘT SỐ VẤN ĐỀ TỪ THỰC TIỄN

Phạm Hồng Quang

Đại học Thái Nguyên

1 Đặt vấn đề:

Tác giả Nguyễn Xuân Sanh đã viết trên Tạp chí Tia sáng: “Nơi quan trọng và

thiêng liêng nhất mà loài người sở hữu được Trái tim của cuộc Đại cải cách để chấn

hưng đất nước chính là cuộc cải cách giáo dục và đại học dưới bàn tay của Wilhelm von Humboldt Đó là cuộc cách mạng của cái đầu, của trí tuệ, hoàn toàn mới trong lịch sử

Tự do dạy, tự do học, và sự thống nhất giữa giảng dạy và nghiên cứu là những nguyên lý mới của đời sống đại học, bứt khỏi truyền thống đại học kinh viện cũ Humboldt đã quan niệm sự cứu rỗi của Phổ bằng khoa học Đại học không còn là nơi để truyền bá kinh viện nữa, mà là nơi để tư duy, không ngừng sáng tạo, khai phá Nó độc lập, tự chủ, tự trị Chính các ý tưởng đó là nguồn sức mạnh vĩ đại của cuộc phát triển trí tuệ vượt bậc của Phổ, đem lại ánh hào quang rực rỡ cho nền khoa học Đức suốt hơn một thế kỷ sau đó Đại học theo tinh thần Humboldt là đại học của những người đi tìm chân lý Nó cuốn hút tất cả nhân tài của đất nước Sinh viên và giáo sư là những người đồng hành đầy óc khám phá trong khoa học, vì mục đích khoa học Và đại học trở thành cái nôi của khoa học, vừa là cột trụ của sự phát triển công nghiệp hóa đất nước, vừa là nơi đào tạo những người của bộ máy cầm quyền - những người đã thực hiện thành công cuộc chuyển đổi kinh tế và chấn hưng đất nước lịch sử ở thế kỷ 19 ”

Như vậy có thể xác định trong 3 trụ cột của giáo dục đại học trong thế kỉ XXI là: đào tạo nhân lực chất lượng cao, nghiên cứu và chuyển giao khoa học công nghệ thành công, tư vấn chính sách có hiệu quả của giáo dục đại học đều phải thể hiện rõ tính chất độc đáo, dẫn dắt và sáng tạo Để có sức sáng tạo - chức năng quan trọng nhất của trường đại học và để tầm ảnh hưởng của một trường đại học được lan tỏa và có sức hấp dẫn bởi một môi trường tốt, môi trường tự chủ và sáng tạo sẽ là điểm then chốt để nâng cao chất lượng đào tạo, phục vụ cộng đồng Đây cũng là tư tưởng cốt lõi của Luật sửa đổi một số điều của Luật giáo dục đại học (Luật 34, năm 2018)

2 Một số vấn đề xuất hiện trong thực tiễn

- Hội đồng trường đại học là một thiết chế mới đã được thực thi trong một số trường đại học trong khoảng 5-7 năm qua Bên cạnh những kết quả đạt được, từ thực tiễn hoạt động của hội đồng trường, cần tham khảo 2 thiết chế “hội đồng” trong thực tiễn: i) Thiết chế của Hội đồng nhân dân tỉnh (huyện) do Bí thư hoặc Phó bí thư cấp ủy chủ trì (chủ tịch Hội đồng nhân dân) hoạt động theo Luật hội đồng nhân dân, hội đồng thông qua quyết nghị nhân sự ủy ban và các hoạt động của chính quyền; thiết chế hoạt động này có 2 điểm lưu ý: nhân sự là công chức nhà nước và có ngân sách đảm bảo ii) Đối với Hội đồng quản trị của doanh nghiệp hoạt động bởi chi phối của Luật doanh nghiệp và thành viên là đóng góp cố phần (người chủ trì là góp vốn trên 51%); hoạt động theo thiết chế kinh tế thị trường, không có tổ chức Đảng…Nhìn chung, hoạt động của 2 thiết chế hội đồng quản lí và quản trị trên đây được thiết chế cho lĩnh vực hoạt động của nhà nước hay tư nhân đều có thuận lợi và được điều chỉnh bởi những Luật rất rõ ràng Các thành viên hội đồng của 2 thiết chế này chịu ràng buộc bởi trách nhiệm và lợi ích

