www.lrc.ctu.edu.vn 1 Tạp chí Viện Nhân học Hoàng gia (N.S) 13, 147 – 165 Bản quyền: Viện Nhân học Hoàng gia 2007 CÁC NHÀ NHÂN HỌC CHỈ CẦN ỨNG DỤNG: CÁC THÁCH THỨC CỦA NHÂN HỌC ỨNG DỤNG Paul Sillitoe, Trường Đại học Durham Người dịch: TS. Nguyễn Xuân Thơm, Đại học Quốc gia Hà Nội Việc ứng dụng nhân học đang ngày càng thu hút sự chú ý khi một thời việc này được coi là một việc đáng ngờ. Sự nổi lên của nhân học ứng dụng phản ánh sự lan toả rộng rãi của ngành học này khi người ta tìm kiếm sự ứng dụng trong một loạt các ứng dụng. Trong bài báo này tôi đưa ra ý kiến về một số vấn đề đang được tranh cãi mà tôi đã gặp phải trong khi cố gắng đối đầu với thách thức của ứng dụng nhân học trong bối cảnh “kiến thức của người trong nghề” về các vấn đề phát triển, các vấn đề đòi hỏi phải quan tâm chú ý để đẩy công việc lên phía trước. Một tổng luận ngắn gọn về lịch sử cho thấy việc không đề cập các vấn đề này đã ngăn cản các nỗ lực nhằm thiết lập ngành nhân học ứng dụng trước đây. Các vấn đề này bao gồm việc định nghĩa chủ đề mà chúng ta cần ứng dụng, những ứng dụng mang tính liên ngành cho các khoa học xã hội và vấn đề về chuyên môn sâu. Các xem xét khác liên quan đến việc tạo cho các phương pháp nhân học một góc cạnh ứng dụng bao gồm, ví dụ như, các đòi hỏi mang tính thách thúc của các nghiên cứu đi kèm. Tôi lược giản ra đây năm phương pháp để quan sát nhân học ứng dụng: Khai thác bí quyết công nghệ của những khoa học khác; sử dụng kiến thức nội bộ môn để thúc đẩy sự phát triển; Chuyển giao việc nghiên cứu và ứng dụng qua các nền văn hoá; Tìm cách đẩy mạnh việc sử dụng tri thức cho mục đích thị trường; và cuối cùng tạo ra sự phê phán mang tính cấp tiến về quá trình phát triển. Tất cả các vấn đề này đếu là những thách thức đối với chúng ta. Và chúng chỉ ra thời đại thú vị cho nhân học. Ứng dụng của nhân học là gỉ? Đây là một vấn đề có ý nghĩa thiết thân trong bối cảnh kinh tế, chính trị hiện nay khi những biến đổi từ kinh tế thị trường đã tác động lên giáo dục đại học. Nhưng đây là một vấn đề khó nhất trí cho nên sau 150 năm vẫn cần thiết phải đặt ra câu hỏi này. Các kết quả đáng thất vọng từ nỗ lực của các thế hệ các nhà nhân học kế tiếp nhau cho thấy cách thức trong đó ngành học này định nghĩa và tiếp cận các vấn đề đã không cho nó hướng tới sự ứng dụng. Nếu chúng ta không nhất trí rằng các tiền đề của www.lrc.ctu.edu.vn 2 chúng ta đã ngăn cản ý nghĩa ứng dụng, thì tại sao chúng ta lại luôn gặp khó khăn trong các giải pháp ứng dụng? Quãng vài chục năm trước ReadClift cũng đã đưa ra một câu hỏi tương tự trong một tập sách hướng tới nhân học ứng dụng, rằng “phải chăng những ngáng trở tồn tại trong ngành nhân học ngày nay là kết quả của việc không có khả năng tiếp cận với thực tế hay nó là hội chứng của một cái gì đó còn sâu sắc hơn thế” (1985: 202). Các hướng mở ra câu trả lời cho câu hỏi này nay vẫn còn hạn chế. Có lẽ chúng ta nghĩ về thuật ngữ ứng dụng chưa ổn lắm. Mà ngành học thì lại không có biến chuyển gì, như Evans – Pritchard (1946: 92), Hogbin (1957: 245-6), Mair (1969: 3) và những người khác đã từng chỉ ra trước đây về các ứng dụng trong cơ khí, dược, nông nghiệp. Suy nghĩ theo hướng này tôi đã chỉ ra rằng ý tưởng về ứng dụng nhân học là một cái gì đó mang tính mâu thuẫn về thuât ngữ (Sillitoe 2000: 7 – 8) đặt ra câu hỏi làm sao mà người ta có thể ứng dụng các kiến thức về, ví dụ, các đức tin trong thờ vật tổ và các cấm kỵ, hay kiến thức về các từ thân tộc, các sắp xếp hôn nhân, hoặc các đức tin của tổ tiên. Thách thức là ở chỗ phải thoả thuận ứng dụng là ứng dụng gì đối với nhân học, và từ đấy đề cập các vấn đề hiện đang ngăn cản sự ứng dụng. Kinh nghiệm trước đây đã cho thấy con đường đi để tìm được câu trả lời cho câu hỏi đó không hẳn là dễ dàng (Firth 1981; Grillo 1985) Những nỗ lực hiện nay để ứng dụng nhân học phản ánh sự phát triển rộng rãi của ngành học với những nỗ lực ứng dụng trong một loạt các ứng dụng bao gồm bán lẻ, ngân hàng, chính phủ, kinh doanh, giải trí. Những nỗ lực này cho thấy rằng nhân học liên quan đến hầu như mọi thứ, đòi hỏi ngành học này cần phải tồn tại. Đối với tôi công việc này tập trung vào cái gọi là “kiến thức trong nghề” trong phát triển ngành học, ở đó tôi có thể thấy sự ứng dụng của nhân học. Sự xuất hiện của các vấn đề này, theo dòng các biến đổi trong sự phát triển vài thập kỷ qua (ngày càng được quan tâm), đã tạo ra một khía cạnh mới cho câu hỏi “chúng ta áp dụng nhân học như thế nào?”