Trong những năm tới cần tăng cường giáo dục tư tưởng đạo đức, ý thứccông dân, lòng yêu nước, chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh… tổchức cho học sinh tham gia các hoạt động xã h
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH
PHẠM XUÂN THỈNH
NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC
HỒ CHÍ MINH CHO HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG CẤP KINH TẾ- KỸ THUẬT SÀI GÒN
TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Thành phố Hồ Chí Minh- 2012
Trang 2TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH
PHẠM XUÂN THỈNH
NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC
HỒ CHÍ MINH CHO HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG CẤP KINH TẾ- KỸ THUẬT SÀI GÒN
TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Chuyên ngành: LL&PPDH Bộ môn Chính trị
Mã số: 60.14.10
Người hướng dẫn khoa học: TS Đinh Thế Định
Thành phố Hồ Chí Minh- 2012
Trang 3Để hoàn thành luận văn này tôi xin cám ơn các thầy, cô giáo thuộc chuyênngành LL&PPDH Bộ môn Chính trị và khoa Sau Đại học, Trường Đại họcVinh; Cám ơn các thầy cô giáo thuộc Trường Đại học Sài Gòn đã giúp đỡ tôi rấtnhiều trong quá trình học tập cũng như viết luận văn:
Tôi cũng xin cám ơn Ban giám hiệu và các Thầy, cô giáo Trường Trungcấp Kinh tế- Kỹ thuật Sài Gòn cùng các bạn bè thân hữu và gia đình đã luônquan tâm, chăm lo, giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi hoàn thành Luận văn này;
Đặc biệt tôi xin trân trọng cám ơn Thầy giáo, TS Đinh Thế Định đã hết
sức quan tâm, hướng dẫn tận tình để tôi hoàn thành luận văn này
Xin trân trọng cám ơn
Tp Hồ chí Minh, tháng 6 năm 2012
Tác giả
Phạm Xuân Thỉnh
Trang 4BCHTƯ: Ban chấp hành Trung ương
CNH, HĐH: Công nghiệp hóa, hiện đại hóa CĐN: Cao đẳng nghề
HSSV: Học sinh- Sinh viên
Trang 5Trang
A MỞ ĐẦU 1
B NỘI DUNG 7 Chương 1:Tầm quan trọng của việc giáo dục đạo đức hồ chí
minh cho học sinh các trường trung cấp chuyên nghiệp trong giai đoạn hiện nay 7 1.1 Đạo đức và giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh 7
1.2 Sự cần thiết phải giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho
học sinh ở các trường TCCN trong giai đọan hiện nay 38
Kết luận chương 1 46 Chương 2:Thực trạng và một số giải pháp giáo dục đạo đức
hồ chí minh cho học sinh trường trung cấp kinh tế- kỹ thuật sài gòn trong giai đoạn hiện nay 47
2.1 Thực trạng giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho học
sinh Trường Trung cấp Kinh tế - Kỹ thuật Sài Gòn 47
2.2 Một số giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức
Hồ Chí Minh cho học sinh Trường Trung cấp Kinh tế
Kỹ thuật Sài Gòn giai đoạn hiện nay 72
2.2.1.Tiếp tục đẩy mạnh cuộc vận động học tập và làm
theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh trong học sinh Trường Trung cấp Kinh tế- Kỹ thuật Sài Gòn 72 2.2.2 Nâng cao chất lượng giảng dạy môn chính trị ở
Trường Trung cấp Kinh tế- Kỹ thuật Sài Gòn trong việc giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh 76
2.2.3 Nâng cao ý thức tự học, tự tu dưỡng phẩm chất chính
trị, đạo đức cho học sinh theo tư tưởng và tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh 84 2.2.4 Phát huy vai trò của các tổ chức trong nhà trường
trong giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh
88 2.2.5 Tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và
xã hội trong việc giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh 91
Trang 6C KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 95
D DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 97
Trang 7A MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Chủ tịch Hồ Chí Minh, anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóathế giới, tư tưởng của Người là tài sản tinh thần to lớn của Đảng và dân tộc ta, làngọn cờ thắng lợi của cách mạng Việt Nam
Hồ Chí Minh rất coi trọng vấn đề giáo dục đạo đức Trong suốt cuộc đờihoạt động cách mạng của mình, Người thường xuyên quan tâm tới công tácgiáo dục đạo đức cho cán bộ, đảng viên và học sinh, sinh viên Những quanđiểm của Người về giáo dục đạo đức cho học sinh, sinh viên mãi mãi soi sángcho thế hệ trẻ hôm nay nguyện phấn đấu học tập và noi theo Bác Hồ đã dạy:
"Người cách mạng phải có đạo đức cách mạng, không có đạo đức cách mạng thìtài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân Đạo đức là nền tảng là gốccủa mọi cán bộ, đảng viên Có đạo đức cách mạng, có lối sống giản dị trongsạch, lành mạnh, cán bộ đảng viên sẽ có uy tín, có điều kiện hoàn thành tốtnhiệm vụ của mình”
Trong những năm qua, đất nước ta chuyển mình trong công cuộc đổi mớisâu sắc và toàn diện, từ một nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp sang nềnkinh tế nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhànước Với công cuộc đổi mới, chúng ta có nhiều thành tựu to lớn rất đáng tự hào
về phát triển kinh tế - xã hội, văn hóa - giáo dục
Tuy nhiên, mặt trái của cơ chế thị trường đã ảnh hưởng tiêu cực đến sựnghiệp giáo dục, trong đó sự suy thoái về đạo đức và những giá trị nhân văn, tácđộng đến đại đa số thanh niên và học sinh như: Lối sống thực dụng, thiếu ước
mơ và hoài bão, lập thân, lập nghiệp; những tiêu cực trong thi cử, bằng cấp,chạy theo thành tích Thêm vào đó, sự du nhập văn hoá phẩm đồi truỵ thông quacác phương tiện như phim ảnh, games, mạng Internet… làm ảnh hưởng đếnnhững quan điểm về tình bạn, tình yêu trong lứa tuổi thanh thiếu niên và học
Trang 8sinh, nhất là các em chưa được trang bị và thiếu kiến thức về vấn đề này.
Đánh giá thực trạng giáo dục, đào tạo, Nghị quyết Hội nghị BCHTƯ lầnthứ 2, khóa VIII nhấn mạnh: “Đặc biệt đáng lo ngại là một bộ phận học sinh,sinh viên có tình trạng suy thoái về đạo đức, mờ nhạt về lý tưởng, theo lối sốngthực dụng, thiếu hoài bão lập thân, lập nghiệp vì tương lai của bản thân và đấtnước Trong những năm tới cần tăng cường giáo dục tư tưởng đạo đức, ý thứccông dân, lòng yêu nước, chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh… tổchức cho học sinh tham gia các hoạt động xã hội, văn hoá, thể thao phù hợp vớilứa tuổi và với yêu cầu giáo dục toàn diện”
Trường Trung cấp Kinh tế - Kỹ thuật Sài Gòn trong những năm qua cùngvới sự hội nhập, phát triển kinh tế của cả nước, Ban Giám hiệu và học sinh nhàtrường đã gặt hái được những thành tựu đáng kể trong lĩnh vực đào tạo và giáodục Song, thực tế cho thấy tình trạng suy thoái đạo đức, lối sống của một bộ phậnhọc sinh trường Trung cấp Kinh tế- Kỹ thuật Sài Gòn nói riêng và học sinh trungcấp chuyên nghiệp cả nước nói chung trong những năm qua không giảm nghiêncứu đạo đức Hồ Chí Minh và giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinhTrường Trung cấp Kinh tế - Kỹ thuật Sài Gòn cần tiếp tục phải làm sáng tỏthêm, từ đó có thể đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục đạođức Hồ Chí Minh cho học sinh trong giai đoạn hiện nay Với ý nghĩa đó, để góp
phần vào việc giải quyết vấn đề này, chúng tôi lựa chọn đề tài “Nâng cao hiệu
quả giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh Trường Trung cấp Kinh tế
-Kỹ thuật Sài Gòn trong giai đọan hiện nay” làm đề tài luận văn Cao học Thạc
sỹ.
2 Tình hình nghiên cứu
Vấn đề đạo đức đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảngđặc biệt quan tâm trong quá trình đào tạo, bồi dưỡng, rèn luyện đội ngũ cán bộ,đảng viên và học sinh sinh viên Nhiều bài viết, bài nói của Người đã trở thành
những công trình nghiên cứu về đạo đức cách mạng, trong đó tiêu biểu như: "Hồ
Trang 9Chí Minh về đạo đức cách mạng", Nxb Sự thật, Hà Nội 1976; "Chủ tịch Hồ Chí Minh với vấn đề đạo đức cách mạng", Nxb Thông tin lý luận, Hà Nội, 1986;
"Hồ Chí Minh về đạo đức", Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1993.
Tư tưởng đạo đức của Hồ Chí Minh đã được một số tác giả nghiên cứu đểtừ đó đề ra cơ sở lý luận cho việc học tập đạo đức, phong cách làm việc của
Người, đề xuất các giải pháp xây dựng đạo đức mới, tiêu biểu: "Học tập đạo đức cách mạng Hồ Chí Minh", Nxb Thông tấn, Hà Nội, 2004; "Đạo đức, phong cách, lề lối làm việc của công chức theo tư tưởng Hồ Chí Minh", Nxb Khoa học xã hội,
Hà Nội 1998 do PGS TS Thang Văn Phúc chủ biên; Giáo trình: "Đạo đức học Mác- Lênin" do GS, TS Nguyễn Ngọc Long và PGS TS Nguyễn Thế Kiệt
(đồng chủ biên), Viện Triết học, Học viện CTQG Hồ Chí Minh, Nxb Lý luận
chính trị Hà Nội 2004; "Kết hợp chặt chẽ giáo dục lý luận với xây dựng đạo đức mới của người cán bộ, lãnh đạo quản lý", GS.TS Nguyễn Ngọc Long, Tạp chí
Lý luận chính trị, số 4 - 2001
Một số tác giả có các bài viết về mối quan hệ giữa kinh tế và đạo đứcđồng thời khẳng định các giá trị đạo đức luôn chịu tác động hai mặt từ môitrường kinh tế Qua đó các tác giả cũng đã chỉ ra sự phức tạp của các vấn đề đạođức xã hội, đạo đức mới vừa phải đấu tranh với các hệ thống đạo đức khác, vừaphải đấu tranh tự đổi mới trong điều kiện nền kinh tế thị trường hiện nay như:
"Quan hệ kinh tế và đạo đức trong việc định hướng các giá trị đạo đức hiện nay" của Nguyễn Thế Kiệt, Tạp chí Triết học, tháng 6/1996; "Sự tác động hai mặt của cơ chế thị trường đối với đạo đức người cán bộ quản lý" của Nguyễn Tĩnh Gia, Tạp chí Nghiên cứu lý luận, tháng 2/1997; "Sự biến đổi của thang giá trị đạo đức trong nền kinh tế thị trường với việc xây dựng đạo đức mới cho cán
bộ quản lý ở nước ta hiện nay" của Nguyễn Chí Mỳ (chủ biên) Nxb CTQG, Hà Nội, 1999; "Nhân tố tác động và xu hướng biến đổi đạo đức, lối sống trong cán
bộ đảng viên" của Tô Huy Rứa, Tạp chí Cộng sản, số 33, (11-2003); "Tiêu chuẩn của người cán bộ lãnh đạo chính trị hiện nay" của Trần Văn Phòng, Tạp
Trang 10chí Lý luận chính trị, số 5- 2003.
