Bên cạnh đó, trên thực tế nhiều khách hàng vẫn không sử dụng toàn bộ khoản vay tạo thu nhập của họ cho những mục đích sản xuất, và ảnh hưởng ngược lại đối với chất lượng vốn đầu tư là kh
Trang 1Ngân hàng pt châu á
Tài chính cho người nghèo
Vốn vay khẩn cấp: mặt khác của tín dụng vi mô
Craig Churchill1
Chuyên gia về tài chính vi mô
Chương trình Tài chính X hội
Tổ chức Lao động Quốc tế
Tài chính vi mô được biết đến bởi những đóng góp giá trị của nó cho công cuộc giảm nghèo,
và -ở mức độ nhỏ hơn- cho việc tạo công ăn việc làm Những khoản vay nhỏ tạo thu nhập giúp các hộ nghèo có những hoạt động sản xuất mới hoặc mở rộng những hoạt động kinh doanh nhỏ hiện có của mình2 Nhưng vốn vay kinh doanh mới chỉ đáp ứng được một nửa tiềm lực giảm nghèo của tín dụng Khi xem xét nhu cầu của những hộ nghèo nhất, vốn vay khẩn cấp có vai trò tương đương nếu không phải là quan trọng hơn so với vốn vay kinh doanh giúp họ có thể bình ổn thu nhập và tiêu dùng
Việc thoát ra khỏi cảnh nghèo với sự hỗ trợ của tín dụng sản xuất kinh doanh nhỏ rất chậm và không đều Người nghèo không thoát khỏi cảnh nghèo chỉ nhờ một hay 2 khoản vốn vay tạo thu nhập; thậm chí một nguồn vốn vay kinh doanh ổn định vẫn có thể không đủ Bất kỳ một tình trạng cải thiện đời sống nào xảy ra cũng đều mong manh và có thể dễ dàng bị đảo ngược bởi những sự kiện bất ngờ ảnh hưởng tới thu nhập, chi phí, hoặc cả thu nhập và chi phí của các
hộ gia đình Ngoài những yêu cầu khác, giảm nghèo bền vững còn đòi hỏi một sự tiếp cận lâu dài tới một loạt dịch vụ tài chính – tiết kiệm cũng như tín dụng, và có thể cả dịch vụ chuyển tiền và bảo hiểm
Trong khi các dịch vụ tiết kiệm, bảo hiểm và chuyển tiền đang ngày càng được chú ý, thật ngạc nhiên là có rất ít tài liệu đề cập đến mặt khác của tín dụng vi mô: đó là vốn vay khẩn cấp Bài viết này cố gắng hiệu chỉnh sự thiếu cân bằng trên, trước hết, qua việc giải thích rõ khái
1
Bài báo này phản ánh những ý kiến cá nhân của tác giả và không đại diện cho quan điểm chính thức của Tổ chức Lao động Quốc tế Tác giả cảm ơn những ý kiến và gợi ý rất có ích của Patrick Daru, Nimal Fernando, Guillemette Jaffrin, Judith Sanderse và Peter van Rooij
2
Trong một vài trường hợp vốn vay “tạo thu nhập” và vốn vay “hoạt động kinh doanh nhỏ” khá khác nhau, nhưng trong bài viết này, 2 thuật ngữ có thể dùng thay thế cho nhau
Trang 2niệm vốn vay khẩn cấp là gì, sau đó sẽ giải thích tại sao nhiều tổ chức tài chính vi mô (TCTCVM) lại không cung cấp dịch vụ này Tiếp đến, bài viết sẽ đưa ra tình huống tại sao các TCTCVM nên cung cấp loại hình vốn vay khẩn cấp Cuối cùng, bài viết sẽ trình bày những lựa chọn khác nhau để thiết kế sản phẩm vốn vay khẩn cấp và đánh giá những điểm mạnh và điểm yếu của loại hình này
Đặc điểm của Vốn vay Khẩn cấp
Vốn vay khẩn cấp làm người ta nghĩ ngay đến hình ảnh của bno lũ, động đất và tái thiết sau chiến tranh Bài báo này không định đưa ra những khái niệm như vậy về thuật ngữ này Mặc
dù các TCTCVM chắc chắn phải có kế hoạch dự phòng để đối phó với thiên tai (Brown và Nagarajan, 2000), bài báo này tập trung vào một khái niệm thực tế hơn: đó là những khoản vốn vay giúp người có thu nhập thấp giải quyết những rủi ro riêng như ốm đau, người thân mất, và những nhu cầu tiền mặt cấp thiết và bất ngờ khác Mục đích đầu tiên của loại hình vốn vay này là giúp các hộ gia đình giải quyết ổn thoả nhu cầu tiền mặt tạm thời để việc tiêu dùng của họ đỡ phụ thuộc vào thu nhập trong thời hạn ngắn
Trong hoàn cảnh đó, đặc điểm chính của vốn vay khẩn cấp, như bài báo này đưa ra, là: một khoản tiền nhỏ người vay được nhận ngay lập tức và thanh toán lại trong một thời hạn khá ngắn Trong thực tế, “vốn vay khẩn cấp” như thế có những đặc điểm giống như vốn vay tiêu dùng và thực chất có thể được dùng cho nhiều mục đích Hoặc, ngược lại, những khoản vay không có chủ định dùng trong những trường hợp khẩn cấp cũng có thể dùng để giải quyết những trường hợp đó Do đó, bài viết này coi bất kỳ khoản vốn vay nào đáp ứng nhu cầu vay ngay lập tức một khoản tiền nhỏ là vốn vay khẩn cấp, loại hình này gồm cả vốn vay bảo đảm bằng lương, vốn vay cầm cố, và vốn vay từ tài khoản nội bộ của ngân hàng làng xn hoặc từ nhóm tự cứu (self-help group)
