Những tìm tòi nghệ thuật của nguyễn xuân khánh trong tiểu thuyết lịch sử hồ quý ly

những tìm tòi nghệ thuật của nguyễn Xuân khánh trong tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý lyluận văn tốt nghiệp đại học Chuyên ngành : Lý luận văn học Khoá học : 2001 - 2005 Ngời hớng dẫn: TS.Pha

trờng đại học vinh

KHoa ngữ Văn -

Vinh, 05/2005

Bộ giáo dục và đào tạo trờng đại học vinh

KHoa ngữ Văn -

những tìm tòi nghệ thuật của nguyễn Xuân khánh trong tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý ly

luận văn tốt nghiệp đại học

Chuyên ngành : Lý luận văn học Khoá học : 2001 - 2005

Ngời hớng dẫn: TS.Phan Huy Dũng

Ngời thực hiện: Nguyễn Thị Thuỷ

lý độc đáo về đề tài này Điều đó chứng tỏ đề tài lịch sử là một đề tàilớn , đợc nhiều nhà văn quan tâm Những tác phẩm viết về đề tài lịch sửkhông chỉ dựng lại cả giai đoạn, thời kỳ với những biến động xã hội dới

tác động của những nhân vật lịch sử, mà qua những nhân vật đó tác giả

đã bộc lộ quan điểm cái nhìn của thời đại mình đối với xã hội, hoặc tácgiả sử dụng nhân vật nh là một phơng tiện để gửi gắm những ý nghĩ vềcuộc sống Chính vì thế, nghiên cứu tác phẩm viết về đề tài lịch sử làmột điều cần thiết , không chỉ để hiểu hơn về lịch sử dân tộc, mà còn đểhiểu hơn mối quan hệ giữa văn học và lịch sử, giữa h cấu nghệ thuật và

sự thật lịch sử, từ đó có quan điểm đúng đắn khi đánh giá góc nhìn riêng

về lịch sử của văn học nghệ thuật

1.2 Tiểu thuyết Hồ Quý Ly của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh là

một tác phẩm khá thành công viết về đề tài lịch sử Sự thành công ấy

đ-ợc đánh dấu bằng các giải thởng: Giải thởng cuộc thi tiểu thuyết củaHội Nhà văn Việt Nam 1998-2000, giải thởng Hội Nhà văn Hà Nội

2000 - 2001 Và dù chỉ mới ra mắt trong năm 2000 nhng tiểu thuyết này

đã đợc tái bản đến lần thứ t, chứng tỏ công chúng rất quan tâm đón đọc,chính vì thế, đi vào tìm hiểu một tác phẩm đợc đánh giá cao hiện nay là

một việc làm có nhiều ý nghĩa Hơn nữa, qua tiểu thuyết Hồ Quý Ly,

chúng ta sẽ có điều kiện nhìn lại một thời kỳ lịch sử bi hùng vào bậcnhất ở cuối đời Trần, khi Hồ Quý Ly nổi lên nh một nhân vật có tầmvóc lớn , một nhân vật trung tâm có ý nghĩa quyết định tới sự phát triểncủa lịch sử dân tộc, một nhân vật mà hơn 600 năm qua vẫn còn gâynhiều tranh cãi

1.3 Đi sâu vào tìm hiểu đặc sắc về nghệ thuật của tiểu thuyết Hồ

Quý Ly chính là để hiểu rõ hơn những nỗ lực tìm kiếm một hình thức

mới cho tiểu thuyết của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh, và nói rộng ra làcủa các nhà văn Việt Nam đơng đại Từ góc độ này, chúng ta sẽ có đợcnhững đánh giá thỏa đáng về đóng góp thật sự của tác phẩm cho nềntiểu thuyết Việt Nam hiện đại, chí ít thì cũng cho mảng tiểu thuyết viết

về đề tài lịch sử

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Đề tài lịch sử không phải mảnh đất mới của văn học, nó đầysức hấp dẫn và cũng chứa đựng nhiều thử thách đối mỗi nhà văn Trongnhững sáng tác thuộc nhiều thể loại về đề tài này, mảng tiểu thuyết lịch

sử có lẽ đạt đợc nhiều thành tựu hơn cả

Thuật ngữ tiểu thuyết lịch sử xuất hiện sớm từ phơng Tây và đã

đ-ợc sử dụng rất phổ biến Có thể kể đến những nhà tiểu thuyết lịch sử

nổi tiếng nh A Dumas (Pháp), L.Tolstoy (Nga) ở Việt Nam, thuật

ngữ tiểu thuyết lịch sử xuất hiện muộn hơn Các tác giả Từ điển thuật

ngữ văn học quan niệm: “các tác phẩm viết về đề tài lịch sử có chứa

đựng các nhân vật và các chi tiết h cấu , tuy nhiên nhân vật chân chính

và sự kiện chính thì đợc sáng tạo trên các sử liệu xác thực trong lịch sử,tôn trọng lời ăn tiếng nói trang phục , phong tục, tập quán phù hợp vớigiai đoạn lịch sử ấy Tác phẩm văn học lịch sử thờng mợn chuyện xa đểnói chuyện đời nay, hấp thu những bài học của quá khứ, bày tỏ sự đồngcảm với những con ngời và thời đại đã qua, song không vì thế mà hiện

đại hoá ngời xa, phá vỡ tính chân thực lịch sử của thể loại này” [ 6 ;

255 ] Có thể nói, sự nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam còn

cha đợc chú ý lắm Phan Cự Đệ trong cuốn Văn học Việt Nam thế kỷ

XX ở chơng III có đề cập đến tiểu thuyết lịch sử Ông đã chỉ ra sự khác

nhau giữa hai khái niệm : tiểu thuyết lịch sử (roman historique ) và lịch

sử đợc tiểu thuyết hoá (histoire romancée) từ ý kiến của Pierre lous

Rey : “tiểu thuyết lich sử u tiên khẳng định tính chất h cấu của cốttruyện nhng tạo cho nó một cái vẻ giống nh thật (vraisemblance) bởi kếtcấu (không gian và thời gian ) và bởi những động lực sâu xa của hành

động Bảo đảm cho độc giả rằng mọi sự đều có thể diễn ra nh vậy (tiểuthuyết lịch sử) còn giúp họ hiểu tốt hơn những nguyên nhân và nhữnghậu quả của những gì đã diễn ra trong quá khứ” Rõ ràng, với việc phânbiệt hai khái niệm đó, Phan Cự Đệ đã đa đến cho ngời đọc cách hiểu

đúng đắn về bản chất của tiểu thuyết lịch sử Và ông cũng chỉ ra tácdụng của tiểu thuyết lịch sử: “Nó có thể soi sáng những thời kỳ quá khứcon ngời đã trải qua với mục đích rõ ràng là gạn lọc những tình trạngtiến thoái lỡng nan của thời đại Nó giúp ta làm những bảng so sánh,

đối chiếu thời đại nọ với thời đại kia Tác giả tiểu thuyết lịch sử sửdụng quá khứ nh một khí cụ để vẽ lên những điểm tơng đồng giữa quákhứ và hiện tại và do đó làm sáng tỏ hiện tại” Sau đó trong bài viết củamình, Phan Cự Đệ khẳnh định lại một cách chắc chắn: “trong quá trìnhsáng tác các nhà tiểu thuyết lịch sử vừa phải tôn trọng các sự kiện lịch

sử, vừa phải phát huy cao độ vai trò của h cấu, sáng tạo nghệ thuật.Nghiên cứu lịch sử một cách công phu, chính xác, đó là con đờng củacác nhà tiểu thuyết hiện thực chủ nghĩa”

Trong khi đó, Nguyễn Vy Khanh lại quan niệm về tiểu thuyếtlịch sử : “ chúng là một cách tra hỏi và nghi vấn quá khứ để biện minhhiện tại và chỉ hớng cho tơng lai , qua trung gian một hay nhiều tácgiả” Và tác giả đa ra luận điểm rất đáng chú ý về tiểu thuyết lịch sử :

“Cũng là những tiểu thuyết luận đề khi đặt lại vấn đề , dữ kiện lịch sử ,

đề ra luận đề mới , mợn dĩ vãng nói chuyện hiện tại có thể có ý chống

lại bớc lịch sử hoặc trật tự xã hội đang có [ 9 ; 1 ] Và trong bài viết Về

tiểu thuyết lịch sử tác giả Nam Dao hình nh cũng có chung quan niệm

với Nguyễn Vy Khanh khi cho rằng: “Tiểu thuyết lịch sử mang khảnăng phê phán hiện tại qua cách đảo ngợc và xoay ngang những sự cốcũng nh tính chất những con ngời trong quá khứ”, hay “tiểu thuyết lịch

sử hoá ra một tập hợp những dự phóng về một tơng lai có thể có đợc”[19 ] Hầu nh các nhà nghiên cứu đều nhất trí xem lịch sử đối với conngời chỉ là “ một bản tin cũ”, chỉ là nơi để họ nhận thức cái hôm nay,thậm chí để hớng tới tơng lai Bài viết của Nguyễn Văn Trung đăng trên

