CÁØM NANG CÁÚP NỈÅÏC NÄNG THÄN ThS. Lã Anh Tún --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 1. KHẠI QUẠT VÃƯ NỈÅÏC SẢCH V SỈÏC KHO 1 KHẠI QUẠT VÃƯ NỈÅÏC SẢCH V SỈÏC KHO 1.1. KHẠI NIÃÛM V CẠC ÂËNH NGHÉA 1.1.1. Khại niãûm Nỉåïc âọng vai tr quan trng âäúi våïi sỉû täưn tải v phạt triãøn ca sinh giåïi. Táút c sinh hoảt v sn xút ca con ngỉåìi âãưu cáưn cọ nỉåïc sảch nhàòm bo âm sỉïc kho v hiãûu qu sn xút, âäưng thåìi con ngỉåìi sau khi sỉí dủng nỉåïc cáúp cng â thi ra mäüt lỉåüng nỉåïc báøn, ngoi ra cng phi kãø âãún mäüt khäúi lỉåüng nỉåïc mỉa, trong quạ trçnh chy trn trãn sỉåìn däúc cng â cún theo rạc rỉåíi, bủi âáút, . cng cáưn táûp trung, xỉí l så bäü trỉåïc khi thi ra ngưn nỉåïc. Cáúp thoạt nỉåïc l mäüt trong nhỉỵng mủc tiãu v nhiãûm vủ khai thạc ngưn nỉåïc v vãû sinh mäi trỉåìng. Hçnh 1.1: Ngưn nỉåïc v cạc mủc tiãu khai thạc nỉåïc 1.1.2. Cạc âënh nghéa cå bn  Nỉåïc (Water): mäüt cháút lng thäng dủng, nỉåïc l mäüt cháút khäng mu, khäng mi, khäng vë. Nỉåïc tinh khiãút cọ cäng thỉïc cáúu tảo gäưm 2 ngun tỉí hydro v mäüt ngun tỉí oxy, Dỉåïi ạp sút khê tråìi 1 atmosphere, nỉåïc säi åí 100C v âäng âàûc åí 0C, nỉåïc cọ khäúi lỉåüng riãng l 1000 kg/m 3 .  Ngưn nỉåïc (Water Resources): cạc dảng têch chuøn nỉåïc khạc nhau chung quanh ta nhỉ nỉåïc mỉa, nỉåïc màût v nỉåïc ngáưm. NGƯN NỈÅÏC CÁÚP THOẠT NỈÅÏC MÄI TRỈÅÌNG - SINH THẠI THY ÂIÃÛN TỈÅÏI TIÃU THY SN GIAO THÄNG THY NHU CÁƯU KHẠC  CÁØM NANG CÁÚP NỈÅÏC NÄNG THÄN ThS. Lã Anh Tún --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 1. KHẠI QUẠT VÃƯ NỈÅÏC SẢCH V SỈÏC KHO 2  Nỉåïc sảch (Clean Water): nỉåïc sỉí dủng âảt u cáưu vãû sinh v an ton sỉïc kho theo tiãu chøn qui âënh ca Bäü Y tãú.  Nỉåïc thi (Wastewater): nỉåïc sau khi sỉí dủng (nỉåïc tỉì hãû thäúng cáúp nỉåïc, nỉåïc mỉa, nỉåïc màût, nỉåïc ngáưm, .) cho cạc mủc tiãu khạc nhau nhỉ sinh hoảt, sn xút, . cọ träün láùn cháút thi, mang êt nhiãưu cháút gáy ä nhiãùm.  Nỉåïc thi chỉa xỉí l (Untreated wastewater) l ngưn têch ly cạc cháút âäüc hải láu di cho con ngỉåìi v cạc sinh váût khạc. Sỉû phán hy cạc cháút hỉỵu cå trong nỉåïc thi cọ thãø tảo ra cạc cháút khê nàûng mi. Thäng thỉåìng, nỉåïc thi chỉa xỉí l l ngun nhán gáy bënh do nọ chỉïa cạc loải âäüc cháút phỉïc tảp hồûc mang cạc cháút dinh dỉåỵng thûn låüi cho viãûc phạt triãøn cho cạc loải vi khøn, cạc thỉûc váût thy sinh nguy hải.  