Nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho học sinh trung học cơ sở thông qua dạy học môn giáo dục công dân lớp 9

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINHNGUYỄN THỊ UYÊN THẢO NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ THÔNG QUA DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 9 QUA KHẢO S

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN THỊ UYÊN THẢO

NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ THÔNG QUA DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 9

(QUA KHẢO SÁT TRƯỜNG THCS AN LẠC, QUẬN BÌNH TÂN,

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH)

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH, 2012

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN THỊ UYÊN THẢO

NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ THÔNG QUA DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 9

(QUA KHẢO SÁT TRƯỜNG THCS AN LẠC, QUẬN BÌNH TÂN,

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH)

Chuyên ngành: LL & PPDH bộ môn Giáo dục Chính trị

Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Lương Bằng

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH, 2012

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện đề tài, tác giả luậnvăn đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ và động viên Xin được gửi những lờitri ân sâu sắc của tác giả luận văn đến:

* Quý thầy, cô đã giảng dạy, tham gia quản lý và giúp đỡ tác giả trongsuốt quá trình học tập của Trường Đại học Vinh, khoa sau đại học, khoa Giáodục Chính trị và Trường Đại học Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh

* Xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và trân trọng đến PGS TS NguyễnLương Bằng - Người hướng dẫn khoa học đã tận tâm, nhiệt tình hướng dẫn vàgiúp đỡ tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn này

* Ban giám hiệu trường THCS An Lạc, Phòng giáo dục và đào tạo QuậnBình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh cùng với các anh, chị học viên lớp caohọc K18 đã giúp đỡ, động viên, tạo những điều kiện thuận lợi trong học tập vànghiên cứu giúp tác giả hoàn thành chương trình cao học ngành Lý luận vàphương pháp dạy học bộ môn Giáo dục Chính trị

* Quý thầy cô và các em học sinh trường THCS An Lạc đã nhiệt tìnhtrả lời phiếu khảo sát để cung cấp những số liệu quý báu và kinh nghiệm thựctiễn trong công tác giúp tác giả hoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn!

Tác giả luận văn Nguyễn Thị Uyên Thảo

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

BCH Ban chấp hành

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ THÔNG QUA DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 9 8

1.1 Cơ sở lý luận của việc nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho học

sinh Trung học cơ sở thông qua dạy học môn Giáo dục công dân lớp 9 81.2 Nội dung, vị trí và mục tiêu của môn Giáo dục công dân bậc Trung học

cơ sở .291.3 Cơ sở thực tiễn của việc nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho họcsinh thông qua dạy học môn Giáo dục công dân lớp 9, trường Trung học cơ sở

An Lạc, Quận Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh 35Kết luận chương 1 59

CHƯƠNG 2: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ THÔNG QUA DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 9 60

2.1 Kế hoạch thực nghiệm 602.2 Nội dung thực nghiệm 602.3 Kết quả thăm dò mức độ nhận thức của học sinh Trung học cơ sở về cácgiá trị đạo đức thông qua sách giáo khoa Giáo dục công dân lớp 9 79Kết luận chương 2 82

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ THÔNG QUA DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 9 84

3.1 Phương hướng nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho học sinh thôngqua dạy học môn Giáo dục công dân lớp 9, trường Trung học cơ sở An Lạc,Quận Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh 84

3.2 Một số giải pháp nâng cao giáo dục đạo đức cho học sinh thông qua dạy

học môn Giáo dục công dân lớp 9, trường Trung học cơ sở An Lạc, QuậnBình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh 91

3.2.1 Tiếp tục nâng cao nhận thức về vị trí, vai trò môn Giáo dục công dân trong việc rèn luyện, giáo dục đạo đức cho học sinh lớp 9, trường Trung học

cơ sở An Lạc, Quận Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh 91

3.2.2 Giáo dục đạo đức cho học sinh thông qua hệ thống kiến thức sách giáo khoa giáo Giáo dục công dân nhằm nâng cao chất lượng đạo đức cho học sinh lớp 9, trường Trung học cơ sở An Lạc, Quận Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh 96

3.2.3 Phối hợp gia đình, nhà trường và xã hội để giáo dục đạo đức cho học sinh lớp 9, trường Trung học cơ sở An Lạc, Quận Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh 102

3.2.4 Đẩy mạnh các hoạt động giáo dục khác trong nhà trường nhằm nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho học sinh lớp 9, trường Trung học cơ sở An Lạc, Quận Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh 109

3.2.5 Tiếp tục đổi mới nội dung sách giáo khoa Giáo dục công dân lớp 9 phù hợp với xu thế của thời đại trên cơ sở đảm bảo tính kế thừa và phát huy các giá trị đạo đức tốt đẹp của dân tộc Việt Nam 111

Kết luận chương 3 113

C KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 115

D DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 117

PHỤ LỤC 122

A MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nước ta đang hòa vào dòng chảy của xu thế hội nhập quốc tế, nhằm mởrộng quan hệ ngoại giao hữu nghị và hợp tác với các nước trên tất cả các lĩnhvực khoa học công nghệ, góp phần xây dựng thắng lợi sự nghiệp công nghiệphóa, hiện đại hóa đất nước, phấn đấu đến năm 2020 cơ bản trở thành nướccông nghiệp theo hướng hiện đại với mục tiêu xây dựng đất nước dân giàu,nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, vững bước đi lên chủ nghĩa hội.Đến nay nền kinh tế của nước ta ngày càng phát triển, là một trong những thịtrường lớn thu hút nhiều nguồn vốn đầu tư của nước ngoài và chất lượng cuộcsống của người dân ngày được nâng cao

Cùng với những thành tựu đạt được, nước ta vẫn còn gặp nhiều khó khăn

và đối mặt với nhiều thách thức như diễn biến hòa bình của các thế lực thùđịch, môi trường bị ô nhiễm dẫn đến nảy sinh các dịch bệnh đe dọa đến tínhmạng con người Đặc biệt khoảng cách và mức chệnh lệch giàu nghèo càngcàng lớn tác động đến vấn đề an sinh và trật tự, an toàn của xã hội Một sốvấn đề tiêu cực như tham nhũng, lối sống không phù hợp của một số đảngviên, cán bộ viên chức một phần tác động xấu dư luận xã hội Bên cạnh đó lýtưởng sống cao đẹp của một bộ phận thanh niên, học sinh, sinh viên đang dần

bị thu hẹp, hiện tượng sống ích kỉ chỉ biết hưởng thụ và không có trách nhiệmvới bản thân, gia đình, xã hội có biểu hiện phổ biến Nói cách khác, nhân cáchcon người ngày càng suy giảm và các giá trị đạo đức truyền thống không cònđược xem trọng

Vấn đề được đặt ra vì sao một đất nước có nhiều giá trị truyền thống tốtđẹp lại có nhiều biểu hiện tiêu cực nêu trên? Có nhiều nguyên nhân nhưngnguyên nhân chính yếu, cốt lõi nhất do một bộ phận cán bộ, thanh thiếu niênsinh viên, học sinh đã trở thành nạn nhân chịu ảnh hưởng từ lối sống hiện đại,những luồng tư tưởng, quan điểm và các giá trị chuẩn mực đạo đức không

phù hợp du nhập vào nước ta Những biểu hiện tiêu cực này xâm nhập nước

ta với tốc độ nhanh và không thể kiểm soát, chúng vào nước bằng những conđường cùng với nhiều hình thức khác nhau Nghiêm trọng hơn, chúng có sứchút mãnh liệt và chi phối đến con người nhất là một bộ phận thuộc giới trẻ,đây là nhóm đối tượng chịu ảnh hưởng nhanh nhất, hưởng ứng và tiếp nhậnmột cách vội vàng vì chưa có suy nghĩ chín chắn, chưa có khả năng “tự vệ”trước những cám dỗ ngoài xã hội và có tâm thế háo hức đón nhận cái mới màkhông biết chọn lọc Chính vì thế trong xã hội dần hình thành một lớp người

bị lệch chuẩn, nhân cách bị tha hóa, đạo đức con người ngày càng suy giảm từ

đó có nguy cơ phá vỡ và làm mai một các giá trị, chuẩn mực đạo đức truyềnthống của Việt Nam

Trường THCS An Lạc Quận Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh tọa lạctrên địa bàn của khu vực “cây Da Xà” Trước năm 1975, nơi đây từng là mộttrong những “điểm đen” của Sài Gòn tập trung nhiều tệ nạn xã hội như matúy, mại dâm, trộm cắp, trấn lột, các băng nhóm thường xuyên thanh trừng lẫnnhau để phân chia địa bàn hoạt động và tranh giành thế lực với nhau Cho đếnnay các tàn tích trên vẫn còn tồn tại, chúng đã và đang tác động tiêu cực đếnquá trình hình thành, phát triển nhân cách của bộ phận thanh thiếu niên nơiđây Về phía gia đình, đa phần học sinh của khu vực này là người dân tộc Hoaxuất thân gia đình lao động nghèo, phần lớn phụ huynh chú trọng việc mưusinh hơn chăm lo đến giáo dục nhân cách của con em trong gia đình Làm thếnào để giáo dục đạo đức học sinh trường THCS An Lạc trên địa bàn QuậnBình Tân được phát triển đầy đủ, trọn vẹn và đi đúng hướng Vấn đề nghiêncứu tìm ra giải pháp giáo dục đạo đức học sinh đã có nhiều, tuy nhiên vẫn còntrong vòng luẩn quẩn của ba môi trường giáo dục, môi trường giáo dục củagia đình – nhà trường – xã hội mà chưa đề ra hướng giải quyết một cách cụthể, hữu hiệu cho học sinh Dưới góc độ là giáo viên bộ môn Giáo dục côngdân với nhiệm vụ truyền tải kiến thức cho học sinh và đảm bảo mục tiêu của

bộ môn yêu cầu giáo dục, bồi dưỡng và hình thành nhân cách cho học sinh,

thông qua công tác giảng dạy tác giả chú trọng và đẩy mạnh giáo dục, rènluyện đạo đức cho học sinh đang theo học lớp 9 với mong muốn góp mộtphần nhỏ vào lý luận giáo dục đạo đức đồng thời định hướng một số biệnpháp giáo dục đạo đức cho học sinh trên địa bàn quận Bình Tân đạt hiệu quả

cao Vì vậy, tác giả chọn đề tài “Nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho học sinh Trung học cơ sở thông qua dạy học môn Giáo dục công dân lớp 9 (Qua khảo sát trường THCS An Lạc, Quận Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh)” làm luận văn thạc sỹ.