Dưới tác động của nền kinh tế thị trường, có ảnh hưởng rất lớn tới đạođức cán bộ lãnh đạo quản lý Bởi vậy, trong những năm gần đây có nhiều tác giả
đi vào nghiên cứu vấn đề đạo đức, đạo đức của người cán bộ trong điều kiện kinh
tế thị trường như: "Xây dựng đạo đức mới cho cán bộ, lãnh đạo quản lý trong điều kiện kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay" (Qua thực tế ở tỉnh Kiên Giang), Nguyễn Văn Quyết, Luận án Tiến sĩ triết học, Hà Nội, 2000; "Vấn đề đạo đức cách mạng của người cán bộ hậu cần quân đội nhân dân Việt Nam trong điều kiện hiện nay", Hà Nguyên Cát, Luận án Tiến sĩ triết học, Hà Nội, 2000; "Vấn
đề đạo đức cách mạng cho người cán bộ chủ chốt ở tỉnh Đắk Lak trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay", Nguyễn Tuyền Quang, Luận văn Thạc sỹ Triết học, Hà Nội năm 2003; "Vấn đề đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay" (Qua thực tế ở tỉnh Hưng Yên), Bùi Văn Hà, Luận văn Thạc sĩ Triết học, Hà Nội, năm 2004; "Vấn đề đạo đức cách mạng của cán bộ - Đảng viên hiện nay" (Qua thực tế ở tỉnh Thanh Hoá), Đỗ Thị
Toán, Luận văn Thạc sỹ Triết học, Hà Nội, 2006
Trong các công trình này, các tác giả đã đưa ra những chuẩn mực đạođức, những nguyên tắc và yêu cầu đạo đức cách mạng của cán bộ, lãnh đạo quảnlý Các tác giả cũng thống nhất khi luận giải việc giáo dục đạo đức nói chung vàgiáo dục đạo đức cách mạng nói riêng phải trên cơ sở của môi trường kinh tế,văn hoá xã hội nhất định Từ đó đưa ra những giải pháp chủ yếu nhằm nâng caođạo đức cách mạng cho cán bộ lãnh đạo quản lý hiện nay
Các công trình nghiên cứu về đạo đức Hồ Chí Minh, về giáo dục đạo đức
Hồ Chí Minh cho các đối tượng khác nhau ở nước ta có thế nói là rất phong phú
và đó là cở sở cho chúng tôi nghiên cứu đề tài này Mặc dầu vậy, chúng tôi cũngý thức rằng trong các trường TCCN cho đến nay vẫn chưa có đề tài nào đề cậpnghiêm túc, sâu sắc về giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh, đặc biệt nghiên cứu vấn đề đó ở Trường Trung cấp Kinh tế - Kỹ thuật Sài Gòn
Trang 11
3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Mục đích nghiên cứu
Nâng cao phẩm chất đạo đức cho học sinh Trường Trung cấp Kinh tế - Kỹthuật Sài Gòn trong giai đọan hiện nay, góp phần nâng cao chất lượng giáo dụctoàn diện, đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho quá trình CNH, HĐH vàhội nhập Quốc tế
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Làm rõ tầm quan trọng và yêu cầu của giáo dục đạo đức Hồ Chí Minhcho học sinh trong giai đọan hiện nay
- Làm rõ thực trạng đạo đức của học sinh và công tác giáo dục đạo đức
Hồ Chí Minh ở Trường Trung cấp Kinh tế - Kỹ thuật Sài Gòn giai đoạn hiệnnay
- Bước đầu đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức
Hồ Chí Minh cho học sinh Trường Trung cấp Kinh tế - Kỹ thuật Sài Gòn tronggiai đọan hiện nay
4 Phạm vi nghiên cứu.
Đề tài tập trung đi sâu nghiên cứu vấn đề giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh chohọc sinh ở Trường Trung cấp Kinh tế - Kỹ thuật Sài Gòn trong giai đoạn hiệnnay
5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
5.1 Cơ sở lý luận
Luận văn chủ yếu dựa vào phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin,
tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chủ trương ,chính sách của Đảng và Nhànước ta về đạo đức, đạo đức cách mạng, giáo dục đạo đức của người học sinh.Ngoài ra luận văn có tham khảo kế thừa các kết quả ở những công trình nghiêncứu đã được công bố có liên quan đến nội dung của đề tài
5.2 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi
Trang 12- Phương pháp phỏng vấn
- Phương pháp thống kê, xử lý số liệu
- Phương pháp lịch sử - lôgíc
- Phương pháp điều tra xã hội học
6 Giả thuyết khoa học
Những giải pháp nâng cao đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh TrườngTrung cấp Kinh tế - Kỹ thuật Sài Gòn được thực thi thì hiệu quả giáo dục đạo đức
Hồ Chí Minh cho học sinh Trường Trung cấp Kinh tế - Kỹ thuật Sài Gòn tronggiai đọan hiện nay sẽ được lên
7 Đóng góp mới về mặt khoa học của luận văn
Góp phần vào việc nghiên cứu lý luận về đạo đức, đạo đức Hồ Chí Minh.Từ đó đề tài đi sâu làm rõ thực trạng của giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho họcsinh Trường Trung cấp Kinh tế - Kỹ thuật Sài Gòn
Luận văn là tài liệu tham khảo cho sinh viên và học viên cao học ngànhchính trị đặc biệt luận văn sẽ là tài liệu tham khảo cho các thầy, cô giáo và cóthể vận dụng các giải pháp đối với các trường TCCN và dậy nghề trên địa bànThành phố Hồ Chí Minh nói riêng và cả nước nói chung
8 Kết cấu luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luậnvăn được kết cấu trong 2 chương, 5 tiết:
Chương 1 Đạo đức và tầm quan trọng của việc giáo dục đạo đức Hồ Chí
Minh cho học sinh các trường Trung cấp chuyên nghiệp trong giai đọan hiệnnay
Chương 2 Thực trạng và một số giải pháp giáo dục đạo đức Hồ chí
Minh cho học sinh trường Trung cấp Kinh tế Kỹ thuật Sài gòn trong giai đoạnhiện nay
Trang 13B NỘI DUNG Chương 1 TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH CHO HỌC SINH CÁC TRƯỜNG TRUNG CẤP CHUYÊN NGHIỆP
TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY 1.1 Đạo đức và giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh
1.1.1 Khái niệm đạo đức
1.1.1.1 Khái niệm
Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội xuất hiện sớm và có vai trò quantrọng trong lịch sử phát triển của xã hội loài người Những tư tưởng đạo đức từlâu đã xuất hiện trong Triết học Hy Lạp, Trung Quốc và Ấn Độ cổ đại
Ở Hy Lạp cổ đại, trong triết học của Đêmôcrít (460- 370 TCN) đã đưa ranhững tư tưởng về đạo đức và đạo đức học Đồng thời, ông đã nêu ra những tiêuchuẩn để phân biệt người tốt, kẻ xấu Theo ông: “Người tốt là người khôngnhững không làm mà còn không muốn làm những điều phi nghĩa” Về “Đạo đứchọc”, ông đã có những đóng góp nhất định trong việc xác định đối tượng nghiêncứu của “đạo đức học”, đó là cuộc sống, là hành vi, là số phận của mỗi conngười cụ thể Ông còn nêu lên một số phương pháp giáo dục đạo đức như: Đốivới người thì vâng lời tốt hơn là cai quản, ra lệnh…
Ở Trung Quốc và Ấn Độ cổ đại, những tư tưởng đạo đức cũng đã xuất hiệnsớm và được thể hiện trong các học thuyết triết học Nho giáo, Đạo giáo, Phậtgiáo Vào cuối thế kỷ thứ II Trcn (ở phương Đông) và khoảng thế kỷ thứ III (ởphương Tây) đã diễn ra sự biến đổi sâu sắc trong đời sống xã hội, đánh dấu sựtan rã của chế độ chiếm hữu nô lệ và xuất hiện chế độ phong kiến Ở phươngTây, nhà thờ giữ vai trò quan trọng Tư tưởng đạo đức thường xuất phát từnhững tín điều tôn giáo (Thiên chúa giáo, Hồi giáo) và có tác dụng nhất địnhtrong việc điều chỉnh hành vi con người Còn ở phương Đông tư tưởng đạo đứcthường xuất phát từ quan hệ giữa người và người qua lăng kính của học thuyết
Trang 14Khổng Tử - Nho giáo Đường lối "Đức trị" của Khổng Tử có vai trò to lớntrong việc bảo vệ tôn ti, trật tự đẳng cấp xã hội phong kiến phương Đông, giữ chođất nước thái bình, thịnh trị theo quan điểm phong kiến
Sự ra đời và phát triển của đạo đức học mác-xít thực sự đã tạo nên mộtcuộc cách mạng trong lĩnh vực đời sống đạo đức xã hội Đạo đức học mác-xítphủ nhận tất cả những quan điểm cho rằng đạo đức đứng trên và đứng ngoài lịch
sử xã hội loài người Đạo đức chỉ có thể bắt nguồn từ hiện thực cuộc sống củachính con người và phục vụ trở lại cuộc sống đó Đi tìm lời giải về nguồn gốc,bản chất của đạo đức từ chính đời sống lao động của con người là cách tiếp cậnkhoa học nhất của đạo đức học mác-xít mà các quan điểm trước đây không cóđược Ph.Ăngghen cho rằng: “Chung qui lại thì mọi thuyết đạo đức đã có từtrước tới nay đều là sản phẩm của tình hình kinh tế - xã hội lúc bấy giờ” [20;137]
Ngay từ trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ, ý thức đạo đức của nhữngngười mông muội trong các khu rừng và các hang động đã đặt ra yêu cầu là conngười phải thiết lập được mối quan hệ với nhau, phải hợp tác với nhau trongcông việc săn bắt, hái lượm….hàng ngày Từ đó đã làm nảy sinh khát vọng tựnguyện, tự giác, bình đẳng, công bằng trong xã hội và đây chính là những biểuhiện đầu tiên của giá trị, chuẩn mực, nguyên tắc đạo đức trong hình thức pháttriển của nó
Sản xuất vật chất không ngừng phát triển, đời sống xã hội ngày càng phứctạp, các mối quan hệ giữa người với người trong xã hội cũng đã trở nên đa dạng,phong phú hơn và những chuẩn mực đạo đức mới cũng được nảy sinh Tuy vậy,đạo đức trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ cũng chỉ mới ở trạng thái hết sức sơkhai, nó chưa được phân xuất thành một hình thái ý thức xã hội riêng biệt Chế độcông hữu về tư liệu sản xuất và tình trạng thấp kém của lực lượng sản xuất trong xãhội cộng sản nguyên thuỷ đã quy định đặc điểm của con người bấy giờ là: “thẳngthắn, trung thực, kiên cường, dũng cảm, theo đúng nghĩa giữa người với người và
Trang 15đối với toàn bộ thị tộc” [11; 45] Tình trạng trên của đời sống kinh tế cũngqui định đặc điểm đạo đức trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ là trực quan cảmtính, kinh nghiệm, các quan hệ đạo đức bấy giờ nhấn mạnh tính hợp tác, tínhcông bằng, tính tương trợ giữa người với người trong xã hội.