Tạp chí Văn học số 200 tháng 12/2002 cũng rất có lý khi cho rằng : “

tiểu thuyết lịch sử không những chỉ cần tài liệu sử liên quan trực tiếp

đến các nhân vật lịch sử về đời công, hoạt động chính trị, quân sự cầmquyền, bối cảnh chính trị, xã hội thời đại của họ, mà còn cần tài liệuliên quan đến đời t (gia đình, tình cảm giao tiếp, cách ăn mặc), ngời viếttruyện xây dựng lại cuộc sống cụ thể của họ trong hoàn cảnh và thời

đại”[ 18 ]

2.2 Dòng mạch của tiểu thuyết lịch sử vận động không ngừng,thì quan niệm của các nhà văn , các nhà nghiên cứu về tiểu thuyết lịch

sử cũng ngày một phong phú , phức tạp hơn Trong tiểu thuyết lịch sử,

điều đợc các nhà nghiên cứu quan tâm nhiều nhất đó chính là mối quan

hệ giữa lịch sử và h cấu nghệ thuật Đã có các bài viết nghiên cứu về

mối quan hệ này K Paustovski trong Một mình với mùa thu có đa ra

nhiệm vụ của nhà văn khi viết về đề tài lịch sử: “ Tôi thấy rõ rằng nhàvăn viết về đề tài lịch sử cần phải viết các sự kiện cụ thể Nhng tôi tinrằng nhà văn không cần phải tuân theo một cách quá mù quáng các sựkiện đó Nhiệm vụ của nhà văn là mô tả quá khứ trong tất cả vẻ sống

động của nó” Rõ ràng khi đặt ra vấn đề về mối quan hệ lịch sử và h cấunghệ thuật , các nhà nghiên cứu đều cho rằng phải tôn trọng lịch sử, nh-

ng không nên là nô lệ của lịch sử Đỗ Ngọc Yên trong bài Giới hạn

giữa h cấu nghệ thuật và sự thật lịch sử đăng trên Văn nghệ Trẻ số 24 ,

đã nhấn mạnh : “Ngời nghệ sĩ hoàn toàn có quyền tái hiện lịch sử theocách riêng của mình Nhng tuyệt nhiên anh ta không đợc phép bịa đặt

ra lịch sử, “ hay ”nhà nghệ sĩ không chỉ biết tôn trọng đến mức cần thiết

sự thật lịch sử mà còn cần phải sáng tạo ra một thế giới thứ hai - thế giớicủa các hình tợng văn học nghệ thuật bằng cảm xúc, tài năng cá nhânanh ta”

Bên cạnh đó còn có bài Mối quan hệ giữa tính chân thực lịch sử

và h cấu nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nửa đầu thế kỷ

XX của tác giả Bùi Văn Lợi Vấn đề đặt ra trong bài viết đó là: “một tác

phẩm viết về đề tài lịch sử đợc công nhận là một tác phẩm nghệ thuật,một cuốn tiểu thuyết hay không, tuỳ thuộc vào mức độ h cấu và khảnăng tởng tợng của nhà văn trên cơ sở những sự kiện và nhân vật lịch sửtheo đúng đặc trng và nguyên tắc thể loại” [5 ; 936 ] Tác giả Nguyễn

Vy Khanh thì chỉ cụ thể rằng: “ Văn và sử, văn chơng và lịch sử, quan

hệ nh thế nào? Một mặt văn chơng là h cấu và tác phẩm là một cái hoặccách nhìn, tiên tri dự báo một nhận thức lịch sử hoặc bên lề lịch sử củamột tác giả, trong khi đó, lịch sử là một nỗ lực tìm “sự thật” chính xác,khách quan, không thiên lệch, có hay có dở, có mạnh có yếu, có vinhquang thì cũng có thất bại, phải cáng đáng với lịch sử” Nhiệm vụ đặt racho các nhà văn khi viết về lịch sử là hết sức quan trọng “Với một nhàvăn, lịch sử không là những xác chết và những sự cố biên niên ù lì Trong tiểu thuyết lịch sử , quá khứ và lịch sử nhìn bởi nhà văn , nhà văn

nh chủ thể Đó là thứ quá khứ tái chiếm hữu và tái tạo từ vị thế , hiện tại

của chủ thể” ( Nam Dao - Về tiểu thuyết lịch sử )

Mối quan hệ giữa văn chơng và lịch sử là sự thẩm thấu , quyệnlẫn vào nhau Phan Cự Đệ đã cho rằng khó có sự phân biệt giữa văn và

sử “trong tiểu thuyết lịch sử , sự kiện lịch sử và sự kiện h cấu , nhân vậtlịch sử và nhân vật sáng tạo trộn lẫn vào nhau , vì thế khó lòng bảo đảmmột sự chính xác lịch sử đến mức tuyệt đối [14 ; 170] Và Trần Vũ với

bài nghiên cứu Lịch sử trong tiểu thuyết , một tuỳ tiện ý thức cũng đã đặt

ra vấn đề về mối quan hệ giữa sự thật lịch sử và h cấu nghệ thuật

Có thể thấy rằng, hầu hết các bài viết đều tôn trọng quyền h cấu,tởng tợng của mỗi nhà văn miễn sao cái lịch sử trong tác phẩm khônghoàn toàn xa lạ với lịch sử đã từng tồn tại trong đời sống thực Song, dễ

dàng nhận thấy là những công trình, bài viết mà chúng ta nhắc ở trêncòn quá khiêm tốn so với những tác phẩm viết về đề tài lịch sử đã từngxuất hiện Và yêu cầu đặt ra là cần những công trình quy mô lớn hơn ,

đi sâu vào nghiên cứu một cách thấu đáo mối quan hệ giữa lịch sử và hcấu nghệ thuật nói riêng, cũng nh nghiên cứu về thể loại tiểu thuyết lịch

sử nói chung

2.3.1 Một điều thú vị đối với văn học Việt Nam đó là đề tài lịch

sử thì luôn thu hút sự quan tâm của các nhà văn, nhng ngời thành cônglại rất ít Có thể kể đến những nhà văn đã thành công nh Phan TrầnChúc, Nguyễn Triệu Luật, Nguyễn Huy Tởng, Hà Ân và gần đây làNguyễn Huy Thiệp, Nghiêm Đa Văn, Nguyễn Xuân Khánh Đặc biệt

là Nguyễn Xuân Khánh với tiểu thuyết Hồ Quý Ly gây xôn xao d luận.

Khi tiểu thuyết vừa ra đời đã có không ít những ý kiến góp ý, phê bình,chỉ khi cuốn tiểu thuyết giành đựơc giải chính thức trong cuộc thi tiểuthuyết 1998-2000 do Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức và giải 2000-2001của Hội Nhà văn Hà Nội, thì nó thực sự thu hút sự quan tâm của d luận

Sự quan tâm ấy đợc phản ánh rõ bằng cuộc Hội thảo về tiểu thuyết Hồ

Quý Ly đăng trên báo Văn nghệ số 41 ( 7-10-2000, trang 7) Đây có thể

xem là những ý kiến đánh giá đầu tiên về tiểu thuyết Hồ Quý Ly Rất

nhiều nhà văn đã đọc tham luận, nh nhà văn Hoàng Quốc Hải với nhan

đề Những điều khả ái trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly ; nhà văn Trần Thị Trờng đọc tham luận Những nhân vật nữ trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly; nhà văn Châu Diên có Tiểu thuyết Hồ Quý Ly và t chất nhà văn trong

Nguyễn Xuân Khánh; nhà văn Hoàng Tiến đọc tham luận Thân phận kẻ

sĩ trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly Bên cạnh đó là những ý kiến phát biểu

của các nhà văn nh Nguyên Ngọc, Hồ Anh Thái, Nguyễn Trọng Tân,Trịnh Đình Khôi , ý kiến của các nhà phê bình nh Lại Nguyên Ân,Phạm Xuân Nguyên và cả ý kiến của các bạn đọc nh chị Minh Hơng

Cuộc hội thảo về tiểu thuyết Hồ Quý Ly chứng tỏ d luận đánh giá

rất cao tác phẩm này Ngoài ra liên tục có những bài viết về nhà văn

Nguyễn Xuân Khánh và tiểu thuyết Hồ Quý Ly Lê Hà trên báo Văn

nghệ Trẻ số 16 đã có bài Lao động của ngời viết truyện lịch sử, Đỗ

Ngọc Yên trong bài Giới hạn giữa h cấu nghệ thuật và sự thật lịch sử trên Văn nghệ Trẻ số 24 cũng đã nói đến tác phẩm này Và liên tiếp trên

các số báo Văn nghệ đều nhắc đến sự thành công của tiểu thuyết Hồ

Quý Ly:

- Tiểu thuyết - dòng chảy liên tục với thời gian - trích Báo cáo hội

đồng chung khảo - Văn nghệ số 37 ( 15/9/2001, trang 3).