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Đề cập đến vai trò của đạo đức, Chủ Tịch Hồ Chí Minh cho rằng: “Có tài

mà không có đức thì là người vô dụng” Người coi trọng mục tiêu, nội dunggiáo dục đạo đức trong nhà trường với 5 điều: “Đoàn kết tốt”, “Kỷ luật tốt”,

“Khiêm tốn, thật thà dũng cảm”, “Con người cần có bốn đức: cần kiệm liêm - chính, mà nếu thiếu một đức thì không thành người”

-Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức, trong đó nội dung cơ bản trong tư

tưởng, đạo đức Hồ Chí Minh như trung với với nước, hiếu với dân; cần, kiệm,liêm, chính và yêu thương con người của Hồ Chí Minh đã được PGS TSThành Duy (chủ biên) trình bày chi tiết và cụ thể Trên cơ sở đó, tác giả nêu

ra các nguyên tắc cơ bản xây dựng đạo đức mới trong đó phải tu dưỡng đạođức bền bĩ suốt đời thông qua thực tiễn cách mạng và nêu gương đạo đức, lờinói đi đôi với làm đồng thời phải xây dựng đạo đức mới, đấu tranh chốngnhững hiện tượng phi đạo đức

Tiếp đến, Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng với đầu sách Hồ Chí Minh về giáo dục và đào tạo trong đó chính là những câu nói bài viết của

các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước “Giáo dục - quốc sách hàng đầu,tương lai của dân tộc” (Phạm Văn Đồng), “Phải đặc biệt coi trọng nghề thầygiáo và chăm lo củng cố hệ thống trường sư phạm” (Lê Khả Phiêu), “Tưtưởng Hồ Chí Minh với việc phát huy và sử dụng tốt nhân tố con người với tư

cách là động lực chính của sự phát triển kinh tế - xã hội” (Võ Nguyên Giáp)

…

Đầu sách Phát triển giáo dục – đào tạo trong giai đoạn hiện nay và một

số chính sách quy định mới của nhà giáo do nhà xuất bản lao động – xã hội

năm 2006 bao gồm ba nội dung, phần thứ nhất: Tạo sự chuyển biến cơ bản vềphát triển giáo dục đào tạo trong tình hình hiện nay; phần thứ hai: Đường lối,chủ trương của Đảng về phát triển giáo dục – đào tạo và xây dựng đội ngũnhà giáo; phần thứ ba; Những chính sách phát triển giáo dục – đào tạo và quy

định đối với nhà giáo” cùng với đầu sách Đổi mới giáo dục Việt Nam (sửa đổi

bổ sung) mới nhất về các đề án giáo dục, quy chế tài chính, quy chế tuyển sinh năm 2010 của nhà xuất bản Lao động nêu thực trạng và một số định

hướng, giải pháp cho nền giáo dục của nước ta trong những năm tới

Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục Trung học cơ sở môn Giáo dục công dân, Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên THCS chu kì III (2004 – 2007) môn Giáo dục công dân quyển 1 và quyển 2 nêu

những vấn đề chung về đổi mới giáo dục phổ thông, giới thiệu chương trìnhsách giáo khoa Giáo dục công dân ở trường THCS, một số vấn đề giá trị vànăng lực của con người Việt Nam thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa.Một số luận án tiến sỹ, luận văn, tiểu luận đề cập đến công tác giáo dụcđạo đức cho học sinh từ bậc trung học cơ sở đến phổ thông, luận văn thạc sỹ

Nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông huyện Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường Tác giả Võ Thế Anh trên cơ sở nêu sự cần thiết nâng cao chất lượng

giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông trong bối cảnh phát triểnkinh tế thị trường ở Việt Nam đã đưa ra một phương hướng, giải pháp nhằmnâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thônghuyện Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp Tác giả Nguyễn Văn Tâm với luận văn

thạc sỹ “Giáo dục tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh cho sinh viên cao đẳng sư phạm kỹ thuật Vĩnh Long trong giai đoạn hiện nay”, trong đó nêu cơ sở lý

luận những nội dung cơ bản của tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh Luận án tiến

sĩ triết học của Đỗ Tuyết Bảo Giáo dục đạo đức cho học sinh trường trung học cơ sở tại Thành phố Hồ Chí Minh trong điều kiện đổi mới hiện nay, tác

giả đề ra bốn định hướng và 5 điểm giải pháp cơ bản bao gồm: đổi mới nhậnthức về giáo dục đạo đức; đổi mới phương pháp giáo dục; đổi mới các hìnhthức tổ chức hoạt động giáo dục đạo đức và xây dựng môi trường giáo dụcđạo đức để giáo dục đạo đức cho trẻ em; xây dựng cơ sở vật chất, tăng cườngnhững đảm bảo vật chất cho giáo dục đạo đức và giải pháp cuối cùng là lãnh

đạo và quản lý công tác giáo dục đạo đức trong nhà trường Thực trạng tổ chức kiểm tra hoạt động dạy học trên lớp của Hiệu trưởng trường THCS An Lạc Quận Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh của Phó hiệu trưởng Nguyễn

Thị Hồng Châu nêu những thuận lợi, khó khăn cũng như thực trạng công táckiểm tra hoạt động dạy học của trường THCS An Lạc

Kỷ yếu hội thảo khoa học kỷ niệm 25 năm thành lập khoa giáo dục chính

trị - trường Đại học Vinh Nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên Giáo dục công dân trong giai đoạn hiện nay, Vinh 11 - 2011 do tập thể giảng viên bao gồm các Tiến sĩ, Thạc sĩ và học viên cao học của trường đại học Vinh đã nêu

các giải pháp đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên Giáodục công dân trong giai đoạn hiện nay Hàng loạt các giải pháp, những hiến

kế do chính từ những người trong cuộc bao gồm những nhà quản lý, trợ lýthanh niên, giáo viên bộ môn Giáo dục công dân và học sinh của các trườngPTTH trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh để giải quyết tình trạng đạo đức

bị xuống cấp Hội thảo nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức trong nhà trường phổ thông TP HCM, Sở giáo dục và đào tạo Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 12 năm 2007 Tiếp theo, tháng 2 năm 2010 Ủy ban nhân dân Thành phố

Hồ Chí Minh phối hợp với sở giáo dục và đào tạo tổ chức hội thảo chuyên đề

Phòng chống bạo lực học đường, thông qua hội thảo để có những giải pháp để

ngăn chặn và chống ‘vấn nạn” bạo lực học đường với hội thảo chuyên đề

Phòng chống bạo lực học đường.

Liên quan trực tiếp đến đề tài, tác giả Nguyễn Lương Bằng đã có một số

bài viết: Một số vấn đề đặt ra đối với môn Giáo dục công dân từ thực tiễn dạy học bộ môn ở Nghệ An, Tạp chí Giáo dục, Số 66 (2003) Tiêu chí đánh giá, xếp loại đạo đức học sinh phổ thông - một số vấn đề đặt ra trong bối cảnh hiện nay, Tạp chí Đại học Sài Gòn, số 8 2012

Các công trình nghiên cứu khoa học, sách chuyên khảo trên về cơ bản rất

có giá trị, nội dung nghiên cứu phong phú và đa dạng Đồng thời, các côngtrình đó cũng cung cấp cho tôi về mặt lý luận hữu ích trong đề tài nghiên cứucủa mình Tuy nhiên, trên đây là những cái chung, trên bình diện rộng giúp tôi

về khía cạnh lý luận còn vấn đề thực tiễn của trường chưa được đề cập đếnnên tôi nghiên cứu thông qua luận văn thạc sỹ

3 Mục tiêu và nhiệm vụ khoa học

- Làm rõ cơ sở lý luận giáo dục đạo đức học sinh lớp 9;

- Phân tích và làm rõ thực trạng vấn đề đạo đức của học sinh lớp 9 tạitrường THCS An Lạc, Quận Bình Tân;

- Thực nghiệm sư phạm tại trường THCS An Lạc, Quận Bình Tân,Thành phố Hồ Chí Minh trên cơ sở đó kiểm chứng việc nâng cao chất lượnggiáo dục đạo đức cho học sinh THCS thông qua giảng dạy môn Giáo dụccông dân lớp 9

- Đề ra một số giải pháp nhằm nâng cao giáo dục đạo đức cho học sinhTHCS thông qua dạy học môn Giáo dục công dân lớp 9 tại trường THCS AnLạc Quận Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh và góp phần hình thành nhâncách của học sinh phát triển theo chuẩn mực xã hội

4 Phương pháp luận nghiên cứu

Vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủnghĩa duy vật lịch sử, phương pháp lịch sử và logic Phương pháp nghiên cứu

lý luận: Tìm hiểu, nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài nghiên cứu.Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Khảo sát, điều tra xã hội học, trắc nghiệmkết hợp phương pháp phân tích, tổng hợp các tư liệu về giáo dục đạo đức họcsinh trên địa bàn Quận Bình Tân và phương pháp toán học để xử lý kết quảthống kê, khảo sát

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu đề tài

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Giáo dục đạo đức cho học sinh lớp 9 thông qua dạy học môn Giáo dụccông dân tại trường THCS An Lạc, Quận Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh

5.2 Phạm vi nghiên cứu đề tài

- Đề tài tập trung vào điều tra, phân tích thực trạng đạo đức học sinh lớp

9 tại trường THCS An Lạc, Quận Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh

- Nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho học sinh thông qua sáchgiáo khoa giáo dục công lớp 9

6 Giả thuyết khoa học

Nếu giáo công tác giáo dục đạo đức cho học sinh lớp 9 trường THCS AnLạc, Quận Bình Tân đạt hiệu quả sẽ làm mô hình cho các trường THCS trongviệc nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức học sinh trong giai đoạn hiện nay

7 Ý nghĩa của luận văn

- Luận văn góp phần đề xuất một số giải pháp nâng cao giáo dục đạo đứccho học sinh THCS

- Báo cáo của đề tài sẽ là tài liệu tham khảo cho giáo viên, sinh viên, họcsinh chuyên ngành Giáo dục công dân bậc THPT và bậc THCS

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dungluận văn được thể hiện trong 3 chương, gồm:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc nâng cao chất lượng giáo

dục đạo đức cho học sinh Trung học cơ sở thông qua dạy học môn Giáo dụccông dân lớp 9;

Chương 2: Thực hiện thực nghiệm sư phạm nâng cao chất lượng giáo

dục đạo đức cho học sinh Trung học cơ sở thông qua dạy học môn Giáo dụccông dân lớp 9;

Chương 3: Một số giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho

học sinh Trung học cơ sở thông qua dạy học môn Giáo dục công dân lớp 9

B NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC

CƠ SỞ THÔNG QUA DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 9

1.1 Cơ sở lý luận của việc nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho học sinh Trung học cơ sở thông qua dạy học môn Giáo dục công dân lớp 9

1.1.1 Khái niệm về đạo đức và giáo dục đạo đức

1.1.1.1 Khái niệm về đạo đức

Đạo đức ra đời cùng với sự xuất hiện của con người Từ khi ra đời chođến nay, đạo đức là một trong những vấn đề xuyên suốt được các nhà khoahọc, những người làm khoa học quan tâm nghiên cứu