Vì sao các TCTCVM không cung cấp Vốn vay Khẩn cấp
Hầu hết các TCTCVM coi các loại hình vốn vay không nhằm mục đích tạo thu nhập là các vốn vay "không sinh lợi" Các TCTCVM thường ít đưa ra những loại hình vốn vay này vì nhiều lý do Lý do phổ biến nhất là rủi ro tín dụng gắn với những loại vốn vay không tạo thu nhập Lô gíc này giả định là các hộ gia đình sẽ không thể trả lại vốn được trừ phi vốn vay được dùng để tạo thêm doanh thu Niềm tin này không có cơ sở Rất nhiều người vay của bạn bè, gia đình và những người cho vay lni – có thể phải vay với những điều kiện phi lý – và vẫn có thể tìm cách để trả nợ Bên cạnh đó, trên thực tế nhiều khách hàng vẫn không sử dụng toàn bộ khoản vay tạo thu nhập của họ cho những mục đích sản xuất, và ảnh hưởng ngược lại đối với chất lượng vốn đầu tư là không đáng kể.3
Một số TCTCVM nhận ra rằng khách hàng cần vốn vay khẩn cấp nhưng hệ thống cấp phát của
tổ chức không có xu hướng cung cấp những loại hình vốn vay đó Để cung cấp những vốn vay tức thời và ít thủ tục phiền hà, những quyết định tín dụng cần được thực hiện ở cấp độ gần với khách hàng, đòi hỏi một hệ thống cấp phát tại thực địa có quyền phê duyệt cho vay Một số
3
Một số TCTCVM lập luận là những vấn đề về thanh toán là do khách hàng sử dụng vốn không vì mục đích sản xuất Một cách giải thích khác là những vấn đề không thường xuyên đó có thể xuất phát từ sự không phù hợp giữa sản phẩm và việc sử dụng, và từ thực tế là những quyết định cho vay tín dụng dựa trên tiền sử thanh toán chứ không dựa trên khả năng thanh toán của khách hàng
Trang 3TCTCVM, đặc biệt là những tổ chức hoạt động tại vùng nông thôn, thấy khó và tốn kém khi
áp dụng kênh cấp phát hiện có để cung cấp loại hình dịch vụ này Vốn vay khẩn cấp cũng thường là vốn vay cấp cho cá nhân; điều này có thể không đồng bộ với các phương pháp cấp theo nhóm Hơn nữa, để quản lý được rủi ro tín dụng, một số TCTCVM không cho phép khách hàng cùng một lúc có quá một khoản vay
Tại một số nước, các nhà hoạch định chính sách, những người không đánh giá cao vai trò quan trọng của vốn vay khẩn cấp, đn ngăn cản các TCTCVM cho vay vốn không có tính năng tạo thu nhập Có một quan niệm phổ biến là vốn vay tiêu dùng không tốt, làm cho nợ nần chồng chất qua việc khuyến khích người ta tiêu tiền vượt quá khả năng của họ Do vốn vay tiêu dùng
và vốn vay khẩn cấp có chung một số đặc điểm, vốn vay khẩn cấp cũng phải chịu những định kiến vốn dành cho vốn vay tiêu dùng.Mặc dù nợ chồng chất là thách thức lớn, nhưng không nên vì thế mà ngăn cản người nghèo tiếp cận tới một dịch vụ tài chính giảm nghèo quan trọng
Tại sao các TCTCVM nên cung cấp Vốn vay khẩn cấp
Sự thiên vị đối với vốn vay tạo thu nhập và định kiến đối với vốn vay tiêu dùng cho thấy, một
số nhà hoạch định chính sách và những người thực hành trong lĩnh vực tài chính vi mô mới chỉ nhìn thấy một nửa bức tranh tín dụng vi mô Thực chất, việc cấp vốn vay khẩn cấp có thể thực
sự có ích cho khách hàng cũng như TCTCVM
Đối với khách hàng, không thể xoá bỏ tình trạng dễ bị tổn thương của các hộ có thu nhập thấp chỉ thông qua việc tiếp cận vốn vay tạo thu nhập Mặc dù vốn vay kinh doanh nhỏ có thể giúp
hộ nghèo giảm được tình trạng dễ bị tổn thương của mình qua việc tăng thu nhập và tài sản, nhưng đó không phải là phương tiện hữu hiệu để quản lý rủi ro Mức vay, thời hạn và những
điều kiện được vay (ví dụ: bảo lnnh theo nhóm, tham gia sinh hoạt hàng tuần trước khi nhận vốn, tiết kiệm bắt buộc) làm cho hầu hết vốn vay kinh doanh nhỏ không phù hợp để giải quyết nhu cầu tiền mặt trong thời gian ngắn của hộ gia đình