- Văn xuôi năm 2001 - những tín hiệu vui của Nguyễn Hoà - Văn

Nh vậy , tiểu thuyết Hồ Quý Ly đã thu hút sự quan tâm đặc biệt

của d luận Điều đó đánh dấu sự thành công của tác phẩm - một cuốntiểu thuyết mà Nguyễn Xuân Khánh phải mất hàng chục năm mới cóthể hoàn thành

2.3.2 Trong phạm vi tài liệu mà chúng tôi có trong tay, cha có

công trình nào nghiên cứu một cách quy mô về tiểu thuyết Hồ Quý Ly,

đặc biệt là về phơng diện nghệ thuật đặc sắc của tác phẩm Tất nhiên,

cuộc Hội thảo về Hồ Quý Ly cũng đã tập hợp đợc nhiều bài nghiên cứu,

nhng dẫu sao đó cũng mới chỉ là những bài tham luận hay ý kiến phátbiểu Các tác giả quả thật cha có điều kiện đi sâu vào tìm hiểu tácphẩm Chính vì thế rất cần có công trình nghiên cứu quy mô hơn đối với

tác phẩm đợc chú ý và đánh giá cao hiện nay nh Hồ Quý Ly.

2.4 Nh vậy , xuất phát từ những đóng góp giàu ý nghĩa của tiểu

thuyết Hồ Quý Ly đối với mảng văn học viết về đề tài lịch sử , chúng tôi

đã chọn tác phẩm này làm đối tợng nghiên cứu Và chúng tôi nghiêncứu chủ yếu trên phơng diện nghệ thuật Bằng công trình nghiên cứunày, chúng tôi cố gắng giải quyết nhiệm vụ đặt ra, đa đến cái nhìn toàndiện hơn về vấn đề, trên cơ sở kế thừa những ý kiến quý báu của ngời đitrớc

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Xác định vị trí Hồ Quý Ly trong mảng tiểu thuyết viết về lịch

sử trong văn học Việt Nam đơng đại Sau đó, chỉ ra những quan niệm,cách nhìn nhận mới của tác giả về quá khứ lịch sử, nhân vật lịch sử

3.2 Tìm hiểu nét đặc sắc trong nghệ thuật tái hiện bối cảnh lịch

sử, con ngời lịch sử của tác phẩm Từ đó chỉ ra triển vọng của những tìmtòi mà nhà văn đang theo đuổi

4 Phơng pháp nghiên cứu

4.1 Xuất phát từ mục đích, nhiệm vụ của đề tài, chúng tôi sửdụng phơng pháp so sánh - phân tích làm phơng pháp nghiên cứu cơ bản

4.2 ở một mức độ hạn chế chúng tôi còn sử dụng phơng phápthống kê - tổng hợp

5 Cấu trúc khóa luận

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội

dung chính của khóa luận đợc triển khai trong 3 chơng:

Chơng 1 : Vị trí Hồ Quý Ly ở mảng tiểu thuyết viết về đề tài lịch

sử trong văn học Việt Nam đơng đại

Chơng 2 : Cảm hứng mới, cách nhìn nhận mới về quá khứ lịch sử

và nhân vật lịch sử ở Hồ Quý Ly

Chơng 3 : Những nét mới về nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ Quý

Ly.

Chơng 1

Vị trí Hồ Quý Ly ở mảng tiểu thuyết viết về đề tài

lịch sử trong văn học Việt Nam đơng đại

1.1 Sự cần thiết của việc tái hiện bức tranh quá khứ trong văn chơng

Cuộc sống là dòng chảy liên tục không có điểm dừng, chỉ có vănhọc là nơi lu giữ ký ức Bởi lẽ nó mô tả bức tranh cuộc sống dới nhiềugóc độ, với tất cả vẻ sống động, chân thực nhất Và lịch sử cũng là một

đối tợng phản ánh của văn học Phải chăng các nhà văn quay về với lịch

sử, lục tìm trong quá khứ những nhân vật, biến cố, sự kiện cũng là đểnhận thức đúng bản chất cuộc sống Văn học thông qua nhân vật màbộc lộ cái nhìn của thời đại mình và sử dụng nhân vật nh là phơng tiện

để gửi gắm những ý nghĩ về cuộc sống, để nhìn nhận cuộc sống trong sự

đa dạng và phức tạp của nó Mặt khác, việc tái hiện bức tranh quá khứtrong văn chơng còn là điều kiện để nhận thức chính mình Vì thôngqua ngời khác để hiểu mình, nhìn lại mình cũng là một kiểu tự nhậnthức hữu hiệu

Trong cuộc sống hôm nay , với sự bành trớng thế lực của cơ chếthị trờng, con ngời ta nhiều lúc dờng nh lãng quên quá khứ của dân tộc -quá khứ hào hùng mà cha ông đã hy sinh cả xơng máu của mình để gìngiữ và xây đắp Chính vì thế, khi văn chơng dựng lại bối cảnh lịch sử vớinhững bớc thăng trầm của từng triều đại, hay những sự kiện trọng đạitrong hai cuộc kháng chiến, chính là khơi dậy lòng tự hào dân tộc Rõràng văn học là một bộ phận nhạy cảm của ý thức xã hội Bằng hình t-ợng nghệ thuật sống động , văn chơng dễ dàng đánh thức trong tâm hồncon ngời những giá trị mà vì lý do nào đó dờng nh đã bị chìm khuất ,lãng quên Khẳng định lòng tự hào dân tộc trong mỗi con ngời là nét

đẹp truyền thống đã có từ ngàn đời của nhân dân ta Đó cũng là nhiệm

vụ cao cả mà văn chơng cần quan tâm để duy trì tâm lý tự cờng, đồngthời phát huy phẩm chất anh hùng, bất khuất của nhân dân trong mọilĩnh vực

Văn chơng sử dụng lịch sử nh là phơng tiện, một hình thức, giảipháp để bộc lộ quan điểm, cách nhìn nhận cuộc sống Bởi lẽ không phảilúc nào ta cũng có thể nói một cách thẳng thắn, rõ ràng mọi vấn đề Đôi

khi hoàn cảnh chính trị không cho phép các nhà văn đợc trực tiếp bộc lộ

t tởng Cho nên tìm về với lịch sử , nhiều khi cũng là đi tìm một cáchnói kín đáo, tế nhị hơn về các vấn đề của cuộc sống, và lịch sử sẽ đa đếncho chúng ta những bài học về quá khứ, hiện tại thậm chí tơng lai, từ đótạo “tầm nhìn biện chứng” (chữ dùng của Nguyễn Hữu Sơn [ 9;3] ),toàn cảnh về những vấn đề cuộc sống Chúng ta có thể từ lịch sử để sosánh, soi rọi cuộc sống dới nhiều khía cạnh Và nhà văn có thể dùnglịch sử nh là hình thức để nói ra những điều khó nói nhất Dẫu sao lịch

sử cũng giúp chúng ta giải mã tất cả những gì đợc xem là bí ẩn và phứctạp của cuộc sống và con ngời

Có lẽ, với mỗi nhà văn, lịch sử không chỉ là những giá trị đã ổn

định và chỉ để cho ngời ta chiêm ngỡng, mà nó chính là thớc đo nhữnggiá trị về vật chất lẫn tinh thần Thông qua bức tranh quá khứ ta sẽ có

điều kiện khám phá bề dày văn hoá dân tộc Bởi “đối tợng của tiểuthuyết lịch sử chủ yếu là văn hoá, không phải là sự cố và những con ng-

ời có tên trong lịch sử [19] Nghĩa là: “lịch sử vẫn là sản phẩm củanhững con ngời suy t và hành động trong một mẫu hình văn hoá nhất

định” Mà ta biết văn hoá Việt Nam đã đợc hun đúc từ hàng nghìnnăm Từ thuở “mang gơm đi mở cõi” với những nét truyền thống cổ xa, với những phong tục tập quán đặc trng của mỗi vùng quê còn lu truyềncho đến ngày nay Tinh hoa văn hoá ấy của dân tộc cứ theo dòng lịch sử

mà trờng tồn với thời gian Lật giở lại lịch sử hào hùng của cha ôngcũng là cách để nhìn nhận lại toàn bộ truyền thống văn hoá đất nớc

Đó là một điều cần thiết , song văn chơng không chỉ phản ánh lại bề dàyvăn hoá , mà hơn hết , văn chơng dựng lại truyền thống văn hoá dân tộcvới tất cả vẻ sống động , phong phú và đậm đà bản sắc Việt Nam Do

đó , việc tái hiện bức tranh quá khứ trong văn chơng là công việc cầncác nhà văn quan tâm , khai thác

Ngoài ra , từ các tác phẩm viết về đề tài lịch sử cho thấy , việc

đánh giá nhu cầu về lịch sử là một hành trình bất tận , không có điểmdừng Sự xuất hiện của các tiểu thuyết lịch sử đánh dấu sự phát triển thịhiếu thẩm mỹ của ngời đọc Năm 1998 , toàn bộ tiểu thuyết lịch sử của

Nguyễn Triệu Luật đợc in lại Năm 1999 đã có Quận He khởi nghĩa của

Hà Ân , Mời hai sứ quân của Vũ Ngọc Đỉnh gồm 8 cuốn ; Huyền Trân

công chúa và Vơng triều sụp đổ đều của Hoàng Quốc Hải đợc tái bản

lần 2,3 Chỉ tính riêng đầu năm 2000 đã có Câu sấm về ngàn lau tím của Ngô Văn Phú , Bóng nớc Hồ Gơm của Chu Thiên và bộ Hoàng Lê

nhất thống chí tái bản Điều đó khẳng định nhu cầu nhìn lại quá khứ ,

xem lại chân dung những nhân vật lịch sử “ sau một thời gian ca một

điệu , văn một bản” [ 3;7] là rất đáng trân trọng Phải chăng hiện tợngtiểu thuyết lịch sử nh hiện nay nhằm đáp ứng một nhu cầu thực sự củangời Việt ?