Qua mỗi giai đoạn lịch sử, vấn đề đạo đức được các nhà khoa học lý giảikhác nhau Nhìn chung đều có cùng quan điểm về quá trình hình thành và vaitrò của đạo đức Đạo đức ra đời cùng với sự xuất hiện của loài người và giữvai trò điều chỉnh hành vi của mỗi cá nhân Trong đó, mỗi hành vi của từng cánhân phù hợp với xã hội theo nguyên tắc tự nguyện, tự giác thực hiện và đượcđiều chỉnh, phán xét của tòa án lương tâm và với dư luận của xã hội Đạo đức

là sản phẩm tinh thần biểu hiện tính người cao nhất gắn liền trong cuộc sốngthực tiễn, biến đổi theo sự phát triển của con người và là một phạm trù phảnánh nội dung khách quan của hiện tượng xã hội loài người Xã hội loài ngườitrải qua 5 hình thái xã hội phát triển từ thấp đến cao bao gồm hình thái xã hộiCông sản nguyên thủy, chế độ Chiếm hữu nô lệ, xã hội Phong kiến, chế độChủ nghĩa tư bản và Xã hội chủ nghĩa Mỗi hình thái xã hội có những nấcthang giá trị đạo đức tương ứng với hình thái xã hội đó, cụ thể: đạo đức của

xã hội nguyên thủy không giai cấp với quan điểm “không được lấy phần củangười khác … việc ý thức được sự cần thiết phải có thái độ công bằng đối vớinhững người khác làm nảy sinh khát vọng công bằng, khát vọng này dần dầntrở thành thói quen; tình cảm đạo đức công bằng phát triển … Tương ứng với

điều này, sự bất công là thói xấu đầu tiên, điều ác đầu tiên” [15; 114] Đối với

họ, quan niệm thiện và ác được quy định rõ ràng “Tất cả những gì có lợi íchcho tập đoàn, bộ lạc, dân tộc hoặc khối thống nhất xã hội thì được coi là điềuthiện, còn cái gì có hại thì bị coi là điều ác”[15; 122] Đến khi xã hội có giaicấp, cụ thể là xã hội của chế độ chiếm hữu nô lệ thì vấn đề đạo đức có sự thay

đổi và mang tính giai cấp “đó là đạo đức của nô lệ và đạo đức của chủ nô Hainền đạo đức này đối lập nhau về căn bản Ở trên chúng ta đã thấy rằng laođộng, chẳng hạn, - cơ sở của mọi đức tính - được coi là đạo đức của dưới conmắt người nghèo nhưng bị coi nhục nhã dưới con mắt kẻ giàu” Tuy vậy, quan

hệ giữa những ý thức đạo đức của những giai cấp đối kháng không chỉ cónhững sự đối lập nêu trên Ngoài những sự mâu thuẫn, còn có sự khác biệt và

sự trùng hợp trong việc đánh giá hành vi: 1 Một số hành động hoặc một sốnét tính cách được xem là đạo đức theo quan điểm người nghèo (thói đạo đứcgiả chẳng hạn) và ngược lại: cái có giá trị đạo đức đối với người nghèo khôngđược người giàu đánh giá như vậy (tính ngay thẳng chẳng hạn) 2 Một số vàhành động và tình cảm ít nhiều đều coi là có giá trị đạo đức với người giàucũng như người nghèo (chẳng hạn, lòng yêu nước, lòng tôn kính mẹ cha vàv.v…) [15; 132, 133]

Ở phương Tây, từ thời cổ đại con người đã đưa ra những tiêu chí để đánhgiá người có đạo đức Một cá nhân được cộng đồng thừa nhận hoặc đánh giángười có đạo đức dựa vào các biểu hiện hành vi của họ như tuân thủ đúngnhững lề lối, tập tục của tập thể, xã hội và ngược lại những người không tuânthủ theo đó là những người không có đạo đức

Ở phương Đông, Trung Quốc là một trong những quốc gia hình thànhcác học thuyết tư tưởng đạo đức sớm và xuất hiện nhiều nhà tư tưởng lỗi lạctiêu biểu như Khổng Tử, Lão Tử, Mạnh Tử, Tuân Tử … Các nhà tư tưởngnày đưa ra nhiều luận giải về đạo đức và thường bắt đầu bằng “Đạo” Ở góc

độ, hoàn cảnh lịch sử khác nhau, mỗi người có quan điểm về đạo đức khácnhau nhưng vẫn chủ yếu bắt đầu từ “Đạo”, “Đạo” là con đường, hướng đi, lốilàm việc, cách thức của việc ăn, ở, giao tiếp giữa con người với con người vớinhau trong sinh hoạt hàng ngày của mỗi con người Trong triết học, “Đạo”đóng vai trò là con đường tự nhiên, con đường sống của con người trong xãhội, điều hành mọi sự vận động biến hóa không ngừng của vạn vật và các sựviệc đang diễn ra xung quanh con người “Đức” là biểu hiện của đạo, mức độ

tập trung của đạo và dùng để chỉ về đức tính con người Một người có đức làngười hiểu đạo, sống có đạo nghĩa hay là người luôn tuân thủ theo nhữngnguyên tắc luân lý Vì thế, các học thuyết đạo đức của các ông thành tiêu chí

để mỗi cá nhân dùng để tu dưỡng, rèn luyện và làm thước đo để đánh giánhân cách con người Đối với giai cấp thống trị, các giá trị chuẩn mực đạođức trên được xem là một trong những những công cụ đắc lực và hữu hiệunhất để cai trị đất nước, giữ vững nền thống trị của giai cấp mình và nó trởthành nền tảng, cơ sở vững chắc cho việc xây dựng, phát triển đất nước

Đạo đức là “Tất cả những gì tác động thuận lợi tới quan hệ tự nguyện, tựgiác giữa những con người đều có giá trị đạo đức” [15; 138] và đạo đức hìnhthành từ những hành vi bộc phát một cách ngẫu nhiên của mỗi cá nhân trongsinh hoạt hàng ngày Các hành vi này được một số đông tập thể thừa nhận vàlập lại một cách thường xuyên dần dần trong cuộc sống thực tiễn nên dần trởthành điều tất yếu buộc mỗi cá nhân phải thực hiện theo Như vậy, đạo đức lànhững hành vi do con người thực hiện một cách tự nguyện và tự giác điềuchỉnh hành phù hợp với yêu cầu chung của tập thể, của cộng đồng Các hành

vi được thực hiện một cách tự nguyện, tự giác được phát triển hoàn thiện hơntrở thành yêu cầu, quy tắc, nguyên tắc chung của xã hội Như vậy, đạo đức lànhững yêu cầu, quy tắc, nguyên tắc được hình thành trong cuộc sống mà conngười tự nguyện tuân theo Do đó: “Đạo đức là hệ thống những quy tắc,những chuẩn mực biểu hiện sự tự giác trong quan hệ giữa con người với conngười, giữa con người với cộng đồng xã hội, với tự nhiên và với cả bản thânmình” [17; 4] Như vậy người có đạo đức có nghĩa là không hành động mộtcách tùy hứng, tùy tiện hay tự do làm theo ý chủ quan của mình Người cóđạo đức là người mà những hành động của từng cá nhân phải tương ứng với

“điều kiện cơ sở vật chất, là sự biểu hiện của đời sống vật chất và biến đổicùng với nó” [15; 49], muốn được như thế mỗi cá nhân phải luôn tự điềuchỉnh hành vi của bản thân Nói cách khác, “Đạo đức là toàn bộ những quy

tắc, chuẩn mực nhằm điều chỉnh và đánh giá cách ứng xử của con người vớinhau trong quan hệ xã hội và quan hệ với tự nhiên” [17; 4].

Từ các khái niệm, quan niệm về đạo đức nêu trên cho thấy đạo đức cóvai trò quan trọng trong đời sống xã hội Đạo đức phản ánh tồn tại xã hội biểuhiện bằng hệ thống các quan điểm, nguyên tắc, quy tắc và là phương thứcđiều chỉnh hành vi cá nhân phù hợp chuẩn mực xã hội Nếu hệ thống các quanđiểm, nguyên tắc, quy tắc chuẩn mực đạo đức tiến bộ, phù hợp với đời sống

xã hội và xu thế vận động chung thì sẽ góp phần thúc đẩy xã hội phát triển.Ngược lại các hệ thống các quan điểm, nguyên tắc, quy tắc chuẩn mực đạođức lỗi thời, lạc hậu sẽ cản trở và có tác động tiêu cực đến xã hội nên đạo đức

là một hiện tượng xã hội Đạo đức phản ánh các mối quan hệ hiện thực bắtnguồn từ bản thân cuộc sống của con người Trong cuộc sống, đạo đức luônthống nhất của ba mặt ý thức, tình cảm và hành động thực tiễn tạo thành nănglực phục vụ một cách tự giác tích cực, tự giác của cá nhân đối với lợi ích củangười khác và lợi ích của cộng đồng Như vậy đạo đức là một hình thái của ýthức xã hội, cùng biến đổi với tồn tại xã hội: “Đạo đức là hình thái ý thức xãhội, là tổng hợp những quy tắc, nguyên tắc, chuẩn mực xã hội, nhờ nó conngười tự giác điều chỉnh hành vi của mình sao cho phù hợp với lợi ích, hạnhphúc của con người và tiến bộ xã hội trong quan hệ giữa con người với con

người, giữa cá nhân và xã hội” [17; 4], giúp con người không những tạo ra

hạnh phúc, nâng cao phẩm giá của mỗi cá nhân mà góp phần xây dựng, giữgìn và bảo vệ cho xã hội có cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn Nói cách khác,

“Đạo đức đó là những gì góp phần phá hủy xã hội cũ của bọn bóc lột và gópphần đoàn kết tất cả những người lao động chung quanh giai cấp vô sản đangtạo ra xã hội mới, cộng sản chủ nghĩa” [48; 1], chúng được thực hiện bởiniềm tin cá nhân, bởi truyền thống và sức mạnh của dư luận xã hội

Như đã đề cập ở trên, đạo đức là một trong những phạm trù được bànluận từ rất sớm và nhiều nhất nên có rất nhiều quan niệm về đạo đức Trong

đó, khái niệm thể hiện đầy đủ và trọn vẹn nhất đó là khái niệm của Mác

-Lênin “Đạo đức là hình thái ý thức xã hội, là tổng hợp những quy tắc, nguyêntắc, chuẩn mực xã hội nhằm điều chỉnh và đánh giá cách ứng xử của conngười trong các mối quan hệ giữa con người với con người, giữa cá nhân và

mở rộng phạm vi giữa con người với tất cả môi trường sống, với thiên nhiênxung quanh bằng một tinh thần lành mạnh để giải quyết các mâu thuẫn đangtồn tại và thường phát sinh của con người Do đó “Đạo đức theo nghĩa hẹp làluân lý, là những quy định, những chuẩn mực ứng xử trong quan hệ của conngười Nhưng trong điều kiện hiện nay, quan hệ của con người cũng đã mởrộng và đạo đức bao gồm những quy định, những chuẩn mực ứng xử của conngười với cho người, với công việc, với bản thân kể cả với thiên nhiên và môitrường sống … Theo nghĩa rộng, đạo đức liên quan chặt chẽ với phạm trùchính trị, pháp luật, lối sống Đạo đức là thành phần cơ bản của nhân cách,

phản ánh bộ mặt nhân cách đã được xã hội hóa” [23; 66].