Do sự vận động nội tại của phương thức sản xuất, lực lượng sản xuất khôngngừng phát triển mà trước hết là việc chế tạo ra những công cụ lao động bằngđồng rồi bằng sắt, trồng trọt và chăn nuôi phát triển mạnh mẽ và tách khỏinhau… đã làm cho xã hội nguyên thuỷ tan rã, chế độ chiếm hữu nô lệ ra đời,những chuẩn đạo đức trong xã hội nguyên thuỷ cũng bị thay thế bằng nhữngchuẩn mực đạo đức của chế độ chiếm hữu nô lệ Nền kinh tế dựa trên chế độchiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất đã tạo nên những lợi thế khác nhau và đốilập nhau giữa các cá nhân, các nhóm xã hội và các giai cấp Nó đã tạo ra sự đối lậpgiữa đạo đức của giai cấp áp bức, thống trị với đạo đức của đa số nhân dân laođộng Đó là sự đối lập giữa đạo đức chủ nô và đạo đức nô lệ, đây là một mâu thuẫn.Trong khi lực lượng sản xuất phát triển, đời sống được nâng cao hơn nhưng về mặtđạo đức lại "thụt lùi tương đối"
Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là sự phản ánh tồn tại xã hội về lĩnhvực đạo đức Sự ra đời và phát triển của đời sống đạo đức xã hội là do nhu cầucuộc sống của con người, của xã hội đặt ra Ở một mức độ khái quát nhất ta có
thể hiểu: Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là tập hợp những nguyên tắc, qui tắc, chuẩn mực xã hội nhằm điều chỉnh và đánh giá cách ứng xử của con người trong quan hệ với nhau và quan hệ với xã hội Chúng được thực hiện bởi niềm tin
cá nhân, bởi truyền thống dân tộc và sức mạnh của dư luận xã hội.
Với tư cách là những nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực nhằm để điều chỉnhhành vi con người, nhân loại bao giờ cũng cần đến đạo đức Từ cổ đại đến hiệnđại, từ phương Đông đến phương Tây, không lúc nào vắng bóng hay thiếu sựhiện diện của đạo đức Khoa học- kỹ thuật càng phát triển, xã hội càng tiến bộ nhân loại càng cần đến đạo đức Sở dĩ như vậy là vì:
Trang 16Thứ nhất, đạo đức là một trong những phương thức cơ bản để điều chỉnh
hành vi con người, một sự điều chỉnh hoàn toàn tự nguyện, tự giác, không vụ lợitrong một phạm vi rộng lớn không giới hạn, sự điều chỉnh ấy đi từ tối thiểu đến tối
đa trong mọi hành vi con người Nhân loại sáng tạo ra nhiều phương thức điềuchỉnh hành vi như: pháp luật, chính trị, tôn giáo nhưng không có phương thứcnào điều chỉnh hành vi một cách rộng lớn như đạo đức
Con người còn tồn tại thì quan hệ xã hội của nó vẫn còn, để cho mọi hoạtđộng, hành vi của cá nhân phù hợp với yêu cầu tiến bộ xã hội, nhất thiết phảicần đến sự điều chỉnh của đạo đức
Thứ hai, đạo đức sẽ góp phần thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển của xã
hội Đạo đức - với tư cách là một hình thái ý thức xã hội - nó tác động đến tồntại xã hội, đến đời sống kinh tế Nó góp phần thúc đẩy hoặc kìm hãm sự pháttriển kinh tế Nếu như sự tác động ấy là cùng chiều với tồn tại xã hội, thì lúc đó
nó sẽ thúc đẩy tồn tại xã hội nói chung, phương thức sản xuất nói riêng pháttriển Lúc này tính tích cực của nhân cách, của người lao động được phát huy;quan hệ giữa người với người sẽ trở nên thân ái và thân thiện hơn, xã hội sẽ pháttriển hài hoà hơn Nếu như sự tác động ấy là ngược chiều với sự phát triển vàtiến bộ xã hội thì lúc đó nó sẽ kìm hãm sự phát triển xã hội Ngoài ra, sự tácđộng này có thể có hai tác dụng song trùng, vừa thúc đẩy sự phát triển xã hội ởgóc độ, khía cạnh này, vừa kìm hãm ở góc độ, khía cạnh khác
Thứ ba, đạo đức sẽ góp phần nhân đạo hoá con người và xã hội loài người.
Trong một xã hội, con người biết sống vì nhau, vì người khác, sống thân ái, biếtyêu thương và nhường nhịn lẫn nhau đó sẽ là xã hội tốt đẹp Cho dù là duy tâm,nhưng Hêghen đã có lý khi nói rằng, hành vi đạo đức là hành vi vì người khác,trong sự đánh mất cái tôi vì người khác, thì chính bản thân mình đã tìm thấymình trong sự đánh mất đó rồi Còn Cantơ- một nhà triết học duy tâm Đức cũng
có những cách lý giải khá thuyết phục trong lĩnh vực đạo đức Ông nói rằng, làmmột việc thiện, việc tốt nhưng nếu để lấy tiếng, trở thành người nổi tiếng để
Trang 17được mọi người mến mộ, hay vì "tha nhân" đáng thương thì hành vi đó chứađựng giá trị đạo đức thấp Nhưng làm việc thiện mà từ tâm, từ tấm lòng mình thì
đó mới là hành vi chứa đựng giá trị đạo đức cao Nghĩa là việc thiện nhưng phảihoàn toàn tự giác, tự nguyện vì người khác chứ không phải vì mình Nghĩa làđộng cơ của hành vi phải cao thượng, đúng đắn mang tính nhân văn cao cả Trong ý nghĩa đích thực của nó, con người có đạo đức là con người biếtsống vì người khác, biết sống vì xã hội, biết hy sinh hạnh phúc cá nhân để đemlại lợi ích cho mọi người và cho xã hội Sự quan tâm tới người khác, quan tâmđối với xã hội, với cộng đồng một cách tự nguyện, tự giác biểu hiện tính xã hộitrong bản chất con người, tính người Chỉ có con người mới có thể hy sinh hạnhphúc riêng của mình vì hạnh phúc của người khác, vì hạnh phúc của cộng đồng,của xã hội Theo C Mác: "bản chất và cơ sở của tính người là ở chỗ con người đối
xử với người khác như đối xử với bản thân mình Đây là quá trình các cá nhân tạo
Con người sống trong mỗi xã hội vừa tiếp thu những giá trị của xã hội, biến
nó thành những phẩm chất của cá nhân, vừa in dấu ấn của cá nhân mình lên xãhội thông qua những phẩm chất năng lực và đạo đức Năng lực và đạo đức là
Trang 18những yếu tố cơ bản để tạo nên uy tín của mình đối với những người xungquanh Con người càng mở rộng phạm vi hoạt động ra bao nhiêu, càng đòi hỏiviệc nâng cao đạo đức bấy nhiêu
Người cán bộ cách mạng là những người tình nguyện hy sinh hạnh phúcriêng của mình để phấn đấu vì một sự nghiệp lớn lao của nhân loại là giải phóngcon người, loài người khỏi áp bức bóc lột Bản thân sự tình nguyện hy sinh đó
đã là một hành vi đạo đức, nhưng chỉ thế thôi thì chưa đủ Muốn thực hiện được
sự nghiệp vẻ vang của mình, người cán bộ cách mạng phải không ngừng rènluyện, tu dưỡng đạo đức cách mạng Có đạo đức cách mạng vững chắc mớichiến thắng được chủ nghĩa cá nhân trong mỗi con người Chủ nghĩa cá nhân là
kẻ thù luôn rình rập, ẩn náu trong mỗi người cách mạng Chừng nào mà ngườicách mạng để cho chủ nghĩa cá nhân lấn lướt và chiến thắng thì chừng đó đạođức của người cách mạng sẽ trở thành đạo đức giả, giả danh cách mạng để chăm
lo thu vén lợi ích cá nhân Có đạo đức cách mạng mới có được uy tín để thu hút,tập hợp, lãnh đạo quần chúng thực hiện nhiệm vụ và mục tiêu của cách mạng
Hồ Chí Minh là một nhà đạo đức mẫu mực, một tấm gương sáng ngời về đạođức cách mạng Người luôn coi đạo đức cách mạng là cái gốc của người cáchmạng Người nhấn mạnh: "cũng như sông thì có nguồn mới có nước, không cónguồn thì sông cạn Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo Người cách mạngphải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi đến mấy cũng không lãnh đạođược nhân dân" [44; 27] Đạo đức cách mạng là cơ sở, là nền tảng của nhân cách,
là điều kiện cơ bản để người cán bộ cách mạng thực hiện mục tiêu lý tưởng củamình Có đạo đức cách mạng, người cán bộ cách mạng mới kiên định vững vàngtrong mọi hoàn cảnh, lúc gian khổ khó khăn, thất bại cũng không sờn lòng, khithắng lợi thành công không tự mãn kiêu căng “Người cách mạng phải có đạo đứccách mạng làm nền tảng mới hoàn thành được nhiệm vụ cách mạng vẻ vang” [36;31]
Nhấn mạnh đạo đức của người cách mạng không có nghĩa là chúng ta xem
Trang 19nhẹ tài năng Phẩm chất và năng lực, đạo đức và tài năng phải luôn thống nhấttrong nhân cách của người cách mạng Chủ tịch Hồ Chí Minh diễn đạt điều nàymột cách hết sức giản dị và vô cùng sâu sắc trong luận điểm sau đây: “có tài phải
có đức, có tài không có đức, tham ô hủ hoá có hại cho nhà nước, có đức không cótài như ông bụt ngồi trong chùa, không giúp ích được ai” [36; 58]
1.1.1.2 Nguồn gốc, bản chất của đạo đức
Quan niệm về nguồn gốc đạo đức:
Trước C.Mác, Ph.Ăngghen, những nhà triết học (kể cả duy tâm và duyvật) đều rơi vào quan niệm duy tâm khi xem xét vấn đề xã hội và đạo đức Họkhông thấy được tính quy định của nhân tố kinh tế đối với sự vận động của xãhội nói chung và đạo đức nói riêng Do vậy, đạo đức với tính cách là một lĩnhvực hoạt động đặc thù của con người, của xã hội được nhìn nhận một cách táchrời cơ sở kinh tế - xã hội sinh ra và quy định nó Các nhà triết học, đạo đức trướcMác đã tìm nguồn gốc, bản chất của đạo đức hoặc ở ngay chính bản tính của conngười, hoặc ở một bản thể siêu nhiên bên ngoài con người, bên ngoài xã hội Nétchung của các lý thuyết này là không coi đạo đức phản ánh cơ sở xã hội, hiệnthực khách quan
Các nhà triết học- thần học coi con người và xã hội chẳng qua chỉ lànhững hình thái biểu hiện cụ thể khác nhau của một đấng siêu nhiên nào đó.Những chuẩn mực đạo đức, do vậy là những chuẩn mực do thần thánh tạo ra đểrăn dạy con người
Những nhà duy tâm khách quan tiêu biểu như Platon, sau là Hêghen tuykhông mượn tới thần linh, nhưng lại nhờ tới “ý niệm” hoặc “ý niệm tuyệt đối”,
về các lý giải nguồn gốc và bản chất đạo đức suy cho cùng, cũng tương tự nhưvậy Những nhà duy tâm chủ quan nhìn nhận đạo đức như là những năng lực
“tiên thiên” của lý trí con người Ý chí đạo đức hay là “thiện ý” theo cách gọicủa Cantơ, là một năng lực có tính nhất thành bất biến, có trước kinh nghiệm,nghĩa là có trước và độc lập với những hoạt động với những hoạt động mang
Trang 20tính xã hội của con người.