Cảm hứng lịch sử đã trở thành dòng chảy xuyên suốt quá trìnhsáng tạo của nhiều nhà văn Từ mạch nguồn ấy , biết bao nhân vật đã đ-

ợc xây dựng với những số phận cụ thể , với những biến thái tâm hồn tinh

tế ; hay những khoảnh khắc lịch sử đã hiện lên nh một thớc phim quaychậm Tất cả đều sống động và phong phú Chính vì vậy mà văn chơngluôn quan tâm tới mảng văn học viết về đề tài lịch sử Đó cũng là điềuhấp dẫn đối với độc giả và ngay đối với bản thân mỗi nhà văn

1.2 Đề tài lịch sử trong văn học Việt Nam hiện đại

1.2.1 Đề tài lịch sử đi sâu khai thác và mợn sự kiện, biến cố con

ngời lịch sử để xây dựng nhân vật và bộc lộ t tởng, quan niệm của tácgiả

Đề tài lịch sử vẫn xuất hiện và phát triển từ sớm trong lịch sử vănhọc dân tộc Cùng với sự đổi thay của đất nớc qua từng chặng đờngphát triển, những tác phẩm viết về đề tài lịch sử cũng có diện mạo riêng

Đặc biệt khi nhận thức của con ngời về lịch sử đã có bớc tiến đáng kểthì quá trình vận động của văn học viết về đề tài này ngày một phức tạp

Và trong lịch sử văn học Việt Nam , kể từ lúc Hoàng Lê nhất thống chí

của nhóm Ngô Gia văn phái ra đời , đóng góp không nhỏ vào quá trìnhhình thành thể loại tiểu thuyết , nhất là tiểu thuyết lịch sử Các tác giả

họ Ngô về thể tài ảnh hởng khá rõ lối viết của tiểu thuyết chơng hồi

Trung Quốc nh Tam quốc diễn nghĩa, Thuỷ hử ở đây yếu tố lịch sử

vẫn lấn át yếu tố văn chơng Song, tác phẩm đã đem lại “một khả năngnghệ thuật cao trong việc cá thể hoá tính cách nhân vật” [;9,36]

Bớc sang thế kỷ XX , trong những tác phẩm thuộc thể loại tiểuthuyết lịch sử , sự h cấu đạt đợc một bớc phát triển mới Bản chất cấuthành tác phẩm văn học nghệ thuật là sự tởng tợng chủ quan của nghệ

sỹ Ngay cả khi một sự kiện lịch sử đợc đa vào tác phẩm cũng phải

thông qua lăng kính chủ quan của chủ thể sáng tạo - nghệ sĩ Do đó ,vấn đề h cấu trong tiểu thuyết lịch sử là mối quan tâm của các nhà văn Ngời nghệ sỹ có thể thêm vào hay bớt đi , nhấn mạnh hay không nhấnmạnh một số chi tiết nào đó nhằm phục vụ cho ý tởng sáng tạo củamình là điều dễ hiểu Chính mối quan hệ giữa nghệ thuật và sự thật lịch

sử đã dần làm thay đổi , tạo nên diện mạo riêng của các tác phẩm viết về

đề tài lịch sử Và thay vào hình thức chơng hồi nh trớc kia là màu sắchiện đại mới mẻ trong cách thể hiện nhân vật , kết cấu tác phẩm Có thểnói , khi văn học Việt Nam có bớc phát triển đáng ghi nhận , thì theo đó

đề tài lịch sử trong tác phẩm văn học cũng có những bớc phát triển tơngứng Song , có thể chia những tác phẩm viết về đề tài lịch sử làm 2nhóm chính : nhóm có khuynh hớng tái hiện "chính xác" sự kiện lịch

sử , không khí lịch sử Nhóm này thờng gắn với t tởng chính thống Nghĩa là , ở đây lịch sử đợc coi là cứu cánh Các nhà văn chủ yếu thiên

về ngợi ca với cảm hứng sử thi hoành tráng Bên cạnh đó là nhóm cókhuynh hớng coi lịch sử chỉ là chất liệu, là phơng tiện để viết tiểu thuyết Các tác giả chỉ tập trung xây dựng nhân vật lịch sử với những số phận

cụ thể và thông qua lịch sử đặt vấn đề cho hôm nay, mai sau Nhữngtác phẩm viết theo khuynh hớng này chủ yếu xuất hiện ở văn học hiện

đại

Từ đầu thế kỷ XX đến trớc 1945, văn học Việt Nam nói chung vàvăn xuôi nói riêng phát triển hết sức phức tạp Xã hội với sự cai trị củathực dân Pháp đã ảnh hởng không nhỏ đến văn chơng Bộ phận văn họckhông trực tiếp chống Pháp cũng chứa đựng nhiều xu hớng khác nhau.Nhìn chung , văn học đều chứa đựng tinh thần yêu nớc sâu sắc Các tácphẩm viết về đề tài lịch sử giai đoạn này chủ yếu ca ngợi lịch sử dân tộc,con ngời Việt Nam anh hùng Phải kể đến Phan Bội Châu với tác phẩm

Trùng Quang tâm sử , Lan Khai với tác phẩm Cái hột mận kể về mối

tình tay ba , đơn phơng và thủ đoạn , trắc trở và thơ mộng giữa Dơng Phi

- vợ Ngoạ Triều với Lý Công Uẩn và Bội Ngọc Sức hấp dẫn của Cái

hột mận chính là những trang viết về bạo chúa rất sắc sảo, ly kỳ, rùng

rợn, đặc trng cho ngòi bút Lan Khai Hay tác giả Phan Trần Chúc với

hàng loạt tác phẩm Vua Hàm Nghi, Vua Quang Trung, Giọt máu sau

cùng; Nguyễn Tử Siêu với tác phẩm Hai Bà đánh giặc , Vua Bà Triệu

ẩu, Tiếng sấm đêm đông, Đinh Tiên Hoàng; tác giả Nguyễn Triệu Luật

với tác phẩm Chúa Trịnh Khải, Bà chúa Chè, Loạn kiêu binh Rồi tác

giả Ngô Tất Tố , Khái Hng , đăc biệt là Nguyễn Huy Tởng với những

tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng nh Đêm hội Long Trì, An T tất cả đều đã

đặt thêm dấu mốc , khẳng định đề tài lịch sử với sự kế tục và phát huy,biểu hiện tinh thần yêu nớc - nét đẹp truyền thống của dân tộc ta

Từ 1945 đến trớc đổi mới, các nhà văn cũng hồ hởi đi theo vàsáng tác cho cách mạng Đây là một nền văn xuôi mang nội dung xã hộichủ nghĩa, có tính dân tộc, tính Đảng, tính nhân dân sâu sắc Đây cũng

là thời kỳ văn học đợc đánh giá là “mới về nội dung, mới về hình thứcbiểu hiện” Và theo đó, các tác phẩm viết về đề tài lịch sử cũng cónhiều thay đổi Hầu hết nhà văn đều phá bỏ những quan niệm truyềnthống Tính chất h cấu đã đậm đà hơn Có những nhân vật lịch sử đợcmiêu tả hoàn toàn khác lạ so với bản thân họ trong chính sử, thậm chí cónhững nhân vật lịch sử, sự kiện lịch sử là do tác giả tởng tợng ra Nhữngnhân vật này không có mặt trong lịch sử, vì vậy, hình tợng mà các nhàvăn viết tiểu thuyết lịch sử dựng lên trong tác phẩm giai đoạn này có ýnghĩa thực sự và có một sức sống nội tại lớn lao Dờng nh các nhân vật

đã từ trang sách bớc vào cuộc đời , trở thành nhân vật khách quan ,

mang ý nghĩa điển hình Có thể kể đến Tô Hoài với tác phẩm Nỏ thần ,

Lý Thị Trung với Vợ ngời thủ lĩnh , và tác giả Hà Ân với hàng loạt tác phẩm nh Tớng quân Nguyễn Chích, Quận He khởi nghĩa, Nguyễn

Trung Trực Tiêu biểu là tác phẩm Quận He khởi nghĩa viết về phong

trào nông dân khởi nghĩa thế kỷ XVIII với lãnh tụ Nguyễn Hữu Cầu Đó

là một ngời luôn nghĩ đến hạnh phúc ấm no của nông dân Qua tácphẩm này , Hà Ân đã bộc lộ sự trân trọng đối với ngời áo vải có nghĩakhí, có lòng yêu nớc thơng dân sâu sắc

Dòng mạch lịch sử vẫn tiếp tục chảy trong văn học Việt Nam

đ-ơng đại Từ sau đổi mới đến nay , dù đất nớc đã đợc hoà bình song vẫncòn nhiều biến động phức tạp , cái ác , cái xấu vẫn còn tồn tại Đặc biệtnhững sai sót trong quản lý xã hội , những giá trị truyền thống bị lãngquên và bao điều nhức nhối xót xa trong xã hội còn đó , đòi hỏi văn họcphải phản ánh kịp thời Nhiệm vụ văn học lúc này là đóng góp vào việcxác định những chuẩn mực , những giá trị chân lý trong cuộc sống Hẳncác nhà văn khi lựa chọn đề tài lịch sử cũng đã hiểu rõ những khó khănphải đơng đầu Không ít nhà văn có cách xử lý độc đáo với đề tài này