Các hộ nghèo được vay vốn kinh doanh nhỏ vẫn rất dễ bị tổn thương trước một loạt sức ép về kinh tế Một số rủi ro góp phần làm tăng các chi phí bất ngờ của hộ gia đình như sửa lại ngôi nhà bị hỏng, chi phí đám ma, hay đi thăm người thân ốm Những rủi ro khác như thất nghiệp tạm thời, vật nuôi chết, hoặc tài sản làm ra bị mất trộm, làm giảm thu nhập dự tính Một số rủi
ro vừa làm tăng chi phí vừa làm giảm thu nhập, như việc một lao động chính trong nhà bị ốm hoặc chết Do vậy, vốn vay khẩn cấp là phần bổ xung có giá trị cho vốn vay kinh doanh nhỏ, tạo cơ sở an toàn cho các hộ gia đình có thu nhập thấp chống lại được những áp lực tiêu cực của sức ép kinh tế, như trình bày ở Sơ đồ 1
Mặc dù lập luận để cung cấp vốn vay khẩn cấp xuất phát từ một lý do hết sức thuyết phục là giảm tình trạng dễ bị tổn thương, lập luận này càng được củng cố thêm bởi một thực tế là các
hộ vay có thể dùng vốn vay khẩn cấp vào những mục đích khác, trong đó có cả mục đích sản xuất kinh doanh Được vay nhanh một khoản tiền giúp cho người làm kinh doanh nhỏ chớp
được một cơ hội thị trường Việc sử dụng vốn vay cho nhiều mục đích khác nhau có thể bị một
số nhà hoạch định chính sách chỉ trích, đặc biệt là những người muốn ngăn cản chủ nghĩa tiêu dùng Nhưng tại sao việc một số người vay dùng vốn vay để mua đài hay lò nướng lại là xấu, nếu như họ có thể thanh toán khoản vốn vay đó? Thậm chí, nếu có thể lập luận rằng việc đó là xấu đi chăng nữa, liệu có chính đáng không khi ngăn cản người vay tiếp cận vốn vay khẩn cấp chỉ vì ai đó muốn hạn chế việc chi tiêu của người tiêu dùng?
Trang 4Đối với TCTCVM, đa dạng hoá sản phẩm vốn vay có thể mở rộng thị trường của tổ chức Không phải tất cả người nghèo đều tự tạo được việc làm cho mình hoặc muốn có vốn vay tạo thu nhập, bởi vậy, việc cung cấp vốn vay không mang tính tạo thu nhập có thể mở rộng ảnh hưởng của TCTCVM vì nó cho phép tổ chức đó phục vụ toàn bộ cộng đồng có thu nhập thấp Nếu tổ chức phục vụ một thị trường rộng hơn, thì một sản phẩm vốn vay khẩn cấp cũng làm đa dạng hoá rủi ro tín dụng của TCTCVM Việc cung cấp thêm vốn vay khẩn cấp cho những khách hàng hiện có giúp tổ chức tăng dư nợ bình quân trên mỗi khách hàng, do đó làm tăng lợi nhuận bình quân trên mỗi khách hàng -với điều kiện phải kiểm soát rủi ro tốt- bởi tổ chức không phải tốn thêm chi phí để thu hút thêm khách hàng Qua việc giúp khách hàng nhanh chóng vào những thời điểm cần thiết, TCTCVM có khả năng tăng cường lòng trung thành của khách hàng
Mặc dù nhiều TCTCVM quan tâm tới việc phát triển dịch vụ tiết kiệm và bảo hiểm để giúp khách hàng xử trí rủi ro gia đình và rủi ro kinh doanh – và đó cũng là điều nên làm – một sản phẩm vốn vay khẩn cấp có thể là dịch vụ dễ phát triển hơn đối với nhiều tổ chức, đặc biệt là các tổ chức phi chính phủ (TCPCP) Điển hình, các TCPCP về tín dụng vi mô bị hạn chế huy
động tiền gửi và chỉ đựơc cung cấp loại hình bảo hiểm với vai trò như một đại lý cho một công
ty bảo hiểm Tuy nhiên việc cung cấp vốn vay khẩn cấp phù hợp với khả năng chính của các TCPCP về tín dụng vi mô -nghĩa là cung cấp loại hình vốn vay kinh doanh nhỏ- và bởi vậy nó không đòi hỏi những thay đổi cơ bản về hệ thống và nhân lực của tổ chức
TCTCVM đang xây dựng phương pháp cấp phát vốn vay khẩn cấp có thể học hỏi một vài điều
về tính linh hoạt, có thể gây ảnh hưởng tích cực tới việc thiết kế các sản phẩm tín dụng vi mô khác Nếu có những cải thiện như vậy, một câu hỏi thích đáng sẽ nảy sinh: liệu có cần thiết phải đưa ra nhiều sản phẩm vốn vay hay tốt hơn là chỉ có một loại hình vốn vay linh hoạt có thể sử dụng cho nhiều mục đích? Các TCTCVM chắc chắn cần thận trọng đối với việc đưa ra quá nhiều sản phẩm, có thể gây nhầm lẫn đáng kể cho khách hàng lẫn nhân viên Tuy nhiên có một số ưu điểm trong việc duy trì tính chuyên môn hoá của sản phẩm ở mức độ nào đó, chẳng hạn:
Sơ đồ 1 Tín dụng kinh doanh nhỏ và Vốn vay Khẩn cấp: Hai mặt
của cùng một Đồng tiền xu
Vốn vay kinh doanh nhỏ tăng thu nhập hộ gia đình
Vốn vay Khẩn cấp giảm
ảnh hưởng của rủi ro