Sỉû ä nhiãùm nỉåïc (Water pollution) xy ra khi cạc cháút nguy hải xám nháûp vo nỉåïc låïn hån kh nàng tỉû lm sảch ca chênh bn thán ngưn nỉåïc.  K thût cáúp nỉåïc (Water Supply Techniques): gii phạp âem nỉåïc sảch âãún tỉìng häü gia âçnh, nhọm dán cỉ, khu vỉûc sn xút v cạc củm chun dng âm bo cạc u cáưu vãư kinh tãú k thût v vãû sinh mäi trỉåìng.  Hãû thäúng cáúp nỉåïc (Water Supply System): täø håüp cạc cäng trçnh liãn quan âãún viãûc khai thạc ngưn nỉåïc, thu nỉåïc, xỉí l nỉåïc, cạc trảm båm v mảng phán phäúi âiãưu ho nỉåïc sảch.  Hãû thäúng thoạt nỉåïc (Sewerage System): hãû thäúng thu gom táút c cạc loải nỉåïc thi, nỉåïc mỉa ra khi khu vỉûc dán cỉ, sn xút v sau âọ lm sảch v khỉí trng åí mäüt mỉïc âäü cáưn thiãút trỉåïc khi x tråí lải vo ngưn nỉåïc chung.  Ngỉåìi sỉí dủng nỉåïc (Water User): mäüt hay mäüt nhọm ngỉåìi sỉí dủng nỉåïc tỉì cäng trçnh cáúp nỉåïc cho mủc tiãu sinh hoảt hồûc sn xút.  Bãûnh liãn quan âãún ngưn nỉåïc (Water-related disease): cạc dảng bãûnh táût sinh ra do sỉí dủng hồûc tiãúp xục våïi ngưn nỉåïc bë nhiãùm báøn v nhiãùm trng. CÁØM NANG CÁÚP NỈÅÏC NÄNG THÄN ThS. Lã Anh Tún --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 1. KHẠI QUẠT VÃƯ NỈÅÏC SẢCH V SỈÏC KHO 3 1.2.3. Sỉû phán phäúi nỉåïc trong thiãn nhiãn  Lỉåüng nỉåïc trãn trại âáút táûp trung ch úu åí âải dỉång v biãøn c, chiãúm âãún 94% täøng lỉåüng nỉåïc trãn trại âáút.  Âa säú lỉåüng l nỉåïc màûn khäng sỉí dủng cho sinh hoảt v sn xút näng nghiãûp v cäng nghiãûp âỉåüc. Nỉåïc màûn cọ thãø gáy ngäü âäüc múi cho cå thãí sinh váût v gáy àn mn cạc thiãút bë kim loải trong cäng nghiãûp.  Lỉåüng nỉåïc ngt åí trong lng âáút v bàng h åí 2 cỉûc l lỉåüng nỉåïc ngt khạ tinh khiãút, chiãúm trãn 1,6 % täøng lỉåüng nỉåïc trãn trại âáút, tuy nhiãn do xa nåi åí ca loi ngỉåìi, vë trê thiãn nhiãn khàõc nghiãût nãn chi phê khai thạc ráút låïn.  Con ngỉåìi v cạc loi thỉûc v âäüng váût khạc táûp trung ch úu åí khu vỉûc säng ngi nhỉng lỉåüng nỉåïc säng chè chiãúm 0,0001 % täøng lỉåüng nỉåïc, khäng â cho c nhán loải sỉí dủng trong sinh hoảt v sn xút cäng näng nghiãûp. Ä nhiãùm ngưn nỉåïc thỉåìng l ä nhiãùm nỉåïc säng.  