(Antweiler 1998; DeWalt 1994; Purcell 1998; Sillitoe 1998). Các cơ hội để cho nhân học có điều kiện đóng góp chưa bao giờ tốt như bây giờ. Nhưng, với thậm chí các phương pháp tiếp cận liên ngành thì cũng khó có thể ứng dụng , cho nên ngành nhân học cũng khó có thể đẩy vấn đề ứng dụng tiến lên. Khi tôi cố gắng đối mặt với các thách thức của việc ứng dụng nhân học, thì tôi cũng phải thừa nhận rằng tôi lọt vào một đống các mắc mớ tạo ra bởi những nghịch lý mà tôi quay về hướng nào cũng vấp phải. Và chúng ta chắc chắn có thừa cớ để tranh luận các vấn đề mâu thuẫn nhau, ngay cả khi đã tìm cách để giải quyết các vấn đề mâu thuẫn văn hoá một cách ổn thoả, nhất là trong thời buổi cấu trúc luận và hậu cấu trúc luận. www.lrc.ctu.edu.vn 3 Lịch sử của nhân học ứng dụng Về xem xét lịch sử của nhân học cho thấy rằng nhân học luôn tìm cách chứng tỏ sự phù hợp của nó từ thủa sơ khai, kể cả khi nó bao gồm cả một loạt các mong muốn không dễ gì giải quyết từ những nỗ lực ban đầu nhằm thiết lập ngành dân tộc học cho đến những nỗ lực ngày nay (Sillitoe 2006b). Lúc đầu, ngành học khởi phát như là một nỗ lực đào tạo các quan chức cai trị thuộc địa phục vụ ở các vùng lãnh thổ nước ngoài, sau đó để cung cấp cho những người được đào tạo “khả năng tiếp cận quan điểm của người bản xứ” và trình bày vấn đề này cho các quan chức, các nhà làm chính sách để đẩy mạnh việc cai trị tốt hơn. Môn học ngày nay tìm cách đóng góp không chỉ cho công tác phát triển quốc tế mà cả các vấn đề thuộc công nghiệp, cai trị, xã hội ngày càng rộng lớn hơn. Sau khi chính phủ Mỹ thành lập Ban Dân tộc học năm 1879 (tập trung chủ yếu các nỗ lực vào nhân học người da đỏ” bị cai trị, các nỗ lực tương tự như vậy ở Anh cuối TK19, đầu TK 20 cũng để nhằm thành lập một cơ quan tương tự để làm việc với các dân tộc khác nhau trong đế chế, nhưng việc này không thành công, những người đề xướng không thuyết phục được nhà cầm quyền rằng nhân học có thể đóng góp quan trọng nào đó cho Bộ Thuộc địa (Harvey 2006). Ở những năm sau thì họ có tiến triển đôi chút tốt hơn. Vị thế này cũng khó khăn tương tự ở Mỹ nơi Brinton đã từng nói đến nhân học ứng dụng từ rất sớm váo năm 1896 (Foster 1969:198), Nhưng một số người (vd. Herskovits 1936) đã đặt vấn đề chất vấn bản chất thực của nhân học. Ở Anh, Evans – Prichard (1946) dần dần cũng theo chủ đề này, đưa ra lập luận rằng các ưu tiên mang tính học thuật chứ không phải là thực tiễn là điều quyết định chương trình hành động của nhân học. Các ý kiến trở nên căng thẳng hơn khi ngày càng có nhiều các thuộc địa giành được độc lập. Điều này trùng hợp với nhiều minh chứng phê phán thời kỳ thuộc địa (Asad 1973; Buruma & Margakit 2004; Prakash 1995; Said 1978; Spivak 1990), và cuối cùng lan sang thành phê phán sự phát triển thực tế, coi nó như là sự phát triển tiếp theo của các nỗ lực thuộc địa trước đây. Cuối cùng nhân học ứng dụng phải đối mặt với một bước lùi ở Mỹ khi có một sự thật rằng các nhà cầm quyền đã sử dụng kiến thức nhân học trong chiến tranh Việt Nam (Price 2000), mặc dù kết quả mang tính thiết thực của nó là để củng cố các tiêu chuẩn đạo đức – và chúng ta có thể nghe được các mối quan tâm này hiện nay trong các cuộc tranh luận về sáng kiến PRISP về việc đào tạo nhân học của CIA chìm. Cũng không rõ các nhà nhân học có dính dáng gì đến công tác ứng dụng được vận dụng để chống lại quyền lợi của người