Như vậy, từ khi hình thành cho đến nay có rất nhiều quan điểm, kháiniệm khác nhau về đạo đức nhưng nội dung cốt lỗi của đạo đức vẫn là phảnánh toàn bộ quan hệ của con người trên mọi phương diện trong đó con ngườigiữa vai trò chủ thể từ quan hệ với bản thân, với mọi người với cộng đồng,công việc, môi trường và quan hệ với cả với lý tưởng sống của dân tộc và gópphần giữ vững, ổn định chính trị để từ đó thúc đẩy kinh tế xã hội phát triển

1.1.1.2 Khái niệm giáo dục đạo đức

Con người vừa là thực thể tự nhiên vừa là thực thể xã hội, và “bản chấtcon người không phải là một trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt Trongtính hiện thực của nó, bản chất con người là sự tổng hòa những quan hệ xã

hội” [19; 216] Bất kỳ mỗi cá nhân từ khi sinh ra cho đến lúc trưởng thànhđều chịu sự ảnh hưởng và sự tác động từ những môi trường khác nhau trongcuộc sống thực tiễn bao gồm cả mặt tích cực và tiêu cực Vì thế, muốn mỗi cánhân được phát triển toàn diện thì cần phải được giáo dục bởi vì “bản chất củahoạt động giáo dục là quá trình truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử xã

hội của các thế hệ nhằm duy trì và phát triển cộng đồng xã hội” [2; 50].

Thông qua các kênh giáo dục khác nhau như giáo dục từ gia đình, giáo dục từnhà trường và giáo dục từ xã hội để chăm lo giáo dục cho các thế hệ trẻ vớimục đích đào tạo và tạo ra một lớp người “thấm nhuần tổng số những kiếnthức nhân loại” [2; 21] Mỗi con đường giáo dục đều có nội dung, hình thứcriêng nhưng tất cả đều hướng đến mục tiêu hình thành nhân cách, bồi dưỡng

và giáo dục đạo đức cho con người Trong đó, giáo dục đạo đức “là một hoạtđộng có mục đích, có tổ chức, có kế hoạch nhằm biến những nhu cầu, nguyêntắc, chuẩn mực, giá trị đạo đức đã được xã hội thừa nhận thành những phẩmchất, giá trị đạo đức của cá nhân, nhằm góp phần phát triển nhân cách của mỗi

cá nhân, định hướng đúng những hành vi đạo đức và thúc đẩy sự phát triển,tiến bộ của xã hội, là giáo dục lý tưởng cao đẹp mà con người luôn mongmuốn” [35; 10, 11]

Giáo dục đạo đức đóng vai trò định hướng đúng những hành vi đạo đức,góp phần thúc đẩy xã hội phát triển đặc biệt đối với đối tượng học sinh, vìgiáo dục đạo đức là quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch rõ ràng đếntừng đối tượng người học nhằm giúp cho nhân cách của từng đối tượng đượcphát triển đúng đắn, giúp cho người học có những hành vi ứng xử đúng mựctrong mối quan hệ cá nhân với xã hội, cá nhân đối với lao động, với mọingười xung quanh và với chính mình Do đó, giáo dục đạo đức không nhữnghình thành những quan niệm, cung cấp và trang bị các các giá trị, chuẩn mựcđạo đức cho con người, giúp con người có khả năng đánh giá các biểu hiện,hành vi của người khác trong cộng đồng và bản thân có khả năng tự đánh giácác suy nghĩ, hành vi của mình đồng thời là phương thức chuyển hóa các văn

hóa đạo đức của xã hội đến với mỗi cá nhân và trở thành văn hóa của cá nhân

đó Nói một cách cụ thể hơn, giáo dục đạo đức là phương thức và là quá trìnhchuyển hóa các nguyên tắc, chuẩn mực, những giá trị chuẩn mực, những quanđiểm hoặc lý tưởng đạo đức của xã hội thành những phẩm chất đạo đức củatừng cá nhân Trên cơ sở đó mỗi cá nhân hình thành cho riêng mình nhữngnhu cầu, tình cảm, niềm tin và tri thức, trách nhiệm gắn liền với nghĩa vụ, ýchí và động cơ cá nhân, thành năng lực sáng tạo và đánh giá đạo đức của mỗingười Chính vì thế “giáo dục đạo đức nhiệm vụ bao trùm và xuyên suốt toàn

bộ hoạt động giáo dục của gia đình, nhà trường và xã hội đề hình thành vàphát triển nhân cách Giáo dục đạo đức phải trở thành mối quan tâm của toàn

xã hội, là vấn đề của mọi vấn đề trong chiến lược GD - ĐT vì sự phát triển

con người và phát triển xã hội” [2; 52] Trong đó giáo dục đạo đức còn “có

thể được hình dung theo những phương diện khác nhau và trong lĩnh vựckhác nhau của hoạt động sống của con người tùy thuộc vào những tiếp cậnkhác nhau tới đạo đức học Giáo dục đạo đức có thể chú trọng nhiều tới việcgiáo dục và rèn luyện các đức tính, các phẩm chất đạo đức của cá nhân nếuxuất phát từ sự biểu hiện của chủ thể đạo đức Cũng có khi giáo dục đạo đứcđược nhấn mạnh từ yêu cầu thực hiện các chuẩn mực đạo đức của xã hội Lạicũng có thể nhấn mạnh tới giáo dục truyền thống dân tộc, giữ gìn và phát huynhững giá trị, bản sắc dân tộc trong truyền thống đạo đức đó như lòng yêunước, thương người, tính vị tha, bao dung trong văn hóa đạo đức Việt Nam”[2; 59]

Tóm lại, giáo dục đạo đức là một hoạt động có mục đích nhằm biếnnhững nhu cầu, nguyên tắc, chuẩn mực, giá trị đạo đức đã được cộng đồng, xãhội thừa nhận những phẩm chất, giá trị của cá nhân nhằm góp phần phát triểnnhân cách của mỗi con người

1.1.2 Khái quát chung về giáo dục đạo đức học sinh Trung học cơ sở

1.1.2.1 Mục tiêu giáo dục đạo đức học sinh trung học cơ sở

Giáo dục đạo đức cho học sinh có ý nghĩa quan trọng trong việc hìnhthành nhân cách Thông qua giáo dục, các chuẩn mực đạo đức làm nền tảngcho học sinh trau dồi, rèn luyện các phẩm chất đạo đức phù hợp với chuẩnmực của xã hội Giúp học sinh tồn tại và phát triển một cách toàn diện, hội đủđức, trí, thể và mỹ Trang bị cho học sinh các kỹ năng cơ bản để hình thànhnhân cách phù hợp với công cuộc xây dựng đất nước xã hội chủ nghĩa.

1.1.2.2 Nội dung giáo dục đạo đức học sinh trung học cơ sở

Giáo dục đạo đức học sinh trung học cơ sở bao gồm những nội dung nhưsau:

Một trong những nội dung cơ bản nhất là giáo dục đạo đức cho học sinhTHCS theo 5 điều Bác Hồ đã dạy: “Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào; Học tập tốt,lao động tốt; Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt; Giữ gìn vệ sinh thật tốt và Khiêm tốn,thật thà, dũng cảm” Đây là nội dung căn bản và giữ vai trò chủ đạo của quátrình hình thành giáo dục và rèn luyện đạo đức cho học sinh

Lúc sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh xác định nhiệm vụ của nhà trường

ở bậc THCS chú trọng vào nội dung dạy học như sau “Trung học thì cần đảmbảo cho học trò những tri thức phổ thông chắc chắn thiết thực, thích hợp vớinhu cầu và tiền đồ xây dựng nước nhà, bỏ những phần nào không cần thiết

cho đời sống thực tế” [49; 64] “Trước hết hình thành cho được ở mỗi người

tư cách đạo đức, tính cách cùng với năng lực và tài năng, nhân cách vừa hồngvừa chuyên” [49; 118] Do dó, nhiệm vụ của những nhà sư phạm phải chọnlọc các giá trị, phẩm chất đạo đức phù hợp với thực tiễn của đất nước và cầnloại bỏ những phần nào không cần thiết nhằm đáp ứng với nhu cầu và tiền đồxây dựng đất nước

Tiếp tục phát huy các giá trị truyền thống đạo đức tốt đẹp của dân tộc,không ngừng học hỏi tiếp thu các giá trị truyền thống tốt đẹp của nhân loại.Trên cơ sở đó, góp phần vào quá trình xây dựng hệ thống giá trị đạo đức mớinhưng vẫn đảm bảo bản sắc của dân tộc Đồng thời, cung cấp và giáo dục cho

học sinh có kiến thức cơ bản về Hiến pháp, pháp luật của nước cộng hòa xãhội chủ nghĩa Việt Nam với các quyền và nghĩa vụ công dân

Công tác giáo dục đạo đức là lĩnh vực đặc biệt trong việc xây dựng tâmhồn, tư tưởng con người cho nên yêu cầu không những kết hợp hài hòa giữanhận thức với tình cảm đạo đức của giáo dục đạo đức cho học sinh mà cònchú trọng vào nêu gương thuyết phục và thực hành đạo đức trong lối sống vànếp sống hàng ngày

1.1.2.3 Vai trò giáo dục đạo đức học sinh Trung học cơ sở

Giáo dục đạo đức cho học sinh THCS nhằm tiếp tục giáo dục và hìnhthành nhân cách của người học để trở thành công dân đáp ứng với nhu cầucủa xã hội và góp phần xây dựng, phát triển đất nước

Bồi dưỡng các phẩm chất đạo đức, các giá trị truyền thống tốt đẹp củadân tộc đồng thời góp phần kế thừa và tiếp tục phát huy các truyền thống tốtđẹp đó, đồng thời giúp học sinh biết vận dụng các phẩm chất đạo đức đó phùhợp với cuộc sống thực tiễn

Mặt khác, giáo dục đạo đức cho học sinh THCS có vai trò quan trọnggiúp cho học sinh có các kỹ năng cần thiết để giải quyết đúng đắn và kịp thờinhững vấn đề, tình huống trong cuộc sống hàng ngày Từ nội dung giáo dụcđạo đức cho học sinh THCS môn Giáo dục công dân giúp cho học sinh nắmđược các quyền, nghĩa vụ trách nhiệm về mặt pháp lý của người công dân và

có thái độ đúng đắn khi quyết định hành vi cũng như bảo vệ bản thân

1.1.3 Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng về giáo dục đạo đức

