Nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh trung học phổ thông trong giai đoạn hiện nay (qua khảo sát tại trường trung học thực hành đại học sư phạm TP HCM)

GS.VS Phạm Minh Hạc - Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục VNNguyên Bộ Trưởng Bộ GD trả lời tại Hội Thảo “GDĐĐ cho HSSV ở nước tahiện nay-Thực trạng và Giải pháp”do Hội Khoa học Tâm l

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

========—— – ========

NGUYỄN HẢI CHI

NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY (Qua khảo sát tại Trường Trung học Thực Hành- Đại học Sư Phạm TP.HCM)

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

TP.HỒ CHÍ MINH - 7/ 2012

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

========—— – ========

NGUYỄN HẢI CHI

NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY (Qua khảo sát tại Trường Trung học Thực Hành -Đại học Sư Phạm TP.HCM)

Chuyên ngành: LÝ LUẬN & PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

BỘ MÔN GIÁO DỤC CHÍNH TRỊ

MÃ SỐ: 60.14.10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học : TS TRẦN VIẾT QUANG

TP HỒ CHÍ MINH - 7/ 2012

Lời cảm ơn

Để hoàn thành luận văn này, ngoài sự cố gắng của bản thân, tôi đã nhậnđược sự giúp đỡ của nhiều tập thể, cá nhân trong trường.

Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và sự biết ơn sâu sắc tới thầy TS Trần ViếtQuang, Khoa Giáo dục Chính Trị trường Đại học Vinh , người thầy đã tận tìnhhướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình tìm hiểu, nghiên cứu và hoàn thànhluận văn tốt nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy, cô giáo trường Đại học Vinh đã giảngdạy lớp Cao học khóa 18 (TPHCM); quý thầy, cô phòng đào tạo Sau đại họctrường Đại học Vinh; quý thầy, cô phòng Tổ chức cán bộ trường Đại học Sài Gòn;quý thầy, cô khoa Giáo dục Chính Trị trường Đại học Sư Phạm TP.HCM ; một sốthầy, cô ở các khoa Toán, Lý , Sinh, Sử, Anh trường Đại học Sư Phạm TP.HCM;Ban Giám hiệu, thầy, cô giáo đặc biệt là thầy, cô giáo tổ GDCD và học sinh trườngTrung học Thực hành ĐHSP TPHCM đã tận tình giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôitrong quá trình học tập , thu thập số liệu, thông tin liên quan đến nội dung nghiêncứu

Cuối cùng tôi gửi lời cảm ơn chân thành tới những người thân trong gia đình

và tất cả bạn bè, đồng nghiệp đã động viên và giúp đỡ tôi rất nhiều

TPHCM, tháng 07 năm 2012

Tác giả luận văn

Nguyễn Hải Chi

CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

1 CNH-HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa

2 THTH-ĐHSPTP.HCM Trung học Thực hành- Đại học Sư Phạm TPHCM

8 GDĐĐ,LS giáo dục đạo đức, lối sống

MỞ ĐẦU 1

DỤC ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔTHÔNG TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY 81.1 Giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh THPT- yêu cầu cấp thiết trong sựnghiệp giáo dục hiện nay 8

1.1.1 Một số quan điểm về đạo đức, lối sống 81.1.2 Giáo dục đạo đức, lối sống và tầm quan trọng của công tác giáo dụcđạo đức, lối sống cho học sinh THPT 181.1.3 Nội dung công tác GDĐĐ,LS cho học sinh THPT 231.1.4 Những yếu tố tác động đến đạo đức, lối sống của HS THPT 25 1.2 Thực trạng đạo đức, lối sống và công tác giáo dục đạo đức, lối sống cho HS củatrường Trung học Thực hành-ĐHSP TP HCM 33

1.2.1 Khái quát về trường Trung học Thực hành ĐHSP TP.HCM 331.2.2 Thực trạng đạo đức, lối sống của học sinh trường THTH-ĐHSP

TP HCM 371.2.3 Thực trạng công tác giáo dục đạo đức, lối sống học sinh trườngTHTH-ĐHSP TP HCM 401.3 Nhận xét về thực trạng công tác GDĐĐ,LS cho học sinh trường THTH-ĐHSP TP.HCM 55

1.3.1 Những ưu điểm của công tác GDĐĐ,LS cho HS tại trường ĐHSP TP.HCM 551.3.2 Những hạn chế và nguyên nhân dẫn đến những hạn chế đó 56Kết luận chương 1 61

THTH-Chương 2 NHỮNG GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC THỰC HÀNH - ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 63

2.1 Nâng cao nhận thức về quan điểm của Đảng, Nhà nước và của ngành Giáo dục trong việc giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh; triển khai thực hiện cuộc vận động học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh ở

trườngTHTH-ĐHSP TP.HCM 63

2.1.1 Nâng cao nhận thức về quan điểm của Đảng, Nhà nước và của ngành Giáo dục trong việc giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh 63

2.1.2 Giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh thông qua việc triển khai thực hiện cuộc vận động “Mỗi thầy cô giáo là tấm gương đạo đức, tự học và sáng tạo”, “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”ở trường THTH-ĐHSP TP.HCM 68

2.2 Nâng cao vai trò, vị trí và chất lượng của bộ môn Giáo dục công dân trong việc giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh 72

2.3 Nâng cao hiệu quả tổ chức và chỉ đạo thực hiện giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh 76

2.3.1 Xây dựng môi trường sư phạm lành mạnh trong nhà trường 76

2.3.2 Đẩy mạnh việc phối hợp ba môi trường GD: Nhà trường Gia đình -Xã hội trong công tác giáo dục đạo đức,lối sống cho học sinh 77

2.3.3 Phát huy vai trò của Đoàn thanh niên trong giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh 82

2.3.4 Nâng cao hiệu quả công tác kiểm tra, đánh giá giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh 84

2.4 Phát huy tính tự giác của học sinh trong giáo dục đạo đức, lối sống 86

2.4.1 Mục tiêu của biện pháp 86

2.4.2 Nội dung và cách thức thực hiện 87

2.5 Mối quan hệ giữa các giải pháp .88

Kết luận chương 2 90

KẾT LUẬN 91

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Từ xưa, ông cha ta đã đúc kết một cách sâu sắc kinh nghiệm về giáo dục

“Tiên học lễ, hậu học văn”, “Lễ” ở đây chính là nền tảng của sự lĩnh hội và phát triển tốt các tri thức và kỹ năng Ngày nay, phương châm “Dạy người, dạy chữ,

dạy nghề” cũng thể hiện rõ tầm quan trọng của hoạt động giáo dục đạo đức, lối sống

như Bác Hồ đã dạy:“Dạy cũng như học, phải chú trọng cả tài lẫn đức Đức là đạo

đức cách mạng Đó là cái gốc quan trọng Nếu thiếu đạo đức, con người sẽ không phải là con người bình thường và cuộc sống xã hội sẽ không phải là cuộc sống xã hội bình thường, ổn định ” Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói : “Có tài không có

đức chỉ là người vô dụng Có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó”

Đảng ta đã chủ trương:“Tăng cường giáo dục công dân, giáo dục tư tưởng,

đạo đức, lòng yêu nước, chủ nghĩa Mác – Lênin, đưa việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh vào nhà trường phù hợp với từng lưá tuổi và bậc học ” Bởi vậy, tu

dưỡng và rèn luyện bản thân để trở thành người có nhân cách, vừa có đức vừa cótài là hết sức quan trọng đối với mỗi con người, là nhiệm vụ hàng đầu của thanh

niên, học sinh Trước lúc đi xa Người còn căn dặn: "Chăm lo GD-ĐT cho thế hệ trẻ

là một nhiệm vụ vô cùng quan trọng của toàn Đảng, toàn dân”.

Giáo dục đạo đức, lối sống là một trong những điểm chủ yếu, cốt lõi xuyênsuốt và giữ vị trí chủ đạo trong toàn bộ quá trình giáo dục nhân cách, đào tạo conngười trong nhà trường ở nước ta, đặc biệt là trong nhà trường trung học phổ thông(THPT)

Những năm qua, trong công cuộc đổi mới đất nước sâu sắc và toàn diện, từmột nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế nhiều thành phần vậnhành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước Đất nước ta trong xu thếhội nhập quốc tế và đang tiến hành CNH, HĐH đã gặt hái nhiều thành tựu to lớnrất đáng tự hào về phát triển kinh tế - xã hội, văn hóa - giáo dục

Tuy nhiên, mặt trái của cơ chế mới cũng ảnh hưởng tiêu cực đến sự nghiệpgiáo dục, trong đó sự suy thoái về đạo đức, lối sống và những giá trị nhân văn tác

động đến đại đa số thanh niên và học sinh như: có lối sống thực dụng, thiếu ước

mơ và hoài bão, lập thân, lập nghiệp; những tiêu cực trong thi cử, bằng cấp, chạytheo thành tích Thêm vào đó, sự xuất hiện văn hoá phẩm đồi trụy thông qua cácphương tiện trên máy tính như : phim ảnh, games, mạng Internet… là nguyên nhândẫn đến tình trạng bạo lực học đường đã gây ra những hậu quả nghiêm trọng vềtính mạng, tinh thần trong lứa tuổi học sinh trung học phổ thông.Bên cạnh đó, các

em chưa được trang bị những quan điểm về tình bạn, tình yêu trong lứa tuổi thanhthiếu niên và học sinh và thiếu kiến thức về vấn đề này Nhiều khi chỉ vì giận hờn

và bị từ chối tình cảm từ người bạn trai hoặc bạn gái của mình mà các em đã cónhững suy nghĩ bồng bột, những hành động nông nổi

Trường Trung học Thực hành ĐHSP Tp.HCM cũng không đứng ngoài thựctrạng đó Những năm qua, nhiều gia đình, ba mẹ mải lo làm ăn, kiếm tiền, ít chămsóc đến sự học hành, hình thành nhân cách đời sống của con trẻ

Từ những lý do như trên và với cương vị là người làm công tác quản lý học

sinh – sinh viên, tác giả chọn vấn đề “Nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh trung học phổ thông qua khảo sát tại trường Trung học Thực hành- Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh” làm đề tài luận văn thạc sĩ.