Lỉåüng nỉåïc mỉa phán phäúi trãn trại âáút khäng âãưu v khäng håüp l. Ty theo vë trê âëa l v biãún âäüng thåìi tiãút, cọ nåi mỉa quạ nhiãưu gáy l lủt, cọ nåi khä kiãût, hản hạn kẹo di. 1.2.4. Váún âãư sỉí dủng ngưn nỉåïc Con ngỉåìi chè måïi khai thạc âỉåüc 0,017 % lỉåüng nỉåïc cọ trãn âëa cáưu. Theo säú liãûu bạo âäüng ca Liãn hiãûp qúc, hiãûn nay cọ trãn 50 qúc gia trãn thãú giåïi âang lám vo cnh thiãúu nỉåïc, âàûc biãût nghiãm trng åí cạc vng Cháu Phi, vng Trung Âäng, vng Trung Ạ, Cháu Ục v c åí cạc qúc gia phạt triãøn nhỉ M, Phạp, Nháût, Âỉïc, Singapore, v.v Lëch sỉí thãú giåïi cng â ghi nháûn cọ cạc cüc xung âäüt giỉỵa mäüt säú nỉåïc cng nhỉ lnh thäø vç mún tranh ginh ngưn nỉåïc. Mäùi ngy trãn thãú giåïi cng cọ hng ngn ngỉåìi chãút vç nhỉỵng ngun nhán liãn quan âãún nỉåïc nhỉ âọi, khạt, dëch bãûnh, . Cạc nh khoa hc - k thût trãn thãú giåïi âang lm hãút sỉïc mçnh âãø khai thạc, bäø sung nhu cáưu nỉåïc cho loi ngỉåìi. Mäüt säú phỉång ạn tạo bảo âỉåüc âãư xút nhàòm mủc tiãu phán phäúi ngưn nỉåïc håüp l nhỉ:  Lm thy låüi, thỉûc hiãûn cạc kãnh âo âỉa nỉåïc vo hoang mảc, xáy dỉûng cạc häư chỉïa, thạo nỉåïc åí cạc vng ngáûp ụng, ci tảo cạc âáưm láưy, .  Khai thạc cạc ngưn nỉåïc ngáưm.  Lc, khỉí màûn nỉåïc biãøn thnh nỉåïc ngt.  Váûn chuøn cạc khäúi bàng h vãư dng. CÁØM NANG CÁÚP NỈÅÏC NÄNG THÄN ThS. Lã Anh Tún --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 1. KHẠI QUẠT VÃƯ NỈÅÏC SẢCH V SỈÏC KHO 4 Cạc cäng viãûc trãn phủc vủ cho kinh tãú x häüi loi ngỉåìi v mäüt láưn nỉỵa khàóng âënh vai tr ca con ngỉåìi trong viãûc chinh phủc thiãn nhiãn, hồûc hản chãú thiãn tải, ci tảo thãú giåïi. Ngưn nỉåïc cáưn âỉåüc hiãøu nhỉ mäüt ngưn ti ngun q giạ cáưn phi âỉåüc bo vãû v khai thạc håüp l. Viãûc khai thạc âụng mỉïc v khoa hc ti ngun nỉåïc s tảo thãm nhiãưu lỉång thỉûc v thỉûc pháøm cng nhỉ ca ci cho loi ngỉåìi. Sỉû thiãúu cán nhàõc, qun l kẹm trong khai thạc cọ thãø gáy cạc háûu qu xáúu vãư mäi trỉåìng sinh thại. Cáưn phi cọ mäüt chỉång trçnh qui hoảch sỉí dủng ngưn nỉåïc khoa hc, trong âọ viãûc phán têch cạc tạc âäüng qua lải giỉỵa cạc thnh pháưn cáúu thnh hãû thäúng. Qui trçnh xem xẹt nhỉ sau: HÃÛ THÄÚNG NGƯN NỈÅÏC HÃÛ THÄÚNG TI NGUN HÃÛ THÄÚNG CÄNG TRÇNH HÃÛ THÄÚNG CẠC THY LÅÜI NHU CÁƯU NỈÅÏC Ti ngun nỉåïc - Kho nỉåïc, cạc cäng trçnh - Sỉí dủng nỉåïc cáúp nỉåïc v âáưu mäúi - Tiãu hao nỉåïc - Xỉí l cháút lỉåüng v - Phng l, chäúng