1.1.3.1 Quan điểm chủ nghĩa Mác – Lênin về giáo dục đạo đức

C Mác cho rằng “Bản chất con người không phải là một trừu tượng cốhữu của cá nhân riêng biệt Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là

sự tổng hòa những quan hệ xã hội” [19; 216] Đối với học sinh THCS ở lứa tuổi “khi đầu người đàn ông đã xuất hiện ở con trai và những dấu hiệu người

thiếu nữ đã thức dậy trong tâm hồn các em gái thì đó là lúc đặc biệt cần đến

vai trò chỉ dẫn của nhà giáo dục ở ông bố, bà mẹ, các thầy giáo, cô giáo Mọi

sự chậm trễ, muộn màng hoặc thiếu vắng vai trò giáo dục đó đều có thể dẫnđến những hậu quả đáng tiếc, tai hại, thậm chí có thể gây ra những bi kịch

tinh thần” [2; 23] Để tránh không xảy ra các trường hợp đáng tiếc phải tăng

cường giáo dục cho con người đặc biệt là coi trọng giáo dục đạo đức

Theo quan điểm của Lênin, giáo dục và giáo dục đạo đức thuộc về kiếntrúc thượng tầng Đạo đức và giáo dục đạo đức không những sẽ tác động trởlại đối với cơ sở hạ tầng mà còn có tác dụng kìm hãm hoặc thúc đẩy xã hộiphát triển Khi nói đến đạo đức phải đề cập đến ý thức đạo đức, giữa đạo đức

và ý thức có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và phát triển không tách rời nhau

Ý thức đạo đức bao gồm hệ thống tri thức về giá trị và định hướng giá trị đạođức, tình cảm và lý tưởng đạo đức Trong đó, tình cảm đạo đức giữ vai tròquan trọng nhất vì tình cảm đạo đức giữ vai trò chuyển hóa từ nhận thức lýtính sang hành vi đạo đức Vì vậy, ý thức đạo đức không thể thiếu tình cảmđạo đức Đây là yếu tố quan trọng vì nếu không có tình cảm đạo đức thìnhững khái niệm, phạm trù đạo đức và những tri thức đạo đức được thu nhậnbằng con đường lý tính không thể chuyển hóa bằng hình vi đạo đức

Dưới góc độ phát triển của xã hội, ý thức đạo đức phản ánh tồn tại xã hộidưới dạng các quy tắc điều chỉnh hành vi con người thông qua bằng hình thứccủa dư luận xã hội, sự ý thức của lương tâm, danh dự, lòng tự trọng … Nóicách khác, đó chính là phản ánh khả năng tự chủ của con người và thể hiệnmột sức mạnh đặc biệt của đạo đức, đồng thời đây là nét cơ bản quy định mặtđạo đức của con người biểu hiện bản chất xã hội của con người Trong tiếntrình phát triển của xã hội đã hình thành những giá trị đạo đức, các giá trị đạođức là những quy tắc đơn giản nhằm điều chỉnh hành vi của con người, đóngvai trò giữ gìn trật tự xã hội chung và sinh hoạt trong cuộc sống hàng ngàycủa con người Do đó, các giá trị đạo đức là những hệ thống đạo đức gắn liềnvới xã hội đó nhưng tồn tại ở mọi xã hội và mang tính nhân loại Do đó, “ýthức đạo đức là toàn bộ những quan niệm về thiện, ác, tốt xấu, lương tâm,

trách nhiệm, hạnh phúc, công bằng … và về những quy tắc đánh giá, điềuchỉnh hành vi ứng xử giữa cá nhân với xã hội, giữa cá nhân với cá nhân trong

xã hội” [6; 590]

Trong buổi nói chuyện với thanh niên về vấn đề học tập, Lênin nêu quanđiểm giáo dục đào tạo con người như sau “Đoàn thanh niên và thanh niên nóichung muốn tiến lên chủ nghĩa cộng sản, phải học tập chủ nghĩa cộng sản.Chỉ có thể trở thành người cộng sản khi anh làm giàu trí nhớ của mình bằngtất cả các kho tàng kiến thức mà loài người tích lũy được … chỉ có trong laođộng với công nhân và nông dân thì mới có thể trở thành người cộng sản chânchính” [50; 36, 37] Như vậy, thông qua con đường giáo dục con người mới

có thể trở thành người cộng sản chân chính “người ta chỉ có thể trở thành mộtngười cộng sản khi biết làm giàu trí tuệ của mình bằng cách thâu thái lấy toàn

bộ tri thức của nhân loại” [51; 354] nhưng muốn có được người cộng sảnchân chính phải giáo dục đạo đức cộng sản cho họ Đạo đức cộng sản đượchình thành trong cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân, bắt nguồn từ đạo đứccách mạng của giai cấp công nhân và được kết tinh từ đạo đức của nhân dânlao động Ngoài ra, nội dung của đạo đức cộng sản còn thể hiện của chủ nghĩayêu nước, chủ nghĩa quốc tế nên yêu cầu con người phải giác ngộ ý thức đoànkết dân tộc, đoàn kết và tham gia vào cuộc đấu tranh chung của nhân dân cácdân tộc trên thế giới vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội.Đặc biệt đạo đức cộng sản không những gắn liền với xã hội không có áp bức

và giai cấp người bóc lột người mà còn phản ánh nền kinh tế của xã hội đó.Một xã hội có sự phát triển hài hòa giữa cá nhân và tập thể, coi trọng sự pháttriển tự do và toàn diện của mỗi cá nhân và đặt lợi ích của con người làm vịtrí hàng đầu Như vậy, đạo đức cộng sản kế thừa và phát huy những giá trịđạo đức tốt đẹp của loài người, thể hiện chủ nghĩa nhân văn và nhân đạo caonhất đồng thời phản ánh bản chất của một xã hội mới Theo Lênin, một xã hộimới trước hết mọi người được công bằng như nhau thì trước hết phải tiếnhành lật độ ách thống trị của giai cấp bức bóc lột Cụ thể là lật đổ chế độ tư

bản chủ nghĩa, giai cấp tư sản áp bức bóc lột giai cấp vô sản, bởi vì “đối vớichúng tôi, công bằng phải phục tùng lợi ích của công cuộc lật đổ tư bản.Ngoài sự đồng tâm hiệp lực của giai cấp vô sản ra, thì không có cách nào

khác lật đổ được tư bản” [48; 248] Như vậy, Lênin không những là người mở

đường dẫn lối cho giai cấp vô sản đấu tranh thoát khỏi ách áp bức của giai cấp

tư sản mà từ đó trình bày quan điểm giáo dục đạo đức của mình về phẩm chấtcông bằng Theo Lênin, để xã hội có sự công bằng, mọi người được côngbằng phải do chính con người tiến hành bằng hình thức đấu tranh “việc giáodục quần chúng một cách chân chính không bao giờ có thể tách khỏi cuộc đấutranh cách mạng của bản thân quần chúng Chỉ có đấu tranh mới giáo dụcđược giai cấp bị áp bức bóc lột, chỉ có đấu tranh mới làm cho họ đánh giáđược lực lượng của họ, mở rộng tầm con mắt của họ, năng cao năng lực của

họ, soi sáng trí tuệ của họ và tôi luyện được ý nghĩa của họ” [48; 256] và chỉ

có đấu tranh mới có thể lật đổ được ách thống trị của chế độ của tư bản chủnghĩa, một chế độ bóc lột sức lao động của con người rất tinh vi Con đườngđấu tranh do ông vạch ra không những lật đổ chế độ của chủ nghĩa tư bản màcòn thể hiện quan điểm của ông về sự chính nghĩa Lênin cho rằng chínhnghĩa của Pê - sê - khô - nốp chỉ là một tiếng nói, một tiếng nói trống rỗng

“chính nghĩa là một tiếng trống rỗng, những người tri thức và bọn người vô sĩ

tự xưng là mác xít thường nói như thế, họ viện cái lý do cao thượng đó là họ

đã “thấy những cái khía cạnh nhỏ mọn” của chủ nghĩa duy vật kinh tế rồi …khi mà những người công nhân giác ngộ đã rèn luyện được một chính đảnggồm một tư triệu người để nắm lấy bộ máy ấy trong tay một cách có phươngpháp và làm cho bộ máy ấy chạy được với sự ủng hộ của toàn thể nhữngngười lao động và những người bị bóc lột; khi đã có các điều kiện đó rồi, thìlúc bấy giờ không có một sức mạnh nào ở trên đời này có thể ngăn trở đượcnhững người bôn - sê - vích nữa, nếu những người này không chịu để bị dọanạt, nếu họ biết cướp lấy chính quyền và giữ lấy chính quyền cho đến khi

cách mạng xã hội chủ nghĩa thế giới thành công” [48; 249] Tuy nhiên,

“người ta chỉ có thể xây dựng chủ nghĩa cộng sản với nhân liệu do chủ nghĩa

tư bản tạo ra, chứ không với nhân liệu nào khác cả Người ta không thể loạitrừ, tiêu diệt những người trí thức cộng sản mà phải chiến thắng họ, cải tạo

họ, rèn luyện lại họ và giáo dục lại họ” [48; 255] Từ đó, cho thấy Mác và

Lênin muốn con người được giáo dục đạo đức cơ bản, theo các ông một xãhội mới đó là “cộng sản chủ nghĩa” làm theo năng lực hưởng theo nhu cầu, ở

đó con người được sống tự do, bình đẳng, hạnh phúc và không bị áp bức bóclột

1.1.3.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức

Chủ tịch Hồ Chí Minh - vị anh hùng của dân tộc trong sự nghiệp giảiphóng dân tộc, một nhà quân sự chính trị tài ba và là một danh nhân văn hóacủa thế giới Người đã để lại cho chúng ta một di sản quý báu đó là tư tưởngcủa Người, trong đó có tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh Đặc biệt, Người làtấm gương sáng ngời về đạo đức và rèn luyện đạo đức cách mạng để chúng tahọc tập và noi theo “Theo giáo sư Trần Văn Giàu, trong tất cả các lãnh tụcách mạng ở thế giới thế kỷ XX Cụ Hồ là người nhấn mạnh nhiều nhất đếnđạo đức” [20; 157] Người coi đạo đức “Cũng như sông thì có nguồn mới cónước, không có nguồn thì sông cạn Cây phải có gốc, không có gốc thì câyhéo” [25; 253] Với khoảng 50 tác phẩm, bài viết mà Người đã bàn luận vềđạo đức, đây là một trong những di sản quý báu và có tầm quan trọng rất lớnđối với dân tộc Việt Nam

Trong toàn bộ di sản của Hồ Chí Minh, Người đặc biệt quan tâm đếncông tác giáo dục đạo đức cho thế hệ thanh thiếu niên, học sinh Người xácđịnh cho thanh niên học sinh việc rèn luyện nhân cách theo mục tiêu: yêu Tổquốc, yêu nhân dân, yêu lao động, yêu khoa học và yêu đạo đức Với Người