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Từ lúc con người xuất hiện trên trái đất đồng thời giáo dục cũng xuất hiệnvới một chức năng đặc biệt quan trọng, bên cạnh việc dạy chữ người giáo viên cònphải giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh Đạo đức xuất hiện từ buổi bình minhcủa lịch sử loài người Nó là một hình thái ý thức xã hội Nó được phát triển songhành cùng với xã hội đồng thời nó giúp xã hội loài người tiến cao hơn, xa hơn

Người xưa đặc biệt chú trọng đến nhân cách con người, ở thời phong kiếnlấy chữ “Lễ” làm trọng sau đó mới đến chữ “Văn” Đến thời Chủ Tịch Hồ ChíMinh coi trọng mục tiêu, nội dung giáo dục đạo đức trong nhà trường như : 5 điềuBác Hồ dạy; “Con người cần có bốn đức: cần - kiệm - liêm - chính, mà nếu thiếumột đức thì không thành người” và Người cũng chỉ ra rằng “hiền dữ phải đâu làtính sẵn, phần nhiều do giáo dục mà nên”

Kế thừa tư tưởng của Người, có rất nhiều tác giả nước ta đã nghiên cứu vềvấn đề này như:

Thứ trưởng Võ Thuần Nho với bài “Một số vấn đề lý luận và tư tưởng về

GDĐĐ cách mạng trong trường học”,(Báo nghiên cứu giáo dục số 8/1980) Tác

giả đã đưa ra những lý luận và tư tưởng chủ đạo trong việc hình thành đạo đứccách mạng cho học sinh trong nhà trường

Tác giả Phạm Khắc Chương – Thiều Thị Hường với bài “Thực trạng và một

số giải pháp GDĐĐ cho TN – SV hiện nay”,(Báo đại học – giáo dục chuyên

nghiệp số 2/1997) Bài viết nêu lên những thành tựu và hạn chế trong công tácGDĐĐ cho sinh viên nói riêng và thanh niên nói chung, từ đó đề xuất các biệnpháp cụ thể khắc phục những hạn chế đó

Tác giả Hà Nhật Thăng với bài “Thực trạng đạo đức, tư tưởng chính trị, lối

sống của TN-HS-SV”(Tạp chí nghiên cứu giáo dục số 39/2002) Qua nghiên cứu,

tác giả đề cập đến những thay đổi về tư tưởng, đạo đức, lối sống của giới trẻ trongthời kỳ kinh tế - xã hội phát triển Từ đó đề cao tầm quan trọng của công tác

GDĐĐ, LS trong cả 3 môi trường nhà trường – gia đình – xã hội

PGS.TS.Đoàn Minh Duệ và một số cộng tác viên với đề tài “Tình hình tư

tưởng đạo đức, lối sống của sinh viên các trường Đại học, Cao đẳng thuộc các tỉnh Bắc miền Trung”(1997) Mặc dầu tác giả đã khai thác khá sâu về các vấn đề

đạo đức, lối sống tuy nhiên trong đề tài, giải pháp, còn tập trung vào nâng cao giáodục đạo đức, lối sống ở các trường Đại học, Cao đẳng chưa tập trung vào cáctrường THPT

Đặc biệt những năm gần đây nhiều nhà nghiên cứu, nhà hoạt động xã hội đãhết sức nhức nhối trước những hiện tượng suy thoái đạo đức của một số thanh niên

đã có những bài viết đáng quan tâm:

Tác giả Thái Duy Tuyên với tác phẩm “Giáo dục học hiện đại” (NXB Đạihọc Quốc gia Hà Nội-2001) cũng đã có những nghiên cứu về thực trạng GDĐĐ

HS, đặc điểm của công tác GDĐĐ HS hiện nay và nêu ra một số yêu cầu đối vớicông tác GDĐĐ cũng như phương hướng hoàn thiện GDĐĐ trong nhà trường

GS.VS Phạm Minh Hạc - Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục VN(Nguyên Bộ Trưởng Bộ GD) trả lời tại Hội Thảo “GDĐĐ cho HSSV ở nước tahiện nay-Thực trạng và Giải pháp”do Hội Khoa học Tâm lý-Giáo dục VN tổ chứctại Đồng nai ngày 4/12/2009: “Yếu tố quyết định là ý thức tự giáo dục thật sựnghiêm khắc-sự phấn đấu hướng thiện của từng cá nhân, nhất là HS các lớp cuốicấp THCS,THPT và SV…Kết hợp chặc chẽ GDĐĐ, LS trong nhà trường với từnggia đình và ngoài xã hội, GDĐĐ cho tuổi trẻ, đặc biệt là HS SV đã và đang trởthành nhiệm vụ hết sức cấp bách, nhiệm vụ hàng đầu của các gia đình, nhà trường

và toàn xã hội.”

Nguyễn Quang Uẩn Xây dựng lối sống và đạo đức mới cho sinh viên đại

học Sư phạm phục vụ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, Báo cáo tổng hợp

đề tài khoa học công nghệ cấp Đại học Quốc gia Hà Nội (1998)

Một số luận văn Thạc sỹ cũng đã chọn đề tài về vấn đề giáo dục đạo đức, lốisống cho học sinh, sinh viên, thanh niên như:

Nguyễn Thị Hồng Oanh, Những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giáo

dục đạo đức lối sống cho học sinh trường THPT chuyên Phan Bội Châu – Nghệ An; Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, Đại học Vinh – Nghệ An (2009)

Phạm Văn Hòa, Những giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục

đạo đức lối sống cho thanh niên thị xã Sa Đéc tỉnh Đồng Tháp trong giai đoạn hiện nay; Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, Đại học Vinh – Nghệ An.

Võ Thế Anh, Nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho học sinh THPT

huyện Cao Lãnh, Đồng Tháp trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường; Luận

văn thạc sĩ khoa học giáo dục, Trường Đại học Vinh

Các đề tài này đã làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận và thực tiễn, đề xuất cácbiện pháp quản lý công tác GDĐĐ cho HS Các vấn đề nghiên cứu được xem xét ởmức độ khác nhau, trên địa bàn khác nhau

Nhìn chung trong những năm qua GDĐĐ, LS trong nhà trường của nước tađược Đảng, Nhà nước và Bộ GD-ĐT rất quan tâm Các hội thảo khoa học về

GDĐĐ cho HS,SV đã được tổ chức ở một số trường tại thành phố Hồ Chí Minh.Tuy nhiên, hiện nay chưa có tác giả nào nghiên cứu về việc nâng cao hiệu quả giáodục đạo đức , lối sống cho học sinh THPT ở quận 5 thành phố Hồ Chí Minh nóichung và trường Trung học Thực hành – Đại học Sư Phạm TP.HCM nói riêng Cáccông trình đề cập trên là cơ sở lý luận quan trọng, cần thiết để tác giả thực hiện đềtài nghiên cứu.

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

3.1 Mục đích

Qua việc nghiên cứu lý luận và khảo sát thực trạng công tác giáo dục đạođức, lối sống của học sinh ở trường Trung học Thực hành ĐHSP TP.HCM, luậnvăn đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức, lối sống chohọc sinh trường Trung học Thực hành ĐHSP Tp.HCM trong giai đoạn hiện nay,góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh của nhà trường

3.2 Nhiệm vụ

Thứ nhất, nghiên cứu các vấn đề lý luận về công tác giáo dục đạo đức, lối

sống cho học sinh ở trường THPT

Thứ hai, khảo sát, đánh giá thực trạng công tác giáo dục đạo đức, lối sống

cho học sinh ở trường THTH-ĐHSP TP.HCM

Thứ ba, đề xuất các biện pháp nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức, lối

sống cho học sinh ở trường THTH-ĐHSP TP.HCM

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Vấn đề giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinhtrung học phổ thông

- Phạm vi nghiên cứu: Đề tài nghiên cứu việc giáo dục đạo đức, lối sốngcho học sinh trường Trung học Thực hành ĐHSP Tp.HCM

5 Phương pháp nghiên cứu

- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Nghiên cứu, phân tích, tổng hợp,

hệ thống hóa các tài liệu liên quan đến đề tài

- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: phương pháp điều tra bằng phiếuhỏi; phương pháp quan sát các hoạt động giáo dục đạo đức, lối sống của nhàtrường; phương pháp phỏng vấn; phương pháp thống kê, xử lý số liệu.

6 Giả thuyết khoa học

Tình hình đạo đức, lối sống và công tác giáo đạo đức, lối sống cho học sinhTHPT hiện nay có những bất cập, hạn chế nhất định Nếu luận chứng được cơ sở

lý luận và thực tiễn giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh trường THTH-ĐHSPTP.HCM để từ đó đề ra những giải pháp phù hợp, sẽ nâng cao hiệu quả việc giáodục đạo đức, lối sống cho học sinh THPT trong điều kiện hiện nay

7 Ý nghĩa của đề tài

Về mặt lý luận hệ thống hoá các tri thức về mặt giáo dục đạo đức, lối sốngcho học sinh THPT và bước đầu xác định được các biện pháp nâng cao chất lượnggiáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh THPT

Về mặt thực tiễn góp phần đáp ứng đòi hỏi nâng cao chất lượng giáo dụcđạo đức, lối sống cho học sinh trường THTH – ĐHSP TP.HCM

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mục lục, mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và cácphụ lục, luận văn gồm 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của công tác giáo dục đạo đức, lối

sống cho học sinh trung học phổ thông

Chương 2: Những giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục đạo

đức, lối sống cho học sinh trường Trung học Thực hành – ĐHSP TP.HCM hiện nay

B NỘI DUNG

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CÔNG TÁC GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

1.1 Giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh THPT- yêu cầu cấp thiết trong sự nghiệp giáo dục hiện nay

1.1.1 Một số quan điểm về đạo đức, lối sống

cá nhân, giữa cá nhân với gia đình, giữa cá nhân với tập thể, với tổ chức cộng đồng

xã hội) Sự nhận thức của mỗi người về những mối quan hệ tuân theo những quyđịnh chuẩn mực của xã hội được biểu hiện bằng những hành động cụ thể hàngngày Những hoạt động đó bảo đảm quyền lợi cho các thành viên và cho sự pháttriển của cộng đồng

Trong từ điển tiếng Việt – Viện ngôn ngữ - Viện khoa học xã hội Việt Nam

1992, trang 297 có nêu: “Đạo đức là những tiêu chuẩn, nguyên tắc được dư luận xã hộithừa nhận, quy định hành vi quan hệ của con người đối với nhau và đối với xã hội”

Đạo đức được hình thành rất sớm trong xã hội nguyên thủy và biến đổi pháttriển cùng với sự biến đổi phát triển của xã hội Quan niệm đạo đức hoàn toàn khácnhau khi xã hội có giai cấp, có đấu tranh giai cấp, quan điểm duy vật lịch sử về đạođức của chủ nghĩa Mác đối lập hoàn toàn với chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo

Cùng quan điểm, ở những góc độ khác nhau của đời sống, cách nhìn nhậnđạo đức cũng khác nhau

Quan niệm đạo đức theo lý luận duy vật lịch sử: “Đạo đức là những hìnhthái ý thức xã hội, xuất hiện sớm nhất trong lịch sử loài người Đạo đức là tổnghợp những quan niệm về thiện, ác, trung thực, giả dối, đáng khen, đáng chê, cùng với những quy tắc phù hợp với những quan niệm đó, nhằm điều chỉnh hành

vi của con người đối với xã hội, đối với giai cấp, đối với Đảng và đối với ngườikhác”

Đạo đức và giáo dục đạo đức là một vấn đề được nghiên cứu từ xa xưa Nhàtriết học cổ Hy Lạp Platon đề cao giáo dục “chân, thiện, mỹ” trong nghiên cứu triếthọc Aristote đã nói đến đức dục trong ba mặt: Thể, Đức, Trí Đặc biệt Khổng Tử

đã đưa ra những chuẩn mực cần có của người quân tử Theo ông, “người quân tử

phải sống theo chữ “nhân” và tôn thờ chữ “lễ”, giữ kỷ cương trật tự của luật gia, phép nước” [28; 57].

Ở Phương Đông, phạm trù “đạo” và “đức” xuất hiện trong các học thuyếtchính trị - xã hội của Nho giáo, Lão giáo… Mở rộng phạm trù “đạo” trong quan hệchính trị - xã hội, Lão Tử đã đề ra thuyết “vô vi”, có nghĩa là con người cần phải

“hành động theo lẽ tự nhiên, thuần phác, không hành động theo tính chất giả tạo,

gò ép trái với bản tính tự nhiên của mình” Để làm được điều đó con người phảisống khoan dung, khiêm nhường, không phô trương, phải thấu suốt mọi lẽ tựnhiên Trong triết học Trung Quốc cổ đại, phạm trù “đạo” luôn được xem xét trongmối quan hệ với phạm trù “đức”, đức là biểu hiện của đạo, đức chính là “biểu hiệnkhát vọng được trời ban cho phước lành” Theo Khổng Tử làm người thì phải

“khắc kỷ tu thân”, có nghĩa là để đạt được đức con người phải tu dưỡng, phải hoànthiện về mặt đạo đức, làm những việc chính đáng mà không gượng ép

Ở Phương Tây, đạo đức được bàn đến như là một bộ phận của hệ thống triếthọc, được các nhà triết học kể cả trường phái duy vật hay duy tâm đều bàn đếnngay từ thời cổ đại Chẳng hạn, Đêmôcrit khi bàn về đạo đức đã đứng trên lậptrường duy vật, ông tìm thấy đối tượng nghiên cứu của đạo đức học đúng là cuộc

sống con người Ông cho rằng “nhận biết một người trung thực và một người

không trung thực, không những căn cứ vào việc làm của họ mà còn căn cứ vào ý muốn của họ”[ 9; 65].