Trong số đó phải kể đến Nguyễn Huy Thiệp với bộ ba Kiếm sắc , Vàng

lửa, Phẩm tiết xuất hiện nh một tiếng “bom” Nguyễn Huy Thiệp sử

dụng lịch sử để nói chuyện hiện thực Tác giả không công khai đánh giánhân vật lich sử, mà qua các nhân vật đó Nguyễn Huy Thiệp khiến ngời

đọc cảm nhận sự khác biệt giữa những nhân vật anh hùng với biết baotâm tình , tính cách đời thờng Cùng thời với Nguyễn Huy Thiệp văn ch-

ơng hải ngoại cũng đã xuất hiện cây bút viết tiểu thuyết lịch sử nh

Nguyễn Mộng Giác với bộ trờng thiên Sông Côn mùa lũ , hay Nam Dao , Trần Vũ , và gần đây là những cây bút trẻ nh Lu Sơn Minh với N-

ớc mắt trúc Đặc biệt Võ Thị Hảo với tác phẩm Giàn thiêu đã đợc giải

thởng Hội Nhà văn Tác phẩm của Võ Thị Hảo đã khai thác triệt để yếu

tố huyền thoại , làm cho xã hội thời Lý hiện lên một cách sinh động Nhiều trang văn của Nguyễn Thị Hảo sử dụng từ ngữ nhịp nhàng , réorắt nh một bài thơ Song , trong số những nhà văn giai đoạn này,

Nguyễn Xuân Khánh là một tấm gơng về Lao động của ngời viết truyện

lịch sử (Lê Hà ), và với tác phẩm Hồ Quý Ly Nguyễn Xuân Khánh đã

để lại ấn tợng rất tốt đẹp trong d luận

1.2.2 Từ đầu thế kỷ XX , thực dân Pháp đặt ách cai trị ở đất nớc

ta với chính sách khai thác thuộc địa của chúng xã hội Việt Nam cónhiều biến đổi sâu sắc Khắp nơi nổi lên đô thị , thị trấn , với tầng lớpxã hội mới Văn học cũng chịu ảnh hởng sâu sắc Nền văn học thuộccác bộ phận , xu hớng khác nhau đều đợc hiện đại hoá một cách sâu sắc

và toàn diện Nghĩa là văn học thoát khỏi hệ thống thi pháp của văn họcthời phong kiến ( còn gọi là văn học trung đại ) Song , đó không phải

là một việc đơn giản Bởi lẽ hệ thống thi pháp cổ đã đợc hình thành bềnvững qua hàng nghìn năm Do đó hiện đại hoá văn học là một quá trình Song , phải thấy rằng văn học giai đoạn này có nhịp độ phát triển rấtmau lẹ Nói nh Vũ Ngọc Phan “ ở nớc ta, một năm đã có thể nh 30 năm

của ngời” ( Dẫn theo Nguyễn Đăng Mạnh , Giáo trình lịch sử văn học

Việt Nam 1930-1945, trang 14) Nguyên nhân của tốc độ này chủ yếu

do phong trào cách mạng giải phóng dân tộc phát triển mạnh mẽ , và bởi

sự ý thức cá nhân của những ngời làm nên nền văn học này Họ đi vàovăn chơng với khát vọng khẳng định ý thức cá nhân mình trong đời sống

và với đất nớc Mặt khác văn học giai đoạn này phân hoá thành nhiều

bộ phận, xu hớng, trào lu, trờng phái khác nhau Chính điều đó tạo nên

sự phức tạp của văn chơng Thậm chí trong bộ phận văn học không hợppháp cũng có những quan điểm khác nhau, có khi đối chọi nhau Nhngnhìn chung văn học từ đầu XX đến 1945 đã kế thừa và phát huy trêntinh thần dân chủ sâu sắc những truyền thống t tởng lớn của nền vănhọc lâu đời dân tộc Đó là tinh thần yêu nớc, phẩm chất anh hùng, bấtkhuất Và trong tình hình xã hội, văn học viết về đề tài lịch sử cũng đã

có sự “hiện đại hoá” Vẫn dựa vào tiểu thuyết chuơng hồi của Hoàng Lê

nhất thống chí của Ngô Gia văn phái, song đã có sự thay đổi, tính chất

h cấu đã đợc các nhà văn quan tâm

Cuộc cách mạng tháng tám năm 1945 thành công là bớc ngoặt vĩ

đại trong lịch sử dân tộc ta, mở ra kỷ nguyên độc lập, tự do cho đất nớc.Nhng cha đợc bao lâu, với sự đồng loã cuả quân đội Anh, giặc Phápquay trở lại đánh chiếm miền Bắc Đất nớc lại chìm trong khói lửa chiếntranh Và rồi quân đội Mỹ lại tràn sang với âm mu thay chân Pháp lậpnên một chính quyền mới tại Việt Nam Dân tộc ta đứng trớc biết baokhó khăn và thử thách chúng ta đã kiên cờng, anh dũng đấu tranh bảo vệnền độc lộc tự do thống nhất nớc nhà Ba mơi năm kháng chiến chốnggiặc ngoại xâm đã hun đúc ý chí nhân dân :

Rắn nh thép, vững nh đồng Đội ngũ ta trùng trùng điệp điệp Cao nh núi dài nh sông

Chí ta lớn nh biển Đông trớc mặt

(Ta đi tới - Tố Hữu)

và rèn luyện tinh thần lạc quan, tin tởng ở tơng lai:

Xẻ dọc Trờng Sơn đi cứu nớc

Mà lòng phơi phới dậy tơng lai

Nh vậy, với không khí đó của lịch sử, văn học chiụ ảnh hởng gì?Lịch sử văn học 1945-1975 với những biến động lớn lao đã ảnh h-ởng sâu sắc tới văn học.Thời đại cho phép văn học thoát khỏi nhữngtrói buộc của quan niệm nghệ thuật cũ Và nhà văn có quyền tự do sángtác Mặc dù còn rất nhiều vấn đề về lập trờng, quan điểm, về nhận thứccách mạng, về t tởng nghệ thuật, nhng nói chung các văn nghệ sĩ ngay

từ đầu đều có tinh thần dân tộc hớng về cách mạng, đi theo kháng chiến,góp phần vào sự nghiệp dành độc lập cho Tổ quốc Các nhà văn luôn đ-

ợc sự giúp đỡ với nhiều hình thức phong phú Đảng đề ra nhiều chủ

tr-ơng, chính sách tích cực giúp cho sự nảy nở và phát triển tài năng mới,

động viên văn nghệ sĩ thâm nhập thực tế cách mạng để kích thích phongtrào sáng tác Chính vì điều đó, các tác phẩm giai đoạn này mang đậmkhuynh hớng sử thi và cảm hứng lãng mạn bởi đề tài khai thác chủ yếu

là cộng đồng, tập thể dân tộc, thiên về khẳng định, ngợi ca với giọng

điệu hào hùng Hoà chung vào không khí đó, các tác phẩm viết về đềtài lịch sử giai đoạn này gắn với cách nhìn t tởng chính thống Sự phân

định chính nghĩa, phi nghĩa là rõ ràng Và hầu nh các tác phẩm đềumang đậm tính sử thi hoành tráng

Đất nớc thống nhất cả nớc bắt tay hàn gắn vềt thơng chiến tranh,xây dựng cuộc sống mới Song , sự lúng túng của nền kinh tế , xã hội

đã đặt ra hàng loạt vấn đề bức thiết , thậm chí nhức nhối Sự khủnghoảng về nhiều mặt đã khiến con ngời bắt đầu có những phân vân, nghingờ, lo lắng Lúc này nhìn vào lịch sử, quá khứ dân tộc, ngời ta khôngchỉ thấy sự tự hào, hãnh diện, mà còn là sự suy t, nghiền ngẫm Dờng

nh họ nhận ra cái giá để đánh đổi lấy nền độc lập dân tộc thật không dễdàng chút nào Nó đã phải đổi bằng cả máu xơng của biết bao thế hệ