khác không. Trên bề mặt của ngành học này có rất ít cơ hội để chúng tỏ sự phù hợp của www.lrc.ctu.edu.vn 4 nó bới vì những người không biết gì về những hạn chế của ngành học thì lại mong muốn ngành học này có khá năng đảm đương những công việc mà nó không có thế đảm nhiệm đầy đủ. Hoặc là ngành học này bị ngăn cản không được đóng góp vào những công việc mà ở đó nó đóng vai trò quan trọng.Ví như phát triển quốc tế, do có những sắp xếp thiên lệch chống lại ngành học. Phản ứng là tránh từ ứng dụng đi với những liên tưởng không thú vị gì của nó (Hội Nhân học Ứng dụng Mỹ là trường hợp ngoại lệ), và chỉ chấp nhận các so sánh bằng nhân học “đơn thuần”. Một vài tổ chức mới ra đời với những dòng chữ viết tắt (Grillo 1985: 2; Wright 2006), ví như ở Anh, tổ chức GAPP (Group for Anthpology in Policy and Practice -Nhóm nhân học chính sách và thực hành), và ở Mỹ, tổ chức NAPA (National Association for the Practice of Anthropology - Hiệp hội Quốc gia về Thực hành Nhân học) với các LPO (Local Practitional Organizations Tổ chức thực hành địa phương) của nó. Kết quả còn tản mạn và tất cả các tổ chức ở Anh trở nên im ắng; gần đây, Hiệp hội các nhà Nhân học Xã hội đã nhất trí là tổ chức chịu trách nhiệm chung trong mạng lưới các nhà nhân học ứng dụng được thành lập bởi một số người bên ngoài làng chuyên môn. Nó cho thấy những dấu hiệu của việc thi đua phát triển các nỗ lực mở rộng của nhân học Mỹ bằng cách tìm kiếm các khả năng ứng dụng ở nhiều lĩnh vực khác. Viện Nhân học Hoàng gia không biểu lộ khuynh hướng là đại diện cho các nhà nhân học ứng dụng mặc dù gần đây tổ chức này nhận Huân chương LUCYMAIR là vinh dự của nó. Quan điểm này có thể thay đổi với những thách thức hiện tại đối với ngành học nhằm chúng tỏ giá trị của nó. Trong thời kỳ sau. Nhân học xã hội Anh ngày càng trở nên trùng lặp với xã hội học trong công cuộc tìm kiếm sự phù hợp chuyên môn tới mức là hiện nay khó có thể tách bạch giữa các công việc nhân học và xã hội học, trừ khi xem xét trên nền tảng rằng những người thực hành nhân học có thể cảm tình với sự so sánh giao văn hoá và có sự hiểu biết về các tác phẩm kinh điển về địa dân tộc học không phải của phương Tây. Điều này làm nổi bật lên vấn đề về định nghĩa ngành học làm cho ngày càng khó có thể phát biểu là nhân học sẽ đưa ra cụ thế những cái gì (bản thân xã hội học là một cuộc vật lộn với phê bình cánh tả để thuyết minh cho công tác ứng dụng của nó trong chính sách xã hội, công việc cộng đồng, phúc lợi xã hội, v v). Phạm vi bao quát của nhân học xã hội quả thực là rộng lớn. Chúng ta tìm kiếm ứng dụng gì ở môn học này? Điều cần thiết đầu tiên là phải đồng ý với định nghĩa về nhân học, chỉ như vậy chúng ta mới có thể bàn về việc ứng dụng nó. Một số xuất bản phẩm gần www.lrc.ctu.edu.vn 5 đây đã tranh luận về bản sắc và tương lai của nhân học, một số thậm chí còn nói về một sự khủng hoảng (Moore 1996; Pina-Cabral 2005; Shore & Ahmed 1995). (4) Như Stocking quan sát, “Giới hạn của nhân học đã luôn có vấn đề - rất có vấn đề, có người nghi ngờ, so với các ngành và các diễn ngôn khoa học xã hội. Tuy nhiên, không bao giờ, nó có quá nhiều vấn dề như ngày nay” (2001:35). Ông tiếp tục bàn luận về sự phổ biến của các nhóm phân ngành trong hiệp hội nhân học Hoa Kỳ và những quan tâm về sự manh mún của ngành ngăn cản cách tiếp cận có hệ thống các thách thức ngày nay. Nhân học hiện nay hiển nhiên như một nhà thờ lớn với những bức tường đã rạn và mái sắp sập. Có thể vượt qua các vấn đề đa dạng như vậy không, có nghĩa là, nghiên cứu con người theo nghĩa đen, hay điều này là quá tham vọng? Có vẻ như các nhà nhân học, những người tham dự vào các cuộc tranh luận về bản chất của ngành này từ thế kỷ 19, không thể đồng ý với nhau một định nghĩa, thúc đẩy những cuộc tranh luận không có hồi kết, hiện đã bị đẩy xa hơn với những kiến giải ngược. Đó là một vấn đề mà tôi phải đối mặt hàng năm, giống như những người khác, trong