Trang 5• Tiếp thị có thể hiệu quả hơn nếu tổ chức đưa ra một thông điệp cụ thể Giả thiết là thông
điệp đó đáp ứng một nhu cầu hay sở thích đn được xác định của khách hàng, quảng cáo về vốn vay xây dựng nhà ở hay vốn vay khẩn cấp chẳng hạn sẽ tốt hơn là giới thiệu về một vốn vay đa mục đích
• Đào tạo nhân viên có thể khác với chương trình đào tạo về vốn vay sử dụng cho nhiều mục
đích Những sản phẩm phức tạp như vốn vay nhà ở hay vốn vay kinh doanh cần những nhân viên giàu kinh nghiệm và được trả lương cao hơn, trong khi những nhân viên được trả thấp hơn có thể quản lý những sản phẩm đơn giản
• Kiểm soát rủi ro và những điều kiện được vay vốn rất khác nhau tuỳ theo mục đícớngử dụng vốn vay Một khoản vốn vay khẩn cấp có thể chỉ yêu cầu một số thủ tục giấy tờ hoặc thẩm định đơn giản, trong khi vốn vay kinh doanh nhỏ lại có thể đòi hỏi một kế hoạch kinh doanh và báo cáo tài chính
• Giám sát mối liên quan giữa mục đích vốn vay và chất lượng đầu tư vốn là một bước quan trọng trong hệ thống quản lý rủi ro của TCTCVM Giám sát giúp nâng cao được chất lượng của toàn bộ danh mục vốn, mặc dù khả năng có những thành phần cụ thể mắc phải những vấn đề trả về nợ quá hạn Chuyên môn hoá sản phẩm giúp các TCTCVM phát hiện ra những vấn đề đó và tiến hành điều chỉnh cần thiết
Khi nào Tín dụng là Sự lựa chọn Đúng
Cùng với tiết kiệm và bảo hiểm, vốn vay khẩn cấp là một trong ba loại hình dịch vụ tài chính quản lý rủi ro giúp hộ gia đình có thu nhập thấp giải quyết những sức ép về kinh tế Nói chung, tiết kiệm là loại hình linh hoạt và ít tốn kém nhất Một điều lý tưởng, tiết kiệm là lựa chọn được ưa nhất đối với những chi tiêu đn biết trước như học phí và những dịp lễ tết Bảo hiểm là loại hình thích hợp nhất đối với những chi tiêu lớn hơn phát sinh từ những rủi ro ít có khả năng xảy ra hơn Để chức năng chia xẻ rủi ro của bảo hiểm phát huy tác dụng, những người có hợp đồng bảo hiểm phải ngăn ngừa rủi ro xảy ra (Brown và Churchill, 1999) Một vốn vay khẩn cấp có thể phù hợp để trang trải những sức ép về kinh tế trong trường hợp ai đó chưa gom được đủ vốn tiết kiệm hoặc không muốn chi tiêu vào số tiền tiết kiệm, và đối với những rủi ro không được bảo hiểm trang trải hoặc không trang trải đủ
Thu nhập không thường xuyên làm cho việc tiết kiệm trở nên khó khăn, nhưng nó cũng khiến cho các khoản tiết kiệm trở nên quan trọng hơn để có chỗ dựa cho những tuần và tháng có ít hoặc không có thu nhập Vốn vay khẩn cấp có thể giúp lấp kín khoảng trống thu nhập này, giảm nhu cầu bán tháo đồ đạc trong lúc túng quẫn – nghĩa là bán tài sản để có tiền ngay, thường là với giá thấp hơn giá thị trường – bằng việc giúp người dân vay mượn dựa vào thu
Sơ đồ 2 Đối phó với những áp lực Kinh tế
Giảm thu nhập Giảm tiêu dùng
Rút tiết kiệm
áp lực
kinh tế
Tăng chi phí Tìm kiếm vốn vay khẩn cấp
Trang 6nhập trong tương lai Tuy nhiên, tín dụng chỉ là một giải pháp có thể thực thi, nếu những người vay tiềm năng có thể thuyết phục được người cho vay là tới đây họ sẽ (i) có thu nhập để thanh toán vốn vay, và (ii) sẽ có đầy đủ vật bảo đảm để bảo lnnh cho khoản vay
Việc lựa chọn giữa tiết kiệm và vay vốn phải phụ thuộc một phần vào việc liệu những sức ép kinh tế sẽ làm giảm thu nhập hay tăng chi phí ở mức trung hạn, như trình bày trong Sơ đồ 2
Ví dụ, hạn hán làm giảm thu nhập tương tự như một người làm kinh doanh nhỏ gặp phải các
điều kiện thị trường không thuận lợi Trong cả 2 trường hợp, phương pháp đối phó thích hợp sẽ
là giảm tiêu thụ và/hoặc rút tiết kiệm Tín dụng là một chiến lược không phù hợp trong trường hợp này vì việc giảm thu nhập dự tính trong những tháng tới cũng có nghĩa là vốn vay khó thanh toán được Một TCTCVM phải tránh cấp vốn vay trong những trường hợp này; nó có thể làm tình trạng của người vay tồi tệ hơn bởi họ khó tránh khỏi việc trả vốn chậm, dẫn đến mất khả năng vay vốn trong tương lai
Khi quyết định lựa chọn giữa tiết kiệm và tín dụng, điều quan trọng là phải cân nhắc xem liệu những sức ép về kinh tế sẽ tạo ra nhu cầu tạm thời về tiền mặt, hay tạo ra một nhu cầu lâu dài