Các quan niệm về đạo đức, về thiện, ác lần lượt xuất hiện trong các tác phẩmcủa Hegel, Phơbach, Kant Heghen quan niệm “ác” là những dục vọng xấu củacon người như “lòng tham lam”, “sự thèm muốn”; Phơbach coi “cái thiện tuyệtđối” là tình yêu thương đồng loại Đặc biệt Kant đã cho ra đời hẳn một học thuyết

về đạo đức, được gọi là “đạo đức học Kant”

Từ đó ta thấy, các nhà triết học trước Mác cả phương Đông lẫn phương Tâyđều bàn nhiều về đạo đức nhưng nhìn chung đều rơi vào quan điểm duy tâm khibàn về vấn đề con người, về các mối quan hệ xã hội trong đó có quan hệ đạo đức

Họ đã không thấy đạo đức được hình thành trong mối quan hệ giữa con người với

tự nhiên, đó chính là lao động, trong lao động con người có nhu cầu gắn bó vớinhau và chính ở đó con người ý thức được rằng bản thân cần phải làm gì haykhông nên làm gì để phù hợp với chuẩn mực chung của cộng đồng, của xã hội.Thiếu sót lớn nhất của các nhà triết học trước Mác là không nhìn thấy mối quan hệbiện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội nên không thấy được các quan hệđạo đức trong xã hội

Theo C.Mác và Ph.Ăngghen, ý thức xã hội của con người là sự phản ánh tồntại xã hội của con người Các hình thái ý thức xã hội khác nhau tùy theo phươngthức phản ánh tồn tại xã hội và tác động riêng biệt đối với đời sống xã hội Đạođức cũng vậy, nó là hình thái ý thức xã hội phản ánh một lĩnh vực riêng biệt trong

tồn tại xã hội của con người Triết học Mac-Lênin định nghĩa: “Đạo đức là một

hình thái ý thức xã hội, là tập hợp những nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực xã hội, nhằm điều chỉnh cách đánh giá và cách ứng xử của con người trong quan hệ với nhau và quan hệ với xã hội, chúng được thực hiện bởi niềm tin cá nhân, bởi sức mạnh của truyền thống và sức mạnh của dư luận xã hội”[ 22;196].

Những hình thái của ý thức xã hội bao gồm ý thức chính trị, ý thức pháp quyền,

ý thức đạo đức, ý thức khoa học, ý thức thẫm mỹ, ý thức tôn giáo và triết học

Hình thái ý thức đạo đức là thành phần cốt lõi, là một trong những hình thái

ý thức ra đời rất sớm trong lịch sử, ngay từ xã hội nguyên thủy Hình thái ý thứcđạo đức bao gồm toàn bộ những quan niệm, tri thức và các trạng thái xúc cảm tâm

lý chung của các cộng đồng người về các giá trị thiện, ác, lương tâm, trách nhiệm,

hạnh phúc, công bằng, lòng tự trọng, v.v và về những quy tắc đánh giá, điềuchỉnh hành vi ứng xử giữa cá nhân với xã hội, giữa cá nhân với cá nhân trong xãhội.

Đạo đức bị qui định, chi phối bởi tồn tại xã hội, và cũng tác động góp phầnlàm thay đổi tồn tại xã hội Đấy chính là tính biện chứng của giá trị đạo đức, theocách tiếp cận của triết học

Dưới góc nhìn của đạo đức học, đạo đức gắn với hành vi và động cơ hành vicủa con người; đạo đức chỉ được xác định dựa trên ý nghĩa “lợi” hay “hại” của

hành vi và động cơ con người G.Banzeladze nói: “Nếu như động cơ hành vi của

con người là xu hướng đem lại ích lợi cho xã hội thì chúng ta nói rằng động cơ này là một động cơ có đạo đức, hành vi được qui định bởi động cơ này là hành vi

có đạo đức, và chủ thể của hành vi này là người có đạo đức Ngược lại – có nghĩa

là làm hại cho xã hội hoặc người khác – là vô đạo đức Còn nếu như hành vi không làm lợi mà cũng không làm hại cho ai thì động cơ của hành vi, bản thân hành vi và chủ thể đó chẳng mang một giá trị đạo đức nào cả”[12; 99].

Tóm lại, từ những định nghĩa hay những quan điểm về đạo đức kể trên, ta cóthể hiểu đạo đức theo hai nghĩa như sau:

Dưới góc độ xã hội: “Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là tổng hợp

những quy tắc, chuẩn mực xã hội, nhờ nó con người ta có thể tự điều chỉnh hành

vi của mình sao cho phù hợp với lợi ích, hạnh phúc của con người và tiến bộ xã hội Trong quan hệ con người với con người, giữa cá nhân và xã hội…" [7;4]

Dưới góc độ cá nhân: “Đạo đức chính là những phẩm chất, nhân cách của

con người, phản ánh ý thức, tình cảm, ý chí, hành vi, thói quen và cách ứng xử của

họ trong mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, với xã hội, giữa bản thân họ với người khác và với chính bản thân mình” [3; 85]

Như vậy đạo đức mang tính bổn phận, mọi người tự giác thực hiện Nó đượcgiám sát bởi mọi thành viên trong xã hội Nó được dư luận đánh giá bằng hình thứckhen chê, tán thành hay phản đối Ta so sánh “Đạo đức" với “Pháp luật" Mặc dù

cả hai cùng chung một mục đích là duy trì trật tự xã hội và thúc đẩy xã hội phát

triển nhưng pháp luật mang tính cưỡng chế được kiểm tra giám sát bởi các cơ quanpháp luật Được đánh giá theo chuẩn đúng sai, tốt xấu bằng các cơ quan chức năngcủa Nhà nước.

Như vậy rõ ràng: Bản chất của đạo đức mang tính lịch sử, xã hội, tính dân

tộc, tính giai cấp và tính thời đại Đạo đức được nảy sinh từ nhu cầu xã hội nhằmthống nhất lợi ích chung của toàn xã hội với lợi ích riêng của mỗi cá nhân nhằmđảm bảo trật tự xã hội, thúc đẩy cá nhân, xã hội cùng đi lên Để giải quyết các mâuthuẫn đó, xã hội đề ra những yêu cầu chuẩn mực giá trị được mọi người công nhận

và được củng cố bằng sức mạnh tập quán, của dư luận xã hội, của lương tâm mỗi conngười

Truyền thống của dân tộc Việt Nam luôn coi trọng đạo đức Phẩm giá đạo đức

của mỗi con người được đặt lên hàng đầu: “Tốt gỗ hơn tốt nước sơn” hay "Hình

thức con người không bằng cái tốt về nội tâm, tính cách con người" Ông cha ta

thường khuyên: “Đói cho sạch, rách cho thơm” hay “Giấy rách giữ lấy lề…”.

1.1.1.2 Lối sống

Lối sống là tổng thể những nét căn bản, đặc trưng cho hoạt động sống củacác cá nhân, các nhóm xã hội, các tập đoàn xã hội và các giai cấp, các dân tộc –trong những điều kiện xã hội nhất định về mặt lịch sử, Khái niệm lối sống cònđược dùng để chỉ các khuôn mẫu hành vi, ứng xử của các cá nhân, các nhóm xãhội trong hoàn cảnh, điều kiện sống, tình huống cụ thể

Cho đến nay, lối sống được tiếp cận bằng khái niệm nhiều cách thức khácnhau Ở Việt Nam, các nhà khoa học cũng chưa đồng nhất về định nghĩa Lối sống.Trong Tập bài giảng Văn hoá xã hội chủ nghĩa của Học viện Chính trị – Hành

chính Quốc gia Hồ Chí Minh thì “Lối sống là một phạm trù xã hội học khái quát

toàn bộ hoạt động sống của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế- xã hội nhất định và biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống: trong lao động và hưởng thụ, trong quan hệ giữa người với người trong sinh hoạt tinh thần và văn hoá”[16; 217 – 218]

Đề tài khoa học cấp Nhà nước KX.06-13 nêu khái quát trong Báo cáo tổng

kết chương trình KX-06 (1993-1995) như sau: “Lối sống, trong một chừng mực

nhất định, là cách ứng xử của những người cụ thể trước những điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của môi trường sống Môi trường là cái khách quan quy định, là điều kiện khách quan trực tiếp tác động và ảnh hưởng đến lối sống của con người, của

các nhóm xã hội và cộng đồng dân cư” [21; 45]

Cho đến nay, chưa có cách định nghĩa chính thống về lối sống Tuy nhiên, ởnước ta các cách tiếp cận triết học, xã hội học, văn hoá học, tâm lý học là cáchướng tiếp cận chính trong nghiên cứu lối sống

Khái niệm lối sống còn được dùng để chỉ các khuôn mẫu hành vi, ứng xửcủa các cá nhân, các nhóm xã hội trong hoàn cảnh, điều kiện sống, tình huống cụthể Vì vậy, lối sống bắt nguồn từ văn hóa Lối sống gắn liền với hoạt động hàngngày của con người, tổng hợp trong đó những quan hệ về kinh tế, văn hóa, tưtưởng, đạo đức,… Nội dung thực tế của lối sống là cái mà con người nhìn thấy ở

đó ý nghĩa tồn tại của mình Lối sống phụ thuộc vào thời đại mà người ta đangsống, với các điều kiện vật chất, kinh tế, các quan hệ xã hội, các thói quen, tậpquán, tục lệ của thời đại đó Lối sống vừa mang khía cạnh kinh tế (mức sống); vừa

có khía cạnh xã hội – tâm lí (phong cách sống, nếp sống)

Mức sống: là khái niệm biểu hiện về mặt số lượng và chất lượng cuộc sống

của cá nhân Nó phản ánh việc tiêu dùng của cải vật chất, tinh thần và kết quả của

sự tiêu dùng ấy Mức sống có tính động, nó thay đổi theo những điều kiện lịch sửnhất định Hoặc do sự phấn đấu của con người hay do hoàn cảnh xã hội mang lại(khủng hoảng kinh tế…) Chính vì thế, một người có mức sống cao có thể trởthành một người có mức sống thấp và ngược lại

Nếp sống (phong cách sống): là những phương thức xử sự, thói quen, chịu

ảnh hưởng của những quan điểm; tín ngưỡng, suy nghĩ, phong tục tập quán, hành

vi đạo đức nhất định Như vậy, nói một cách ngắn gọn, nếp sống là những hành vi,

cử chỉ của các cá nhân, được thể hiện ra hàng ngày (thường xuyên lặp đi lặp lại) vàtrở thành thói quen VD: thức dậy đúng giờ, tập thể dục, thích uống trà, cà phê, ănmặc chỉnh tề, … nghiện thuốc lá, đi làm không đúng giờ, ngồi họp hay nói chuyệnriêng…tục lệ cưới hỏi, giữ gìn gia phong, thờ cúng ông bà, giúp đỡ người hoạnnạn, lịch sự, lễ phép,

Lối sống đặc trưng cho đời sống vật chất và đời sống tinh thần của conngười nhưng trong nhiều trường hợp, không phải đời sống vật chất như thế nào thìlối sống thích ứng như vậy Ví dụ: có người đời sống khá giả, giàu có nhưng cóthói quen keo kiệt, bủn xỉn; ngược lại, có người nghèo khổ nhưng lại có thói quentiêu pha hoang phí.