việc giới thiệu về nhân học cho sinh viên; bước đi một cách khó khăn, để đến một kết cục buồn trong một vài bài giảng gì đó. Chúng ta có thế dự đoán những rắc rối trong việc ứng dụng một ngành học mà với nó, một tác giả gần đây đã thấy rằng đó là “một chủ đề rất kỳ cục” bởi vì “thật khó để nói nó nghiên cứu cái gì”, và “chẳng có chút nào rõ ràng chúng ta phải làm gì để nghiên cứu nó” (Ingold 2000: 14). Trong sự kiện này, chúng ta sẽ làm gì để thúc đẩy việc ứng dụng và thuyết mục những người khác về những giá trị của nó? Trong một tác phẩm gần đây về ứng dụng nhân học, Pink cũng nói rằng, ứng dụng hay học thuật, là “khó để định nghĩa” và “mơ hồ và nghi hoặc”, và ghi chú rằng các tác giả của các bài giới thiệu thường vòng vo quanh vấn đề này bằng cách mô tả các nhà nhân học làm gì”, nhưng bà cũng tìm kiếm để tạo ra tính hấp dẫn của vấn đề này bằng biện luận rằng “chúng ta không nên cốt lõi hoá nhân học, có nhiều cách khác nhau một người có thể là/hoặc được gọi là một nhà nhân học” (2006:10). Nhưng bà vẫn mong muốn định nghĩa, như sự đối lập với “cốt lõi hoá”, nhân học như “một hình thức tiếp cận, một hệ biến hoá hay một tập hợp các ý tưởng tạo thành sự hiểu biết của chúng ta”, bao gồm một “cách xây dựng và phân tích một vấn đề, tạo ra và xem xét một cách có phê phán “bằng chứng” và phản ánh trong ngữ cảnh văn hoá xã hội rộng lớn”. Trong cố gắng chỉ ra nhân học khác các ngành khoa học khác như thế nào trong việc giải quyết các vấn đề, bà trích Nolan, người biện luận rằng các nhà nhân học “hiểu rằng văn hoá là chìa khoá giải quyết nhiều www.lrc.ctu.edu.vn 6 khuôn mẫu mà chúng ta thấy và nhiếu vấn đề mà chúng ta cố gắng giải quyết” (2003:119-20); Tiếp cận các vấn đề theo cách quy nạp; “là tổng thể trong các phương pháp tiếp cận và triển vọng”; Nhận biết các mối quan hệ là quan trọng, và “là tương tác”. Một nhà nhân học cũng tự minh chứng ‘học để nói tiếng nói của tổ chức này (ông/bà ta làm việc cho), hiểu được các tầng bậc quyền lực, và hệ thống văn hoá & xã hội” (Pink 2006:11), cho dù sự hiểu biết của ông/bà ta khác như thế nào với những người khác làm việc trong cùng một tổ chức là không rõ ràng. Các tranh luận trong ngành này về vai trò và nghĩa vụ của các nhà nhân học sản sinh ra cái gọi là công tác ứng dụng, dựa trên giả định là làm nhân học hay là một nhà nhân học rõ ràng là những lĩnh vực hoạt động không hạn chế. Những quan điểm này dựa trên một khái niệm chưa nhận thức được rằng người ta có thể không hạn chế nhân học, như một thực tế, và như một nghề (2006:119). Ngược lại, như Van Willigen chú giải, công việc của các nhà nhân học ứng dụng là “được xác định bởi các vấn đề và không phải bởi ngành này” (1986: 7). Điều này làm cho chúng ta với các khoa học xã hội không chia tách (Cho dù nhân học cho nhiều người cũng bao gồm cả sinh học). Tôi không nghĩ rằng điều này là hữu ích. Nếu như chúng ta muốn nghĩ về nhân học ứng dụng như mặt ngược lại của nghiên cứu xã hội ứng dụng, chúng ta phải xác định sự khác biệt. Đây không phải là những vấn đề duy nhất của nhân học. Vấn đề định nghĩa ngành này đặc thù ở nhiều khoa học xã hội lân cận đang xác định ranh giới, giống như tình trạng tiến thoái lưỡng nan giữa học thuật đối ngược với công tác ứng dụng cũng như những hiểu lầm tồn tại giữa nghiên cứu định tính và định lượng. Những điều này gợi ra rằng chúng ta phải xem xét những cách thay đối của việc làm nhân học trên quan điểm vai trò thay đổi của nó trong một kỷ nguyên phát triển của kỷ nguyên về nghiên cứu xuyên ngành đang xuất hiện. Các bộ phận làm nên phần cốt lõi của nhân học mà từ đó chúng ta có thể tìm kiếm sự ứng dụng, thì ngoài việc nói rằng việc nghiên cứu ứng dụng có thể mang đến một số kỹ năng khó có thể nói cho cụ thể một cách thuyết phục vì những kỹ năng này khác với những kỹ năng đã thu được trong việc nghiên cứu những bộ môn khác, cũng như đây là một cách tiếp cận cuộc sống, cũng khó xác định