và có tính hệ thống Một sức ép về kinh tế kéo dài, chẳng hạn như người lao động chính bị chết, không thể dễ dàng vượt qua chỉ với một khoản vay nhỏ và ngắn hạn
Mặt khác, nếu một sự việc bất ngờ tốn kém một khoản chi phí nhưng không ảnh hưởng tới tổng thu nhập, thì một khoản vốn vay khẩn cấp có thể là một giải pháp hợp lý Chẳng hạn như chi phí tang lễ cho con là một khoản chi phí không lường trước nhưng không ảnh hưởng tới thu nhập (trừ phi đứa trẻ đó cũng làm ra tiền) Vì vậy, thay vì rút khoản tiết kiệm có thể để dành phòng khi thu nhập của gia đình bị giảm sút do hoạn nạn, một khoản vốn vay khẩn cấp
để trang trải chi phí phát sinh có thể là một giải pháp thích hợp
Có trường hợp hơi khác với lô gíc này, khi việc sử dụng tiền tiết kiệm đồng nghĩa với việc bán tài sản sản xuất Nếu chiến lược tiết kiệm ban đầu của một người là tái đầu tư vào việc kinh doanh nhỏ của họ, thì việc rút tiết kiệm có thể làm giảm doanh thu Trong trường hợp này, một khoản vay có thể giúp hộ gia đình tốt hơn là việc bán tài sản sản xuất kinh doanh
Thiết kế Vốn vay Khẩn cấp
Ba vấn đề cần đặc biệt quan tâm trong việc thiết kế vốn vay khẩn cấp – lni suất, rủi ro vốn vay,
và phương pháp cấp phát, được trình bày sau đây:
Li suất
Lni suất là vấn đề đơn giản nhất trong 3 vấn đề Một số TCTCVM có thể có xu hướng cấp vốn vay khẩn cấp với lni suất thấp hơn lni suất của các sản phẩm tín dụng khác bởi những khách hàng cần loại hình vốn vay này đang phải đối mặt với khó khăn về tài chính Xu hướng này nên tránh bởi vốn vay với lni suất giảm sẽ tạo ra một nhu cầu rất lớn cho các trường hợp khẩn cấp giả Trên thực tế, có thể lập luận là rủi ro và những chi phí giao dịch phát sinh đối với các khoản vay nhỏ và ngắn hạn là những lý do chính đáng khiến cho lni suất vốn vay này cao hơn lni suất vốn vay tạo thu nhập Thêm nữa, nếu TCTCVM muốn các khoản vay được dùng cho những trường hợp khẩn cấp thực sự chứ không phải cho mục đích tiêu dùng, thì lni suất cao hơn có thể góp phần giải quyết mục tiêu này
Trang 7Kiểm soát rủi ro tín dụng
Một sản phẩm vốn vay khẩn cấp cần ứng phó được những khủng hoảng mà không làm khách hàng mắc nợ chồng chất, và không làm giảm chất lượng vốn cho vay của TCTCVM Một TCTCVM có thể sử dụng một số phương pháp khác nhau để kiểm soát rủi ro tín dụng của vốn vay khẩn cấp
Một phương pháp chung nhất đối với các TCTCVM là dựa vào tiền sử tín dụng của khách hàng để thay cho thế chấp Người vay nào đn thanh toán một số khoản vay mà không có tiền
sử trả chậm sẽ được quyền vay vốn bổ sung – mà không bị thẩm vấn, với điều kiện khoản vay
bổ sung thấp hơn một mức đn được quy định trước Như ví dụ trình bày ở Khung 1, Financiera Calpia ở El Salvador có một hệ thống xếp hạng khách hàng dựa theo tiền sử thanh toán Khách hàng với mức xếp hạng tốt nhất sẽ được vay những khoản nhỏ và ngắn hạn đồng thời với những khoản vay kinh doanh nhỏ Tương tự, ở Philipin vốn vay đa mục đích của ngân hàng CARD được cấp song song cho những khách hàng hiện tại có lịch sử thanh toán đúng hạn Tính lôgic của phương pháp kiểm soát rủi ro tín dụng này là dịch vụ đó rất có lợi khiến khách hàng cố gắng duy trì tiếng tăm tốt của mình để tương lai sẽ được vay vốn vay khẩn cấp (và cả vốn vay kinh doanh nhỏ.) Bên cạnh việc đơn giản thủ tục hành chính, ưu điểm lớn nhất của phương pháp tiền sử tín dụng là nó khuyến khích lòng trung thành cao của khách hàng: thưởng
Khung 1: Dịch vụ được ưa thích ở Calpiá
Financiera Calpiá, một TCTCVM ở El Salvador, có hệ thống xếp hạng khách hàng, tạo điều kiện cho những khách hàng tốt nhất của mình tiếp cận được tới những dịch vụ ưa thích Hệ thống xếp hạng gồm các chỉ số về định lượng và định tính theo thang điểm từ 1 đến 5 Phương pháp định lượng dựa trên số ngày trả chậm trung bình; những khách hàng nào có trung bình dưới 3 ngày trả chậm nhận được xếp hạng xuất sắc (1), ai có từ 3 đến 5 ngày sẽ được xếp hạng tốt (2) Cũng dựa theo thang điểm đó, cán bộ tín dụng xếp hạng khách hàng dựa theo tinh thần cộng tác của họ Bởi vậy, nếu một khách hàng bị lỡ một lần trả bởi lý do chính đáng như người thân chết, việc xếp hạng của cán bộ tín dụng có thể đảm bảo là người vay đó bị phạt không quá nặng