Lối sống gắn liền với hoạt động hàng ngày của con người, tổng hợp trong đónhững quan hệ về kinh tế, văn hóa, tư tưởng, đạo đức,… Nội dung thực tế của lốisống là cái mà con người nhìn thấy ở đó ý nghĩa tồn tại của mình Lối sống phụthuộc vào thời đại mà người ta đang sống, với các điều kiện vật chất, kinh tế, cácquan hệ xã hội, các thói quen, tập quán, tục lệ của thời đại đó

Như vậy, ta có thể thấy rằng: Lối sống là một thói quen có định hướng, cóchất lượng lý tưởng Lối sống là phương cách thể hiện tổng hợp tất cả các cấu trúc,nền văn hóa, đặc trưng văn hóa của một con người hay một cộng đồng Lối sống làtiêu chí đầu tiên, tiêu chí tổng hợp nhất, thể hiện chất lượng văn hóa và trí tuệ củamột con người Nó không chỉ là hành vi như cách đi lại, ăn nói, nó là hành vi hiểutheo nghĩa rộng, bao gồm tư duy, làm việc và phương cách xử lý các mối quan hệ

Ta có thể định nghĩa lối sống như những cách thức, phép tắc tổ chức và điều khiểnđời sống cá nhân và cộng đồng đã được thừa nhận rộng rãi và trở thành thói quen.Lối sống có quan hệ chặt chẽ với phương thức sản xuất của mỗi thời đại C.Mac đã

viết về điều đó trong cuốn Hệ tư tưởng Đức như sau: “Không nên nghiên cứu

phương thức sản xuất ấy đơn thuần theo khía cạnh nó là sự tái sản xuất “ra sự tồntại thể xác của cá nhân Mà hơn thế, nó đã là một hình thức hoạt động nhất địnhcủa những cá nhân ấy, một hình thức nhất định của sự biểu hiện đời sống của họ,một lối sống nhất định của họ” Như thế, phương thức sản xuất, theo C.Mác, là cơ

sở đầu tiên để chúng ta nghiên cứu, tìm hiểu về lối sống Cũng từ đó có thể kếtluận rằng mỗi tầng lớp, mỗi nhóm người có lối sống riêng của mình Tuy nhiên, lốisống hình thành và thể hiện không chỉ trong lao động sản xuất, mà cả trong nhiềulĩnh vực khác như hoạt động xã hội, hoạt động chính trị, hoạt động tư tưởng vănhóa, thể dục thể thao…

Dưới góc độ xã hội học, tâm lý giáo dục học Việt Nam, chúng tôi cho rằng

quan niệm về lẽ sống mà tác giả Lê Như Hoa đưa ra dưới đây là hợp lý: “ Lối sống

có tính đồng bộ và tổng hợp Nó bao gồm các mối quan hệ kinh tế xã hội, tư tưởng tâm lý, đạo đức, văn hóa và các mối quan hệ khác nhau của con người, đặc trưng sinh hoạt của họ trong những điều kiện của một hình thái kinh tế xã hội nhất định Lối sống đó có liên quan tới các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội như kinh

tế, chính trị, văn hóa và sinh hoạt của con người, của tập đoàn, giai cấp và của xã hội” [14; 24,25]

Lối sống bao gồm nhiều yếu tố cấu thành như:

- Cách thức lao động, làm ăn, kinh doanh…

- Các phong tục tập quán

- Cách thức giao tiếp, ứng xử với nhau

- Quan niệm về đạo đức và nhân cách

Người ta không thể có lối sống, hay quyền hành động, tự do tuyệt đối Trênthực tế bao giờ cũng có những sự ràng buộc nhất định Một số chế độ chính trị quyđịnh hay giám sát các hành vi sống Một số nhà chính trị vô tình hoặc cố ý làm chocon người nhầm tưởng rằng tự nhiên họ đã bị ràng buộc như vậy Thực ra, khôngnên chỉ huy hành vi mà nên chỉ huy các tiêu chuẩn văn hóa của hành vi Khi người

ta tạo ra các tiêu chuẩn văn hóa của hành vi thì tự nhiên con người cảm thấy rằngmình không còn phải tuân thủ một người hoặc một lực lượng nào đó, mà hànhđộng theo các tiêu chuẩn xã hội văn hóa Chúng ta đang sống trong một thời đại

mà không ai có thề đứng ngoài mối quan tâm và lợi ích chung, không quốc gia nào

có thể đứng ngoài các mối quan tâm và quyền lợi của cộng đồng thế giới Để tạo racuộc sống người ta phải đi lại, va chạm, gia nhập vào cộng đồng thế giới Trong xãhội hiện đại, nhờ những phương tiện kỹ thuật tiên tiến, sự giao lưu của con ngườikhông chỉ khắc phục được những hạn chế cố hữu về thời gian và không gian trướcđây mà còn diễn ra với sự đổi mới cơ bản về chất, nghĩa là khoảng cách giữa lốisống cá nhân và lối sống cộng đồng càng ngày càng bị thu hẹp lại

Cũng như hành vi cá nhân, lối sống cá nhân không tuyệt đối Lối sống cánhân bị lệ thuộc rất nhiều vào lối sống cộng đồng Cộng đồng sống, với cá nhân

đó, được định nghĩa như là một thói quen, một tiêu chuẩn được chấp nhận bởi cộngđồng sống thường xuyên mà người ta gọi là lưu trú, cư trú Mật độ thời gian đi lại,giao lưu với các cộng đồng khác ngày càng lớn hơn do nhu cầu làm ăn phát triển,hội nhập, giao lưu… Như vậy các cá nhân không những va chạm với cộng đồngmình mà còn va chạm với cộng đồng khác và các cộng đồng cũng va chạm vớinhau Điều này tạo ra sự hình thành các tiêu chuẩn về lối sống, về giao lưu rất đặcbiệt trong thời đại của chúng ta.

Từ phân tích như trên có thể hiểu lối sống của con người chính là các chiềucạnh chủ quan của văn hóa, là quá trình hiện thực hóa các giá trị văn hóa thông quahoạt động sống của con người trong những điều kiện sống xác định

Vậy có thể định nghĩa như sau về phạm trù lối sống: “Lối sống bao gồm tất

cả những hoạt động sống và phương thức tiến hành các hoạt động sống được một

bộ phận lớn hoặc toàn thể nhóm hay cộng đồng người chấp nhận và thực hànhtrong một khoảng thời gian tương đối ổn định, đặt trong mối tương tác biện chứngcủa các điều kiện sống hiện hữu và trong các mối liên hệ lịch sử của chúng”

Thông thường thuật ngữ “lối sống” được sử dụng để mô tả và kèm theo đó là

sự định giá, đánh giá về một hay một loại hoạt động sống, lối sống nào đó, ví dụ:

“lối sống giản dị”, “lối sống xa hoa”, “lối sống lành mạnh”,“lối sống sa đọa”, “lốisống giả tạo”, “lối sống hiện đại”, “lối sống thành thị”, “lối sống nông thôn” vv…Bên cạnh đó còn có một số thuật ngữ gần gũi, đôi khi được dùng lẫn lộn để chỉ lốisống, như “lẽ sống”, “cách sống”, “phong cách sống”, “phương thức sống” vv…

Công trình nghiên cứu này đề cập vấn đề lối sống của học sinh Trung họcphổ thông được nhận thức trên nội dung: Lối sống trước hết được coi là một kiểusống Lối sống là tổng hợp những quan niệm của cá nhân về lợi ích vật chất, tinhthần và những hành vi thực hiện lợi ích đó

Lối sống, đạo đức là những yếu tố cơ bản, gắn liền với mọi mặt của đời sốngvật chất và tinh thần của con người và các nhóm xã hội Giữa đạo đức và lối sống

có mối quan hệ trực tiếp với nhau Đạo đức có tác động quan trọng chi phối lốisống Ngược lại, lối sống có tác động hai mặt tích cực và tiêu cực đến quá trìnhcủng cố đạo đức

Như vậy, trên cơ sở khai thác khái niệm “đạo đức và lối sống” được nhìn

nhận trên nhiều góc độ Song điểm chung nhất là đều dựa trên thế giới quan khoahọc và phương pháp luận biện chứng mácxít để xem xét Do đó, các định nghĩatrên đều chứa đựng những nhân tố hợp lý

1.1.2 Giáo dục đạo đức, lối sống và tầm quan trọng của công tác giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh THPT

Với người Việt Nam, chí, nhân, trung, hiếu, nghĩa, tình… đã từng được

xem là những chuẩn mực quan trọng của lối sống và đạo đức; được gìn giữ, kếthừa và phát huy qua bao thăng trầm của lịch sử Vì vậy, mục tiêu của việc giáodục đạo đức, lối sống là nhằm chuyển hóa những nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức,lối sống xã hội thành những phẩm chất đạo đức, lối sống nhân cách của học sinh,hình thành ở học sinh thái độ sống đúng đắn trong giao tiếp, ứng xử, ý thức tự giácthực hiện các chuẩn mực của xã hội, thói quen chấp hành các quy định của phápluật Những chuẩn mực đó đã góp phần tạo nên sức sống mãnh liệt và sự trườngtồn của dân tộc Việt Nam Lối sống, đạo đức bị chi phối và biến đổi bởi hoàn cảnhlịch sử và sự phát triển kinh tế-xã hội trong từng giai đoạn lịch sử Lối sống và đạođức cũng là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên cốt cách dân tộc

Hiện nay, do tác động của nền kinh tế thị trường, sự biến đổi của xã hội đãảnh hưởng đến lối sống, đạo đức của một bộ phận thanh, thiếu niên hiện nay Việcnghiên cứu các vấn đề về lối sống, đạo đức để xây dựng được lối sống, đạo đứctrong sáng, lành mạnh, đúng đắn, văn minh, động viên mọi người nhất là thanh,thiếu niên nỗ lực phát huy khả năng và trí tuệ của mình đóng góp nhiều nhất cho sựnghiệp xây dựng một đất nước “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dânchủ,văn minh” là rất cần thiết, có ý nghĩa

Giáo dục đạo đức, lối sống có ý nghĩa quan trọng hàng đầu trong toàn bộcông tác giáo dục ở nhà trường xã hội chủ nghĩa; Là một trong những nội dunggiáo dục học sinh trong nhà trường, theo phương châm “tiên học lễ, hậu học văn”

Bác Hồ đã dạy “Dạy cũng như học, phải biết chú trọng cả tài lẫn đức” Đức

là đạo đức cách mạng, đó là cái gốc quan trọng “đạo đức là cái gốc quan trọng củacon người phát triển toàn diện mà nhà trường phổ thông có trách nhiệm đào tạo, do

đó công tác giáo dục đạo đức phải được xem là then chốt trong nhà trường Nếucông tác này được quan tâm đúng mức sẽ có tác dụng thúc đẩy việc nâng cao chấtlượng giáo dục toàn diện”

Giáo dục đạo đức, lối sống có tác động tích cực đến việc hình thành bản chấtcon người, vì đạo đức, lối sống được đúc kết từ tinh hoa văn hóa dân tộc và đượclưu truyền qua nhiều thế hệ kế tiếp Đạo đức, lối sống được xem là một chuẩn mực

xã hội mà dựa vào đó thanh niên, học sinh có thể nhận định phải trái, cái thiện, cái