một cách rõ ràng. Khủng hoảng hiện tại của nhân học có thể chỉ ra rằng chúng ta đã chạm tới một giới hạn xã hội, vì, như một người nào đó đã nhận định gần đây đối với Henley. www.lrc.ctu.edu.vn 7 Tôi đã nói chuyện với một nghiên cứu sinh tiến sỹ ở Cambridge vào một ngày và cô ấy đưa cho tôi một danh sách các lụân án đang viết… rất ít trong số đó được đặt một cách rõ ràng trong bối cảnh của nhân học. Thay vào đó, nó nói về sở thích trong văn hoá của những người đồng tính ở Berlin – tôi nhớ ý nghĩ của mình lúc đó rằng nhân học thậm chí đã để mất chủ đề của nó (2006:184 – 5). Bước vào nghề, người ta bảo với tôi rằng tôi là một người cổ lỗ khi tham gia vào nghiên cứu vùng cao nguyên New Ginea liên quan đến việc trao đổi lợn và vỏ trai khi những người nghiên cứu cùng thời đang chú trọng nghiên cứu vùng nông thôn nước Anh hoặc các cộng đồng di cư vùng thành phố. Một số người khác tập trung nghiên cứu vào hành vi của những ngưòi ham mê bóng đá, nhân học mua bán, hội hè theo lứa tuổi, v v. Thời gian trôi qua, tôi tự cảm thấy là mình càng bế tắc, cho tới gần đây tôi mới bắt đầu lờ mờ cảm nhận là tôi đã xoay quanh một vấn đề “về căn bản” cho biết nhân học là gì. Nó xác định vùng giáp ranh của một vùng văn hoá xã hội trước một thế giới hoàn toàn khác với chính bản thân nó mang theo đặc tính tương đối về văn hoá chưa được đánh giá. Nó liên quan đến việc tìm hiểu một ngôn ngữ hoàn toàn khác với những cuộc tìm hiểu khó khăn về những tác động ngoại lai. Nó cuối cùng cho thấy sự tin tưởng của một nhóm người mà chúng tôi cộng tác chặt chẽ trong những chi tiết nghiên cứu công phu, sử dụng một phương pháp khó thực hiện và mâu thuẫn về những quan sát phụ trợ, và bao quát việc nghiên cứu cộng đồng ở tầm quy mô tổng thể. Trong khi tiêu điểm của nhân học có thể mang tính dịa phương, chúng ta phải thừa nhận rằng ta phải đặt nhân học trong một tầm bao quát rộng và tính đến tương tác phức hợp giữa các lực lượng ở tầm vi mô và vĩ mô, bao gồm những vấn đề toàn cầu (Knob: 1999 – 5 -7), Kết quả là dân tộc học, một từ khoá khác thường được nhắc đến trong định nghĩa nhân học. Các ghi nhận về dân tộc học bao gồm kiến thức đặc thù mà chúng ta thường đưa vào các thư viện, qua đó chúng ta có thể rút ra điều gì đó trong bối cảnh ứng dụng. Bên cạnh việc sử dụng nó trong các so sánh chéo văn hoá, mặc dù nó chịu tác động của những cuộc tranh cãi không ngừng, nhằm mục đích tìm hiểu thêm về tính nhân loại. Vậy ta nên áp dụng những chi tiết đó như thế nào? NHÂN HỌC NHƯ MỘT ĐỐI TÁC LIÊN NGÀNH. Tầm bao quát rộng của bộ môn thật nghịch lý, vừa là điểm mạnh, vừa là điểm yếu trong bối cảnh ứng dụng, Với một vấn đề liên quan đến định nghĩa, nó có thể là một nguồn tri thức hữu ích (Sillico: 2004). Các nhà nhận học được trang bị kến thức đầy đủ để tiếp cận không chỉ các vấn đề tiếp cận ranh giới văn hoá, mà cả các vấn đề chuyên ngành. Điều này cho phép họ www.lrc.ctu.edu.vn 8 làm quen với nghiên cưu liên ngành (Rew, Flesh 2005). Chúng ta có thể tìm thấy nguồn gốc của tác động liên ngành đối với tiêu điểm của bộ môn ở các tập hợp nhỏ. Với tư cách là một ngành học quan tâm đến các trật tự xã hội như vậy, nhân học tự bộc lộ và tự đặt ra một cách tường minh việc nghiên cứu tất cả những gì thuộc về nó (5). Các nhà nhân học dần dần nhận ra rằng người ta không thể đoán trước được các vấn đề liên quan với nhau, và phái chức năng luận được ra đời với quy định rằng chỉ có các nền văn hoá mới bao gồm các tổng thể liên quan đến nhau, ta không thể bỏ qua bất kỳ một khía cạnh nào mà không phạm phải các hiểu biết méo mó về nó. Quan niệm chính đáng này cuối cùng được đúc kết trong khái niệm về chủ nghĩa tổng thế, đó là sự nghiên cưú về toàn bộ vấn đề (Grillo 1986:21-22), điều này thực sự thoả đáng, và đóng một vai trò then chốt trong việc nhận diện tính liên ngành của nhân học, nhưng nó cũng bao hàm hạn chế là ngành học này có vẻ như hướng tói nghiên cứu tất cả. Hậu