Những nhà duy vật trước Mác, mà tiêu biểu là L.Phoi-ơ-bắc đã nhìn thấyđạo đức trong quan hệ con người, người với người Nhưng với ông, con ngườichỉ là một thực thể trừu tượng, bất biến, nghĩa là con người ở bên ngoài lịch sử,đứng trên giai cấp, dân tộc và thời đại
Những người theo quan điểm Đácuyn xã hội đã tầm thường hóa chủ nghĩaduy vật bằng cách cho rằng những phẩm chất đạo đức của con người là đồngnhất với những bản năng bầy đàn của động vật Đối với họ, đạo đức về thực chấtcũng chỉ là những năng lực được đem lại từ bên ngoài con người, từ xã hội
Quan niệm khoa học về nguồn gốc của đạo đức là quan niệm của chủnghĩa Mác - Lênin Khác với tất cả các quan niệm trên, C.Mác, Ph.Ăngghen đãquan niệm đạo đức nảy sinh do nhu cầu của đời sống xã hội, là kết quả của sựphát triển lịch sử
Theo C.Mác, Ph.Ăngghen, con người khi sống phải có “quan hệ songtrùng” Một mặt, con người quan hệ với tự nhiên, tác động vào tự nhiên để thỏamãn cuộc sống của mình Tự nhiên không thỏa mãn con người, điều đó buộccon người phải xông vào tự nhiên để thỏa mãn mình Mặt khác, khi tác động vào
tự nhiên, con người không thể đơn độc, con người phải quan hệ với con người
để tác động vào tự nhiên Sự tác động lẫn nhau giữa người và người là hệ quảcủa hoạt động vật chất và hoạt động tinh thần mà cơ bản là hoạt động thực tiễn
và hoạt động nhận thức
Khi bàn về vai trò của lao động đối với sự hình thành, tồn tại và phát triểncủa xã hội loài người, C.Mác, Ph.Ăngghen cho rằng “lao động là điều kiện cơbản đầu tiên của toàn bộ đời sống loài người” [28; 641]
Rằng “người ta phải ăn, ở, mặc, đi lại trước khi làm chính trị, khoa học,nghệ thuật…” Xuất phát từ con người thực tiễn, chứ không phải con ngườithuần túy ý thức hay con người sinh học, hai ông đi đến quan niệm về phươngthức sản xuất quyết định đối với toàn bộ các hoạt động của con người, xã hội
Trang 21loài người Trong “Lời tựa” của tác phẩm “Góp phần phê phán chính trị - kinh tếhọc”, C.Mác viết: “Phương thức sản xuất đời sống vật chất quyết định quá trìnhsinh hoạt xã hội, chính trị và tinh thần nói chung Không phải ý thức của conngười quyết định sự tồn tại của họ; trái lại chính sự tồn tại xã hội của họ quyếtđịnh ý thức của họ” [27; 15] Luận điểm này chính là chìa khóa để khám phá tất
cả các hiện tượng xã hội trong đó có đạo đức
Như vậy, đạo đức không là sự biểu hiện của một sức mạnh nào đó ở bênngoài xã hội, bên ngoài các quan hệ con người; cũng không phải là sự biểu hiệncủa những năng lực “tiên thiên”, nhất thành bất biến của con người Với tư cách
là sự phản ánh tồn tại xã hội, đạo đức là sản phẩm của những điều kiện sinh hoạtvật chất của xã hội, của cơ sở kinh tế “Xét cho cùng, mọi học thuyết về đạo đức
đã có từ trước đến nay đều là sản phẩm của tình hình kinh tế của xã hội lúc bấygiờ” [28; 137]
Những hình thái kinh tế - xã hội có đối kháng giai cấp tạo nên những cơ
sở kinh tế, xã hội và tinh thần cho sự phát triển ý thức đạo đức Những hệ thốngđạo đức của các giai cấp khác nhau và đối nghịch nhau đều lấy “những quanniệm đạo đức của mình từ những quan hệ thực tiễn đang làm cơ sở cho vị trí giaicấp của mình, tức là từ những quan hệ kinh tế trong đó người ta sản xuất và traođổi” [28; 136] Những hệ thống đạo đức đó phản ánh và điều chỉnh những quan
hệ xã hội đa dạng, phong phú và phức tạp, trong khi ý thức nói chung và đạođức nói riêng của người nguyên thủy chỉ phản ánh hoàn cảnh gần nhất có thểcảm giác được Đạo đức đã tự khẳng định mình là một hình thái ý thức xã hội, làlĩnh vực sản xuất tinh thần của xã hội Đây là một bước tiến, làm đạo đức pháttriển so với xã hội nguyên thủy Tuy nhiên, bước phát triển này cũng làm nảysinh những cái ác, tham lam, ích kỷ, lừa dối… mà loài người phải đấu tranhhàng ngàn năm nay để chống lại nó
Như vậy, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, đạo đức sinh ratrước hết là từ nhu cầu phối hợp hành động trong lao động sản xuất vật chất,
Trang 22trong đấu tranh xã hội, trong phân phối sản phẩm để con người tồn tại và pháttriển Cùng với sự phát triển của sản xuất, các quan hệ xã hội, hệ thống các quan
hệ đạo đức, ý thức đạo đức, hành vi đạo đức cũng theo đó mà ngày càng pháttriển, ngày càng nâng cao, phong phú, đa dạng và phức tạp
Đạo đức là sản phẩm tổng hợp của các yếu tố khách quan và chủ quan, làsản phẩm của hoạt động thực tiễn và nhận thức của con người Những quan hệngười – người, cá nhân - xã hội càng có ý thức, tự giác, ý nghĩa và hiệu quả củachúng càng có tính chất xã hội rộng lớn thì hoạt động của con người càng có đạođức Đạo đức “đã là một sản phẩm xã hội, và vẫn là như vậy chừng nào conngười còn tồn tại” [26; 43]
Bản chất của đạo đức
Đạo đức là lĩnh vực của quan hệ thật sự con người Trong khi phát triểnvới tính cách là thực thể xã hội, con người lựa chọn và chịu trách nhiệm với sựlựa chọn, với hậu quả của những sự lựa chọn đối với hành vi ứng xử người -người Tự do lựa chọn và sự lựa chọn có trách nhiệm nảy sinh trong quan hệngười - người, trong quan hệ cá nhân và xã hội Mỗi người chấp nhận kiểm tranhững yêu cầu của xã hội để nhận được sự đánh giá, sự ủng hộ của xã hội Còn
xã hội thì với những chuẩn mực của nó, yêu cầu các cá nhân điều chỉnh các hành
vi phù hợp với lợi ích của xã hội
Với tính cách là sự phản ánh tồn tại xã hội, đạo đức mang bản chất xã hội
Sự hình thành, phát triển, hoàn thành bản chất xã hội của đạo đức được qui địnhbởi trình độ phát triển và hoàn thiện của thực tiễn và nhận thức xã hội của conngười Nói cách khác, nội dung khách quan của các quan niệm, quan điểm, cácnguyên tắc, các chuẩn mực đạo đức chính là biểu hiện cảu trạng thái, một trình
độ phát triển nhất định của những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội, của cơ
sở kinh tế
Việc khẳng định tính qui định của cơ sở kinh tế đối với đạo đức cho phépnhìn nhận sự biến đổi của đạo đức theo sự biến đổi của cơ sở kinh tế Phân tích
Trang 23mối quan hệ giữa cơ sở kinh tế với kiến trúc thượng tầng mà trong đó đạo đức làmột yếu tố của nó, C.Mác viết: Cơ sở kinh tế thay đổi thì toàn bộ cái kiến trúcthượng tầng đồ sộ cũng bị đảo lộn ít nhiều nhanh chóng.