ác Do vậy, đạo đức có tác dụng giáo dục, đào tạo nên những lớp người mới, phùhợp với giai đoạn lịch sử mới, góp phần thúc đẩy xã hội phát triển

Học sinh, sinh viên là những chủ nhân tương lai của đất nước Vận mệnhtương lai đất nước nằm trong tay những học sinh, sinh viên hôm nay Thử hỏi,tương lai đất nước ra sao khi hôm nay, học sinh chưa được trang bị đầy đủ về đạođức, lối sống, chưa hiểu được bổn phận và trách nhiệm của mình đối với đất nước,chưa xác định được động cơ học tập, lao động và lý tưởng cuộc sống Xã hội đỏihỏi thanh niên, học sinh, sinh viên phải là những người có chất lượng cao: Pháttriển về trí tuệ, về đạo đức, lối sống, tâm hồn và về thể chất Nói cách khác thanhniên, học sinh, sinh viên phải phát triển toàn diện: vừa hồng, vừa chuyên; và hồngđược đặt lên hàng đầu Do vậy, công tác giáo dục đạo đức, lối sống là nhiệm vụquan trọng nhất trong việc giáo dục thanh niên, học sinh, sinh viên; cụ thể là nhữngmặt sau đây:

- Hoàn thiện nhân cách cho thanh niên học sinh, thực hiện tốt những bổnphận đạo đức của bản thân học sinh đối với việc học tập, có trách nhiệm với giađình và xã hội, phù hợp với những chuẩn mực truyền thống xã hội, phù hợp vớiđạo đức dân tộc và của nhân loại; giúp thanh niên, học sinh chống đỡ được trướcnhững cám dỗ của các ảnh hưởng tiêu cực của cơ chế thị trường

- Nâng cao nhận thức chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống cho thanh niên,học sinh

- Bồi dưỡng cho thanh niên, học sinh tình cảm cách mạng trong sáng

- Bồi dưỡng ý chí, hành động đúng, hình thành những nề nếp, thói quen đạođức, lối sống đặc biệt là ý thức trách nhiệm công dân

- Đấu tranh khắc phục, ngăn chặn những biểu hiện thiếu đạo đức trong tưtưởng, tình cảm hành động của thanh niên, học sinh Xây dựng nếp sống văn minh,thanh lịch, tích cực tham gia phòng chống tệ nạn xã hội

- Nhằm để ngăn chặn tình trạng bạo lực trong học sinh Để đảm bảo an ninh,trật tự trong trường học, kiềm chế, đẩy lùi tình trạng vi phạm pháp luật và bạo lựctrong học sinh

“Giáo dục đạo đức là quá trình tác động tới người học để hình thành cho họ

ý thức, tình cảm và niềm tin đạo đức, đích cuối cùng quan trọng nhất là tạo lậpđược những thói quen hành vi đạo đức” —31, 172—

Thông qua quá trình giáo dục đạo đức, lối sống những yêu cầu, chuẩn mực của

xã hội biến thành nhu cầu thái độ bên trong, những hành vi, phẩm chất đạo đức củanhân cách

Giáo dục đạo đức, lối sống là hình thành cho con người những quan điểm cơbản nhất, những nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức, lối sống cơ bản của xã hội Dựatrên các quan điểm, nguyên tắc cơ bản ấy con người phân biệt, lựa chọn các quan

hệ đạo đức đúng đắn, phê phán những hành vi đạo đức không phù hợp với yêu cầucủa xã hội

Giáo dục đạo đức, lối sống trong nhà trường THPT là một quá trình giáo dục

bộ phận trong tổng thể cả quá trình giáo dục và có quan hệ biện chứng với các bộphận giáo dục khác như: giáo dục trí tuệ, giáo dục thể chất, giáo dục thẩm mỹ, giáodục lao động và hướng nghiệp, giúp học sinh hình thành và phát triển nhân cáchtoàn diện Giáo dục đạo đức, lối sống có quan hệ chặt chẽ với giáo dục chính trị tưtưởng, giáo dục truyền thống, giáo dục pháp luật xã hội chủ nghĩa (XHCN) nhằmhình thành phẩm chất đạo đức, lối sống mới cho học sinh đó là lòng yêu nước, tinhthần tập thể, tinh thần tự giác, lao động, sáng tạo, tinh thần quốc tế trong sáng, lòngnhân đạo, tính vị tha

Các giá trị đạo đức, lối sống tốt đẹp của dân tộc ta là cơ sở để mỗi thanhniên, học sinh phân biệt được phải, trái, tốt, xấu Nó có tác dụng ngăn chặn, hạnchế những hiện tượng tiêu cực trong đời sống xã hội, xây dựng môi trường tốt đẹp

ở cơ sở và góp phần xây dựng một chế độ xã hội tốt đẹp, ở đó mọi người sống vớinhau có nghĩa tình, nhân ái và vị tha.

Chúng ta đang sống trong thời đại mới - thời đại văn minh, khoa học, nhất là

sự phát triển vượt bậc của ngành công nghệ thông tin; nó đã làm cho cuộc sống conngười ngày được nâng cao Đáng tiếc thay giá trị đạo đức đang bị xói mòn bởi chủnghĩa thực dụng, duy vật chất, kéo theo đó là cả một hệ lụy Hơn nữa, thanh niên,học sinh ngày nay chạy theo lối sống hưởng thụ, mà họ cho là hợp thời, sành điệu;

họ bỏ qua những giá trị đạo đức là nền tảng cốt yếu của con người Vấn đề này

đang là thách đố cho các nhà giáo dục cũng như những người có trách nhiệm

Có thể nói hàng thế kỷ nay, thế hệ trẻ nói chung, tầng lớp thanh niên, họcsinh nói riêng chưa bao giờ được sống trong một hoàn cảnh có nhiều cơ hội để pháttriển tiềm năng Chỉ tính từ 1858, khi thực dân Pháp xâm lược nước ta, các thế hệngười Việt Nam đă bị áp bức bóc lột, tước đoạt quyền sống, quyển làm người,quyển được học tập và phát triển Chỉ có con cái các nhà quyền quý, giàu có mới

có cơ may học đến một mức độ nào đó, còn đại bộ phận không được học tập vàphát triển Hàng triệu thanh niên Việt Nam đã phải chiến đẩu hy sinh để đổi lẩyđộc lập tự do, thống nhất Tổ quốc cho thể hệ trẻ hôm nay được sống trong hòa bình

và phát triển

Sự nghiệp đổi mới dưới sự lănh đạo của Đảng đang tạo ra những điều kiệnthuận lợi chưa từng thấy về nhiều mặt cho thế hệ trẻ, trong đó có thanh niên, họcsinh Trước hết đó là sự quan tâm chăm lo, tạo điều kiện cho thanh niên, học sinhđược học tập, rèn luyện Kết quả của những năm đổi mới đã tạo ra sự ổn địnhchính trị, đời sống vật chất tinh thẩn được nâng cao chưa từng có, chủ trương mởcửa, hội nhập đã tạo ra cơ may cho thế hệ trẻ tiếp cận với những thành tựu mới củanhân loại

Thực trạng đạo đức, lối sống của học sinh trong nền kinh tế thị trường đãnêu là vấn đề đáng lo ngại cần phải được quan tâm và kịp thời ngăn chặn bởi lẽ thế

hệ trẻ là tương lai của đất nước, Bác Hồ từng khẳng định họ là “rường cột củanước nhà”, là lực lượng nòng cốt để xây dựng xã hội mới Nếu chúng ta khôngquan tâm và giải quyết những tiêu cực ấy thì hậu quả của nó đối với đời sống xã

hội và sự phát triển của đất nước là rất nghiêm trọng.

Để hạn chế những cái tiêu cực, cái xấu đang xâm nhập vào giới trẻ nóichung học sinh nói riêng, ngoài đòi hỏi sự quan tâm và giáo dục trong gia đình, thìcần phải đẩy mạnh công tác giáo dục trong nhà trường Mục tiêu giáo dục củachúng ta nhằm phát triển toàn diện nhân cách con người, phục vụ cho sự nghiệpcủa đất nước trong thời đại mới Vì vậy, nhà trường phải là nơi đào tạo con ngườikhông những về mặt kiến thức, thể chất, thẩm mỹ mà còn giáo dục cả về mặt đạođức, lối sống cho học sinh, sinh viên Nhà trường cần phải giữ kỷ cương, nề nếphọc đường, tạo môi trường lý tưởng cho học sinh hình thành và phát triển nhâncách GDĐĐ, LS trong nhà trường là làm cho học sinh nhận thức được giá trị đạođức nào là cần thiết, có ý nghĩa thiết thực đối với bản thân và xã hội trong điềukiện phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN, làm cho họ nhận thức đượcnhững giá trị truyền thống như: lòng nhân ái, tinh thần yêu nước, đức tính cần cù,chịu khó, lạc quan, vị tha, trung thực…là những giá trị đích thực, cao đẹp của mỗicon người, hơn nữa phải làm cho họ nhận thức được sự cần thiết phải thườngxuyên tự rèn luyện, tu dưỡng, nâng cao năng lực và phẩm chất đạo đức để khôngchỉ biết tiếp thu mà còn biết phát huy những giá trị đạo đức truyền thống trong bốicảnh mới GDĐĐ,LS trong nhà trường là làm cho học sinh biết trân trọng, yêu quý,

cố gắng lĩnh hội và thực hiện các giá trị đạo đức, lối sống đích thực, đồng thờikhông chấp nhận những phản giá trị, tích cực đấu tranh bảo vệ và phát triển nhữnggiá trị đạo đức truyền thống

Mục tiêu của sự nghiệp CNH, HĐH đất nước nhằm xây dựng kinh tế xã hội,thực hiện lý tưởng “Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”vừa là nhiệm vụ vừa là cơ hội thuận lợi để thanh niên, học sinh rèn luyện phẩmchất đạo đức, bản lĩnh chính trị, thể hiện tài năng và trí tuệ

Nói đến giáo dục phục vụ sự nghiệp CNH, HĐH đất nước là nói đến đào tạonguồn nhân lực Đó là nguồn nhân lực lao động sáng tạo trong tư duy, có khả năngthích ứng với những thay đổi, chủ động giải quyết có hiệu quả hàng loạt các mâu

thuẫn của đời sống, trong sản xuất và hoạt động xã hội trong xu thế toàn cầu hóatrên cơ sở giữ vững độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia.