ụng Dảng: Âàûc trỉng: ci tảo mäi trỉåìng - Bo vãû v ci tảo -Nỉåïc màût - Lỉåüng - Phng l, chäúng ụng . mäi trỉåìng -Nỉåïc ngáưm - Cháút - Cạc u cáưu khạc -Âải dỉång - Âäüng thại CÁN BÀỊNG NỈÅÏC Âàûc trỉng cán bàòng Hãû thäúng chè tiãu âạnh giạ Phỉång phạp âạnh giạ - Lỉåüng - Kinh tãú - Phỉång phạp täúi ỉu - Cháút lỉåüng - Chỉïc nàng - Phỉång phạp mä phng - Âäüng thại - Mäi trỉåìng - Âäü tin cáûy Phỉång phạp xạc âënh cán bàòng håüp l Hçnh 1.2: Så âäư Hãû thäúng ngưn nỉåïc trong Qui hoảch ngưn nỉåïc CÁØM NANG CÁÚP NỈÅÏC NÄNG THÄN ThS. Lã Anh Tún --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 1. KHẠI QUẠT VÃƯ NỈÅÏC SẢCH V SỈÏC KHO 5 Sỉû tạc âäüng qua lải giỉỵa nỉåïc, con ngỉåìi v ti ngun sinh thại hiãûn nay âang bë âe da máút qn bçnh. Cạc ngưn nỉåïc sỉí dủng hiãûn nay êt nhiãưu âãưu bë ä nhiãùm våïi cạc mỉïc âäü khạc nhau, nhiãưu nåi ráút tráưm trng, âe da cüc säúng sỉïc kho con ngỉåìi, phạ hoải sỉû cán bàòng trong sinh giåïi. Do âọ, váún âãư bo vãû mäi trỉåìng nỉåïc hiãûn nay ráút quan trng v cáúp bạch, âi hi sỉû quan tám ca táút c mi ngỉåìi trãn hnh tinh chụng ta. Klemes (1973) â minh ha quan hãû tỉång tạc giỉỵa viãûc qun l ti ngun nỉåïc våïi cạc úu täú liãn quan âãún mäi trỉåìng nhỉ hçnh sau: TỈÛ NHIÃN X HÄÜI V MÄI TRỈÅÌNG CHÊNH TRË ÂËA L TI NGUN NHU CÁƯÌÌU KINH TÃÚ ÂËA CHÁÚT NỈÅÏC NỈÅÏC X HÄÜI KHÊ HÁÛU TỈÛ NHIÃN LÛT LÃÛ KHÊ TỈÅÜNG TÄØ CHỈÏC SINH VÁÛT LỈÅÜNG NỈÅÏC CHÁÚT LỈÅÜNG SINH THẠI THY THY LỈÛC VÀN DNG THÄNG TIN QUN L TI NGUN NỈÅÏC DNG PHN HÄƯI K THÛT KHOA HC CÄNG NGHÃÛ SINH HC ỈÏNG DỦNG HỌA HC CÅ NÄNG NGHIÃÛP DÁN DỦNG ÂIÃÛN LÁM NGHIÃÛP Y TÃÚ CÁÚP GIM BO VÃÛ KIÃØM SOẠT TỈÅÏI THY GIAO THÄNG NỈÅÏC Ä QUN L L LỦT TIÃU ÂIÃÛN THY NHIÃÙM ÂÁÚT NÄÜI ÂËA Hçnh 1.3: Minh ha sỉû tỉång quan viãûc qun l nỉåïc våïi cạc úu täú khạc nhau liãn quan âãún mäi trỉåìng, Klemes (1973). CÁØM NANG CÁÚP NỈÅÏC NÄNG THÄN ThS. Lã Anh Tún --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 1. KHẠI QUẠT VÃƯ NỈÅÏC SẢCH V SỈÏC KHO 6 1.3. NHIÃÛM VỦ CA NGNH CÁÚP NỈÅÏC Nhiãûm vủ ca ngnh Cáúp nỉåïc l :  Kho sạt táút c cạc ngưn nỉåïc cọ thãø khai thạc sỉí dủng âỉåüc;  Âạnh giạ cháút lỉåüng ngưn nỉåïc;  Xạc âënh phỉång thỉïc khai thạc ngưn nỉåïc;  Cạc biãûn phạp xỉí l nỉåïc cáúp, nỉåïc x;  Xáy dỉûng cạc så âäư váûn hnh cạc hãû thäúng cáúp nỉåïc;  Xạc