Và trong cuộc sống xô bồ, phức tạp hiện nay, vấn đề đặt ra trớc ngòi bútnhà văn là “mối quan tâm khắc khoải về sự hoàn thiện nhân cách, vềnhững xói mòn trong lối sống , trong đạo đức, trong ngõ ngách tận cùngcủa đời sống cá nhân, cả những băn khoăn không dứt về môi trờng nhântính đang có chiều giảm sút hay lên tiếng báo động về những thảm hoạ

có thể đến với con ngời” (Tập truyện ánh trăng- tập truyện ngắn đợc giải trên báo Văn nghệ 1991, NXB Hội Nhà văn 1992) Chính vì thế

hành trình tìm kiếm con ngời và nhận thức cuộc sống cũng mở ra nhiềuhớng mới Có cảm giác con ngời trong văn học sau 1975 là một tiểu vũtrụ vô cùng phức tạp Cái tốt , cái xấu đan xen một cách lẫn lộn , có khicái cao cả , thấp hèn cùng tồn tại trong một con ngời Điều đó khiếnngời viết phải mở rộng chân trời tìm kiếm , phải nắm bắt những biếnthái vi diệu của đời sống tâm hồn , để thấy ngoài “ con ngời kinh điểncòn có một loạt những con ngời trong cùng một xã hội và ngay trong

cùng một con ngời” (Tôn Phơng Lan, Một vài suy nghĩ về con ngời

trong văn xuôi thời kỳ đổi mới, Tạp chí Văn học số 9 năm 2001) Mặt

khác, Nghị quyết 05 về văn hoá Việt Nam đã mở ra trong đời sống văn

nghệ một cơ chế quản lý tạo điều kiện cho văn học sau 1975 nói chung

và văn xuôi nói riêng phát triển, kịp thời bổ sung những gì còn thiếu củadòng văn học trớc Với tinh thần “cởi trói” , các nhà văn có thể viết tự

do Song, tình trạng không thoả mãn với chính mình đã trở thành nhân

tố tích cực thúc đẩy sự tìm tòi văn học nói chung, đề tài lịch sử nóiriêng Nhiều cơ hội đặt ra cho các nghệ sĩ Đặc biệt Đại hội nhà văn lần

VI tháng 4-2000 đã chính thức thúc đẩy “chiến dịch” viết tiểu thuyếtlịch sử Nhà thơ Hữu Thỉnh đại diện cho ban chấp hành Hội nhà văn đề

ra phơng hớng, nhiệm vụ cần thiết : “Tiếp tục dòng chảy không đứt

đoạn của ký ức văn hoá , Hội Nhà văn tạo mọi điều kiện đẩy mạnh sáng

tác về đề tài lịch sử và chiến tranh cách mạng” (Báo cáo của BCH Hội

nhà văn khoá V- Văn nghệ số 17 ra ngày 22-4-200, trang 6 ) Và sự đổi

mới ấy đã đem lại sức hấp dẫn các tác phẩm viết về đề tài lịch sử cũng

nh cả nền văn học Việt Nam sau 1975

1.2.3 Trên là những tiền đề xã hội - thẩm mỹ đã ảnh hởng to lớn

đến văn chơng và quá trình sáng tác của các nhà văn Đặc trng của vănhọc là phản ánh chân thực cuộc sống với tất cả vẻ sống động , phongphú của nó Do đó các nhà văn quan tâm đến những biến cố trọng đạitrong lịch sử , nghiên cứu và tìm tòi cũng là điều cần thiết Tất nhiên ,quá trình tìm kiếm cái mới lạ trong văn chơng luôn đi kèm với nhữngkhó khăn, thử thách Tiểu thuyết lịch sử cũng đã dần khẳng định vị trícủa mình so với các thể loại khác Đề tài lịch sử cũng đợc nhìn nhận ,

đánh giá một cách công bằng hơn Sau Nguyễn Xuân Khánh , các nhàvăn khai thác đề tài lịch sử với nhiều khía cạnh đa dạng, phong phú Yếu tố huyền thoại đợc sử dụng nhiều hơn Đặc biệt các vấn đề mà tácgiả gửi gắm qua tác phẩm đợc bộc lộ một cách cụ thể Cách phát biểu

có thể khác nhau , nhng các nhà viết tiểu thuyết lịch sử đều chủ trơng,phải nối liền quá khứ với hiện tại , từ lịch sử đặt ra những vấn đề chohiện tại và tơng lai Chính tài năng sáng tạo của các nhà văn đã khiếnnhững dòng viết ngắn ngủi và hoá thạch của sử sách về sự kiện hay mộtcon ngời trở thành câu chuyện dài sống động” (Dẫn theo Nguyễn HuyTởng [20;194 ]) Và đó cũng chính là sức hấp dẫn của tiểu thuyết lichsử

1.3 Vị trí tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh

trong văn học Việt Nam đơng đại

1.3.1 Tác phẩm nghệ thuật chính là đứa con tinh thần của ngờinghệ sĩ Đứa con ấy ra đời là cả một quá trình hoài thai , ấp ủ và nuôi d-ỡng Nhng để tác phẩm đến đến đợc với độc giả , ngời nghệ sĩ dẫu saovẫn cần một “bà đỡ” Đó chính là Hội Nhà văn với những cuộc thi đợc

tổ chức Và tác phẩm Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh là một dẫn

chứng cụ thể nhất Năm 2000 khi Hội Nhà văn phát động cuộc thi tiểuthuyết thì có rất nhiều nhà văn tham gia 238 bản thảo gửi tới tham dựcuộc thi chỉ trong một thời gian ngắn , chứng tỏ đây là cuộc thi thu hút

sự quan tâm hởng ứng rầm rộ Đồng thời “nó thể hiện một tiềm năngsáng tạo rất đáng nể trọng của đông đảo các nhà văn từ Bắc chí Nam, ởnhiều lĩnh vực đời sống, thuộc đủ các thế hệ , từ cây bút chuyên nghiệptrớc cách mạng đến lớp nhà văn thời chống Pháp, chống Mĩ, các cây búttrẻ và gần một phần ba là những cây bút lần đầu tiên đến với thể loạinày” [ 3; 3] Rõ ràng, cuộc thi chính là môi trờng thuận lợi để các nhàvăn thể hiện mình , gần gũi công chúng hơn Đó còn nh là công cuộckhơi nguồn có ý nghĩa mở đầu, kêu gọi Và thể loại tiểu thuyết chính làtiềm năng cần đợc khơi nguồn Qua cuộc thi, rất nhiều tác phẩm đã đợc

in ấn, phát hành và có tiếng vang sâu rộng trong d luận, bạn đọc Cuộcthi có quy mô lớn đã tạo đợc ấn tợng , chứng tỏ thể loại tiểu thuyết bớc

đầu có nền móng vững chắc , và đang vận động đi tới đích hoàn thiệncủa nó Ngoài ra , cũng khẳng định những tác phẩm đạt giải đều là tácphẩm có giá trị sâu sắc cả về nội dung lẫn nghệ thuật

Với sự làm việc công tâm của Hội đồng chung khảo thì kết quả

ba tiểu thuyết : Đời thờng của Phùng Khắc Bắc , Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân Khánh ) , Lạc rừng của nhà văn Trung Trung Đỉnh đạt giải chính thức Trong đó , Hồ Quý Ly có số phiếu cao nhất 6/6 , đứng đầu danh

sách những tác phẩm xuất sắc trong hai năm 1999-2000 Không chỉ vậy,

tác phẩm Hồ Quý Ly còn đạt giải thởng Hội Nhà văn Hà Nội năm

2000-2001 Sự thành công của Hồ Quý Ly đã góp phần nâng vị thế của tiểu

thuyết lịch sử lên một tầm cao mới “lịch sử đã trở thành tiểu thuyết nhờxúc cảm thẩm mỹ của chủ thể” [ 3;11] Đây cũng là cuốn sách đợc

đánh giá là đầy đặn , công phu về lịch sử , thành công về nghệ thuật viết

tiểu thuyết Có thể nói , lấy lịch sử làm chất liệu sáng tác, Hồ Quý Ly

tiếp nối mạch nguồn quá khứ dân tộc song đã có sự tìm tòi, sáng tạo Chính vì thế nó có vị trí quan trọng trong thể loại tiểu thuyết lịch sử, và

góp một tiếng nói khẳng định sự phát triển tiểu thuyết lịch sử ở ViệtNam

1.3.2 Tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh ra đời đã

gây xôn xao d luận Có không ít ý kiến khen , chê , song phải khẳng

định một điều rằng , cuốn tiểu thuyết gây ấn tợng mạnh đối với công

chúng Dù mới xuất bản năm 2000 , nhng Hồ Quý Ly đã tái bản đến lần

thứ t , và có hẳn cuộc hội thảo về tiểu thuyết này Điều đó chứng tỏ vị

trí của Hồ Quý Ly trong lòng bạn đọc Nhà văn Hoàng Quốc Hải cho

rằng : “ đây là cuốn tiểu thuyết lịch sử viết rất nghiêm túc, bám sátchính sử Văn chơng mợt mà , có sức cuốn hút , đọc hết hơn 800 trangsách vẫn muốn đọc lại” [3 ; 6 ] Nhng nhiều ngời lại cho rằng , đấy làcuốn tiểu thuyết dũng cảm Bởi lẽ, “ thứ nhất, nhà văn dựng đợc cáctuyến nhân vật đa dạng , phức tạp; thứ hai , nhà văn đã lấy bối cảnh xãhội ở vào thời kỳ cuối đời nhà Trần Đây có thể coi là giai đoạn bản lềcủa lịch sử Việt Nam” [2 ;9] Không biết có phải vì sự dũng cảm ấy màNguyễn Xuân Khánh đã giành gần cả cuộc đời cho cuốn tiểu thuyết đặcsắc này ?