1.1.3 Nội dung công tác giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh THPT

Nội dung của giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh THPT hiện nay cũng chính là những phẩm chất đạo đức cơ bản mà thế hệ trẻ Việt Nam cần phải có như:

- Đó là lao động sáng tạo, yêu nước và yêu chủ nghĩa xã hội, yêu hòa bình,

có tinh thần cộng đồng và quốc tế, có lòng nhân ái xã hội chủ nghĩa tinh thần đoànkết, hợp tác giúp đỡ lẫn nhau có thái độ xây dựng và bảo vệ môi trường, có thái độđúng đắn với tự nhiên và bản thân

- Giáo dục lòng trung thành với Đảng, hiếu với dân, cần cù liêm khiết vàchính trực, có lòng vị tha nhân ái và yêu quê hương đất nước

- Phát triển ý thức đạo đức, lối sống: trang bị cho người học những hiểu biết,niềm tin về các chuẩn mực, các quy tắc đạo đức như giáo dục ý thức sống; giáodục lối sống cá nhân; giáo dục ý thức về các mối quan hệ trong gia đình, trong tậpthể và ngoài xã hội; giáo dục ý thức về cuộc sống lao động sáng tạo; giáo dục vềnghĩa vụ lao động và bảo vệ tổ quốc

- Bồi dưỡng tình cảm đạo đức, lối sống: Hình thành và phát triển những xúccảm, tình cảm đạo đức, lối sống trong sáng; xây dựng niềm tin đạo đức dựa trên cơ

sở kết hợp hài hoà giữa nhận thức và tình cảm đạo đức đã đạt được Từ đó hìnhthành nhu cầu, động cơ, tình cảm phù hợp với đòi hỏi của xã hội

- Giáo dục hành vi đạo đức, lối sống: Nội dung hành vi và thói quen đạođức, lối sống phù hợp với chuẩn mực của xã hội

Thông qua nội dung giáo dục đạo đức, lối sống giúp con người hình thànhmột nhu cầu đạo đức, văn hoá đạo đức, lối sống Nhu cầu và văn hoá đạo đức, lốisống đó chính là những nhu cầu cơ bản, hàng đầu của đời sống tinh thần, của thếgiới tinh thần phong phú, của con người, là những giá trị và những chuẩn mực đạo

đức, lối sống mà con người lĩnh hội được Nó nói lên trình độ trưởng thành đạođức, lối sống và nhân cách của mỗi cá nhân trong đời sống thực tiễn Nó là kết quảtổng hợp toàn bộ nội dung của quá trình giáo dục đạo đức, lối sống đã nêu trên.Trong đó, cần đặc biệt nhấn mạnh vai trò bồi dưỡng tình cảm đạo đức, lối sống vàtrau dồi, rèn luyện các hành vi, thói quen đạo đức, lối sống Sự giáo dục đạo đức,lối sống không chỉ dừng ở mức độ nhận thức mà nó đòi hỏi con người phải có kỹnăng sống, kỹ năng tham gia vào đời sống đạo đức, lối sống tốt đẹp của con người

và xã hội Bởi vậy, các hành vi đạo đức, lối sống tốt đẹp đó là cái đích mà giáo dụcđạo đức, lối sống cần đạt được

- Trong nhà trường THPT Việt Nam hiện nay: Nội dung giáo dục đạo đức,lối sống trên còn được cụ thể hoá, đó là giáo dục HS thấm nhuần thế giới quanMác - Lênin, tư tưởng đạo đức cách mạng Hồ Chí Minh, tình yêu quê hương đấtnước con người, lòng nhân ái, tình yêu lao động…

- Tất cả những nhận thức đó, tình cảm đó thể hiện rõ ở hành vi đạo đức sau:Sống và làm việc theo pháp luật; học tập và rèn luyện tốt để trở thành công dân cótri thức lao động, kỷ luật lao động, sẵn sàng xây dựng và bảo vệ tổ quốc… Đặc biệt

là giáo dục đạo đức, lối sống cho HS học tập tu dưỡng theo gương đạo đức cáchmạng của Hồ Chủ Tịch Đó là lòng yêu nước nồng nàn, tuyệt đối trung thành với tổ

quốc, quyết tâm phấn đấu vì sự nghiệp cách mạng của dân tộc “Cần, kiệm, liêm,

chính, chí công, vô tư, khiêm tốn, giản dị, học tập rèn luyện suốt đời”.

1.1.4 Những yếu tố tác động đến đạo đức, lối sống của học sinh THPT

1.1.4.1 Yếu tố tâm sinh lý học sinh

Tuổi học sinh lớn tương đương với giai đoạn giữa và cuối vị thành niên Làgiai đoạn các em đang phát triển mạnh về thể chất, tinh thần và tình cảm, dễ bịkích động, lôi kéo Có nhu cầu giao tiếp rất lớn đặc biệt là sự giao tiếp với bạn bè,

từ đó mà hình thành nên các nhóm bạn cùng sở thích Nếu không được giáo dục dễ

bị sai lệch

Theo các chuyên gia tâm- sinh lý lứa tuổi, đây là giai đoạn phát triển quá độ

từ tuổi thơ sang người lớn, giai đoạn này xảy ra đồng thời hàng loạt những biến đổi

về thể chất, tâm lý, các quan hệ xã hội nhằm đáp ứng các nhu cầu và nhiệm vụ pháttriển Tuổi này có sự nỗ lực cao nhất tìm kiếm, khẳng định sự độc lập, thoát khỏi

sự kiểm soát của người lớn, có nhu cầu tự thể nghiệm các năng lực, tự khẳng định,nhu cầu xã hội hoá, phát triển mạnh cá tính tràn đầy xúc cảm, dễ xúc động, khókiềm chế xúc cảm bột phát, dễ bị tổn thương.Trạng thái tình cảm thất thường, chưa

ổn định, thoắt vui rồi lại thoắt buồn, khó kiểm soát xung tính, dễ bị kích động, dễthất bại trong sự tự đánh giá, tự phê phán Đây là giai đoạn hình thành và pháttriển mạnh những cấu trúc tâm lý tương đối bền vững về các giá trị đạo đức, đạo

lý, về mục đích sống của bản thân

Trong xu thế công nghệ thông tin phát triển như vũ bão, học sinh lại có điềukiện có thể mở mang kiến thức, nâng cao trình độ học vấn, tiếp nhận thông tin đachiều, nhưng nếu để quá trình này diễn ra một cách tự phát mà không có sự hướngdẫn, giáo dục thì các em sẽ có xu hướng hướng ngoại, coi trọng yếu tố kỷ thuật,kinh tế, hiện đại mà xem thường những giá trị nhân văn, giá trị truyền thống đạođức, thậm chí còn chịu ảnh hưởng của những hành vi phản văn hóa như bạo lực,sống gấp, kích dục …

Như vậy, cùng với sự chín muồi của các cẩu trúc tâm - sinh lý đặc trưng, lứatuổi thanh niên học sinh được xem là một tầng lớp xă hội đặc biệt nhạy cảm với cáimới, giàu khát vọng và ước mơ, luôn muốn vươn tới cái chân, thiện, mỹ, dám nghĩdám làm, dám chịu trách nhiệm Song đại bộ phận thanh niên học sinh còn thiếuvốn sống, thiếu chín chắn, đôi khi họ tưởng có thể dời non lấp biển mà chưa lườnghết những điều kiện, khó khăn phải đương đẩu Do vậy tăng cường giáo dục đạođức, lối sống cho thanh niên học sinh có ý nghĩa “sống còn” cho sự nghiệp giáodục đào tạo của các trường

1.1.4.2 Yếu tố gia đình

Gia đình là trường học đầu tiên đối với cuộc đời của mỗi con người Giáodục gia đình, cụ thể là cha mẹ với tư cách là nhà giáo dục đầu tiên, khởi nguồn, mởmang cho việc hình thành và phát triển những yếu tố nhân cách gốc, tạo cơ sở rất

quan trọng cho trẻ tiếp thu có hiệu quả giáo dục của nhà trường và xã hội Giáodục gia đình có vai trò rất quan trọng đối với việc hình thành nhân cách học sinh.Tuy nhiên, trong thời gian gần đây môi trường giáo dục này đang đứng trướcnhững khó khăn lớn trong việc giáo dục chính con em của mình “Gia đình chính

là một phần tử của xã hội, gia đình mà tốt đẹp thì xã hội mới tốt đẹp được” Đâychính là bài học giáo dục công dân của bậc THCS Thế mà gia đình trong xã hộichúng ta ngày nay có những “lỗ hổng” rất lớn, hầu như người nào sống biết ngườiđó: cha có việc cha, mẹ có việc mẹ, ai cũng phải vật lộn với cuộc sống, với đồngtiền Sau giờ làm, cha bận “tiếp khách” ở quán nhậu, mẹ bận việc nhà, thế là cha

mẹ không có thời gian dành cho con cái, bữa cơm gia đình thường không có đủmặt, chưa kể cha mẹ còn xích mích cãi vã, thế là sự “quan tâm” của cha mẹ vớicon cái chỉ là có tiền cho con đi học, học chính quy, học thêm, học đàn, học nhạc,học võ Và thay vì khuyên bảo thì chỉ là quở trách và la mắng Dần dà con cáikhông biết nương tựa vào ai, không biết tâm sự cùng ai Một số sinh ra cách sốngđơn độc, nhút nhát, khó gần; số khác sẽ tụ tập với những kẻ “cùng tâm trạng” đểquậy phá, sống bất cần đời Và để lấy “số má” với bạn bè, chúng sẽ làm bất cứ gì,chơi bất cứ thứ gì để chứng tỏ “đẳng cấp”, “thua trời một vạn không bằng kém bạnmột li”

Thực tế, việc giáo dục về đạo đức,lối sống cho người trẻ trong mỗi gia đìnhngày càng mờ nhạt đi Nhiều cha mẹ do nhận thức lệch lạc, không có tri thức vềgiáo dục con cái; sự quan tâm, nuông chiều thái quá trong việc nuôi dạy; sử dụngquyền uy của cha mẹ một cách cực đoan; tấm gương phản diện của cha mẹ, ngườithân; có các hoàn cảnh éo le hoặc hay bị sử dụng bằng vũ lực đã tác động khôngnhỏ đến sự hình thành và phát triển nhân cách của học sinh

Chúng ta đã thấy, phần nhiều cha mẹ vì phải lo công việc nên dành rất ít thờigian cho con cái Trẻ con thì học ngày học đêm, học thêm học nếm… Cha mẹ vàcon cái chẳng còn thời gian cho nhau Có lẽ để bù đắp lại chuyện này nhiều bậccha mẹ lo “cày” cho được nhiều tiền để mua xe “xịn”, mua quần áo đẹp, cung cấpnhững thức ăn bổ dưỡng và gởi con vào trường học nổi tiếng mắc tiền

Xã hội phát triển, con người chạy đua với các giá trị vật chất Bố mẹ khôngcòn nhiều thời gian để giáo dục về đạo đức, lối sống cho con trẻ Họ luôn chạy đuachỉ với mục đích đem về một đời sống sung túc về vật chất Trong khi đó họ lạiquên rằng những đứa con của họ cần phải được giáo dục thật tốt về đạo đức, lốisống để chúng có thể hoàn thiện bản thân mình, gia đình và xã hội.