âënh âỉåüc nhu cáưu sỉí dủng nỉåïc v chè tiãu nỉåïc cáúp;  Tênh toạn thiãút kãú hãû thäúng cáúp nỉåïc;  Xáy dỉûng cạc cäng trçnh trong hãû thäúng cáúp nỉåïc;  Váûn hnh v bo dỉåỵng hãû thäúng cáúp nỉåïc;  Thu phê cáúp nỉåïc âãø tại sn xút. Ngnh Cáúp nỉåïc l mäüt ngnh dëch vủ cäng êch cọ liãn quan cạc ngnh khạc nhỉ Xáy dỉûng, Qun l nỉåïc, Giao thäng Cäng chạnh, Mäi trỉåìng, Y tãú , . Trong mäüt qúc gia, sỉû phán cáúp qun l v giạm sạt cạc cäng trçnh cáúp nỉåïc theo chỉïc nàng v nhiãûm vủ theo så âäư sau: Hçnh 1.4: Chỉïc nàng v nhiãûm vủ cạc cáúp trong chỉång trçnh cáúp nỉåïc CÁÚP QÚC GIA CÁÚP TÈNH CÁÚP HUÛN X  Láûp kãú hoảch chiãún lỉåüc  Hoảch âënh chênh sạch  Âënh mỉïc, tiãu chøn  Qun l chỉång trçnh qúc gia  Giạm sạt cạc dỉû ạn cáúp nỉåïc  Cung cáúp k thût, âo tảo  v.v .  Thỉûc hiãûn dỉû ạn cáúp thoạt nỉåïc  Kho sạt, thiãút kãú cäng trçnh  Thi cäng v qun l dỉû ạn  Hún luûn cáúp cå såí  v.v .  Qun l hãû thäúng åí cäüng âäưng  Khai thạc, bo dỉåỵng cäng trçnh  Thu phê dng nỉåïc  v.v . CÁØM NANG CÁÚP NỈÅÏC NÄNG THÄN ThS. Lã Anh Tún --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 1. KHẠI QUẠT VÃƯ NỈÅÏC SẢCH V SỈÏC KHO 7 Cạc dỉû ạn âáưu tỉ khai thạc ti ngun nỉåïc hiãûn nay âãưu cáưn phi âỉåüc xem xẹt cáøn tháûn åí c 3 khêa cảnh cho cán âäúi (hay cn gi l quan hãû 3E) l: K thût (Engineering), Kinh tãú (Economic) v Mäi trỉåìng (Environment). Trong âọ, úu täú mäi trỉåìng bao gäưm c cạc khại niãûm bãưn vỉỵng vãư tỉû nhiãn v äøn âënh x häüi. Minh ha dỉåïi âáy cho tháúy mäúi tỉång quan áúy: Hçnh 1.5: Minh ha quan hãû 3E  Cạc âạnh giạ vãư k thût: cháút lỉåüng, säú lỉåüng v âäüng thại ca ngưn nỉåïc, cäng nghãû khai thạc v xỉí l, tuún phán phäúi nỉåïc.  Cạc âạnh giạ vãư kinh tãú: tênh kh thi vãư ti chênh v mỉïc cháúp nháûn chi tr tiãưn trãn mäùi âån vë sn pháøm nỉåïc sảch (âäưng/m 3 ).  Cạc âạnh giạ vãư mäi trỉåìng - x häüi: xem xẹt cạc tiãu chê vãû sinh liãn quan âãún sỉïc kho con ngỉåìi, tênh bãưn vỉỵng ca ngưn cung cáúp nỉåïc v mỉïc âäü tham gia, âäưng tçnh chi tr kinh phê ca cäüng âäưng ngỉåìi tiãu thủ nỉåïc. 