Xoay quanh tiểu thuyết Hồ Quý Ly, nhà văn Châu Diên đã nêu

lên ba u điểm Đó là “ Không né tránh vấn đề gay cấn, xử lý vấn đề tàitình , sự ảo tởng tích cực của tác giả thể hiện trong tác phẩm” Hay ýkiến của Hồ Anh Thái cho rằng: “cuốn sách làm tốt hai yếu tố thể loại:tiểu thuyết và lịch sử Nhân vật lịch sử và không khí lịch sử sinh động ,

có hồn phách, chuyển tải đợc những vấn đề cốt lõi của lịch sử và cả thời

đại” Có thể nói , Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh là cuốn tiểu

thuyết công phu và sáng tạo Dày nhng hấp dẫn từ đầu đến cuối Ngay

từ khi ra đời đã gây nhiều sự tranh luân sôi nổi Đó cũng là một niềmvui đối với cuộc đời sáng tác mỗi nhà văn Bởi lẽ, càng nhiều ý kiến

đóng góp chứng tỏ cuốn tiểu thuyết gây ấn tợng tốt Và thực tế cho thấy,

tiểu thuyết Hồ Quý Ly đã có chỗ đứng vững chắc không chỉ đối với giới

nghiên cứu , mà còn sống mãi trong lòng bạn đọc Rõ ràng, “tác phẩm

đã định giá một nhà văn bằng những dòng chữ tâm huyết” [ 3 ; 6]

1.3.3 Sở dĩ tiểu thuyết Hồ Quý Ly có một vị trí quan trọng , giành

nhiều giải thởng và đợc bạn đọc quan tâm nh vậy là vì nó chứa đựngbiết bao tâm huyết của nhà văn, đợc nhà văn hoàn thiện trong gần 20năm trời Năm 1978 , ông đặt những “viên gạch” đầu tiên cho cuốn tiểu

thuyết ông dự định xây dựng một cuốn tiểu thuyết lịch sử thật bề thế.

Và bảy năm sau , Nguyễn Xuân Khánh sửa chữa lần hai Lần này số ợng nhân vật đông hơn , diễn biến câu chuyện lịch sử phức tạp hơn vớinhiều biến động, nhiều sự kiện Nhng phải đến lần thứ ba, năm 1995cuốn tiểu thuyết mới đi vào giai đoạn hoàn thiện Nguyễn Xuân Khánhtâm sự : “ Với tôi, đề tài Hồ Quý Ly tôi đã thích từ rất lâu Đây là nhânvật độc đáo : muốn xây dựng riêng biệt một nền văn hoá Việt Nam vìvậy chê cả Chu Trình Và không phải ông ta không có lý Tuy nhiên

l-đến lần sửa chữa thứ ba tôi mới có đủ độ chín về văn hoá , về vốn sống

để hoàn thành cuốn tiểu thuyết này” [2; 9] Thế mới biết , lao động củangời viết truyện lịch sử thật không dễ dàng Đối với Nguyễn XuânKhánh “ ngời viết tiểu thuyết đặc biệt là tiểu thuyết lịch sử phải có mộtcơ sở văn hoá vững chãi Đơn giản nhất phải biết Đạo Lão , ĐạoKhổng, Đạo Phật một cách sâu sắc, phải am hiểu văn hoá dân tộc : nghệthuật tuồng chèo , đình chùa , các tác gia văn học cổ , phải có sở thích

về văn hoá phơng Đông” [2 ; 9] Không biết có phải vì những đòi hỏikhắc nghiệt ấy mà tác giả Nguyễn Xuân Khánh nói riêng , và các nhàvăn khác nói chung đã đem đến cho tiểu thuyết lịch sử một diện mạo ,

bản sắc riêng ? Và tiểu thuyết Hồ Quý Ly quả đợc viết có chất tiểu

thuyết, không phải kiểu văn minh hoạ sử diễn nôm khá phổ biến .Nguyễn Xuân Khánh đã có đợc thái độ khách quan cần thiết của nhàtiểu thuyết và của ngời khảo sát lịch sử Điều đó cũng là sự khổ côngtìm tòi , nghiên cứu của Nguyễn Xuân Khánh – “ bốn mơi năm nay tôi

đọc , học miệt mài” [3;7]

Có thể nói , sự thành công của Hồ Quý Ly đã chứng tỏ khả năng

tìm tòi , sáng tạo ở nhà văn ông trăn trở tìm những hớng đi mới , cắtngang cuộc sống đầy biến động để tìm nét tinh tế trong tính cách nhânvật Và trong tác phẩm, có những điều vốn là chân lý lịch sử , nhng khi

đợc lẩy ra thì trở thành mới mẻ , nh thể đó là những phát hiện củaNguyễn Xuân Khánh Tác giả viết rất thận trọng, kỹ lỡng Kết quả tiểuthuyết là các nhân vật đã định vị trong sử sách bỗng hoá ra không dễdàng xác định trong "văn sách" Dòng mạch lịch sử vẫn chảy trong văn

chơng, và tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh đã góp phần

không nhỏ trong sự phát triển của tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam

Chơng 2 Cảm hứng mới, cách nhìn nhận mới

về quá khứ lịch sử và nhân vật lịch sử ở Hồ Quý

Ly

2.1 Nét mới trong cách nhìn về quá khứ lịch sử, nhân vật lịch

sử của Nguyễn Xuân Khánh

2.1.1 Tái hiện sự kiện lịch sử trong bối cảnh rộng của văn hóa

Viết về lịch sử không thể không dựng lại bối cảnh lịch sử Tuynhiên, Nguyễn Xuân Khánh viết với tinh thần nhìn nhận hiện tại, dùnglịch sử để bộc lộ quan điểm của mình về con ngời và xã hội Cho nên,

trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly, tác giả không chỉ dựng lại những biến cố,

sự kiện lớn lao, mà chủ yếu soi rọi lịch sử từ nhiều góc độ Bằng lăngkính chủ quan và xúc cảm thẩm mỹ của ngời nghệ sĩ, bối cảnh lịch sửhiện lên thật sinh động, vừa mang không khí sử thi hoành tráng, vừa gợibản sắc văn hoá Việt Nam, vì suy cho cùng ”lịch sử vẫn là sản phẩm củanhững con ngời suy t và hành động trong một mẫu hình văn hoá nhất

định ” [19]

Văn học trớc đây chủ yếu phản ánh lịch sử với những bối cảnhchung chung, mang tính khái quát cao Tất nhiên, tác giả vẫn đem lạicho ngời đọc cảm hứng tự hào, tự tôn Có thể kể đến không khí sử thi

hoành tráng trong hàng loạt tiểu thuyết lịch sử trớc Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh ở tác phẩm Hai Bà đánh giặc, Nguyễn Tử Siêu

tái hiện đầy đủ cuộc khởi binh của Hai Bà Trng, trải qua những thắnglợi vẻ vang cho đến khi thất bại, hai bà tuẫn tiết Tác phẩm đã dựng lênbức tranh chân thực về tội ác của quân xâm lợc Hán và đời sống khổ cực

của nhân dân dới ách ngoại xâm Hay trong tác phẩm Tiếng sấm đêm

đông, Nguyễn Tử Siêu đã dựng lại trận đánh lịch sử trên sông Bạch

Đằng khi Dơng Đình Nghệ và Ngô Quyền đuổi quân Nam Hán, giànhlại đất Giao Châu Tác phẩm đợc kết cấu theo lối chơng hồi, gồm mờilăm hồi, mang một giá trị nghệ thuật cao Ngoài ra , có thể kể đếnNguyễn Triệu Luật với những tác phẩm chứa đựng không khí, bối cảnhlịch sử hoành tráng Đọc tiểu thuyết của ông nh xem lại những bức ảnhvậy, vì "cái hay của ông Luật là chỉ chú trọng vào sự thực các chuyện

và ngời của ông hoạt động hiển nhiên không đợc tô điểm cho, nhng

cũng không bị ông làm mất đi bản sắc" [Từ điển tác phẩm văn xuôi Việt

Nam, trang 470] ở tác phẩm Loạn kiêu binh, nhà văn đã tái hiện lại

giai đoạn lịch sử thời mạt vận của nhà Trịnh Tác phẩm nh là ký sự lịch

sử, ghi chép lịch sử Hoặc không khí lịch sử trong Chúa Trịnh Khải, Bà

Chúa Chè của Nguyễn Triệu Luật cũng gợi tính hoành tráng trong lịch

sử Và rất nhiều tác phẩm khác nữa nh Vua Quang Trung, Giọt máu sau

cùng của tác giả Phan Trần Chúc, Đêm hội Long Trì của Nguyễn Huy

Tởng, Hùng Vơng diễn nghĩa của tác giả Trúc Khê Tất cả đều hiện

lên nh thớc phim quay chậm Song, dễ dàng nhận ra, các tác phẩm vănhọc đó chỉ phản ánh lịch sử nhằm dựng lại một không khí sử thi hàohùng Các tác giả dờng nh cũng phải "gồng lên" khi miêu tả bức tranhlịch sử trong tác phẩm Bởi lẽ, ở bức tranh ấy nếu có đề cập tới thiênnhiên, cuộc sống cũng chỉ để nói cho đợc tinh thần cộng đồng, dân tộc.Vì thế lịch sử đợc nhìn từ một chiều Đó là cảm hứng ngợi ca chiêm ng-ỡng Điều này cho thấy, văn học trớc 1975 nhìn nhận lịch sử đúng hơn

là dới góc độ một sử gia Các nhà văn chỉ làm công việc ghi lại lịch sử,nếu có thêm thắt thì cũng dựa trên cơ sở mô phỏng quan điểm chính sử