Những khách hàng được xếp hạng 1 hoặc 2 đối với một vài lần vay loại hình vốn tiêu chuẩn, là vốn vay kinh doanh nhỏ, sẽ được vay những sản phẩm ưa thích lần hai, gồm vốn vay mùa vụ và tín dụng
tự động Vốn vay mùa vụ là vốn vay sản xuất ngắn hạn nhằm đáp ứng nhu cầu vốn lưu động trong những thời kỳ cao điểm, tuy nhiên cũng có thể dùng cho những mục đích khẩn cấp Vốn này được cấp đồng thời cùng với vốn vay kinh doanh nhỏ cho những khách hàng được xếp hạng 1 cho khoản vay trước đó và chưa từng bị xếp quá hạng 2 đối với bất kỳ khoản vay nào Tín dụng tự động của Calpia tương tự như một hạn mức tín dụng, nhưng khác ở chỗ, mỗi lần khách hàng vay tiền trong hạn mức tín dụng, họ lại ký một khế ước vay vốn riêng Để có loại hình tín dụng tự động, khách hàng phải thanh toán 3 khoản vốn vay tiêu chuẩn với mức xếp hạng 1 hoặc duy trì mức xếp hạng 1 trong vòng 12 tháng Khi họ đn có đủ điều kiện để tiếp cận tín dụng tự động, khách hàng sẽ nhận
được giấy chứng nhận “Khách hàng Ưu tiên” và cán bộ tín dụng sẽ tiến hành phân tích chi tiết tình hình kinh doanh để đưa ra hạn mức tín dụng Mức lni suất của tín dụng tự động cũng thấp hơn so với lni suất của các sản phẩm vốn vay tiêu chuẩn để khuyến khích khách hàng và động viên lòng trung thành của họ
Churchill, 1999
Trang 8cho những khách hàng tốt nhất của TCTCVM bằng cách cung cấp cho họ những dịch vụ ưu
đni
Trong khi áp dụng phương pháp này, TCTCVM cần thận trọng là dùng tiền sử tín dụng để xác
định điều kiện được vay, chứ không phải xác định mức tiền vay.Việc xác định mức tiền vay dựa trên số tiền đn thanh toán một cách máy móc sẽ gây nguy cơ nợ chồng chất cho các hộ gia
đình Mức tiền vay phải dựa theo khả năng thanh toán Vì việc thẩm định khả năng thanh toán
có thể làm chậm việc cấp phát vốn vay khẩn cấp, nên một số tổ chức tiến hành thẩm định định
kỳ để xác định xem khách hàng đủ điều kiện vay bao nhiêu, và cho phép họ vay dưới mức cao nhất này khi và nếu khách hàng cần
Nhược điểm đầu tiên của phương pháp tiền sử tín dụng là TCTCVM chỉ có một phạm vi hoạt
động hạn chế trong việc giúp hộ nghèo quản lý rủi ro Bởi chỉ có những người đang vay vốn kinh doanh mới được vay tiếp, “thế chấp” bằng tiền sử tín dụng không đặc biệt hữu hiệu trong việc giúp đỡ được đông đảo cộng đồng người có thu nhập thấp Điểm yếu này có thể sửa chữa
được trong một thị trường cạnh tranh, nếu tiền sử tín dụng của một người không cần gắn với một tổ chức cụ thể, nghĩa là khi có một phòng tín dụng hoạt động tốt cho phép khách hàng lựa chọn
Người bảo lãnh hay người làm chứng cũng có thể được sử dụng để kiểm soát rủi ro Do những người nghèo vốn đn phải dựa nhiều vào sự trợ giúp tài chính của gia đình và bạn bè, một thoả thuận bảo lnnh có thể là một cách để thể chế hoá những cam kết mà không gây ảnh hưởng đến kế hoạch tiền mặt của người bảo lnnh Việc bảo lnnh có thể áp dụng trong một nhóm vay, theo đó nhóm sẽ đồng ý và bảo lnnh cho khoản vốn vay của một thành viên trong nhóm, hoặc có thể sắp xếp trên cơ sở bảo lnnh cá nhân ngoài hệ thống nhóm Thảo thuận bảo lnnh theo cá nhân sẽ giúp TCTCVM có thể đáp ứng được nhu cầu lớn hơn của cộng đồng về vốn vay khẩn cấp thay vì chỉ phục vụ những khách hàng hiện có
Thử thách lớn của việc kiểm soát rủi ro tín dụng thông qua người bảo lnnh là liệu hệ thống pháp lý có thể khiến việc thi hành khế ước dễ dàng và hiệu quả về mặt chi phí không Một hạn chế khác là liệu những người cần vay vốn khẩn cấp có thể tìm được người bảo lnnh thoả mnn các tiêu chí của TCTCVM không Thêm nữa, quá trình thẩm định xem người bảo lnnh liệu có thật sự đáp ứng những tiêu chí của tổ chức hay không gây trở ngại cho việc quyết định cho vay