1.4. CÁÚP NỈÅÏC V SỈÏC KHO CÄÜNG ÂÄƯNG 1.4.1. Hiãûn trảng cáúp nỉåïc v sỉí dủng nỉåïc Báút cỉï khu dán cỉ v sn xút no cng cáưn hãû thäúng cáúp nỉåïc sảch. Cáúp nỉåïc sảch tråí thnh mäüt trong nhỉỵng tiãu chê quan trng âãø âạnh giạ sỉû phạt triãøn ca x häüi, ngỉåìi ta cọ thãø dỉûa vo lỉåüng nỉåïc sỉí dủng trãn mäùi âáưu ngỉåìi ca tỉìng qúc gia âãø âạnh giạ mỉïc âäü phạt triãøn ca qúc gia âọ. Lỉåüng nỉåïc sỉí dủng cho dán dủng bao gäưm lỉåüng nỉåïc dng cho tàõm, rỉía, àn úng, sn xút nhẻ, chãú biãún thỉûc pháøm, tỉåïi cáy xanh v vãû sinh âỉåìng phäú. Tiãu chøn dng nỉåïc cho tỉìng âáưu ngỉåìi thỉåìng ty thüc vo mỉïc âäü phạt triãøn kinh tãú ca tỉìng vng v âiãưu kiãûn cáúp nỉåïc. Mỉïc sỉí dủng nỉåïc trong gia âçnh cho cạc u cáưu tiãu thủ thỉåìng biãún âäüng khạ låïn do mỉïc säúng, âiãưu kiãûn khê háûu, lnh thäø, táûp quạn, . khạc nhau. Hçnh dỉåïi minh ha mỉïc sỉí dủng nỉåïc trung bçnh ca mäüt gia âçnh trung lỉu vng Âäng Nam Ạ: K thût (Engineering) Mäi trỉåìng (Environment) Kinh tãú (Economic) CÁØM NANG CÁÚP NỈÅÏC NÄNG THÄN ThS. Lã Anh Tún --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 1. KHẠI QUẠT VÃƯ NỈÅÏC SẢCH V SỈÏC KHO 8 Vãû sinh 20% Giàût 14% Tàõm 46% Khạc 14% Àn úng 6% Àn úng Tàõm Giàût Vãû sinh Khạc Hçnh 1.6: Trung bçnh (%) lỉåüng nỉåïc sỉí dủng cho dán dủng Bng 1.1 : So sạnh âënh mỉïc cáúp nỉåïc vng thnh thë mäüt säú qúc gia Âä thë v vng cỉ dán Âënh mỉïc cáúp nỉåïc (lêt/ngy.ngỉåìi) Viãût Nam Philippines Trung qúc Korea Thại Lan Ục Phạp M Trung bçnh trãn thãú giåïi 100 - 120 120 - 140 160 - 200 160 - 180 200 - 220 140 - 175 220 - 250 350 - 400 80 - 100 1.4.2. Bãûnh táût liãn quan âãún ngưn nỉåïc Viãûc sỉí dủng nỉåïc s tảo ra nỉåïc thi, nỉåïc thi sinh hoảt v sn xút âãưu mang cạc cháút âäüc hải nh hỉåíng âãún sỉïc kho con ngỉåìi v lm suy gim mäi trỉåìng. Trãn 80% bãûnh âỉåìng rüt hiãûn nay âãưu bàõt ngưn tỉì ngưn nỉåïc khäng an ton. Bradley (1974) v Feachem (1975) â phán loải 4 cå chãú khạc biãût ca cạc bãûnh liãn quan âãún ngưn nỉåïc l:  bãûnh do úng nỉåïc bë nhiãùm phán (water-borne);  bãûnh do tiãúp xục våïi nỉåïc báøn (water-wasted);  bãûnh do cạc sinh váût säúng trong nỉåïc gáy ra (water-based);  bãûnh do cän trng sinh sn trong nỉåïc gáy ra (water-related insect vector). CÁØM NANG CÁÚP NỈÅÏC NÄNG THÄN ThS. Lã Anh Tún --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 1. KHẠI QUẠT VÃƯ NỈÅÏC SẢCH V SỈÏC KHO 9 Bng 1.2: Phán loải cạc bãûnh liãn quan âãún ngưn nỉåïc bë thiãúu v ä nhiãùm Phán loải truưn bãûnh Vê dủ úng nỉåïc bë nhiãùm phán (do lm