Tiếp tục và cụ thể hoá tư tưởng của C.Mác về tính qui định của cơ sở kinh
tế đối với ý thức xã hội nói chung và đạo đức nói riêng, Ph.Ăngghen đã luậnchứng cho bản chất xã hội của đạo đức bằng cách cử chỉ ra tính thời đại, tínhdân tộc và tính giai cấp của đạo đức Trong tác phẩm “ Chống Đuy- Rinh”Ph.Ăngghen đã chỉ ra mối quan hệ của các thời đại đối với các nguyên tắc, cácchuẩn mực đạo đức với tính cách là biểu hiện về mặt đạo đức của các thời đạikinh tế
Phê phán quan điểm của Đuyrinh về những chân lý đạo đức vĩnh cửu, Ph.Ăngghen đã khẳng định rằng, thực chất và xét đến cùng, các nguyên tắc, cácchuẩn mực, các quan điểm đạo đức chẳng qua là sản phẩm của các chế độ kinh
tế, các thời đại kinh tế mà thôi Lấy ví dụ về nguyên tắc không được ăn cắp,Ph.Ăngghen cho rằng đó không phải là một nguyên tắc, một chân lý vĩnh cửugắn liền với bản chất trừu tượng của con người Nguyên tắc này có cơ sở kinh tếcủa nó và nó sẽ mất ý nghĩa khi cơ sở kinh tế của nó không còn nữa Vậy, là chỉtừ khi có sở hữu tư nhân, người ta mới yêu cầu bảo vệ nó Trước khi có sở hữu
tư nhân, không thể có nguyên tắc đạo đức không được trộm cắp Cũng như vậy,
“ trong một xã hội mà mọi động cơ trộm cắp bị loại trừ” nghĩa là trong xã hộicộng sản chủ nghĩa, lời răn đạo đức đó sẽ không có ý nghĩa nữa
Coi đạo đức như là một hình thái ý thức xã hội, các nhà kinh điển của Chủnghĩa Mác đã đặt cơ sở khoa học cho việc luận chứng tính dân tộc của đạo đức
Là một hình thái ý thức xã hội, ý thức đạo đức vừa bị qui định bởi tồn tại xã hội,vừa chịu ảnh hưởng của các hình thái ý thức xã hội khác (chính trị, triết học,nghệ thuật, tôn giáo …) Tổng thể những nhân tố ấy trong mỗi dân tộc là sựkhác biệt nhau, làm thành cái mà ngày nay chúng ta gọi là bản sắc dân tộc Bảnsắc ấy được phản ảnh vào đạo đức nên tính độc đáo của các quan niệm, các
Trang 24chuẩn mực, cách ứng xử đạo đức, nghĩa là tạo nên tính độc đáo trong đời sốngđạo đức của mỗi dân tộc
Trong xã hội có giai cấp và đối kháng giai cấp, mỗi giai cấp có vai trò, địa
vị khác nhau trong hệ thống kinh tế, xã hội và do đó mà họ có các lợi ích khác
và đối nghịch nhau Đạo đức với tư cách là hình thái ý thức xã hội đã phản ảnh
và khẳng định lợi ích của mỗi giai cấp Ý thức đạo đức giúp mỗi giai cấp hiểuđược lợi ích của nó, hiểu được những cách thức, biện pháp bảo vệ và khẳng địnhlợi ích giai cấp Mặt khác, mỗi giai cấp đều sử dụng đạo đức của mình như làcông cụ bảo vệ lợi ích của mình Như vậy, tính giai cấp của đạo đức là sự phảnánh và sự thể hiện lợi ích của các giai cấp Tính giai cấp của đạo đức là biểuhiện đặc trưng của bản chất xã hội của đạo đức trong xã hội có giai cấp, (vì xãhội là quan hệ người- người, quan hệ người- người không trừu tượng mà gắn vớinhững quan hệ kinh tế - xã hội)
Mỗi giai cấp có những lợi ích riêng đó nó cũng có những quan niệm đạođức, hệ thống đạo đức riêng Những hệ thống đạo đức này có sự tác động khácnhau, triệt tiêu nhau (nêu đối kháng), do đó mà tác động hoặc tích cực hoặc tiêucực đến sự phát triển và tiến bộ xã hội Tuy nhiên, hệ thống đạo đức được áp đặtcho toàn xã hội bao giờ cũng là hệ thống đạo đức của giai cấp thống trị, mặc dù,trong cuộc sống hàng ngày, mỗi giai cấp vẫn ứng xử theo những lợi ích trực tiếpcủa mình
Do chiếm được địa vị thống trị trong đời sống xã hội, giai cấp thống trị đãlàm cho đạo đức của mình trở thành yếu tố thống trị trong đời sống xã hội Giaicấp thống trị nắm khâu tuyên truyền điều khiển toàn bộ quá trình sản xuất tinhthần, trong đó có sản xuất các giá trị đạo đức phù hợp với lợi ích giai cấp của nó,
và buộc mọi thành viên trong xã hội phải tuân thủ những chuẩn mực đạo đứcnày Từ đó, nó trở thành cái phổ biến trong xã hội và được cũng cố thành thóiquen, phong tục, tâm lý Vì vậy, nó có sức sống dai dẳng trong tâm lý xã hội và
cá nhân
Trang 25Còn giai cấp bị trị, do bị tước đoạt mất những điều kiện và tư liệu sản xuấttinh thần các giai cấp bị thống trị không thể phát triển đạo đức của mình ngangtầm với đạo đức của giai cấp thống trị Hệ thống này luôn bị chèn ép và do đókém phát triển Đạo đức của giai cấp bị trị không đủ điều kiện để ảnh hưởng đếntoàn bộ các thành viên của giai cấp mình Nó tồn tại như cái không chính thống,không phổ biến bằng đạo đức của giai cấp thống trị Vì các giai cấp thống trịkhông có điều kiện để sản xuất, tuyên truyền và sử dụng đạo đức của mình trênphạm vi toàn xã hội.
Trong xã hội có giai cấp, đạo đức mạng tính giai cấp nhưng không phải vìvậy mà phủ nhận tính nhân loại chung của đạo đức Không thể thổi phồng tínhnhân loại chung của đạo đức để đi đến những quan niệm sai lệch về đạo đứctrừu tượng, về đạo đức phổ biến phi lịch sử, chẳng có tác dụng gì trong thựctiễn Nhưng cũng không được phủ nhận tính nhân loại của đạo đức Tính nhânloại của đạo đức tồn tại ở hình thức thấp là biểu hiện của những quy tắc đơngiản, thông thường nhưng lại cần thiết để bảo đảm trật tự bình thường cho cuộcsống hàng ngày của con người Biểu hiện cao hơn trong tính nhân loại của đạođức lại ở những giá trị đạo đức tiến bộ nhất trong từng giai đoạn phát triển củalịch sử những giá trị đạo đức này thường thường là những giá trị đạt được ở giaicấp tiến bộ nhất trong từng giai đoạn phát triển của lịch sử nhân loại Đi đến tộtđỉnh các giá trị đạo đức của giai cấp tiến bộ của từng thời kỳ lịch sử, nhân loại
sẽ bắt gặp đạo đức của mình tương ứng với các thời kỳ lịch sử đó
1.1.1.3 Vai trò đạo đức đối với sự phát triển của xã hội
Nước ta có lịch sử lâu đời, đạo đức con người Việt Nam không nhữngđược hình thành từ sự đấu tranh sinh tồn với thiên nhiên, tạo nên sức mạnh cộngđồng thương yêu bảo vệ nhau, mà còn tiếp thu được nhiều nguồn tư tưởng vàđạo đức của loài người, trong đó Phật giáo dạy lòng từ bi, vị tha, yêu thươngmọi sinh linh ; Nho giáo dạy cách xử lý mối quan hệ giữa người với người, vớicha mẹ (chữ hiếu), với cộng đồng quốc gia (chữ trung) và các mối quan hệ với
Trang 26người chung quanh khác, hình thành nên hệ thống đạo đức "lễ, nghĩa, liêm, sỉ,nhân, trí, tín, dũng" ; Thiên Chúa giáo và đạo Tin Lành dạy lòng bác ái, yêu tựdo ; tư tưởng của Karl Marx dạy sự bình đẳng, yêu thương bênh vực người côthế, đứng về phía quyền lợi người nghèo khó
Các luồng tư tưởng và đạo đức của loài người quy tụ đến Việt Nam trên2.000 năm qua đã được con người Việt Nam tiếp thu và chọn lọc, hình thànhnên đạo đức tư tưởng văn hóa Việt Nam Chính nền tảng văn hóa này là nguồnsức mạnh vô biên cho con người Việt Nam
Đối với mục tiêu giáo dục con người có ích cho xã hội, giáo dục đạo đức
là vấn đề không thể thiếu trong nội dung giáo dục, nó được lồng ghép trong kỷluật học đường, trong sinh hoạt nhà trường, trong những bài giáo dục công dân
và trong mọi nội dung sách giáo khoa Khi thế hệ mới được đánh thức trở lại đạođức này thì sự đùm bọc và thương yêu nhau sẽ làm cho trật tự xã hội được cảithiện, vốn xã hội sẽ được hồi phục, việc phát triển kinh tế ắt sẽ có những tiến bộvượt bậc, đời sống ắt sẽ được nâng cao hơn, sức mạnh của đất nước, của conngười Việt Nam sẽ to lớn hơn
Từ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI đến nay, thực hiện chính sách đổimới của Đảng, đời sống kinh tế và xã hội đã có những thành tựu đáng mừng, đờisống nhân dân được nâng lên, cao hơn trước đây, cái ăn, cái mặc, cái ở, các tiệnnghi… đều tăng lên về số lượng và chất lượng Đất nước đã bước ra khỏi khủnghoảng kinh tế – xã hội Tuy nhiên, những mặt trái của kinh tế thị trường cũngtạo ra cơ hội thuận lợi cho những hiện tượng tiêu cực nảy sinh Đó là nạn thamnhũng, buôn lậu, bất chấp đạo lý và pháp luật để làm giàu bất chính Sự biếnchất của một số cán bộ, đảng viên đang làm giảm sút uy tín của Đảng, của Nhànước, gây ảnh hưởng xấu trong nhân dân Kinh tế thị trường kích thích mặt tiêucực trong tính người, dẫn đến sự tham lam, vơ vét, vì lợi quên nghĩa, coi tiềnbạc là trên hết, không ít người quan niệm “mọi chuyện do đồng tiền quyết định”
Chính trong lúc này, chúng ta càng thấy rõ vai trò của đạo đức, càng thấm
Trang 27thía những lời dạy của chủ tịch Hồ Chí Minh trong những năm trước đây Mụctiêu của sự nghiệp đổi mới ở nước ta hiện nay là: “dân giàu, nước mạnh, xã hộicông bằng và văn minh” Mục tiêu đó cũng nằm trong lý tưởng cách mạng, lýtưởng đạo đức Hồ Chí Minh trong khẩu hiệu “Việt Nam hòa bình, thống nhất,độc lập, dân chủ và giàu mạnh” mà Người đã nêu lên, trong niềm tin của Người
là kháng chiến thành công, chúng ta sẽ xây dựng lại đất nước ta “đàng hoànghơn, to đẹp hơn”
Vì vậy, tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức là tư tưởng để thực hiện “ Độclập- Tự do- Hạnh phúc”, thực hiện một nước “Việt Nam hòa bình, thống nhất,độc lập, dân chủ và giàu mạnh”, cũng là tư tưởng để thực hiện mục tiêu “dângiàu, nước mạnh, xã hội công bằng và văn minh”
Trước đây, trong thời kỳ cả nước làm cách mạng giải phóng dân tộc, cán