Tuy nhiên, khi xem xét hội đồng của trường đại học thì không có nhiều thuận lợi như vậy Những khó khăn của hội đồng trường đại học có thể thấy: Thành viên hội đồng bên ngoài với sự đóng góp không nhiều khi tham gia hội đồng (họp, tham gia góp ý tài liệu, biểu quyết nhân sự, trao đổi trực tiếp trong các phiên họp…) vì thời gian hạn hẹp bởi 100% là kiêm nhiệm (nhà lãnh đạo, nhà quản lý, nhà giáo dục, nhà văn hóa, nhà khoa học, doanh nhân, cựu sinh viên, đại diện đơn vị sử dụng lao động) không hoạt động trực tiếp tại cơ sở giáo dục đại học Khả năng đóng góp về trí tuệ thì lớn, đóng góp nhiều kinh nghiệm hay…nhưng không thường xuyên và nhiều khi bị vướng bởi yêu cầu pháp chế của các quyết định cá nhân khi không có mặt, đặc biệt là khâu giám sát Tính chuyên nghiệp của thành viên chưa cao, chưa dành nhiều thời gian cho hội đồng, thông tin chưa được cung cấp đầy đủ, các quan hệ của nhà trường cũng như vấn đề nảy sinh chưa có điều kiện để thấu hiểu đầy đủ…Thành viên trong trường: khó phân vai (giữa vai đảng ủy viên với giảng viên, vai lãnh đạo nhà trường với thành viên hội đồng); đối với đại diện sinh viên (có sự thay đổi liên tục vì chu kì của người học ngắn, khi chọn người học hiểu biết phải từ năm cuối khóa…) Thời gian và thành phần triệu tập chủ chốt để bầu thành viên hội đồng khi có sự biến động liên tục như: vị trí lãnh đạo thay đổi, giảng viên nghỉ hưu, thành phần ngoài phải thay đổi do vị trí lãnh đạo, nhà quản lí thay đổi, người học ra trường…Ví dụ để triệu tập 1500 giảng viên (50% giảng viên của ĐH Vùng để bầu với thời gian diễn ra thường xuyên) sẽ là những thủ tục hình thức tốn kém mất nhiều thời gian

- Mối quan hệ giữa Hội đồng trường và đảng ủy Mặc dù không xuất hiện mâu thuẫn lớn nhưng có 2 xu hướng: các Nghị quyết của Đảng ủy được Hội đồng tuân thủ tuyệt đối! Do vậy, ý kiến khác của các thành viên khác sẽ khó được tiếp thu Ngược lại,

có nội dung của nghị quyết Hội đồng trường chưa “khớp” vào định hướng của Đảng, do vậy chưa có sự “đối thoại” trực tiếp giữa Hội đồng và Đảng ủy (trên thực tế chưa diễn ra,

do vậy tính chất chỉ đạo và phản biện, tham gia và quyết định từ 2 chiều giữa Đảng ủy và Hội đồng tuy đồng nhất nhưng chưa thực sự thống nhất cao) Ví dụ, cấp ủy cấp trên quản

lí nhân sự đến cấp phó cơ sở (hồ sơ, quy hoạch, điều động, bổ nhiệm, miễn nhiệm…) theo quy định của Đảng, trong khi Luật quy định cấp phó hiệu trưởng do Chủ tịch hội đồng trường bổ nhiệm…

- Hội đồng đại học (áp dụng đối với Đại học Vùng): Trong Luật 34, điều 13 Sửa

đổi, bổ sung Điều 18: “a) Thành viên trong đại học bao gồm bí thư cấp ủy, giám đốc đại học, chủ tịch công đoàn đại học, đại diện Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh

là người học của đại học; chủ tịch hội đồng trường của đơn vị thành viên (nếu có) hoặc người đứng đầu đơn vị thành viên trong trường hợp đơn vị không có hội đồng trường…” Có thể hiểu “nếu có” là khi xuất phát từ thực tiễn, các trường thành viên không nhất thiết có Hội đồng trường Vì Hội đồng ĐH đã có chức năng: “Cơ cấu tổ chức

cụ thể của đại học, mối quan hệ, mức độ tự chủ của đơn vị thành viên và đơn vị thuộc, trực thuộc đại học được quy định trong quy chế tổ chức và hoạt động của đại học” (Khoản 9 Điều 1 của Luật số 34) Hội đồng đại học có trách nhiệm và quyền hạn: “Quyết định về cơ cấu tổ chức, đơn vị thành viên của đại học” (Khoản 13 Điều 1 của Luật số