đúng thời điểm, trừ phi người bảo lnnh được chấp thuận trước khi nhu cầu vay vốn phát sinh Một cách khác để hạn chế rủi ro tín dụng đối với khoản vay nhỏ là cho người có thu nhập thường xuyên vay vốn Vốn vay bảo đảm bằng lương là phương pháp được ưa thích cho hầu hết các loại hình vốn vay tiêu dùng, và phổ biến ở nhiều nước, nhất là ở Nam Phi ở một số nơi, mỗi hộ gia đình nghèo thường có ít nhất một người đựơc nhận lương thường xuyên, dù ít
ỏi Chi phí rủi ro và chi phí giao dịch có thể được giảm nếu người chủ lao động thanh toán trực tiếp tới người cho vay vốn Đối với các TCTCVM, cho vay bảo đảm bằng lương có thể là một công việc kinh doanh ít rủi ro và đem lại lợi nhuận cao, đáp ưng nhu cầu cấp bách về tiền mặt, nhưng chỉ phục vụ cho một phần của thị trường Tại những nước mà phần lớn người dân làm việc trong nền kinh tế không chính thức, vốn vay bảo đảm bằng lương không phải là cách hiệu quả trong việc giúp người nghèo quản lý rủi ro
Rủi ro tín dụng cho một khoản vốn vay khẩn cấp có thể được quản lý thông qua hình thức thế chấp không mang tính truyền thống, chẳng hạn như hình thức cầm cố đồ trang sức hoặc những vật dụng nhỏ, có giá trị khác (xem Khung 2 và Fernando, 2003) Để hình thức bảo đảm này có hiệu lực, TCTCVM cần có chuyên môn để thẩm định giá trị của vật thế chấp và có phương tiện an toàn để lưu giữ những vật thế chấp đó cho đến khi khoản vay được thanh toán
Trang 9Một cơ sở cho vay cầm đồ cũng cần có cửa hàng bán lẻ hoặc một phương thức để bán những vật dụng không được chuộc lại Nếu thoả mnn những điều kiện này, loại hình vốn vay cầm cố
có thể hết sức linh hoạt Nếu như có người cho vay cầm cố tại địa phương, phí giao dịch không
đáng kể đối với cả người vay và người cho vay Những nhược điểm có thể gặp là: liệu người có thu nhập thấp có tài sản để cầm cố không, và việc cầm cố có phải là một phương thức tiếp cận vốn vay được chấp nhận trong văn hoá của địa phương không?
Phương pháp cung cấp
Có lẽ việc thiết kế một phương pháp cung cấp hiệu quả còn khó hơn việc kiểm soát rủi ro tín dụng Về khái niệm, vốn vay phải có sẵn tại địa bàn gần với khách hàng Có lẽ phương pháp lý tưởng nhất theo quan điểm của các hộ vay là cung cấp dịch vụ tại nhà hàng ngày (ví dụ như tổ chức SafeSave Banladesh4) hoặc một mạng lưới chi nhánh rộng có các cơ sở ở gần với hộ vay Nhưng không may là những chi phí hành chính này chỉ phù hợp ở những nơi có thị trường tập trung, như những thành phố và thị trấn Để đến được các làng xn và những vùng nông thôn, có thể mở các chi nhánh làm việc bán thời gian mà nhân viên chỉ làm việc một vài ngày trong tuần – nhưng điều gì sẽ xảy ra khi có ai đó rất cần tiền trong những ngày chi nhánh không làm việc? Một cách nữa là hệ thống các nhóm lưu động làm việc tại 6 đến 8 làng một ngày, mỗi làng làm một giờ đồng hồ, tuy nhiên họ có thể gặp rủi ro về an ninh
Để khắc phục được thử thách về cung cấp, mô hình ban đầu của phương pháp ngân hàng làng
xn đn vận động các nhóm duy trì một tài khoản nội bộ, huy động vốn qua hình thức tiết kiệm bắt buộc Các ngân hàng làng xn sau đó có thể cho vay số tiền đó khi thấy phù hợp Nguồn
4
SafeSave, một TCTCVM hoạt động ở những khu dân cư nghèo của Dhaka, cung cấp các sản phẩm độc đáo linh hoạt hơn nhiều so với các dịch vụ về tài chính vi mô điển hình Khách hàng của SafeSave – nam giới, phụ nữ và trẻ em – mở các tài khoản cá nhân riêng Họ được viếng thăm hàng ngày tại nhà hay tại nơi làm việc Tất cả các giao dịch – gồm cả gửi tiền, rút tiền, phát vốn và trả vốn lni - đều được thực hiện trong các chuyến thăm hàng ngày để khách hàng không phải đến văn phòng chi nhánh hoặc không phải họp hành Để biết thêm chi tiết, hny xem tài liệu của Nhóm Tư vấn Hỗ trợ Người nghèo, tháng 9, 2000
Vốn vay cầm cố ở Cajas Municipales tại Peru Cajas Municipales (CMACs) cung cấp loại hình vốn vay cầm cố cho mục đích khẩn cấp nhằm đưa