bộ, đảng viên và nhân dân ta đã phải thực hiện đạo đức cách mạng “trung vớinước, hiếu với dân”, “cần, kiệm, liêm, chính”…., thì ngày nay vẫn cần, thậm chícàng phải thực hiện đạo đức cách mạng đó, bởi lẽ ngày nay kẻ thù của nhân dân
ta đang tìm mọi cách để lật đổ chế độ xã hội ở nước ta, biến nước ta thành mộtnước theo chế độ tư bản chủ nghĩa bằng cách thực hiện “chiến lược diễn biếnhòa bình” rất tinh vi và hết sức nguy hiểm Hơn bao giờ hết Cán bộ đảng viênlại càng phải “trung với nước, hiếu với dân”, “cần, kiệm, liêm, chính, chí công
vô tư”
Suốt trong quá trình lãnh đạo cách mạng, chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng
ta luôn luôn coi trọng đạo đức và thường xuyên chăm lo giáo dục đạo đức cáchmạng Khi đặt vấn đề phải tăng cường giáo dục đạo đức cách mạng cho cán bộ,đảng viên, đồng chí Lê Duẩn cũng đã từng chỉ rõ rằng: chủ yếu là do tình hìnhcách mạng của cả nước đòi hỏi, chứ không phải chỉ vì một số người nào đó bêtha, hư hỏng mà đề ra yêu cầu nâng cao phẩm chất đạo đức tình hình và nhiệm
vụ cách mạng của nước ta hiện nay đòi hỏi chúng ta phải nói nhiều đến phẩmchất đạo đức của người cộng sản Đó không những là vấn đề cấp bách hiện nay
Trang 28do tình hình đòi hỏi mà còn là vấn đề thường xuyên cần phải giáo dục, cần phảinói đi, nói lại mãi, từ đây đến chủ nghĩa cộng sản
Phải giáo dục, phải nói đi nói lại mãi, vì để cải tạo xã hội cũ, xây dựng xãhội mới công bằng, tốt đẹp hơn thì mỗi đảng viên, cán bộ phải thường xuyên rènluyện, nâng cao phẩm chất đạo đức của mình nhằm đáp ứng yêu cầu của nhiệm
vụ trong từng giai đoạn cách mạng Mỗi bước tiến lên của cách mạng đều mangnội dung thử thách phẩm chất và năng lực của người cán bộ, đảng viên, nội dungnâng cao sức sống của Đảng và đào thải những thành viên thoái hóa, biến chất,không đáp ứng được yêu cầu của nhiệm vụ cách mạng
Thực tiễn cách mạng nước ta đã chứng minh vấn đề giáo dục, đào tạo vừa
có ý nghĩa cấp thiết vừa có ý nghĩa lâu dài trong tất cả các thời kỳ của cáchmạng Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng suy thoái về đạo đứchiện nay là: sự lơ là đạo đức, “buông lỏng việc bồi dưỡng lý tưởng cách mạng
và đạo đức xã hội chủ nghĩa cho thế hệ trẻ”, “chưa chú ý đúng mức vấn đề giáodục, rèn luyện phẩm chất chính trị và đạo đức đối với cán bộ, đảng viên” Việccoi nhẹ giáo dục đạo đức thể hiện ở hai mặt: trước hết, bỏ qua tầm quan trọngcủa giáo dục đạo đức, cho rằng chỉ cần kinh tế phát triển thì trình độ đạo đức xãhội tự nhiên sẽ cũng được nâng cao, chỉ cần giáo dục đạo đức cho quần chúngcòn cán bộ, đảng viên thì không cần; thứ hai, đạo đức có khuynh hướng tách rờithực tế khá nghiêm trọng, thiếu tính hiện thực, nội dung trống rỗng, hình thứcđơn điệu
Cần lưu ý rằng không phải cứ kinh tế phát triển là đạo đức cách mạng tựđộng được nâng lên Không phải cứ đời sống vật chất được cải thiện thì sự sađọa về lối sống, xuống cấp về đạo đức được tự động khắc phục Cho nên, cùngvới việc phát triển kinh tế- xã hội, chúng ta phải đẩy mạnh việc giáo dục cũngnhư giáo dục đạo đức cách mạng trong cán bộ, đảng viên và nhân dân Trongviệc giáo dục đạo đức cách mạng phải chú trọng tới việc định hướng hướng dẫncác quan niệm đúng về các giá trị đạo đức Việc giáo dục đạo đức cách mạng
Trang 29phải được thực hiện theo nhiều kênh, nhiều biện pháp, nhiều hình thức kết hợpvới các phương tiện thông tin đại chúng khác nhau hình thành dư luận xã hộiủng hộ cái đúng, phê phán cái sai Giáo dục phải có tính hiện thực, tích cực tìmtòi phương hướng, lấy giáo dục đạo đức làm khâu quan trọng để nâng cao trình
độ đạo đức xã hội Nội dung giáo dục phải thiết thực, cụ thể, tránh khuôn sáo,máy móc, qua thực tiễn giáo dục không ngừng cải tiến và hoàn thiện hình thức
và nội dung giáo dục Chỉ có như vậy mới có thể làm cho sự biến đổi đạo đức xãhội theo kịp nhịp bước của thời đại, từng bước thích ứng với nhu cầu hiện thựccủa thời kỳ mở cửa Mặt khác, cần coi trọng việc bồi dưỡng tố chất đạo đức cơbản để thúc đẩy hình thành môi trường đạo đức lành mạnh bao gồm: lấy phongcách của Đảng để lôi kéo phong cách quần chúng, tăng cường xây dựng nềnhành chính trong sạch, nêu gương tốt của cán bộ và đảng viên, tăng cường giáodục chính trị, tư tưởng đạo đức.Phải nghiêm khắc phê phán các lối sống lạc hậu,sai trái, phát huy, kế thừa những tinh hoa của dân tộc, vận dụng thích hợp vớitình hình thực tế hiện nay để giáo dục và xây dựng con người xã hội chủ nghĩa.Cần nêu bật đường lối và phương pháp đúng đắn của Đảng và Hồ Chí Minhtrong việc vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin về đạo đức cách mạng vàothực tế xã hội Việt Nam để xây dựng nền kinh tế mới, nền văn hóa mới vớinhững con người có đạo đức, có phẩm chất cao quý, tận tụy phục vụ nhân dân,phục vụ tổ quốc
Khi còn sống,chủ tịch Hồ Chí Minh luôn luôn nhắc nhở: Đạo đức cáchmạng không phải ở trên trời sa xuống, nó do đấu tranh rèn luyện bền bỉ hằngngày mà phát triển và cũng cố Cũng như ngọc càng mài càng sáng, vàng càngluyện càng trong Cho nên, đi đôi với việc giáo dục cách mạng thì mỗi cán bộ,đảng viên phải luôn luôn tự mình trau đồi, rèn luyện, tu dưỡng phẩm chất đạođức cách mạng Phải từng bước khắc phục những nguyên nhân trực tiếp làm nảysinh tệ nạn tham nhũng, quan liêu, cũng như sự sa đọa về lối sống và đạo đức.Trong điều kiện Đảng cầm quyền, chủ nghĩa cá nhân của cán bộ, đảng viên sẽđem lại
Trang 30những nguy cơ khó lường và những hậu quả tai hại.Tự rèn luyện mình tức là đấutranh chống những tư tưởng xấu, những thói quen xấu, lạc hậu trong bản thânmỗi người để xây dựng những bản chất tốt đẹp, phù hợp với quy luật tiến hóacủa xã hội.
Việc tự rèn luyện mình và cải tạo xã hội có quan hệ mật thiết với nhau:cải tạo xã hội có tác dụng cải tạo bản thân, và cải tạo bản thân là góp phần cảitạo xã hội Trong mối quan hệ đó, chủ tịch Hồ Chí Minh coi trọng mặt tự rènluyện, mặt tự cải tạo bản thân mình V.I.Lênin khi nói đến vấn đề giáo dục đạođức cộng sản cũng đã khẳng định vai trò của việc tự giáo dục thành những ngườicộng sản
Bởi vì mỗi con người chúng ta không ai hoàn thiện cả, dù không sinh ratừ xã hội cũ thì cũng không tránh khỏi việc chịu ảnh hưởng ít nhiều của nhữngtàn dư tư tưởng phong kiến, tư bản
Cuộc đấu tranh khắc phục mặt xấu, phát huy mặt tốt trong mỗi con ngườichúng ta không thể tách rời sự giáo dục của Đảng, không thể không chịu tácđộng giáo dục của xã hội thông qua dư luận nhưng chủ yếu vẫn là diễn ra trongmỗi con người Hành vi đạo đức tùy thuộc vào trình độ giác ngộ của mỗi người
Vì sao cùng một hoàn cảnh xã hội giống nhau, cùng một cuộc sống như nhau mà
có người giữ được phẩm chất đạo đức, có người lại thoái hóa biến chất Nhữngtính toán cá nhân của mỗi người chẳng khác nào như kẻ địch len lỏi trong lòngmình Chỉ có bản thân mình phát hiện ra nó và đấu tranh khắc phục nó Có thểnói lòng mình là cửa ải cuối cùng quyết định hành vi đạo đức Lòng mình trongsáng mới có được động cơ và tình cảm cách mạng đúng Muốn làm được điều
đó phải tự rèn luyện mình, tự xây dựng cho mình một bản lĩnh vững vàng, một ýthức tự giác cao mới xử lý đúng được những hành vi đạo đức trong bất kỳ hoàncảnh nào, lúc thuận lợi cũng như lúc khó khăn Khi lòng đã đen tối, tính toán cánhân, ích kỷ thì làm sao xây dựng được đạo đức cách mạng
Tự mình đấu tranh, tự rèn luyện để khắc phục chủ nghĩa cá nhân, xây
Trang 31dựng chủ nghĩa tập thể, chí công vô tư, mình vì mọi người là trách nhiệmthường xuyên của mỗi cán bộ, đảng viên, có làm được điều đó mơi tạo nên sứcmạnh lôi cuốn quần chúng đi theo Đảng.
Chủ tịch Hồ Chí Minh thường nhắc đến một phương pháp giáo dục quantrọng là sức mạnh của sự nêu gương Người luôn luôn làm gương cho mọingười noi theo Người cho rằng: lấy gương người tốt, việc tốt để hàng ngày giáodục lẫn nhau là một trong những cách tốt nhất để xây dựng Đảng, xây dựng cáctổ chức cách mạng, xây dựng con người mới, cuộc sống mới
Thấm nhuần và quán triệt tư tưởng của Hồ Chí Minh trong mọi hoạt độngcủa mình, Đảng ta luôn nhấn mạnh vấn đề rèn luyện phẩm chất của đảng viên,coi đó là một yếu tố rất quan trọng để đảm bảo cho đường lối của Đảng đượcthực hiện tốt và để giữ vững uy tín của Đảng Về công tác xây dựng Đảng, Đảng
ta chỉ rõ: Đã là Đảng viên thì phải phấn đấu không mệt mỏi cho lý tưởng, sẵnsàng hy sinh vì lý tưởng, phải sống trong sạch, phải là người tiêu biểu nhất chocon người mới xã hội chủ nghĩa Người cộng sản phải là tấm gương sáng đểquần chúng noi theo Cán bộ, đảng viên từ ủy viên trung ương Đảng đến mọiđảng viên ở cơ sở phải là những chiến sĩ tiên phong, gương mẫu về mọi mặt đểtập hợp được quần chúng thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng và nhànước Những điều trình bày trên chỉ có thể trở thành hiện thực khi mỗi cán bộ,Đảng viên tự giác rèn luyện mình và như vậy, sự nghiệp đổi mới, mới giữ đượcđịnh hướng xã hội chủ nghĩa
1.1.2 Đạo đức Hồ Chí Minh và giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh trường Trung cấp Kinh tế - Kỹ thuật Sài gòn:
Trang 32Điểm nổi bật trong truyền thống văn hoá Việt Nam là chủ nghĩa yêu nước.