Đúc kết kinh nghiệm giáo dục con cái, ông cha ta đã từng khẳng định: “Dạycon từ thuở còn thơ”, cũng tựa như uốn cây tre, phải uốn từ lúc tre còn non Nhưnghầu như nhiều gia đình ngày nay không coi trọng điều này, không quan tâm đếnviệc xây dựng nếp sống có văn hóa trong gia đình, cha mẹ thiếu gương mẫu về đạođức, về lối sống và cũng không quan tâm dạy bảo con cái Có bao nhiêu bậc cha

mẹ hiện nay chịu bỏ thời gian dạy con cái biết cách đối nhân xử thế, biết tôn trọngmình và tôn trọng người khác, dạy con lòng khoan dung, độ lượng, vị tha và nhữngchuẩn mực giá trị đạo đức mà con người phải sống theo và tôn trọng với tư cách làmột con người? Mỗi gia đình cần phải thật sự chú ý hơn nữa về đạo đức, lối sốngcủa con em mình Cha mẹ, những người có trách nhiệm cần ý thức rõ về sự quantrọng của nền tảng đạo đức Từ đó quan tâm hơn về việc giáo dục đạo đức, lốisống Mỗi gia đình cần có cách riêng để giáo dục con em của mình Cần phải cónhững bài học đạo đức, lối sống ngay trong cuộc sống thường ngày ở tại gia đình

Đó là nền tảng rất quan trọng để phát triển nhân cách và đạo đức của giới trẻ Đểcông tác giáo dục có hiệu quả các bậc phụ huynh cần được trang bị kiến thức vềgiáo dục và phải có phương pháp giáo dục phù hợp, tránh dùng những hình phạtcũng như quá nuông chiều con cái hoặc phó thác hết cho nhà trường, xã hội hoặc

có thái độ khắt khe với con cái đều có tác dụng phản giáo dục Do đó, gia đình phải

có phương pháp giáo dục thích hợp, nhất là về lối sống, tác phong, cách ứng xử…

để đem lại hiệu quả giáo dục cao Cha mẹ phải quan tâm, gần gũi, tìm hiểu tâm tư,nguyện vọng của con trên cơ sở đó có biện pháp giáo dục đúng đắn, kịp thời uốnnắn những suy nghĩ lệch lạc, sai trái trong nhận thức và trong hành vi của con emmình Giúp con nhận thức đúng về cái đẹp, biết sống trung thực, tự trọng, nhân ái,biết kiềm chế và tránh xa mọi sự cám dỗ, chống thói ích kỷ, vô tình, thô bạo Giađình có vai trò rất quan trọng trong việc khơi dậy ý thức về cái tốt và cái xấu, về

cái đáng làm và không nên làm, nhưng nếu cha mẹ mà không đóng đúng vai tròcủa mình thì đừng đòi hỏi những đứa con sẽ trở thành những công dân tốt Đúngnhư Bác Hồ đã nói: Một tấm gương sáng còn có giá trị hơn một trăm bài diễn văntuyên truyền Thế hệ trẻ luôn có tinh thần vươn tới cái đẹp, tâm hồn họ trong sángnên dễ tiếp cận tới cái Chân- Thiện- Mỹ Vì thế, cần lấy gương người tốt, việc tốthàng ngày để giáo dục cho con Giáo dục và rèn luyện cho con những thói quencần cù trong học tập, kiên trì vượt khó, biết chia sẻ, giúp đỡ người khác Sự tiến bộcủa con cái là niềm hạnh phúc của các bậc phụ huynh

trường cần phát huy vai trò giáo dục của mình, nhà trường không chỉ là nơi trang

bị kiến thức mà còn phải quan tâm đến việc giáo dục nhân cách, đạo đức, lối sốngcho các bạn trẻ Giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh THPT là một công việchết sức khó khăn và gian khổ, đòi hỏi chúng ta phải kiên trì, bền bỉ, phải biến quátrình giáo dục thành quá trình tự giáo dục của học sinh Một khi nhà trường biếtquan tâm đúng mức về giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh thì kết quả sẽ khảquan hơn Nhà trường không nên chú tâm vào việc dạy kiến thức mà quên đi việcdạy các em nên người Hơn nữa, mỗi thầy cô giáo phải là tấm gương đạo đức chocác em noi theo đồng thời nhà trường cũng phải đề ra những nội dung và hình thứcgiáo dục sinh động, thích hợp với từng hoàn cảnh và đối tượng học sinh Và cầnphải thực hiện một cách tích cực như tổ chức các diễn đàn về việc xây dựng nhâncách, các hoạt động từ thiện xã hội … để giới trẻ có cơ hội rèn luyện nhân cách

1.1.4.4 Yếu tố xã hội

Giáo dục đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ là một yêu cầu đặc biệt quan trọng

và cần thiết trong bối cảnh hiện nay khi xã hội có những bước chuyển biến khôngngừng, sâu rộng, to lớn về mọi mặt Mặt trái của cơ chế thị trường tác động không

ít đến tư tưởng, đạo đức, lối sống của một bộ phận dân cư trong đó có số lượng họcsinh, thanh niên khiến cho đạo đức của học sinh hiện nay đang trên đà suy giảm

Nếu chúng ta nhìn vào những gì đã và đang diễn ra hằng ngày sẽ thấy nhữnghiện tượng tha hóa đạo đức không phải là hành động bộc phát, mà hầu như chúngtuân theo “quy luật nhân quả”; những hành vi đáng tiếc đó được “lập trình” từtrước do những ảnh hưởng không mong muốn của xã hội Lối sống tha hóa đạođức đó là do ảnh hưởng của cuộc sống hiện đại Có người đã nói: cuộc sống cànghiện đại bao nhiêu thì thanh niên học sinh ngày càng hư hỏng bấy nhiêu Và cuộcsống càng văn minh hiện đại bao nhiêu thì hình như con người càng làm nô lệ chonhiều thứ chán nản, thất vọng Khi đó họ tìm đến với rượu bia, xì ke, ma tuý, thuốclắc, ăn chơi trác táng

Hơn nữa, do sống trong cơn lốc của nền kinh tế thị trường, học sinh khóđứng vững được trước những thay đổi chóng mặt của nó Họ phải chạy theo nhữnggiá trị vật chất, những thứ đảm bảo cho một cuộc sống thoải mái hơn về tiện nghi.Với xu thế đó, họ không có thời gian để thưởng thức những giá trị tinh thần caođẹp như những liều thuốc an thần Thay vào đó, chúng cứ lao đầu vào dòng đờingược xuôi tốc độ, cạnh tranh Trong thời đại này, ai bình chân người đó sẽ chếtđói, có người cho rằng “thật thà ăn cháo, láo nháo ăn cơm”; nếu cứ sống một cáchlương thiện thì áo chẳng có mà mặc, cơm chẳng có mà ăn, nói chi là “ăn no mặc

ấm, ăn sung mặc sướng”

Nhìn vào thực tế, ta thấy được những hậu quả do sự phát triển của xã hội, dolối giáo dục nhồi sọ, và do cơ chế quản lý Đó là một lối sống buông thả, gian lậntrong thương trường và hưởng thụ quá độ Những vụ việc như “múa kiếm”, tham ôtham nhũng của người lớn được du di cho qua không thể không khiến người trẻnghĩ rằng “làm sai cũng chẳng sao cả”, vì đâu có thấy những hành vi đó bị trừngphạt thích đáng Hơn nữa, do hội nhập văn hoá làm cho giới trẻ sống “tây hoá”

không còn biết đến nền tảng đạo đức của con người Từ đó, nẩy sinh ra nhiều kiểusống bệnh hoạn, làm băng hoại những giá trị truyền thống văn hoá

Tác động của cơ chế thị trường, sự phát triển của khoa học công nghệ, tácđộng lối sống xem vật chất nặng hơn tinh thần, xem nhẹ lời khuyên của cha mẹ,thầy cô dẫn đến những biểu hiện lệch lạc về chuẩn mực đạo đức, lối sống Mặc dùngày nay, lãnh vực khoa học kỹ thuật, kinh tế phát triển rất nhanh nhưng xã hộikhó lòng đi lên nếu thế hệ trẻ không coi trọng việc học và rèn luyện đạo đức, lốisống làm người

Như vậy, về phía xã hội, mỗi con người cần phải ý thức về tầm quan trọngcủa đạo đức, lối sống trong việc xây dựng và phát triển xã hội Giáo dục xã hộitheo phạm vi rộng là những tổ chức, cơ quan đoàn thể trong phạm vi nhà trườnghoặc ngoài nhà trường tác động trực tiếp hay gián tiếp đến quá trình hình thành vàphát triển đạo đức, lối sống cho học sinh Đây là một động lực vô cùng quan trọngtạo ra một môi trường rộng lớn có ảnh hưởng mạnh mẽ tới cuộc sống hằng ngàycủa học sinh Để phát huy tính tích cực của giáo dục xã hội, trước hết bản thân mỗiđoàn viên, mỗi hội viên, mỗi cá nhân trong tập thể phải là tấm gương sáng về tinhthần cần cù vượt khó trong lao động, học tập và công tác, có đạo đức, lối sốngtrong sáng Một mặt sẽ tác động trực tiếp tới các em HS trong cuộc sống hàngngày, mặt khác với những tấm gương có thật họ kể về mình, về những người tốtkhác cho các em HS nghe, những điều đã từng trải phải vượt qua trong khó khăn,phải nổ lực ý chí trong lao động, học tập ra sao; những tình cảm chân thành, quýtrọng yêu thương gia đình, đồng đội, đồng bào; những thành tích, những kết quảđem lại cho cá nhân, gia đình và xã hội cùng với niềm tự hào chính đáng của mình

sẽ có tác dụng mạnh mẽ và tích cực trong việc hình thành đạo đức, lối sống cho

HS Nhưng trong thời gian gần đây loại hình giáo dục này cũng đang gặp phảinhiều khó khăn ảnh hưởng không nhỏ tới hiệu quả giáo dục Hiện nay, trong xã hộiđang tồn tại nhiều biểu hiện tiêu cực: văn hóa phẩm không lành mạnh tràn lan, ảnhhưởng lối sống thực dụng phương Tây, nhiều luồng tư tưởng tiêu cực ảnh hưởngkhông tốt tới sự phát triển tâm sinh lí HS Nên cần có các hoạt động thiết thực đểloại bỏ các vấn đề tiêu cực Xây dựng nền đạo đức, mối tương quan tinh thần giữa

con người và con người Như thế để làm được điều này đòi hỏi cả một quá trìnhphấn đấu tích cực của toàn xã hội Trong đó bao gồm mọi thành viên của xã hội,các tôn giáo, các tổ chức xã hội…Đạo đức, lối sống cũng “không phải từ trên trời rơixuống” mà thông qua quá trình học tập, rèn luyện, và nhà trường phổ thông đóng vaitrò rất quan trọng Xã hội nên quan tâm đến giới trẻ, tạo những cơ hội cho họ, giúp

họ sống theo chuẩn mực đạo đức của xã hội, nhất là những người lầm lỡ, giúp họtrở thành những con người có ích cho xã hội Tiến sĩ Tâm lý Đinh Phương Duycho biết: “Giới trẻ ngày nay, không phải là họ không muốn sống cho ra người màcòn muốn sống tốt hơn nữa” Có người đã nói: “Cơn khát làm một người sốnglương thiện, sống đạo đức cháy âm ỉ trong tâm khảm của họ Chính vì thế, họ đangcần được xã hội quan tâm giúp đỡ, nhất là mở những lớp học về cách ứng xử trongcuộc sống Đồng thời họ mong muốn những người có trách nhiệm nên làm gươngcho họ”

GDĐĐ, LS cho HS là quá trình lâu dài, phức tạp, đòi hỏi phải có sự phốihợp chặt chẽ của 3 môi trường: Gia đình, nhà trường và xã hội Trong mối quan hệ

đó, nhà trường giữ vai trò chủ đạo

Thông qua Hội phụ huynh học sinh (PHHS), nhà trường chủ động tuyêntruyền, giáo dục giúp gia đình nhận thức sâu sắc trách nhiệm, bổn phận của PHHStrong việc phối hợp với nhà trường, với thầy cô giáo để GDĐĐ,LS cho HS Đồngthời, nhà trường cùng gia đình bàn bạc để thống nhất các biện pháp, hình thức tổchức sao cho phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi, phù hợp với hoàn cảnh từng giađình trong việc giáo dục HS nói chung, GDĐĐ,LS cho HS nói riêng Nhà trườngyêu cầu PHHS phải thường xuyên liên hệ với thầy cô giáo để kịp thời nắm bắt tìnhhình học tập, rèn luyện của con em mình Đồng thời, PHHS thông báo với nhàtrường tình hình học tập, rèn luyện của HS ở gia đình Sự phối hợp tốt giữa nhàtrường và gia đình sẽ giúp điều chỉnh kịp thời quá trình học tập, hành vi đạo đứccho HS