nh cáưu, chưng trải chàn ni x phán, nỉåïc tiãøu, rạc rãún sinh hoảt, nỉåïc thi khäng xỉí l vo ao häư, säng rảch, .) Dëch t (Cholera) Kiãút l do que khøn (Bacillary dysentery) Tiãu chy (Diarrhoeal) Thỉång hn (Typhoid) Viãm gan siãu vi (Hepatitis) Tiãúp xục våïi nỉåïc báøn åí da, màõt (tàõm rỉía, tiãúp xục, lm viãûc trong mäi trỉåìng nỉåïc báøn, .) Âau màõt häüt (Trachoma) Gh ngỉïa (Scabies) Mủn cọc (Yaws) Säút do chê ráûn (Louse-borne fever) Bãûnh phong hi (Leprosy) Náúm da (Tinea) Nhiãùm sinh váût säúng trong nỉåïc xám nháûp qua da (tàõm, âi chán khäng, vãút thỉång ngoi da, .) vo bủng (do àn khäng náúu k cạc loải cạ, s äúc, täm, cua, rau, rong bo, .) Bãûnh sạn mạng (Schistosomiasis) Giun li (Guinea worm) Giun mọc (Ankylostrioni) Sạn dáy (Clonorchirs) Sạn (Diphyclobothisas) Do cän trng sinh sn trong nỉåïc (mùi, rưi, bỉåïm, sáu b, .) chêch hụt Bãûnh bưn ng (Sleeping sickness) Säút rẹt (Malaria) Säút xút huút (Dengue fever) Säút vng da (Yellow fever) Viãm no Giun chè Bng 1.3: Cå chãú truưn bãûnh tỉì nỉåïc v chiãún lỉåüc phng chäúng Cå chãú truưn bãûnh Chiãún lỉåüc phng chäúng Do úng nỉåïc bë nhiãùm phán  Ci thiãûn cháút lỉåüng nỉåïc  Hản chãú sỉí dủng cạc ngưn khäng xỉí l Do tiãúp xục våïi nỉåïc báøn  Ci thiãûn cháút lỉåüng nỉåïc  Ci thiãûn cạch tiãúp xục våïi nỉåïc  Vãû sinh ngưn nỉåïc Do tiãúp xục våïi cạc sinh váût säúng trong nỉåïc  Gim thiãøu nhu cáưu tiãúp xục våïi nỉåïc  Kiãøm soạt máût âäü cạc loải sãn, äúc  Ci thiãûn cháút lỉåüng nỉåïc Do cạc cän trng sinh sn trong nỉåïc  Ci thiãûn viãûc qun l nỉåïc màût  Tiãu diãût âiãưu kiãûn sinh sn ca cän trng  Hản chãú âãún cạc khu vỉûc cọ bãûnh CÁØM NANG CÁÚP NỈÅÏC NÄNG THÄN ThS. Lã Anh Tún --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 1. KHẠI QUẠT VÃƯ NỈÅÏC SẢCH V SỈÏC KHO 10 1.4.3. Cạc váún âãư khọ khàn liãn quan âãún viãûc cáúp nỉåïc sảch näng thän Näng thän Viãût Nam váùn cn nhiãưu khọ khàn so våïi thnh thë. Sỉû cạch biãût quạ xa vãư thu nháûp, mỉïc säúng, âiãưu kiãûn hc hnh, âiãưu kiãûn hỉåíng thủ nỉåïc sảch, vãû sinh mäi trỉåìng, khạm chỉỵa bãûnh, âi lải v hỉåíng thủ vàn họa, thäng tin, . giỉỵa thnh thë v näng thän. Mäüt säú bäü pháûn näng dán âang cọ khuynh hỉåïng råìi b rüng âáút, âäø xä lãn thnh thë gáy nãn nhỉỵng phỉïc tảp trong qun l nh nỉåïc, lm gia tàng nản tháút