quả là sự dàn trải của nhân học như đã trình bày trên đây, Chúng ta có thể khai thác tính bao hàm rộng của nhân học bằng cách cho rằng nhân học đưa chúng ta tiến lên trong nghiên cứu chuyên ngành hiện nay, trong đóng góp về một trật tụ chi tiết mới khi các ranh giới của môn học trở nên mờ ảo với các nghiên cứu tổng thê (Ưâl Stain 2003.). Việc quá day dứt về biên giới môn học có thể mang tính phản tác dụng do một số ngành học quan tâm đến cùng một vấn đề. Tương tác lẫn nhau có thể đưa đến kết quả cùng tìm ra các tác động chung, ví như trong sinh thái học chính trị nơi các biên giới chuyên ngành không ăn nhập gì với quan tâm của các nhà môi trường, các nhà nhân học, các nhà địa lý học khi cùng nghiên cứu, hay như các nghiên cứu về các hệ thống tri thức hiện nay, các nhà triết học, các nhà nhân học, xã hội học tạo nguồn kích thích cho nhau. Như việc phân định lại các ngành học và sắp xếp lại tri thức, nếu làm đươc, có vẻ tỏ ra là có hại, vì điều này có hàm ý rằng, như Grill đã quan sát, nhân học, ngành học mà biên giới của nó rất mỏng manh và khó phân định, sẽ phải vật lộn để tồn tại trong một vũ trụ trí thức chuyên ngành (2006, Tr. 19). Tôi nghĩ rằng nhân học sẽ có nhiều cống hiến hơn và cống hiến đó không phải chỉ do chúng ta công bố, mà là do các khoa học xã hội khác cũng đã nói đến rồi. Dù có điều gì xảy ra nữa, chúng ta vẫn phải lập laị trật tự hoặc khoanh vùng chuyên môn sự hiểu biết của chúng ta theo một cách nào đó. Tính mở của nhân học trước các ngành chuyên môn đan chéo nhau sẽ cho phép người học vận hành như điểm nối dòng giữa các luồng ý tưởng của các ngành học khác nhau, bất kể chúng được định nghĩa như thế nào, người ta đã có những nhận định rằng “các chuyên gia ở những chuyên ngành khác nhau phải nói chuyện www.lrc.ctu.edu.vn 9 được nhau. Để vượt qua chủ nghĩa chuyên môn hẹp hòi, phải trợ giúp nghiên cứu chuyên sâu trong một số lĩnh vực trong khi bỏ qua tâm lý vẽ bức tranh tổng thể rộng lớn hơn. Đâu là một trong những lý do một số người đưa ra để kích thích sự quan tâm của công chúng và làm thuyên giảm lòng tin vào các chuyên gia – như ví dụ trong sự can thiệp nội ngành trong sinh sản của loài người, lại bỏ qua các gen tốt và các bế tắc về dân tộc vì ta tự hiểu rằng chưa có khả năng để lý giải, hay như trong sự phát hiện của các giống biến gen, mặc dù đã đựơc hưởng thành quả khoa học sáng ngời, vẫn có thể đe doạ môi trường tự nhiên theo những cách mà ta chưa nhận biết được (Stone 2002: 611). Cho nên cần phải đặt những nghiên cứu như vậy trong một bối cảnh rộng lớn hơn và đẩy mạnh việc tranh luận trong khi không bóp méo vấn đề. Nhưng chỉ nói rằng di sản liên ngành của nhân học đặt cho một nền tảng ứng dụng của nhân học là chưa đủ. Chúng ta phải cải tiến cách thức làm việc để thúc đẩy nó. Trong bối cảnh phát triển, như Rechard đã chỉ ra một thời gian trước đây, các nhà nhân học bước vào các lĩnh vực mà họ không thể chỉ tự mình giải quyết. Bà tiếp tục đặt câu hỏi “Liệu việc đào tạo các nhà nhân học có tiếp tục mở rộng để cung cấp cho họ một số tri thức của các lĩnh vực khác?” (1944: 229). Câu trả lới theo tôi là khẳng định, bởi vì “cách duy nhất để kiến thức nhân học có thể ứng dụng vào bối cảnh phát triển là đi cặp với kiến thức của một ngành khác nào đó như nông nghiệp, cơ khí, y học hay kinh tế (Sillitoe 2000: 299). Gợi ý này có thể làm ai đó khó chịu. Theo lời của một trong những người có quan điểm trung dung ngoại đạo khi tranh cử một ghế mà tôi đã không tranh cử thành công thì “nhân học đã là tất cả chưa?” trong ngữ cảnh này tôi nghĩ là chưa. Những người khác trước đó cũng nói thế. Trong một đánh giá thật xít sao, Cochrare đã lưu ý sự đánh giá của nhu cầu và đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có năng lực trong một số lĩnh vực và khuyến cáo phải có sự đào tạo về nhân học và sự làm quen với các ngành học khác liên đới đến công tác phát triển, mà nếu thiếu thì nhân