Nhà trường phải tích cực liên hệ với chính quyền địa phương, các cơ quan,đoàn thể trên địa bàn để bàn bạc, phối hợp GDĐĐ,LS cho HS theo nội dung, yêu

cầu của nhà trường Đồng thời, nhà trường liên hệ với các đoàn thể, tổ chức cho

HS các hoạt động tập thể, hoạt động xã hội, văn hóa-văn nghệ, lao động

Qua thực tiễn hoạt động đó, việc GDĐĐ,LS cho HS sẽ sinh động hơn, ýthức đạo đức, tình cảm đạo đức, hành vi đạo đức của HS sẽ bộc lộ một cách cụ thể.Đây là điều kiện tốt, giúp nhà trường điều chỉnh phương pháp, cách thức tổ chức,từng bước nâng cao chất lượng GDĐĐ,LS cho HS

1.2 T hực trạng đạo đức, lối sống và công tác giáo dục đạo đức, lối sống cho HS của trường Trung học Thực hành- ĐHSP TP HCM

1.2.1 Khái quát về trường Trung học Thực hành ĐHSP TP.HCM

- Tiền thân của trường Trung học Thực hành ĐHSP vốn hoạt động từ trước

1975 là trường Kiểu mẫu Thủ Đức với Hiệu trưởng đầu tiên là Giáo sư, Tiến sĩDương Thiệu Tống; các Hiệu trưởng tiếp theo là thầy Dương Văn Hóa, thầyHuỳnh Văn Nhì Sau ngày 30/04/1975, Trường Đại học Sư phạm Thành phố HồChí Minh tiếp quản trường này, đổi tên trường thành Trung học Thực hành ĐHSP

và thầy Lê Văn Lương giữ cương vị hiệu trưởng Đến tháng 09/1981 Trường Đạihọc Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh bàn giao cho Sở Giáo dục TP.Hồ Chí Minhquản lý

- Trường Trung học Thực hành ĐHSP TP.Hồ Chí Minh được tái thành lập

theo Quyết định số 115/QĐ/ĐHQG/TCCB do Giám đốc Đại học Quốc gia TP.HồChí Minh ký ngày 13/05/1999, với chức năng và nhiệm vụ:

+ Giáo dục và đào tạo học sinh Trung học Phổ thông,

+ Thực hành nghiệp vụ Sư phạm và thực hiện đề tài Nghiên cứu khoa

học theo kế hoạch đào tạo của Trường Đại học Sư phạm Tp.Hồ Chí Minh và củangành giáo dục trên địa bàn TP Hồ Chí Minh

+ Đào tạo học sinh giỏi, tạo nguồn tuyển sinh theo yêu cầu của địaphương

Trường được đặt trong khuôn viên Trường ĐHSP TP Hồ Chí Minh, số 280

An Dương Vương, P.4, Q.5, TP.Hồ Chí Minh

- Quy mô lớp học: kể từ ngày được tái thành lập tháng 5/ 1999, khi đótrường chỉ có 08 lớp 10 do thầy Nguyễn Kim Hồng làm hiệu trưởng đến nay

Trường đã có hơn 20 lớp của 03 khối 10, 11, 12 của hệ Phổ thông và hệ Chuyên dothầy Lê Thành Thái làm hiệu trưởng.

Từ tình trạng ban đầu cơ sở vật chất rất nghèo nàn và thiếu thốn, nay TrườngTrung học Thực hành ĐHSP được đầu tư 20 phòng học và 01 phòng thí nghiệm,trong đó có 02 phòng máy vi tính kết nối mạng ADSL và 02 phòng học đa chứcnăng Các phòng học của Trường đa số được bố trí thoáng mát, đủ tiêu chuẩn theoquy định của Bộ Giáo dục – Đào tạo Sĩ số học sinh luôn được giữ ở mức lý tưởng

là khoảng 40 em trên lớp Ngoài ra học sinh của Trường cũng được sử dụng chungvới sinh viên Trường ĐHSP các thiết bị học tập thí nghiệm thực hành, thư viện,…

Trải qua hơn 12 năm (kể từ ngày tái thành lập), phấn đấu xây dựng và pháttriển trường Trung học Thực Hành ĐHSP đã đạt được những thành tựu sau:

Trong hơn 12 năm qua Trường Trung học Thực hành ĐHSP là một địa chỉđáng tin cậy của phụ huynh, học sinh tại TP Hồ Chí Minh cũng như các tỉnh lâncận về đào tạo học sinh Trung học Phổ thông và bồi dưỡng học sinh giỏi

Từ năm đầu thành lập, Nhà trường phải tuyển học sinh không trúng tuyểnvào các trường trên cùng địa bàn Đến nay điểm chuẩn vào lớp 10 hàng năm luônnằm ở tốp 05 của các trường Trung học Phổ thông tại TP Hồ Chí Minh

Sau hơn 12 mùa khai giảng, Trường đã đào tạo hơn 3000 Tú tài và hơn 75%

số học sinh tốt nghiệp đã trúng tuyển vào các trường Đại học, Cao đẳng trên toànquốc

Tính đến nay, Trường có học sinh Trần Thái Hưng đoạt huy chương bạcOlympic toán quốc tế, đặc biệt Trường đã có 03 học sinh đậu thủ khoa Đại học.Ngoài ra, học sinh của Trường đã đoạt được:

30 giải học sinh giỏi cấp quốc gia, hơn 107 giải học sinh giỏi cấp thành phố,hơn 77 huy chương Olympic truyền thống 30/4 các loại Chất lượng giáo dục củanhà Trường ngày càng đi lên theo đồ thị của hàm số tăng

Với phương châm giáo dục con người toàn diện, ngoài việc chú trọng truyềnthụ kiến thức cho người học, hàng năm nhà trường còn rất quan tâm tới các hoạtđộng nhằm phát triển nhân cách cho học sinh như:

- Tổ chức hoạt động ngoại khóa, hội thi Kiến thức thường niên, giúp các em

có sự gắn kết giữa kiến thức bài học trong sách vở với bài học thực tế, tạo điềukiện cho học sinh phát triển khả năng hoạt động nhóm cũng như tinh thần đồng đội

và tập thể

- Tổ chức cho học sinh tham gia công tác xã hội, qua đó giáo dục cho các em

về lòng nhân ái, về sự sẻ chia và tình thương trách nhiệm đối với cộng đồng Quaphong trào này, Nhà trường vô cùng tự hào về học sinh Lê Thanh Thúy trở thànhcông dân trẻ tiêu biểu của Thành phố Hồ Chí Minh năm 2006, một tấm gương điểnhình của nghị lực và lòng nhân ái Cô gái trẻ chưa tròn 20 tuổi này đã viết nênnhững trang nhật ký đầy nghị lực trong hơn 4 năm dũng cảm chống chọi với cănbệnh ung thư xương

- Tổ chức cho các em vui chơi, tham gia các hoạt động văn nghệ và thể dụcthể thao Tham gia thi đấu các giải cấp quận cũng như thành phố và đạt rất nhiềuthành tích, huy chương…

Trong hơn 12 năm qua, dù còn phải đối mặt với không ít khó khăn, nhưng

do biết phát huy thế mạnh của một tập thể đoàn kết, đồng tâm hiệp lực, biết kếthợp tiềm năng của sức trẻ và kinh nghiệm của giáo viên lâu năm, trường Trung họcThực hành ĐHSP đã gặt hái được những thành công đáng trân trọng

Bảng tổng hợp tỷ lệ học sinh đậu Tú tài và Đại học hàng năm:

Năm học 2006-2007 2007-2008 2008-2009 2009-2010 2010-2011

Tỷ lệ Tốt nghiệp 99,6% 100% 100% 99,5% 100%

Tỷ lệ đậu ĐH, CĐ 77,9% 78,1% 88,6% 85,8% 83%

(Nguồn tư liệu trường Trung học Thực hành ĐHSP TP.HCM)

Với tất cả các thành tích đã đạt được trong hơn 12 năm qua, Trường Trunghọc Thực hành ĐHSP đã được Bộ Giáo dục-Đào tạo 3 lần tặng Bằng khen: “Tậpthể lao động xuất sắc”, được Bằng khen của UBND TP.HCM Nhiều năm liền Nhàtrường được Trường ĐHSP TP.HCM tặng Giấy khen Nhiều giáo viên của Trường

đã được Bộ Giáo dục-Đào tạo tặng Bằng khen, Kỷ niệm chương Vì sự nghiệp giáodục; được Ban Giám hiệu Trường ĐHSP TP.HCM tặng danh hiệu Chiến sĩ thi đua,khen thưởng thành tích giáo viên bồi dưỡng học sinh giỏi,…

Thành công lớn nhất là Trường đã tạo được niềm tin nơi phụ huynh và họcsinh, là nơi để phụ huynh yên tâm gửi gắm, giao phó việc truyền thụ tri thức và rènluyện nhân cách cho học sinh Nhiều học sinh của Trường, nay đang nắm giữnhững vị trí quan trọng trong các đơn vị, cơ quan, tổ chức và chính quyền nhànước

Thành quả này trước hết thuộc về sự nỗ lực,cầu tiến của toàn thể các em họcsinh; thuộc về sự tận tụy, tâm huyết với nghề, với học sinh của các thầy cô giáo vàcán bộ viên chức nhà trường Nhưng cũng không thể không nói đến sự chia sẻ, kềvai sát cánh của Ban cha mẹ học sinh và sự quan tâm sâu sắc, chỉ đạo sát sao củaBan Giám hiệu Trường Đại học Sư phạm và Sở Giáo dục Đào tạo TP Hồ ChíMinh

Tổng số cán bộ, viên chức hiện nay là 29 người, trong đó có 01 Tiến sĩ, 03Nghiên cứu sinh, 11 Thạc sĩ, 02 Cao học và 12 Cử nhân, các giáo viên trẻ củatrường đa số là những sinh viên giỏi của các khoa được giữ lại

Ngoài ra còn có sự tham gia giảng dạy của gần 50 Phó Giáo sư, Tiến sĩ,giảng viên chính đến từ Trường ĐHSP Thành phố Hồ Chí Minh và giáo viên cónăng lực, giàu kinh nghiệm của các trường Phổ thông trong Thành phố

Quán triệt phương châm “Thầy giáo là người quyết định chất lượng giáo

dục”, Trường Trung học Thực hành ĐHSP TP.HCM đặc biệt coi trọng công tác

nhân sự, nhằm có được sự kết hợp chặt chẽ giữa chất trẻ, tính khoa học, tính sángtạo với kinh nghiệm uyên thâm của đội ngũ giáo viên trong việc giảng dạy và giáodục học sinh

1.2.2 Thực trạng đạo đức, lối sống của học sinh trường THTH-ĐHSP TP HCM

Kết quả rèn luyện đạo đức của HS trường Trung học Thực hành ĐHSPTP.HCM trong 3 năm học gần đây như sau:

Bảng 1: Thống kê xếp loại hạnh kiểm của HS trường Trung học Thực hành

ĐHSP TP.HCM trong 3 năm học gần đây

Năm học Tổng

số HS

Xếp loại hạnh kiểm Tốt Khá Trung bình Yếu

SL % SL % SL % SL % 2008-2009 785 665 84,7 94 12,0 16 2,0 10 1,3

Khảo sát về nhân tố ảnh hưởng, tác động đến quá trình rèn luyện đạo đức,lối sống của HS, chúng tôi thu được kết quả như sau:

67,2% HS cho rằng đó là sự rèn luyện của bản thân HS

60,4% HS cho rằng đó là sự giáo dục của nhà trường

44,8% HS cho rằng đó là sự tác động của xã hội

73,2% HS cho rằng đó là sự giáo dục của gia đình