34) Với quy định trong Luật đã rõ nhưng trong Nghị định và thông tư hướng dẫn lại cụ thể hóa cho các trường thành viên có đủ các quyền như 1 trường đại học độc lập Ví dụ:

“Điều 8 Các đơn vị thành viên của đại học vùng: 2 Cơ cấu tổ chức của trường đại học thành viên của đại học vùng thực hiện theo quy định tại khoản 8 Điều 1 của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học (sửa đổi, bổ sung Điều 14 Luật Giáo dục đại học)” Do vậy khi Hội đồng đại học thiết kế về tổ chức, cơ chế hoạt động các

trường thành viên gặp khó khăn Điều này sẽ làm cho nhiệm vụ của Đại học lại them khó

khăn khi thực hiện mục tiêu đã ghi trong Luật: “Đại học quốc gia, đại học vùng là đại học thực hiện nhiệm vụ chiến lược quốc gia, nhiệm vụ phát triển vùng của đất nước” (Khoản 4 Điều 1 của Luật số 34) “Cùng thống nhất thực hiện mục tiêu sứ mạng chung”;

“Cơ cấu tổ chức cụ thể của đại học, mối quan hệ, mức độ tự chủ của đơn vị thành viên

và đơn vị thuộc, trực thuộc đại học được quy định trong quy chế tổ chức và hoạt động của đại học” (Khoản 9 Điều 1 của Luật số 34); Hội đồng đại học có trách nhiệm và quyền hạn:“Quyết định về cơ cấu tổ chức, đơn vị thành viên của đại học” (Khoản 13

Điều 1 của Luật số 34)

Ngoài ra, một số vướng mắc, bất cập khác đang xuất hiện: Sự chưa đồng bộ giữa các Luật có liên quan đến Luật giáo dục đại học và nhiều quy định của nhà nước Cơ chế kết nối doanh nghiệp và đầu tư theo các phương thức xã hội hóa; công tác bổ nhiệm cán

bộ theo Luật viên chức; công tác đảng yêu cầu về nhiệm kì và quy hoạch cán bộ trước khi bổ nhiệm…

3 Một số giải pháp từ thực tiễn

-Thiết kế Hội đồng đại học theo nhu cầu thực tiễn để đạt mục tiêu chung: sử dụng nguồn lực chung về con người, cơ sở vật chất và tài chính Việc thành lập hội đồng trường tại các trường thành viên do Hội đồng đại học quyết định phù hợp với thực tiễn hiện nay Hội đồng trường đại học hoặc hội đồng đại học cần tinh gọn, người của trường; còn các thành phần khác (ngoài trường) thiết kế là thành phần tham vấn, hội đồng khoa học, hội đồng chuyên gia…để hoạt động thực sự có hiệu quả

- Trên thực tế, việc soạn thảo các văn bản quy phạm pháp luật của các trường đang gặp khó khăn: giữa yêu cầu của hệ thống văn bản pháp luật với thực tế từng trường đang trong quá trình tinh giản biên chế, thực hiện Nghị quyết 18,19 của Đảng về tinh gọn

bộ máy hiệu quả, hiệu lực; tính chuyên nghiệp về pháp chế văn bản của nhiều đơn vị còn yếu…Do vậy Bộ chủ quản cần hỗ trợ và kiểm duyệt hệ thống văn bản này (ở mức độ đạt yêu cầu) sẽ giúp các trường tháo gỡ các vướng mắc, sai sót trong giai đoạn đầu của tự chủ

- Từ kinh nghiệm của hoạt động Hội đồng nhân dân các cấp và hội đồng quản trị doanh nghiệp, mỗi trường đại học cần thiết chế hệ thống chuyên nghiệp trong xây dựng

hệ thống pháp chế cho nhà trường; kịp thời điều chỉnh cho phù hợp với thực tiễn và đúng quy định của pháp luật Trong quá trình đó, cần một độ “trễ” khi được kiểm tra, kiểm toán, thanh tra các hoạt động của nhà trường, góp phần tạo động lực mạnh mẽ hơn trong quá trình tự chủ giáo dục đại học