học chẳng qua chỉ là một thành viên tri thức của cộng đồng mà anh ta nghiên cứu, và theo ý kiến của ông đây chẳng qua chỉ là một nỗ lực áp dụng kiến thức nhân học một cách biệt lập, … cuối cùng dẫn đến sự thất bại trong lộ trình tiến bộ (1971: 11,12,14,26). Những người có quan điểm đồng tình là Ackroyd, Grello, Tapper trong một báo cáo tại một hội thảo đề cập về vấn đề sử dụng tri thức của các nhà nhân học, họ lưu ý rằng nhân học chưa có một cơ sở rõ ràng để ứng dụng bất kỳ cái gì ngoài một quan điểm về con người và một số tri thức về một số mặt hoạt động của các xã hội và các nền văn hoá khác, và liệu những tri thức này có thể được ứng dụng (hoặc được sử www.lrc.ctu.edu.vn 10 dụng như khởi xướng) nếu không được bổ trợ bởi một số tri thức kỹ thuật và kỹ năng khác (1980: 6). Đào tạo nghề và giáo dục nhân học có thể gây cho một số người cảm giác vớ vẩn, nhưng các nhà nhân học và các chuyên gia với quan điểm cao siêu xa vời thậm chí còn vớ vẩn xa lạ hơn. Để hoạt động được với tư cách là một ngành học liên ngành, thì cần phải “nói tiếng nói thật, đi bước chân thật” của các ngành học khác trong chừng mực nào đó, nhằm mục đích để người ta sẽ xem xét chúng ta một cách nghiêm túc (Irvin, 2000: 26). Chúng ta có thể mường tượng điều này như là việc thực hành quan sát vào các lĩnh vực chuyên ngành khác, có nghĩa là tương tác với các nghề nghiệp khác trong khi vẫn duy trì một mức độ riêng biệt. Ai đó được đào tạo về nhân học với một kiến thức nền về y, luật, kiến trúc, lâm học, kinh tế học hoặc ở bất kỳ một lĩnh vực nào đều có một vị thế vững chắc để áp dụng kiến thức nhân học, được hiểu như là một kiến thức tổng thể bao gồm sự thúc đẩy trên một bối cảnh chung theo nghĩa tương tác liên quan giữa các bối cảnh văn hoá, xã hội và cộng tác liên ngành. Ngày càng có nhiều các nhà nhân học đồng ý và dám chấp nhận sự thách thức của tính liên ngành đặc biệt trong các bối cảnh ứng dụng nơi nhiều người đã có tiếng nói trong lĩnh vực chuyên ngành mình được đào tạo. Đây là thời điểm để tận dụng các thành quả của thế hệ hiện nay của các nhà nhân học liên ngành để so sánh những gì đạt được và thấy đâu là điểm chung trong công hiến của họ, để nhận ra nhân học nói về cái gì và người ta cẩm thấy nhân học là hữu ích và ứng dụng nhân học như thế nào. CÁC NHÀ NHÂN HỌC KHÁC NHAU NHƯ THẾ NÀO: AI LÀ CHUYÊN GIA, AI KHÔNG PHẢI LÀ CHUYÊN GIA: Trong một số gần đây của tạp chí nhân học ngày nay Mars đặt câu hỏi “tại sao rất nhiều trong số các nhà nhân học ứng dụng lại thấy tốt hơn là nhận mình có những chức vụ nghề nghiệp khác chứ không phải là nhà nhân học? Tại sao nhân học ngày càng được nhìn nhận như một khoa học không phù hợp?” và ông còn lưu ý “nhân học ứng dụng dường như xuất hiện khắp nơi mà chẳng thấy ở đâu xuất hiện khoa nghiên cứu về nhân học. Và bạn phải đào bới dưới bề mặt miêu tả của các nghề nghiệp xa lạ khác để thậm chí phát hiện xem họ có phải là các nhà nhân học không” (2004: 4 tr.1) Tại hội thảo của Hiệp hội các nhà nhân học xã hội ở Durham năm 2004 mọi người đã bàn luận tương đối nhiều theo chủ đề tại sao các nhà nhân học dường như vô hình trong khi họ thực sự làm việc với người khác. Những quan sát thường rất không nhất quán bởi vì nó cho thấy rằng khi ta tham gia vào việc ứng dụng thì các ngành học mang tính mục đích rõ ràng hơn thường là ngành học chiếm ưu thế. Điều này có thể phản ánh hàm ý mâu thuẫn của việc đạt [...]