Nó được kết tinh và hội tụ qua hàng ngàn năm kháng chiến và nó đã trở thànhđạo lý sống, là niềm tự hào của dân tộc Cũng chính trong quá trình đấu tranhchống giặc ngoại xâm, lao động sản xuất, chống chọi với thiên nhiên, mànhững tư tưởng nhân văn cùng với những đức tính quý báu của dân tộc nhưtrí thông minh, tính sáng tạo, ý thức tự lực tự cường, tính nhạy cảm với cáimới, lòng đoàn kết muôn nhà, muôn người đã được hình thành và đã xuấthiện nhiều anh hùng dân tộc, nhiều nhà tư tưởng lớn như: Trần Hưng Đạo,Chu Văn An, Nguyễn Trãi, Lê Quí Đôn, Nguyễn Bỉnh Khiêm, v.v Truyềnthống văn hóa của dân tộc và những tấm gương trong lịch sử ấy đã hình thành
ở Hồ Chí Minh nhiều tư tưởng lớn, đặc biệt là tư tưởng về đạo làm người, vềtrách nhiệm đối với xã hội
Cùng với sự kế thừa văn hoá của dân tộc, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáodục còn kế thừa và tiếp thu có chọn lọc các tinh hoa văn hoá nhân loại
Ngay từ nhỏ, Hồ Chí Minh đã được tiếp thu tinh thần hiếu học, trọng giáodục trong tư tưởng Nho giáo Người rất chú tâm tới những quan điểm về tudưỡng đạo đức, rèn luyện cá nhân của tư tưởng này Những bài học làm người,trách nhiệm của cá nhân đối với xã hội của Nho giáo đã để lại những ấn tượngsâu sắc trong tâm trí Hồ Chí Minh
Hồ Chí Minh cũng nhận thấy sự hạn chế trong tư tưởng của Nho giáonên Người đã gạn lọc để giữ lại những gì tinh túy nhất Những phạm trù nhưnhân, nghĩa, lễ, trí, tín, cần, kiệm, liêm, chính của Nho giáo được Người sửdụng nhưng mang những nội dung mới đã trở thành những tiêu chuẩn về đạođức mới của người cách mạng Những tư tưởng về lòng từ bi, vị tha, cứukhổ, cứu nạn mang đậm tính nhân văn của Phật giáo cũng được Hồ ChíMinh tiếp thu chọn lọc để giáo dục con người
Hồ Chí Minh cũng đã đón nhận tư tưởng “Tam dân” của Tôn Dật Tiêntrong quá trình hình thành tư tưởng giáo dục của mình Người nhận thấy nội
Trang 33dung tư tưởng ấy có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc đối với việc xâydựng cương lĩnh tiến bộ cho các cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, xâydựng xã hội mới Kế thừa tư tưởng “Tam dân”, Hồ Chí Minh cho rằng, Độclập- Tự do- Hạnh phúc cũng là những khát vọng của người dân Việt Nam.Người cho rằng làm cách mạng không chỉ đơn thuần là giải phóng dân tộcgiành lại độc lập cho đất nước, mà quan trọng là sau khi giành độc lập thìphải xây dựng một cuộc sống ấm no hạnh phúc cho nhân dân Người nói:
“chúng ta giành được tự do, độc lập rồi mà dân cứ chết đói, chết rét, thì tự do,độc lập cũng không làm được gì Dân chỉ biết giá trị của tự do, của độc lậpkhi mà dân được ăn no, mặc đủ” [23; 29 ]
Bên cạnh đó, Hồ Chí Minh còn tiếp nhận tinh hoa của các nhà tư tưởngphương Tây Ngay từ những năm đầu còn học ở Trường Tiểu học Pháp- Việt vàTrường Quốc học Huế, Hồ Chí Minh đã được tiếp xúc với nhiều tờ báo tiến bộ
và đã được nghe những khẩu hiệu về “tự do, bình đẳng, bác ái” Người quyếttâm ra đi tìm hiểu “những gì ẩn đằng sau những chữ ấy” Với quyết tâm đó HồChí Minh đã nghiên cứu “nội dung cốt lõi trong tư tưởng nhân văn phương Tây,chắt lọc những giá trị đích thực của nó lồng vào bản tuyên ngôn độc lập bất hủ
để khẳng định quyền sống, quyền tự do, quyền bình đẳng, quyền mưu cầu hạnhphúc cho tất cả mọi người, cho dân tộc Việt Nam và cho tất cả các dân tộc kháctrên thế giới Trong quá trình tìm hiểu các dòng tư tưởng của phương Tây, HồChí Minh đã đánh giá rất cao những tư tưởng đầy tiến bộ và cách mạng củatrường phái Khai sáng Người đã từng nhiệt thành ca ngợi lý tưởng cao đẹp vànhững ảnh hưởng to lớn của cuộc cách mạng Pháp năm 1789, nhưng Ngườicũng nhận ra những gì là hạn chế đang diễn ra đằng sau những từ “tự do, bìnhđẳng, bác ái” của cuộc cách mạng này Người nhận thấy lịch sử phát triển củanhân loại đang đòi hỏi một cuộc cách mạng triệt để hơn, đem lại đầy đủ hơnquyền tự do, cuộc sống bình đẳng và bác ái cho nhân dân, thực sự dẫn đến hoàbình và hạnh phúc
Trang 34Trong khi Hồ Chí Minh tiếp cận với những tư tưởng của các nước phươngTây thì Cách mạng Tháng Mười Nga thành công Lý tưởng và thành quả của cuộccách mạng này đã giúp Người nhận thấy “nhân dân Nga đã mở ra một thời đại mớicủa lịch sử loài người, thời đại công nông đấu tranh giành quyền làm chủ vận mạngcủa mình; thời đại các dân tộc bị áp bức vùng lên giành lấy tự do độc lập; thời đạisuy sụp và tan rã của chủ nghĩa đế quốc, thực dân; thời đại mà chủ nghĩa Mác-Lênin đã thành lý trí và lương tâm của mọi người tiến bộ trên thế giới” [41; 635].Quá trình nghiên cứu chủ nghĩa Mác- Lênin đã giúp cho Hồ Chí Minh nhận thứcsâu sắc hơn về bản chất cách mạng, khoa học của chủ nghĩa Mác- Lênin TheoNgười, chủ nghĩa Mác- Lênin “không chỉ là cái kim chỉ nam, mà còn là mặt trời soisáng con đường chúng ta đi tới thắng lợi cuối cùng, tới chủ nghĩa xã hội và chủnghĩa cộng sản” [41; 128].
Cuối cùng, ngoài nền tảng văn hóa của dân tộc và tinh hoa văn hóa củanhân loại, phải kể đến những nhân tố chủ quan thuộc về phẩm chất cá nhân của
Hồ Chí Minh trong quá trình hình thành tư tưởng giáo dục của Người
Đó là tâm hồn của một nhà yêu nước, một chiến sĩ cộng sản nhiệt thànhcách mạng, một trái tim yêu nước thương dân, sẵn sàng chịu đựng những hysinh vì sự độc lập tự do cho tổ quốc, vì một cuộc sống ấm no, hạnh phúc củađồng bào Chính những phẩm chất cá nhân đó cùng với tư duy độc lập, tự chủ,sáng tạo đã quyết định việc Hồ Chí Minh tiếp nhận, chọn lọc, phát triển nhữngtinh hoa của dân tộc và thời đại thành tư tưởng của mình
Như vậy, phẩm chất cá nhân của Hồ Chí Minh đã tạo cơ sở để Người tiếpthu tinh hoa văn hóa nhân loại, truyền thống văn hóa Việt Nam tạo thành mộtkhối thống nhất Sự kết hợp các dòng tư tưởng trong việc hình thành tư tưởng
Hồ Chí Minh nói chung, tư tưởng của Người về giáo dục đạo đức nói riêngkhông phải là sự lắp ghép, sao chép máy móc mà là thể thống nhất giữa tínhtruyền thống và tính hiện đại Chính sự hòa quyện giữa các giá trị văn hoátinh thần của dân tộc, tinh hoa của nhân loại đã làm cho tư tưởng giáo dục của
Trang 35Người trở nên phong phú và sâu sắc
1.1.2.2 Một số nội dung cơ bản của đạo đức Hồ Chí Minh cần giáo dục cho học sinh ở các Trường TCCN trong giai đọan hiện nay.
- Giá trị đạo đức trung với nước hiếu với dân quyết tâm phấn đấu suốt đời hy sinh vì độc lập, tự do của tổ quốc và chủ nghĩa xã hội
Trong mối quan hệ đạo đức thì mối quan hệ giữa mỗi người với đất nước,với nhân dân, với dân tộc là mối quan hệ lớn nhất Trung, hiếu là phẩm chất đạođức quan trọng nhất, bao trùm nhất
Trung, hiếu là những khái niệm đã có trong tư tưởng đạo đức truyền thống
Việt Nam và phương Đông, song có nội dung hạn hẹp, phản ánh bổn phận của dân
đối với vua, con đối với cha mẹ: “Trung với vua, hiếu với cha mẹ” Hồ Chí Minh
đã mượn khái niệm cũ và đưa vào nội dung mới: “Trung với nước, hiếu với
dân”, tạo nên một cuộc cách mạng trong quan niệm về đạo đức.
Trung với nước là tuyệt đối trung thành với sự nghiệp dựng nước và giữ
nước, trung thành với con đường đi lên của đất nước; là suốt đời phấn đấu hysinh vì độc lập tự do của Tổ quốc, vì CNXH, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành,khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng
Trung với nước phải gắn liền hiếu với dân Vì nước là nước của dân, còn
nhân dân là chủ của đất nước Đây là chuẩn mực đạo đức có ý nghĩa quan
trọng hàng đầu Hiếu với dân thể hiện ở chỗ thương dân, tin dân, gắn bó với
dân, kính trọng và học tập nhân dân, lấy dân làm gốc, phục vụ nhân dân hết
lòng.
"Trung" là khái niệm chính trị và đạo đức, xuất hiện trong các tác phẩm kinhđiển của nhà nho và thường được dùng để chỉ hành động hết lòng với vua, vìvậy có khái niệm "Trung quân" (Trung với vua) Trung quân còn có khi có nộihàm là chỉ hết lòng với một ông vua mà mình thờ, vì vậy có câu: "Trung thầnbất sự nhị quân" (người bề tôi trung không thờ hai vua) Có khi quyền lợi củaông vua thống nhất với quyền lợi của dân tộc thì "trung" đó cũng đồng thời là
Trang 36trung với nước.