“Yêu Tổ quốc: cái gì trái với quyền lợi của Tổ quốc chúng ta kiên quyếtchống lại Yêu nhân dân: việc gì hay người nào phạm đến lợi ích chung củanhân dân, chúng ta kiên quyết chống lại Yêu lao động: ai khinh rẻ lao động,chúng ta kiên quyết chống lại Yêu khoa học: cái gì trái với khoa học chúng ta

kiên quyết chống lại Yêu đạo đức: chúng ta phải thực hiện đức tính trongsạch, chất phác, hăng hái, cần kiệm, xóa hết những vết tích nô lệ trong tưtưởng và hành động” [49; 70] Chủ tịch Hồ Chí Minh hi sinh cả cuộc đời cho

sự nghiệp đấu tranh cách mạng dân tộc để dân tộc Việt Nam, dân tộc đượcđộc lập, tự do và nhân dân được ấm no, hạnh phúc Theo Người độc lập dântộc gắn với chủ nghĩa xã hội nhưng “muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội phải cóngười xã hội chủ nghĩa, tức là phải có những người có đạo đức xã hội chủnghĩa” [49; 246], con người xã hội chủ nghĩa phải hội đủ hai yếu tố đức và tài

vì “có tài mà không có đức ví như một anh làm tài chính kinh tế giỏi nhưnglại đi đến thụt két thì chẳng những không làm được gì ích lợi cho xã hội màcòn có hại cho xã hội nữa Nếu có đức mà không có tài ví như ông Bụt khônglàm hại gì, nhưng cũng không có lợi gì cho loài người [28; 178 ] Từ đó chothấy, Hồ Chí Minh xây dựng một chủ thể cho xã hội chủ nghĩa phải đầy đủphẩm chất đạo đức và tài năng, giữa chúng không thể tách rời nhau trong đóđạo đức là cái gốc, là yếu tố có trước và bắt buộc mỗi cá nhân phải trao dồirèn luyện đầu tiên vì người có đạo đức nhưng không học hỏi để nâng cao trình

độ, năng lực cá nhân thì không thể làm được việc, ngược lại một có người cótài năng nhưng không có quá trình rèn luyện trao dồi các phẩm chất đạo đức

để hoàn thiện bản thân thì cũng trở thành người vô dụng “người có đức màkhông có tài làm việc gì cũng khó Người có tài mà không có đức thành vôdụng”, cho nên “có tài phải có đức Có tài không có đức, tham ô hủ hóa có hạicho nước Có đức không tài như ông bụt ngồi trong chùa, không giúp ích gì

được ai” [49; 240] Do đó đạo đức phải luôn song hành cùng với tài năng, tài

năng phải gắn chặt với đạo đức và được xây dựng trên nền tảng của đạo đức.Tài năng càng cao đòi hỏi cá nhân phải càng củng cố và trao dồi đạo đức hơnnữa mới có thể hình thành nên con người “vừa hồng vừa chuyên”

Chủ tịch Hồ Chí Minh không những khẳng định đạo đức là cái gốc, lànền tảng mà còn là sức mạnh của tất cả những người cách mạng và đó chính

là đạo đức cách mạng “giác ngộ chính trị chưa đủ; còn phải thấm nhuần đạo

đức cách mạng” [20; 157] Đạo đức cách mạng là một trong những nội dung

được Người đề cập rất nhiều trong các tác phẩm, bài viết của mình khi bàn vềvấn đề đạo đức Trong tác phẩm “Đường Kách Mệnh”, ở trang đầu “Người đãnêu lên hai ba điều về tư cách một người cách mạng, giải quyết ba mối quanhệ: với mình, với người và với việc” [20; 161] Đối với mình, mỗi người lấybản thân làm đối tượng để giải quyết các vấn đề về đạo đức; đối với người làmối quan hệ với cấp trên với cấp dưới, với bạn bè đặc biệt là cán bộ, Đảngviên đối với nhân dân còn đối với việc, mỗi người thông qua công việc để

thực hành đạo đức và Người gọi đó là “tư cách của người cách mạng” [2; 41].

Đạo đức cách mạng tiếp tục được Người thể hiện rõ trong tác phẩm “Sửađổi lối làm việc” (năm 1947) với năm điều Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng và Liêm.Người giải thích rõ “Nhân, đó là thật thà, thương yêu, hết lòng giúp đỡ đồngchí, đồng bào Sẵn lòng chịu cực khổ trước mọi người, hưởng hạnh phúc sauthiên hạ Nghĩa, đó là ngay thẳng, không có tư tâm, không làm việc bậy …ngoài lợi ích của đoàn thể ra, không lợi ích riêng phải lo toan Trí, đó làkhông có việc gì tư túi nó làm mù quáng, cho nên đầu óc trong sạch, sángsuốt … Biết xem người, xem việc Vì vậy mà biết làm việc có lợi, tránh việc

có hại cho đoàn thể Dũng, là dũng cảm, gan góc, gặp việc gì phải có gan làm,thấy khuyết điểm có gan sửa, cực khổ có gan chịu đựng … Nếu cần thì có gan

hy sinh cả tính mạng cho đoàn thể, cho Tổ quốc, không bao giờ rụt rè, nhútnhát Liêm, là không tham địa vị, không tham tiền tài, không tham sungsướng, không tham người tâng bốc mình” [ 25; 252]

Đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng không phảidành riêng cho các chiến sĩ cách mạng mà cho tất cả các tầng lớp trong xã hộirèn luyện đặc biệt là đối với thanh thiếu niên, học sinh “đoàn viên và thanhniên ta nói chung là tốt, mọi việc đều hăng hái xung phong, không ngại khókhăn, có chí tiến thủ Đảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho

họ, đào tạo họ thành những người kế thừa xây dựng xã hội chủ nghĩa vừa

“hồng” vừa “chuyên” [31;510, 511].

Với Người, nhiệm vụ của trường học là nơi không phải chỉ để dạy chongười học biết chữ hay cung cấp tri thức mà còn chú trọng đến việc dạy làmngười “trong giáo dục không những phải có tri thức phổ thông mà phải có đạo

đức cách mạng” [49; 240], “trong việc giáo dục và học tập, phải chú trọng đầy đủ các mặt đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa” [29; 190].

“Nội dung giáo dục cần chú trọng hơn nữa về mặt đức dục Dạy cho các cháuđạo đức cách mạng, biết yêu Tổ quốc, yêu chủ nghĩa xã hội, yêu khoa học,yêu lao động và yêu người yêu lao động, thật thà, dũng cảm, sẵn sàng hoạt

động tham gia lao động và bảo vệ Tổ quốc” [30; 615] “Muốn vững nền độc

lập, muốn cho dân mạnh, nước giàu, mọi người Việt Nam phải hiểu biếtquyền lợi của mình, bổn phận của mình, phải có kiến thức mới để tham có thể

tham gia vào công cuộc xây dựng nước nhà …” [31; 467] Vì vậy, Người chú

trọng giáo dục thế hệ thanh niên, học sinh và yêu cầu phải trao dồi phẩm chấtTrung thành, Dũng cảm, Khiêm tốn Trong thư viết cho các bạn thanh niên,

“Gửi các bạn thanh niên” vào năm 1947, “Các sự hy sinh khó nhọc thì mìnhlàm trước người ta, còn thanh nhàn thì mình nhường người ta hưởng trước.Các việc đáng làm thì khó mấy cũng quyết làm cho kỳ được Ham làm nhữngviệc ích quốc lợi dân, không ham địa vị công danh phú quý Đem lòng chícông vô tư mà đối với người, với việc Quyết làm gương về mọi mặt, siêngnăng, tiết kiệm, trong sạch Chớ kiêu ngạo, tự mãn, tự túc, nên nói ít, làm

nhiều, thân ái đoàn kết” [25; 185, 186] Đến năm 1965, Người tiếp tục căn

dặn thanh niên “luôn trao dồi đạo đức cách mạng, khiêm tốn, giản dị Chốngkiêu căng tự mãn Chống lãng phí, xa hoa” [30; 504]

Trong bồi đưỡng đạo đức cách mạng cho con người trở thành nhữngngười xã hội chủ nghĩa, Người luôn tình yêu thương con người, một tấm lòngbác ái và sống có tình có nghĩa vì đồng bào Bản thân Chủ tịch Hồ Chí Minh

là tấm gương rõ nét nhất “Tôi chỉ có một ham muốn tột bậc, là làm sao chonước ta hoàn toàn độc lập, dân ta hoàn toàn tự do, đồng bào ta ai cũng có cơm

ăn áo mặc, ai cũng được học hành” [31; 517] Người nhắc nhở cán bộ “trước

hết phải yêu Tổ quốc, yêu nhân dân Phải có tinh thần dân tộc vững chắc vàtinh thần quốc tế đúng đắn … Phải quan tâm đến đời sống của nhân dân …

Phải quan tâm đến việc khôi phục và xây dựng lại nước nhà” [31; 467], “phải

thương yêu các cháu như con em ruột thịt của mình, không nên phân biệt bỉthử của các cháu vùng này hay các cháu vùng khác Cháu nào cũng là con emđại gia đình ta, cũng là do Đảng và Chính phủ giao cho các cô, các chú phụ

trách nuôi dạy” [27; 561, 562] Tư tưởng đạo đức của Hồ Chí Minh về lòng

yêu thương con người, sống có tình, có nghĩa không giới hạn ở phạm vi trongmối quan hệ gia đình, anh em, họ hàng, với đồng bào cả nước mà còn mởrộng phạm vi của cả loài người đặc biệt đối với những người phạm sai lầmnhưng biết nhận ra khuyết điểm và cố gắng sửa chữa kể cả đó là đối phương,

kẻ thù bị thương, bị bắt hoặc đã quy hàng vì Người cho rằng “Năm ngón taycũng có ngón ngắn, ngón dài, nhưng ngắn dài đều họp nhau lại nơi bàn tay.Trong mấy triệu người cũng có cũng người thế này người thế khác, nhưng thếnày hay thế khác đều đều dòng dõi của tổ tiên ta Vậy ta nên khoan hồng đại

độ [28; 246, 247] Toàn bộ hệ thống tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh là sự kết

hợp đạo đức truyền thống của dân tộc với những tinh hoa đạo đức của nhânloại và thể hiện tính nhân đạo, nhân văn cao Đây là một trong những nétriêng biệt chỉ có của tư tưởng Hồ Chí Minh Nhân loại đã tôn vinh và vinhdanh Người là một anh hùng giải phóng dân tộc đồng thời là một nhà văn hóalớn Trong cả hai tư cách lớn vừa thể hiện ở Người tư chất của người chiến sĩcộng sản kiên cường và của một nhà giáo dục - đào tạo vĩ đại Với học sinh,Người dạy: “Các cháu học tập, ăn ở tập thể đông đảo, trai có, gái có Các cháuphải yêu thương giúp đỡ nhau như anh em, chị em; đồng thời phải kính trọngnhau như đồng học, đồng chí “các cháu trai, cháu gái chưa thật sự coi nhaunhư anh em, chị em thịt trong nhà Trái lại, còn có ý ganh tị, bắt bẻ, sợ bạn gáihơn mình thì mất thể diện anh hùng nam tử Cháu nào còn rơi rớt tư tưởng vàtác phong ấy, thì cần phải sửa chữa” [30; 322]