ra một giải pháp thay thế rẻ hơn là đi vay của những người cho vay lni Mức vay trung bình của vốn vay cầm cố vào năm 1995 là khoảng từ $70 đến $110 Là một trong 3 sản phẩm vốn vay cơ bản của CMACs – hai sản phẩm khác là vốn vay kinh doanh nhỏ và vốn vay bảo đảm bằng lương – vốn vay cầm cố có mức lni suất cao nhất, từ 6-7%/tháng, và đặc biệt là phục vụ những người nghèo nhất
Khi một caja mới được thành lập, cho vay cầm cố là sản phẩm tín dụng đầu tiên mà caja đó cung cấp CMACs khởi đầu với sản phẩm vốn vay cầm cố bởi loại hình này rủi ro thấp - điều đó rất quan trọng bởi tiết kiệm của khách hàng được dùng để tài trợ cho vốn vay từ khi bắt đầu hoạt động – và cũng bởi loại hình này đơn giản, không cần thẩm định nhiều, và chi phí hành chính thấp Chỉ có trang sức bằng vàng (đôi khi cả bạc) được chấp nhận là vật thế chấp
Tiền vay được gaio ngay lập tức Khách hàng có thể được vay 50 –60% giá trị của vật thế chấp Kỳ hạn vay từ 2 tuần đến 3 tháng, và trả theo tuần Khi đn trả xong khoản vay, lại được vay lại, nhiều nhất là 3 lần liên tục và vẫn với vật thế chấp đó Tính hiệu quả của phương pháp cung cấp và rủi ro thấp làm cho sản phẩm thu hút được nhiều khách hàng mặc dù mức vay nhỏ và lịch trả dầy
Theo Churchill, 1999
Trang 10vốn này thường được sử dụng làm vốn vay khẩn cấp để giúp các thành viên có những nhu cầu cấp bách về một khoản tiền nhỏ Các "nhóm tự cứu" rất phổ biến ở ấn độ cũng sử dụng phương pháp tương tự Sau đây là một số hạn chế của phương pháp này đối với việc cung cấp vốn vay khẩn cấp:
• Nhóm có khả năng quản lý nguồn vốn để ngăn ngừa trường hợp trưởng nhóm gian lận và dùng vốn sai mục đích không?
• Nguồn vốn có được giữ tại một nơi an toàn nhưng lại thuận tiện giúp cho việc lấy tiền dễ dàng không?
• Tài khoản nội bộ có huy động được đủ vốn để đáp ứng nhu cầu của vài thành viên trong nhóm cùng một lúc không?
• Ngân hàng làng xn có phục vụ các thành viên hiệu quả và cấp vốn vay khẩn cấp cho cộng
đồng ở diện rộng hơn được không?
Một phương pháp nữa nên tìm hiểu là thành lập các quan hệ hợp tác đôi bên cùng có lợi với những người tiểu thương địa phương Họ đn có những giao dịch tài chính với người nghèo và
có lẽ đn đóng vai trò như những người cho vay tư nhân Các tiểu thương địa phương có thể đn trải qua một số khó khăn trong việc đòi nợ và họ có thể không có đủ tiền để đáp ứng như cầu Mặt khác, một TCTCVM muốn giúp những người có thu nhập thấp quản lý dòng tiền mặt không định của họ, nhưng làm như vậy sẽ tạo ra những rủi ro tín dụng và chi phí giao dịch Nếu hợp tác với nhau, TCTCVM có thể xây dựng hệ thống cải thiện dịch vụ cho vay tiền của các tiểu thương, như định giá, chọn lọc và giám sát, hệ thống đó cũng sẽ cải thiện việc kinh doanh của các tiểu thương qua việc giảm thất thoát và tăng lượng bán ra Các tiểu thương sẽ làm việc hiệu quả với vai trò là đại lý cho TCTCVM TCTCVM sẽ cung cấp vốn, tài liệu, đào tạo và hỗ trợ quản lý trả chậm, nhưng hai bên sẽ cùng chia sẻ rủi ro Sự sắp đặt này có thể cũng có lợi cho TCTCVM bởi các tiểu thương đn quen với khách hàng, điều đó giảm được những thông tin lệch lạc, và sự gần gũi với khách hàng sẽ nâng cao lợi ích cho khách hàng, giảm chi phí giao dịch, tất cả những việc đó hầu như không phải tốn thêm một khoản chi phí hành chính nào
Kết luận
Các hộ có thu nhập thấp cần vay ngay một khoản tiền nhỏ để họ bình ổn được thu chi Nếu có, loại hình vốn vay này có thể cũng có thể sinh lợi giống như vốn vay tạo thu nhập, bởi vốn vay khẩn cấp giúp các hộ gia đình tránh việc bán các tài sản sản xuất và rơi sâu hơn vào tình trạng
đói nghèo Thay vì hạn chế những dịch vụ như vậy, các nhà hoạch định chính sách và những người thực hành phải đẩy mạnh loại hình vốn vay đó, khuyến khích đổi mới nhằm khắc phục
được những thách thức về thiết kế và cung cấp Những thử thách này thực sự quan trọng, đặc biệt việc kiểm soát rủi ro tín dụng và xây dựng các phương pháp cung cấp hiệu quả về chi phí Nhưng có lẽ thử thách quan trọng nhất là khắc phục được những định kiến đáng tiếc chống lại việc cấp vốn vay tiêu dùng cho người nghèo