... & Barr 2005) Đây quả thực là một thách thức nhằm điều chỉnh các phương pháp trong khi vẫn đảm bảo tính nghiệp vụ và duy trì tính tổng thể của nhân học ỨNG DỤNG TRI THỨC NHÂN HỌC: Sự phân biệt giữa ứng dụng các phương pháp nhân học và ứng dụng kiến thức nhân học chỉ mang tính nhận thức Ứng dụng đương nhiên đòi hỏi một mức cao hơn chỉ sử dụng phương pháp Chúng ta sử dụng phương pháp để đẩy mạnh sự hiểu... dấu hỏi ấy CÓ ỨNG DỤNG NHÂN HỌC ĐƯỢC KHÔNG? Khi chúng ta vượt lên một mớ kiến thức học thuật và tìm cách ứng dụng nhân học, ta vấp phải nhiều ngõ cụt Có một số ứng dụng, tự thân chúng rất mù mờ, trong khi tất cả lại đều có vấn đề Một số nhà nhân học bác bỏ ý tưởng về ứng dụng nhân học mặc dù có những vấn đề về ứng dụng Tôi nghĩ họ đã sai lầm, dưới ánh sáng của những vấn đề cấp bách mà nhân loại gặp... Đề xuất nhân học: Một đối lập trong thuật ngữ Current Anthropology 31, 301-11 Henley, P 2006 Các nhà nhân học trên vô tuyến: một thế giới biến mất? Trong Ứng dụng nhân học: nhân học chuyên nghiệp trong thế kỷ 21 (bs) S.Pink, 170-89, Oxford: Berghahn Herskovits, J.M 1936 Nhân học ứng dụng và các nhà nhân học Mỹ Science 83, 215-22 Hobart, M (bs) 1993 Phê bình nhân học phát triển: sự tăng trưởng các phạm... lập luận rằng các nỗ lực nhằm ứng dụng nhân học đã bị định hướng sai Vậy các nhà nhân học cần phải đóng vai trò gì để giúp người ta có thể nhìn thấy viễn cảnh tương lai? Họ phải tìm cách để thách thức các nhà cầm quyền và thuyết phục các nhà cầm quyền rằng việc tạo cơ hội thêm cho các cộng đồng địa phương là có lợi và giúp họ khai thác tri thức và giá trị của mình, và tự quyết định số phận của mình Điều... sống của họ (Corchane 1971: 65-79) Sự ồn ào này đặt chúng ta vào tình trạng khó xử khi chúng ta nói về ứng dụng nhân học Chúng ta thường thách thức các nhận định của các chuyên gia, thạm chí thách thức cả tính giá trị của ý tưởng chuyên gia Vậy tại sao chúng ta lại cứ cố trở thành chuyên gia, khi là chuyên gia rõ ràng là hỏng các đích đến của chính ngành học chúng ta? ỨNG DỤNG PHƯƠNG PHÁP NHÂN HỌC Có... môn nhân học ứng dụng như một ngành học thông thường, chúng ta phải đẩy mạnh các phương pháp làm việc vượt lên yếu tố đòi hỏi thời gian quan sát Nhưng đây là một chỗ hóc khác: liệu nhân học có thể hoạt động theo những cách thức như thế hay là các cách thức này sẽ làm rơi rụng, làm hỏng các phương pháp về địa nhân học? Nếu nghiên cứu dài hạn là yếu tố trung tâm để đạt tới một cách hiểu rằng nhân học. .. Học tập từ sự thay đổi: các vấn đề và các kinh nghiệm trong điều hành và đánh giá chung London: Intermediate Technology Publications Evans-Pritchard, E.E 1946 Nhân học ứng dụng Africa 16, 92-8 Firth, R 1944 Tương lai của nhân học xã hội, Man 44, 19-22 - 1981, Tham gia và bỏ cuộc: Các suy nghĩ về việc ứng dụng nhân học cho các vấn đề xã hội Forster, G 1969 Nhân học ứng dụng Boston: Little, Brown... chất của phân bổ công lý và hậu quả của nó, các phương pháp và lý thuyết của các phân môn nhân học khác nhau như là nhân học dược lý, nhân học tâm lý, nhân học sinh thái văn hoá Sự đào tạo về nhân học tạo phương tiện phân tích để hiểu tính đa dạng của các tác nhân địa phương và mối quan tâm của họ, để thấy sự liên kết đa chiều trong cuộc sống xã hội và đánh giá được các chiến lược hàng ngày, để tiếp... thường, phần lớn các nhà nhân học vẫn làm việc và nghiên cứu, viết lách riêng lẻ Chúng ta phải học cách làm việc có hiệu quả với tư cách thành viên của nhóm, đây là đặc điểm của công tác ứng dụng 6 Ngoài các quan sát đi kèm, các nhà nhân học cũng là những nhà phỏng vấn có năng lực, biết lắng nghe hơn và hỏi ít hơn những câu hỏi hướng dẫn; họ cũng rất thành thạo trong việc phân tích số liệu định tính... ỨNG DỤNG PHƯƠNG PHÁP NHÂN HỌC Có hai cách trong đó người ta có thể diễn giải ý tưởng về ứng dụng nhân học một cách rộng rãi Nó có thể là sử dụng tri thức mà các nhà NH đã lượm lặt được thông qua điều tra điền dã và đã hệ thống hoá theo nhiều cachs khác nhau bằng cách sử dụng lý thuyết của thời đó, và khám phá ra ứng dụng của nó Hoặc nó có thể bao gồm việc áp dụng các phương pháp NH (Barnard 2001; Pole . Viện Nhân học Hoàng gia (N.S) 13, 147 – 165 Bản quyền: Viện Nhân học Hoàng gia 2007 CÁC NHÀ NHÂN HỌC CHỈ CẦN ỨNG DỤNG: CÁC THÁCH THỨC CỦA NHÂN HỌC ỨNG DỤNG. giữa ứng dụng các phương pháp nhân học và ứng dụng kiến thức nhân học chỉ mang tính nhận thức. Ứng dụng đương nhiên đòi hỏi một mức cao hơn chỉ sử dụng