Như vậy, "Truyền thống Việt Nam, theo Hồ Chí Minh, là "trung với nước,hiếu với dân" Tư tưởng chủ yếu của người Viêt Nam không phải là trung quân,
mà là yêu nước, vua đến rồi đi, triều đại dựng lên rồi đổ xuống, còn vĩnh viễn làđất nước của nhân dân, cho nên lời dạy "trung với nước, hiếu với dân” của HồChí Minh đi vào tâm trí mỗi người chúngta một cách rất tự nhiên”
Trung với nước, hiếu với dân trong tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh khôngphải là những điều mới được đặt ra, mà đó là những phẩm chất đạo đức vốn cótừ xa xưa trong tư tưởng đạo đức truyền thống phương Đông nói chung và đạođức truyền thống Việt Nam nói riêng
Theo Người, trung là trung với nước, là trung thành với lợi ích của quốcgia, dân tộc, với sự nghiệp đấu tranh cách mạng của Đảng, với sự nghiệp xâydựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa Nước ở đây vớiý nghĩa "Dân là con nước, nước là mẹ chung", là nước của dân, của toàn dân tộcchứ không phải của riêng ai và chính mỗi người dân là những "chủ nhân ông"của đất nước Mối quan hệ nước-dân, dân-nước mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc,hòa quyện với nhau trong một thể thống nhất về trách nhiệm, nghĩa vụ và quyềnlợi công dân với cộng đồng, quốc gia, dân tộc
Về chữ hiếu, theo Hồ Chí Minh, là hiếu với dân Hiếu với dân không phảichỉ là hiếu với cha mẹ mình như người xưa vẫn nói, mà là hiếu với nhân dân,với toàn dân tộc, vì "nước lấy dân làm gốc", dân là "gốc" của nước Bác Hồ từngchỉ rõ: "Trong bầu trời không gì quý bằng nhân dân Trong xã hội không có gìtốt đẹp, vẻ vang bằng phục vụ cho lợi ích của nhân dân"; "Nhân dân ta từ lâu đãsống với nhau có tình có nghĩa như thế Từ khi có Đảng ta lãnh đạo và giáo dục,tình nghĩa ấy càng cao đẹp hơn, trở thành tình nghĩa đồng bào, đồng chí, tìnhnghĩa năm châu bốn biển một nhà đạo đức ngày nay cao rộng hơn: không phảichỉ có hiếu với bố mẹ, mà trung với nước, hiếu với dân"; "Người kiên quyếtcách mạng nhất lại là người đa tình, chí hiếu nhất Vì sao? Nếu không làm cách
Trang 37mạng thì chẳng những bố mẹ mình mà hàng chục triệu bố mẹ người khác cũng
bị đế quốc phong kiến giày vò
Trung với nước, hiếu với dân theo tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh đượcthể hiện trong mọi công việc cách mạng của Đảng, trong từng suy nghĩ, việc làm
cụ thể của mỗi cán bộ, đảng viên và mỗi người dân Dù mục tiêu, nhiệm vụtrong từng thời kỳ cách mạng khác nhau, nhưng yêu cầu về trung, hiếu luônnhất quán và là tiêu chí chung cho cán bộ, đảng viên và các tầng lớp nhân dânhọc tập và rèn luyện Đó là lòng yêu nước thương nòi, tự hào với truyền thống
vẻ vang của dân tộc; là bổn phận và trách nhiệm của mỗi người dân với cộngđồng, với sự nghiệp của Đảng và dân tộc, với sự hưng vong của đất nước; là ýchí và nghị lực vươn lên vượt qua mọi khó khăn, thử thách, sẵn sàng hy sinh vìmục tiêu chung của sự nghiệp cách mạng; là sự tin yêu, kính trọng nhân dân Vìvậy, trong suốt quá trình xây dựng Đảng, lãnh đạo cách mạng, Bác thườngxuyên quan tâm tới việc nâng cao tinh thần trung, hiếu, ở mỗi người dân ViệtNam yêu nước nói chung, cán bộ, đảng viên nói riêng, và đòi hỏi họ phải luônghi sâu trong lòng những chữ "trung với nước, hiếu với dân"
Chúng ta có thể thấy rõ điều này ngay từ những ngày đầu cách mạng Khi mởlớp huấn luyện, đào tạo lớp cán bộ đầu tiên của Đảng (ở Quảng Châu, TrungQuốc), một trong những vấn đề đầu tiên đồng chí Nguyễn Ái Quốc quan tâm làđào tạo những người tự nguyện hy sinh phấn đấu suốt đời cho sự nghiệp giảiphóng dân tộc, giải phóng xã hội, giải phóng con người; học tập, tìm hiểu chủnghĩa Mác- Lê-nin là để "giữ chủ nghĩa cho vững", tuyệt đối trung thành với sựnghiệp lớn của Đảng, biết đoàn kết và tổ chức quần chúng thực hiện
Khi Đảng ta được thành lập, Người luôn nhắc nhở: Mỗi người đảng viên,mỗi người cán bộ từ trên xuống dưới đều phải hiểu rằng: mình vào Đảng để làmđày tớ cho nhân dân Bác nhấn mạnh: Làm đày tớ nhân dân chứ không phải là
"quan nhân dân" Khi Đảng ta trở thành Đảng cầm quyền, lãnh đạo toàn dân vừakháng chiến vừa kiến quốc, dù ở đâu, làm gì, Người cũng chỉ tâm niệm một
Trang 38điều rằng: Đảng ta là Đảng cách mạng Ngoài lợi ích của nhân dân, Đảng takhông có lợi ích gì khác, chính sách của Đảng và Chính phủ là phải hết sứcchăm nom đến đời sống của nhân dân Vì vậy, Người luôn chỉ rõ cho mọi ngườithấy và hiểu rõ vấn đề cốt lõi của đạo đức cách mạng là: Việc gì lợi cho dânphải hết sức làm Việc gì hại đến dân phải hết sức tránh.
Chính trong quá trình ấy, Người đã nêu tấm gương sáng về lòng "tậntrung với nước, tận hiếu với dân" Lòng trung, hiếu ở Người là nhất quán, trướcsau như một Ngay từ những ngày đầu ra đi tìm đường cứu nước, hướng tới mụctiêu độc lập cho Tổ quốc, cơm no áo ấm cho đồng bào, Người đã vượt qua baokhó khăn, thử thách Trong lao tù của bọn thực dân, đế quốc, lòng kiên trung bấtkhuất, quyết tâm giải phóng dân tộc, cơm no áo ấm cho đồng bào càng được bồiđắp thêm Khi đất nước giành được độc lập, Người tuyệt nhiên không hammuốn công danh phú quý chút nào", không muốn "dính líu gì với vòng danh lợi"
mà chỉ có một sự ham muốn, ham muốn tột bậc, là làm sao cho nước ta đượchoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn áomặc, ai cũng được học hành
Sau Đại thắng Mùa Xuân 1975, nhân dân cả nước cùng chung sức xây dựngđất nước Hậu quả nặng nề sau chiến tranh và những biến động sâu sắc của tìnhhình thế giới đã dẫn đến tình trạng khủng hoảng kinh tế-xã hội kéo dài, đời sốngcủa nhân dân gặp nhiều khó khăn Khắc ghi lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh
về nhiệm vụ của Đảng là lãnh đạo quần chúng chiến thắng nghèo nàn, lạc hậu,xây dựng đời sống ấm no, hạnh phúc cho nhân dân, một lần nữa tinh thần "trungvới nước, hiếu với dân" của đội ngũ những người cách mạng được phát huy cao
độ trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Trung với nước, hiếu với dân trong giai đoạn hiện nay trước hết là trungthành với con đường cách mạng mà Đảng ta và Bác Hồ đã chọn, là trung thànhvới sự nghiệp đổi mới đất nước vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội côngbằng, dân chủ, văn minh; là sự thể hiện lương tâm và trách nhiệm của mỗi người
Trang 39trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, trong sự nghiệp xâydựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Để đạt được mục tiêu trên, theo chúng tôi,cần thực hiện tốt các việc sau đây:
Một là, giáo dục một cách thường xuyên, sâu rộng trong HSSV,để các emnhận thức sâu sắc và đầy đủ về truyền thống trung, hiếu của dân tộc, về những
hy sinh to lớn của các thế hệ ông cha ta để chúng ta có được ngày nay, qua đó nâng cao tinh thần yêu nước, tự hào về truyền thống anh hùng của dân tộc, coi
đó là lương tâm, trách nhiệm của mỗi người Việt Nam yêu nước
Hai là, nêu cao tinh thần đại đoàn kết dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh, tôntrọng và phát huy quyền làm chủ tập thể của nhân dân, tạo sự đồng thuận trongtoàn xã hội để mỗi người dân đều có thể góp sức mình vào sự nghiệp chung củaĐảng ta, đất nước ta, xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc thành một khối vữngchắc như "Thành đồng" của Tổ quốc Đồng thời, giải quyết tốt mối quan hệđúng đắn mối quan hệ giữa cá nhân - gia đình - tập thể - xã hội, giữa nghĩa vụ vàquyền lợi
Ba là, đẩy mạnh phong trào thi đua yêu nước, nâng cao ý thức tự học tập
và rèn luyện trong mỗi HS, được thể hiện trong từng công việc cụ thể, hoànthành xuất sắc nhiệm vụ được giao, góp phần vào sự nghiệp công nghiệp hóa,hiện đại hóa, xây dựng đất nước ta "đàng hoàng hơn, to đẹp hơn", đưa "dân tộc
ta bước tới đài vinh quang, sánh vai với các cường quốc năm châu" như Bác Hồhằng mong muốn
- Giá trị đạo đức cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư
Đức tính “cần, kiệm, liêm, chính” theo Hồ Chí Minh là nền tảng của đờisống mới, là phẩm chất hàng đầu của đạo đức cách mạng Đây là những đức tính
mà bản thân mỗi HS lấy đó để điều chỉnh, soi rọi, thực hiện trong mọi hoạtđộng Cần kiệm, liêm, chính - cũng là phẩm chất của đạo đức truyền thống,nhưng được Bác Hồ đưa vào những nội dung theo yêu cầu mới, khác cơ bản vềđối tượng thực hiện Trong chế độ phong kiến cũng nêu những khái niệm cần,
Trang 40kiệm, liêm, chính, nhưng họ bắt nhân dân thực hiện để phục vụ cho quyền lợicủa họ, chứ giai cấp phong kiến không bao giờ thực hiện Còn đối với Bác Hồ,
đề ra cần, kiệm, liêm, chính là bắt buộc cán bộ, đảng viên phải làm gương thựchiện để nhân dân noi theo, đem lợi ích cho dân, cho nước
Tháng 3- 1947, do nhu cầu “kháng chiến, kiến quốc” Bác kêu gọi thi đuaxây dựng “đời sống mới là cần, kiệm, liêm, chính” và giải thích rất rõ, dễ hiểu.Tháng 6-1949, để tiếp tục răn dạy cán bộ về đạo đức, Bác viết tác phẩm “Cần,kiệm, liêm, chính” Bác coi bốn đức tính “cần, kiệm, liêm, chính” là những đứctính của người cán bộ cách mạng, như trời có bốn mùa, đất có bốn phương Bácviết:
“Trời có bốn mùa: Xuân, Hạ, Thu, Đông
Đất có bốn phương: Đông, Tây, Nam, Bắc
Người có bốn đức: Cần, kiệm liêm, chính
Thiếu một mùa thì không thành trời
Thiếu một phương thì không thành đất
Thiếu một đức thì không thành người"[38, 631]
Sau đó, Bác còn viết bốn bài báo đăng trên báo Cứu quốc giải thích rõ nộihàm bốn đức tính này
Trước hết, nói về cần: Cần - làm việc phải đến đúng giờ, chớ đến trễ vềsớm Làm cho nhanh chóng, cho chu đáo Việc ngày nào nên làm xong ngày ấy,chớ để ngày mai Phải nhớ rằng: Dân đã lấy tiền mồ hôi, nước mắt để trả lươngcho ta trong những thì giờ đó Ai lười biếng tức là lừa gạt dân
Bác Hồ khẳng định người có đạo đức cách mạng là người phải có lối sốngcần, kiệm, liêm chính Đây là những phẩm chất tốt đẹp cần thiết cho mỗi ngườitrong việc tu dưỡng, rèn luyện đạo đức cá nhân Đối với học sinh, sinh viên làchủ nhân tương lai của đất nước, do đó các em phải học tập, giáo dục lối sốnglành mạnh, nếp sống văn minh, trung thực, nhân nghĩa, cần kiệm liêm chínhtheo gương của Bác