nghiãûp åí âä thë, tãû nản x häüi v ä nhiãùm mäi trỉåìng. Nhỉỵng báút cáûp v khọ khàn ny, nọi chung, lm hản chãú sỉû phạt triãøn. Så bäü cọ thãø liãût kã:  Hãû thäúng cäng trçnh hả táưng v cạc cå såí phủc vủ näng thän nhỉ hãû thäúng tỉåïi tiãu, mảng lỉåïi cáúp nỉåïc âang âỉåüc xáy dỉûng khạ nhiãưu, tuy nhiãn chỉa âäưng bäü, cọ nåi táûp trung, cọ nåi phán tạn våïi cạc qui mä khạc nhau chỉa hàón tỉång ỉïng våïi nhu cáưu v hiãûu qu sỉí dủng. Cháút lỉåüng cäng trçnh thỉåìng l trung bçnh hồûc kẹm. Viãûc qui hoảch chỉa r rng v cn mang nhiãưu tênh ch quan.  Chi phê âiãûn cho cạc trảm båm, trảm cáúp nỉåïc cn khạ cao khiãún giạ thnh cung cáúp nỉåïc trãn mäùi âån vë låïn, âàûc biãût l cạc cäng trçnh loải vỉìa v nh.  T lãû hao hủt nỉåïc tỉì trảm cáúp nỉåïc âãún táûn nh dán cn cao, cọ nåi lãn âãún tỉì 40 - 50%. Âiãưu ny lm gim tênh hiãûu qu kinh tãú cho cạc cäng trçnh cáúp nỉåïc.  Ä nhiãùm åí näng thän tuy khäng cao nhỉ thnh thë nhỉỵng âang cọ cạc nguy cå gia tàng. Tçnh trảng xáy häú xê, nh tàõm, chưng trải chàn ni gia sục, gia cáưm trãn säng rảch, ao häư váùn cn phäø biãún. Ngỉåìi dán váùn chỉa b thọi quen x rạc xúng ngưn nỉåïc. Viãûc thám canh km theo sỉû sỉí dủng quạ mỉïc phán bọn, thúc trỉì sáu, thúc diãût c, thúc kêch thêch tàng trỉåíng thỉûc váûût . bỉìa bi lm sủt gim cháút lỉåüng nỉåïc, âáút v cạc ti ngun âäüng thỉûc váût. Sỉû khai thạc, phạ rỉìng bỉìa bi lm gia tàng nguy cå l lủt, hản hạn v nh hỉåíng nhiãưu hãû sinh thại khạc nhau.  T lãû häü ngho âọi trong näng thän cn cao, tháút nghiãûp nhiãưu, quan hãû,û thỉïc vãû sinh cäüng âäưng kẹm âang l nhỉỵng thạch thỉïc låïn cho viãûc triãøn khai cạc dỉû ạn cáúp nỉåïc sảch åí näng thän.  Trçnh âäü ca ngỉåìi dán näng thän cn tháúp, âàûc biãût l cạc vng nụi, vng sáu åí Âäưng bàòng säng Cỉíu long. Säú cạn bäü hnh chạnh v cạn bäü k thût huûn, x cn thiãúu v chỉa këp cáûp nháût kiãún thỉïc cáưn thiãút. Âiãưu lm cng l mäüt tråí ngải cho viãûc triãøn khai cạc dỉû ạn cáúp nỉåïc sảch v vãû sinh mäi trỉåìng. . TỈÅÜNG TÄØ CHỈÏC SINH VÁÛT LỈÅÜNG NỈÅÏC CHÁÚT LỈÅÜNG SINH THẠI THY THY LỈÛC VÀN DNG THÄNG TIN QUN L TI NGUN NỈÅÏC DNG PHN HÄƯI K THÛT KHOA HC CÄNG NGHÃÛ. GIA CÁÚP TÈNH CÁÚP HUÛN X  Láûp kãú hoảch chiãún lỉåüc  Hoảch âënh chênh sạch  Âënh mỉïc, tiãu chøn  Qun l chỉång trçnh qúc gia  Giạm sạt cạc dỉû