Xuyên suốt toàn bộ hệ tư tưởng đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh, cácphẩm chất cần, kiệm, liêm, chính và chí công vô tư được Người giáo dục chotất cả mọi người từ người cán bộ, Đảng viên, thanh niên, học sinh cho đến cảnhi đồng, Người cho rằng:

“Trời có bốn mùa :Xuân, Hạ, Thu, Đông

Đất có bốn phương: Đông, Tây, Nam, Bắc

Người có bốn đức: Cần, Kiệm, Liêm, Chính

Thiếu một phương thì không thành đất

Thiếu một đức thì không thành người” [25, 361]

Người giải thích rõ từng phẩm chất và nêu mối quan hệ giữa bốn phẩmchất đó trong đó “CẦN, KIỆM, LIÊM là gốc rễ của CHÍNH Nhưng một câycần có gốc rễ, lại cần có cành, lá, hoa, quả mới là hoàn toàn Một người phải

có Cần, Kiệm, Liêm, nhưng phải có CHÍNH mới là người hoàn toàn” [36;321] Chí công vô tư là ham làm những việc có ích cho nhân dân và có lợi chođất nước, không ham địa vị và không màng công danh, vinh hoa, phú quý.Chí công vô tư là sự nối tiếp của cần, kiệm, liêm, chính “phải lo trước thiên

hạ, vui sau thiên hạ” [29; 331] Người có chí công vô tư thì lòng dạ rất thảnhthơi và đầu óc, tâm trí sẽ rất tỉnh táo và sáng suốt

Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh là sự kết hợp đạo đức truyền thống củadân tộc với những tinh hoa đạo đức của nhân loại Bản thân Hồ Chí Minh làmẫu mực về đạo đức cách mạng và Người đã nêu gương đạo đức cách mạngđối với Đảng, với dân tộc với nhân dân và những người xung quanh Người làmột tấm gương sáng về đạo đức cho chúng ta học tập

1.1.3.3 Quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về giáo dục đạo đức

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại cho dân tộc Việt Nam một di sản quýbáu về tư tưởng đạo đức và tấm gương đạo đức trong sáng, mẫu mực củaNgười Học tập và làm theo tấm gương đạo đức, phong cách Hồ Chí Minhđược đưa ra từ rất sớm Từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II (tháng2/1951) của Đảng đã khẳng định tư tưởng, tác phong, đạo đức Hồ Chí Minh

là đường lối chính trị, nề nếp làm việc và đạo đức cách mạng của Đảng Đếnnăm 1960 Đảng ta đặt vấn đề phải đẩy mạnh việc học tập tư tưởng đạo đức vàtác phong đạo đức Hồ Chí Minh, đặc biệt Đại hội đại biểu toàn quốc thứ VI(1986), tư tưởng Hồ Chí Minh trở thành cơ sở, nền tảng cho đổi mới tư duycủa Đảng Tại Đại hội VII, Đảng ta đã trân trọng ghi vào cương lĩnh và điều

lệ của mình: “Đảng lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làmnền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động” đến Đại hội IX, Đảng tiếp tụckhẳng định: “Đảng và nhân dân ta quyết tâm xây dựng đất nước Việt Namtheo con đường xã hội chủ nghĩa trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và tưtưởng Hồ Chí Minh” Trong thời gian gần dây, tình hình thế giới có nhữngdiễn biến phức tạp, nước ta đứng trước nhiều khó khăn, thử thách nhưng nhờnắm vững và vận dụng đúng đắn tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng, nhà nước tatiếp tục giành được nhiều thắng lợi và vững bước trên con đường tiến lên chủnghĩa xã hội Cụ thể, Ban Bí thư Trung ương Đảng khóa IX ban hành chỉ thỉ

23 - CT/TW của Ban Bí thư ngày 23/3/2003, trong hơn 3 năm thực hiện đợthọc tập đã thu được nhiều kết quả tốt, tiếp theo ngày 07/11/2006, Bộ Chính trịkhóa X đã ban hành Chỉ thị số 06 về tổ chức cuộc vận động “Học tập và làmtheo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh với mục đích làm cho toàn Đảng, toàndân, toàn quân thấm nhuần nội dung và nhận thức sâu sắc vị trí, vai trò, giá trị

to lớn của tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh trong đời sống tinh thần của xãhội ở giai đoạn hiện nay Đồng thời hình thành phong trào tu dưỡng và làmtheo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh thực sự sâu rộng trong toàn xã hội, đặcbiệt là đối với cán bộ, đảng viên, công chức, thanh niên, học sinh … Nhằmgóp phần đẩy lùi suy thoái về tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống cùng vớicác tệ nạn xã hội Năm 2011 Bộ Chính trị “Tiếp tục đẩy mạnh việc học tập vàlàm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh theo tinh thần Chỉ thị 03 - CT/TW,ngày 14-5-2011 của Bộ Chính trị; tập trung lãnh đạo, chỉ đạo việc làm theotấm gương Bác một cách thiết thực, hiệu quả”

Bên cạnh việc phát động rộng rãi trong phạm vi cả nước “Học tập và làmtheo tấm gương đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh”, Đảng và Nhà nước ta đề

ra nhiệm vụ cấp bách cần làm ngay đó là “kiên quyết đấu tranh ngăn chặn,đẩy lùi tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống của một bộphận không nhỏ của Đảng viên, trước hết là cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp

để nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của Đảng, củng cố niềm tin củađảng viên và của nhân dân đối với Đảng” Đây là nhiệm vụ đầu tiên trong banhiệm vụ cấp bách cần phải giải quyết của Nghị quyết hội nghị lần thứ tư Banchấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về một số vấn đề cấp bách xây dựngĐảng hiện nay Đồng thời, tiến hành “thực hiện đồng bộ, kiên quyết các giảipháp để phòng, chống tham nhũng trong bộ máy nhà nước Phải thực hiện tốtvừa xây vừa chống trong phòng, chống tham nhũng Khẩn trương xây dựng

và thực hiện kiên quyết hệ thống pháp luật đồng bộ về phòng ngừa, phát hiện

và xử lý những người có hành vi tham nhũng … xử lý nghiêm minh, kịp thời,công khai cán bộ, công chức tham nhũng, không phân biệt chức vụ và địa vị

xã hội đương chức hay nghĩ hưu, thôi việc hay chuyển công tác khác Thiếtlập cơ chế khuyến khích, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những ngườiphát hiện và đấu tranh chống tham nhũng; đồng thời phát hiện và xử lýnghiêm những người bao che cho tham nhũng, ngăn chặn việc chống thamnhũng, hoặc lợi dụng việc tố cáo tham nhũng để vu khống, ám hại ngườikhác, gây mất đoàn kết nội bộ” [46; 131, 132] Đồng thời tiếp tục xây dựngnền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc nhằm đáp ứng yêucầu phát triển xã hội và con người trong điều kiện đẩy mạnh công nghiệp hóa,hiện đại hóa đất nước và hội nhập kinh tế quốc tế Trong đó chú trọng việcđẩy mạnh xây dựng đời sống văn hóa đại chúng, xây dựng môi trường vănhóa lành mạnh và đi đôi với bồi dưỡng các tài năng văn hóa Đặc biệt phải coitrọng cả tài lẫn đức, lấy đức làm gốc, có chính sách giải phóng và phát huymọi tiềm năng của người lao động, từng bước giải phóng con người thoátkhỏi sự tha hóa Bởi vì con người và nguồn nhân lực là điều kiện quyết định

xây dựng và bảo vệ Tổ quốc “nội lực có vai trò quyết định đối với sự pháttriển Có phát huy được nội lực thì mới thu hút và phát triển ngoại lực … pháthuy nội lực trước hết là phát huy nguồn lực con người, nguồn lực của toàn

dân tộc” [46; 96] Từ các nguyên tắc xây dựng đạo đức mới của Chủ tịch Hồ

Chí Minh, Đảng và Nhà nước ta đã đề ra mục tiêu đào tạo đội ngũ nguồnnhân lực đáp ứng cho xã hội trong xu thế mới Mỗi cá nhân không ngừng họctập, nâng cao hiểu biết, trình độ chuyên môn, trình độ thẩm mỹ và thể lực.Đồng thời biết rèn luyện bản thân “có lối sống lành mạnh, nếp sống văn minh,cần kiệm, trung thực, nhân nghĩa, tôn trọng kỷ cương, quy ước của cộngđồng, có ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái, có ý thức tập thể,

đoàn kết, phấn đấu vì lợi ích chung” [46; 96] Lao động chăm chỉ và có lương

tâm nghề nghiệp, có kỷ thuật, sáng tạo, năng suất cao vì lợi ích bản thân, giađình, tập thể và xã hội Đặc biệt, tiếp nối truyền thống tốt đẹp của dân tộc:truyền thống yêu nước và phẩm chất đạo đức trung với nước, hiếu với dân của

Hồ Chí Minh “có tinh thần yêu nước, tự cường dân tộc, phấn đấu vì độc lập

và chủ nghĩa xã hội, có ý chí vươn lên đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn, lạchậu, đoàn kết với nhân dân thế giới trong sự nghiệp đấu tranh vì hòa bình, độclập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội” [46; 96]

Quan điểm của Đảng và Nhà nước ta trong vận dụng tư tưởng đạo đứccủa Hồ Chí Minh không những làm kim chỉ nam cho mỗi cá nhân rèn luyện,trao dồi để hoàn thiện bản thân mà quan trọng hơn là giáo dục lý tưởng và đạođức cách mạng để xây dựng “con người xã hội chủ nghĩa” cho sự nghiệp cáchmạng “chủ nghĩa xã hội” nhằm mục đích đào tạo cho xã hội một nguồn nhânlực đáp ứng cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Vì vậy,vai trò của ngành giáo dục và đào tạo đóng vai trò rất lớn, cụ thể là vai trò củanhà trường ở từng cấp học Cùng với cả nước, ngành giáo dục và đào tạo từcuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” đẩymạnh và nâng cao trở thành “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức, phongcách Hồ Chí Minh”, ngay từ khi Ban Bí thư Trung ương Đảng khóa IX ban

hành chỉ thỉ 23 - CT/TW của Ban Bí thư ngày 23/3/2003, về đẩy mạnh nghiêncứu, tuyên truyền, giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh trong giai đoạn mới, phátđộng toàn Đảng, toàn dân học tập tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh

1.2 Những vấn đề lý luận cơ bản môn Giáo dục công dân bậc Trung học

cơ sở và khái quát sách giáo khoa Giáo dục công dân lớp 9

1.2.1 Những vấn đề lý luận cơ bản môn Giáo dục công dân bậc Trung học

cơ sở

1.2.1.1 Khái niệm, vị trí và vai trò môn Giáo dục công dân bậc Trung học cơ

sở

* Khái niệm môn Giáo dục công dân bậc Trung học sơ sở

“Môn Giáo dục công dân là cái tên gọi mới Nó là môn học thay thế chomôn chính trị đã được giảng dạy nhiều năm trước đây trong hệ thống phổthông” [8, 6] Với cách định nghĩa này, tiền thân của môn Giáo dục công dân

là môn chính trị, một bộ phận khoa học thuộc khoa học xã hội nhằm trau dồi,bồi dưỡng tri thức giúp học sinh trở thành công dân của đất nước Cùng vớinhững môn học khác môn Giáo dục công dân có nhiệm vụ góp phần đào tạocon người hội đủ yếu tố tri thức, tư tưởng đạo đức và có năng lực hoạt độngthực tiễn phù hợp với yêu cầu của xã hội Hình thành cho người học phươngpháp biết suy nghĩ và hành động của mình phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh

cụ thể trong cuộc sống thực tiễn của xã hội

Thông qua các bài học trong sách giáo khoa, giáo viên không chỉ truyềnđạt kiến thức mà còn là môn học với nét đặc trưng của tri thức chuyên ngànhnhư Triết học, Mỹ học, Đạo đức, Pháp luật, Chủ nghĩa xã hội khoa học …Nên trực tiếp giáo dục cho học sinh những quan điểm về đạo đức, lối sống, vềchuẩn mực, hành động và các hành vi theo quy định của pháp luật Do đó,môn Giáo dục công dân giúp học sinh hình thành, trau dồi và rèn luyện cácphẩm chất đạo đức Đồng thời học sinh được định hướng để điều chỉnh hành

vi của bản thân Vì vậy, môn Giáo dục công dân là “môn khoa học (khoa học

về chính trị), thuộc khoa học xã hội, khoa học về con người” [8; 6]

Nước ta đã tiến hành nhiều đợt cải cách giáo dục, lần đầu tiên được thựchiện vào năm 1950, lần tiếp theo vào năm 1956 và năm 1980 Về cơ bảnchương trình môn Giáo dục công dân bậc THCS vừa nêu trên đã đáp ứng vớiyêu cầu của giáo dục của từng giai đoạn Tuy nhiên, theo yêu cầu mới và quyluật chung của nền giáo dục thế giới, chương trình giáo dục, sách giáo khoachỉ phù hợp và đáp ứng một giai đoạn nhất định khoảng thời gian 10 - 20năm Do đó, Nghị quyết số 40/2000/QH10 của Quốc hội khóa X và Chỉ thị số14/2001/CT –TTg của Thủ tướng Chính phủ về Đổi mới chương trình giáodục phổ thông được tiến hành thực hiện Chương trình mới của bậc THCSđược bắt đầu xây dựng từ năm 1997 và được ban hành vào ngày 24/01/2003.Như vậy từ năm học 2002 - 2003, chương trình, sách giáo khoa (SGK) mônGiáo dục công dân được thực hiện đáp ứng với xu thế mới

Hệ thống cấu trúc, nội dung môn Giáo dục công dân hiện hành tập trungvào giáo dục cho học sinh tư tưởng, tình cảm, kỹ năng hành vi phù hợp vớiyêu cầu của xã hội đến hội đủ các phẩm chất đạo đức, bản lĩnh để hội nhậpvào xu thế mới Do đó, môn Giáo dục công dân (GDCD) “là môn khoa học xãhội - nhân văn mang tính đặc thù Việt Nam rất cao vì nó phản ánh những yêucầu của Xã hội Việt Nam và hình thành ở HS những chuẩn mực giá trị của xãhội Việt Nam, góp phần quan trọng vào việc bảo tồn và phát triển bản sắc vănhóa dân tộc” [9; 29]

* Vị trí và vai trò của môn Giáo dục công dân bậc Trung học sơ sở

Môn Giáo dục công dân là môn học không dừng lại phạm vi truyền đạtkiến thức cho học sinh mà đóng vai trò và vị trí quan trọng trong việc hìnhthành, phát triển nhân cách, góp phần xây dựng tư cách và trách nhiệm côngdân cho học sinh

Cung cấp cho học sinh hệ thống các giá trị đạo đức truyền thống tốt đẹpcủa dân tộc, pháp luật cơ bản, các chuẩn mực lối sống phù hợp với yêu cầucủa xã hội, giúp học sinh biết sống một cách tích cực, năng động

Góp phần quan trọng hình thành những năng lực cơ bản của con ngườitrong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại đất nước như: năng lực tự hoàn thiện,năng lực giao tiếp ứng xử, năng lực thích ứng, năng lực tổ chức quản lý, nănglực hoạt động xã hội và trang bị cho học sinh tương đối hoàn chỉnh về nhậnthức, hình thành niềm tin, tình cảm, kỹ năng hành vi ứng xử hệ giao tiếp xungquanh mình

1.2.1.3 Mục tiêu của việc dạy môn Giáo dục công dân bậc Trung học sơ sở

Những mục tiêu chính của việc dạy môn Giáo dục công dân cho học sinhbậc Trung học sơ sở gồm:

Thứ nhất, môn Giáo dục công dân nhằm cung cấp cho học sinh một hệ

thống các giá trị đạo đức, pháp luật cơ bản, các chuẩn mực lối sống phù hợpvới yêu cầu của xã hội góp phần hình thành niềm tin, xây dựng lối sống tíchcực và năng động Mỗi học sinh có những năng lực cơ bản như năng lực thíchứng, năng lực tổ chức quản lý, năng lực hoạt động xã hội … Thông qua mônGiáo dục công dân, học sinh nhận thức và hình thành thái độ đúng đắn cácchuẩn mực, sự kiện đạo đức, pháp luật như xây dựng tình cảm trong sáng lànhmạnh, đồng tình ủng hộ với cái đúng, lên án phê phán các hành vi sai trái.Bản thân mỗi học sinh có niềm tin vào tính đúng đắn và sự cần thiết của cácchuẩn mực đạo đức, pháp luật Mặt khác, môn học này giúp học sinh có khảnăng tự đánh giá và đánh giá hành vi của người khác, đánh giá tính chất của

sự việc Bản thân có khả năng biết tự lựa chọn cách ứng xử cần thiết trongcuộc sống Đồng thời học sinh biết vận dụng những điều đã được học vàotrong cuộc sống hàng ngày và có sự thống nhất giữa nhận thức và hành động,lời nói đi đôi với việc làm

Thứ hai, môn Giáo dục công dân giáo dục đạo đức cho học sinh trong đó

yếu tố xúc cảm, tình cảm đạo đức giữ vai trò làm nền tảng, là môi trường giáodục được thuận lợi, đạt hiệu quả và tác động trở lại nhận thức giúp học sinhnhận ra các giá trị có hứng thú, hăng say hành động vào cuộc sống thực tế

Thứ ba, môn Giáo dục công dân mang tính thực hành cao do đó các hoạt

động dạy – học môn Giáo dục công dân phải nhằm tạo hứng thú học tập chohọc sinh nhằm góp phần nâng cao chất lượng bộ môn

Như vậy, mục tiêu chính của môn Giáo dục công dân ở trường THCSgiáo dục cho các em các giá trị chuẩn mực đạo đức và pháp luật góp phầnhình thành những phẩm chất nhân cách của con người Việt Nam trong giaiđoạn hiện nay và phù hợp với xu thế phát triển của thời đại Vì vậy, trong quátrình truyền đạt kiến thức cần đảm bảo:

* Về kiến thức: giúp học sinh hiểu được những chuẩn mực đạo đức cơbản, thiết thực và phù hợp với lứa tuổi của học sinh THCS trong mối quan hệvới bản thân, với mọi người, với môi trường sống và với lý tưởng sống củadân tộc

* Về kỹ năng: Học sinh biết tự đánh giá hành vi của bản thân và mọingười xung quanh, có khả năng tự lựa chọn và thực hiện cách ứng xử, giaotiếp phù hợp với môi trường xung quanh và cộng đồng

* Về thái độ: Học sinh có thái độ đúng đắn, có niềm tin vào các chuẩnmực đạo đức đã được học và có nhu cầu tự điều chỉnh hành vi của bản thân.Bên cạnh đó, đặc biệt mỗi học sinh rèn luyện cho bản thân có tình cảm trongsáng, lành mạnh đối với mọi người, gia đình và xã hội

1.2.2 Khái quát chung về sách giáo khoa Giáo dục công dân lớp 9

1.2.2.1 Khái quát sách giáo khoa Giáo dục công dân lớp 9

* Mục tiêu: Môn Giáo dục công dân ở trường THCS nhằm giáo dục chohọc sinh các chuẩn mực đạo đức và pháp luật của người công dân, phù hợpvới lứa tuổi, trên cơ sở đó hình thành những phẩm chất nhân cách của conngười Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, phù hợp với xu thế phát triển củathời đại

* Vị trí và vai trò của sách giáo khoa Giáo dục công dân lớp 9

Sách giáo khoa Giáo dục công dân lớp 9 (SGK GDCD) là phương tiệndạy học ngoài việc truyền đạt tri thức còn giữ vai trò bồi dưỡng các phẩm chấtđạo đức để hoàn thiện nhân cách cho học sinh

SGK GDCD lớp 9 không những nhằm mục đích cung cấp tri thức màcòn là phương tiện hướng dẫn phương pháp học tập, tìm tòi, khám phá, chiếmlĩnh các tri thức, kỹ năng mới cho học sinh

1.2.2.2 Đặc điểm chung của chương trình môn Giáo dục công dân lớp 9

Chương trình môn Giáo dục công dân lớp 9 bao gồm phần đạo đức vàphần pháp luật

Phần đạo đức là những giá trị cơ bản, quan trọng giúp học sinh có thêmhiểu biết để giải quyết những mâu thuẫn trong cuộc sống hàng ngày Hệ thốngkiến thức trong SGK không những trang bị cho học sinh kiến thức đạo đức

mà còn giữ vai trò hình thành và phát triển kỹ năng, năng lực, bản lĩnh, cácyếu tố tâm lý, tinh thần ở học sinh đồng thời những kiến thức, năng lực, phẩmchất được hình thành và là cơ sở vững chắc ban đầu cho học sinh bước vàođời

Phần pháp luật trong SGK GDCD lớp 9 cung cấp cho học sinh nhữnghiểu biết cơ bản nhất về một số lĩnh vực pháp luật có liên quan trực tiếp, gầngũi với đời sống xã hội ở lứa tuổi các em như trách nhiệm của công dân tronggia đình, trong lao động xã hội, kinh doanh sản xuất, trong việc giữ gìn, bảo

vệ Nhà nước, bảo vệ Tổ quốc Giúp học sinh xác định được mối quan hệ giữanhững giá trị đạo đức và pháp luật, việc thực hiện pháp luật có góp phần vào

sự phát triển nhân cách của mỗi công dân Như vậy nội dung chương trìnhmôn Giáo dục công dân lớp 9 thể hiện vai trò của chủ thể và các quan hệ xãhội, trách nhiệm với công việc, với môi trường sống và lý tưởng của Đảng,của dân tộc

1.2.2.3 Cấu trúc chương trình sách giáo khoa Giáo dục công dân lớp 9