mà thôi

Trở lại với Nguyễn Xuân Khánh, trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly tác

giả nhìn nhận lịch sử từ nhiều góc độ Viết về lịch sử đấy, song không íttrang văn đậm đà bản sắc văn hoá Việt Nam Cuốn tiểu thuyết nh bứctranh đẹp về Thăng Long ngàn năm văn hiến với những địa danh cổ nổitiếng, những sinh hoạt thôn dã, những lễ hội dân gian, những phong tụctốt đẹp… Tất cả là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa lịch sử và văn hoá, Tất cả là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa lịch sử và văn hoá,tạo nên nét riêng của Nguyễn Xuân Khánh Tác phẩm làm ngời đọcsống lại với những lễ hội lớn của dân tộc nh: Hội thề Đồng Cổ Đứngtrên phơng diện lịch sử, lễ hội này có ý nghĩa vô cùng trọng đại "Hộithề là một sắc chỉ kêu gọi sự trung trinh" [8; 21] của quan tớng nhàTrần Và hội thề cũng thể hiện một sự nghi ngờ, có thể " để tự đánh lừamình, sau đó đánh lừa toàn dân, rằng triều đại nhà Trần vẫn còn đangthịnh trị, vẫn còn nét vàng son chăng? Để thăm dò xem lòng dân còn h-ớng về nhà Trần tới mức nào? Để thăm dò trăm quan xem còn trungthành với triều đại nhà Trần đến mức nào?" [8; 20] Hội thề trở thànhmục đích chính trị Đối với thợng hoàng Trần Nghệ Tôn, trớc hội thềnày ông thật sự lo lắng, "ông phải nhờ đến hội thề Ông phải nhờ đến

thần hộ quốc Ông muốn tiếng chuông vàng, tiếng trống Đồng Cổ sẽvang động làm thức tỉnh trăm quan, thức tỉnh thần dân trong nớc" [8;16] Do đó lúc lên kiệu ở điện Đại Minh " tay ông vua già luôn run bắn.

Ông không thể làm chủ đợc hai bàn tay" [8; 21], "Ông vua già mặt vàngbệch, đứng oai nghiêm mà đờ đẫn" [8; 20] Trong khi đó Quý Ly tuyệtkhông thể hiện điều gì, nét mặt vẫn "lạnh tanh nh mọi lúc" [8; 22] Vàhội thề nh là sự thách thức bớc đầu giữa hai phe Trần Nghệ Tôn qua hộithề để muốn thăm dò thái độ Quý Ly Còn Quý Ly dờng nh tỉnh táohơn Song, phải thấy rằng qua hội thề Đồng Cổ, ngời đọc không chỉ thấymâu thuẫn của trận "bão táp cung đình", mà có lẽ tất cả đã chìm vàokhông khí sôi động của lễ hội nh một nét văn hoá không thể thiếu củangời Việt Đền Đồng Cổ đợc miêu tả một cách cụ thể "nằm trên mộtkhu đất cao nhìn ra dòng sông Tô lịch và Hồ Tây Ngôi đền năm giannằm giữa một rừng cây muỗm, cây nhãn Hai bên cửa đền là một dàyhoàng lan và ngọc lan Ngay trớc cửa đền là đàn thề nằm giữa mộtkhoảng đất rộng Chung quanh khu đền có xây tờng bao" [8; 19] Và

đặc biệt lễ hội diễn ra thật sinh động "dân chúng Thăng Long cũng dậy

từ gà gáy nh vua quan Ngời từ khắp làng quê cũng đổ về Thăng Long đitrẩy hội thề Dọc đờng, cắm cờ suốt từ cửa Tây tức Quảng Phúc môn

Đến đền Đồng Cổ, ngời che kín hai bên đờng Đám rớc rất dài chừngvài dặm Ngời trong đám rớc chừng vài ngàn ngời Đầu tiên là đội vụtroi dẹp đờng Sáu ông quan hàng nhị phẩm, tam phẩm cỡi voi dẫn đ-ờng, một bên hàng văn, một bên hàng võ Sau voi là cờ biển Phải nóimột rừng cờ Những đội quân hàng ngũ chỉnh tề, cán cờ đặt trên vai đềutăm tắp Rồi một đội sinh tiền, một đội trống bản Các đội lọng làmngời ta hoa mắt vì màu sắc Đội nhạc nhã cung đình, cả đời ngời dânmới đợc thấy vài lần " [8; 17 - 18]

Nếu nh mở đầu tác phẩm là hội thề Đồng Cổ thì kết thúc tácphẩm là hội thề Đốn Sơn Mở đầu là không khí tng bừng, náo nhiệt, kếtthúc cũng là không khí ấy Song lễ hội Đốn Sơn dờng nh còn trọng đạihơn: "Tây Đô tng bừng náo nhiệt Suốt dọc đờng lát đá từ cửa Nam đếnnúi đún đợc cắm đầy những lá cờ ngũ sắc Chót vót trên đỉnh Đốn Sơntreo một lá cờ trên thêu hai chữ Đại Việt rất to, lá cờ đại hình vuôngnhiều màu

đứng lại Cô quản vũ cầm một chiếc trống khẩu ra hiệu lệnh tom tomtom Tức thì đội trống chiêng đánh vang lên một nhịp điệt rộn ràng, lúckhoan, lúc nhạt Và các cô đĩ đánh bồng bắt đầu múa theo điệu trốngchiêng, lúc sang ngang, lúc chạy dọc, lúc nghiêng nghiêng cái đầu, từngcặp đối mặt, lúng liếng con mắt, ve vẩy đôi tay, chân thoăn thoắt tựabay, những tà áo phất phơ quấn quýt Nhóm thứ ba là nhóm gọi loa, một

ông quan võ, lng dắt kiếm, cới con ngựa hồng, theo hai bên có hai tênlính cầm loa" [8; 788] Có thể nói, cuối thời Trần diễn ra rất nhiều lễhội: "Sao mà lắm hội thế! Từ hồi tôi làm ngời, cha thấy năm nào đợcmùa hội hè nh năm nay" [8; 789] Chính những lễ hội ấy cho thấy đờisống tinh thần nhân dân ta thật phong phú, đa dạng

Nguyễn Xuân Khánh không chỉ nói về văn hoá lễ hội truyềnthống mà còn đặc tả những địa danh cổ nổi tiếng Đó là Tây Đô - kinh

đô quân sự mà Hồ Quý Ly dựng lên, nay gọi là thành Nhà Hồ Để xâydựng đợc toà thành khổng lồ này với quy mô hùng tráng, to lớn nhất kể

từ trớc đến nay, là cả một sự cố gắng đôi khi đến mức nghiệt ngã của

Hồ Quý Ly Có rất nhiều ngời phải bỏ mạng, "mất bao nhiêu là máu,

n-ớc mắt, mồ hôi" [8; 774] Song, phải công nhận đó là một điều phi ờng Chỉ với ba năm mà kiến tạo đợc một kinh thành thật vĩ đại và quangòi bút miêu tả tỷ mỉ của Nguyễn Xuân Khánh, Tây Đô hiện lên cụthể: "Địa thế Tây Đô thật hiểm trở, có sông núi bao quanh Phía Bắc dựa

th-vào núi Voi, phía Nam có núi Đún che chắn Phía Tây có dòng sôngMã, phía Đông có núi Hắc Khuyển cùng dòng sông Bái bao bọc.

Tây Đô chia ra làm hai: khu thành nội và khu thành ngoại, khuthành nội hình chữ nhật, dài khoảng 2.250 thớc ta (900m), rộng khoảng1.760 thớc ta (700m) Chung quanh có tờng thành cao 15 thớc ta (6m)trên có đờng đi rộng khoảng 10 thớc ta (4m) Tờng thành xây bằngnhững viên đá lớn 2m x 1m x 0,7m những viên đá quá nặng phải đắp

đất, seo lên mới xây dựng đợc Mặt trong thành lèn đất dày nh đắp đê.Thành có bốn cửa đều cao to, nhng to nhất là cửa Nam đợc gọi cửa Tiền,gồm ba vòm cổng, vòm giữa cao nhất (cao x rộng = 9.5m x 6m) Cáccánh cổng đều làm bằng gỗ lim phiến dầy, dới chân có lắp bánh xe bằng

đá Từ cửa Nam một con đờng lát đá thẳng tắp chạy đến tận chân núi

Đún, khá dài (5km)

Bao quan thành nội là khu thành ngoại Đó là khu dân c gồm cáclàng xã, phố, phờng, nơi mọc lên cả những dinh thự của các quan lại.Phía ngoài thành ngoại đắp một bức thành đất, dới chân trồng tre dàyken thành lũy, và ngoài cùng đào một lớp hào sâu nh con sông nhỏ vâykính Tây Đô… Tất cả là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa lịch sử và văn hoá," [8; 773 - 774]

Và cả khung cảnh ở điện Minh Đạo, với những nét văn hoa chạmtrổ của bàn tay tài ba phờng thợ đá làng Nhồi: " Điện Minh Đạo chấtliệu chủ yếu bằng đá, nhất là toà chính điện ở bậc thềm bớc lên, ta đãgặp ngay đôi rồng đá to nhất từ trớc đến nay Đôi rồng, mỗi con dài mơithớc, uốn khúc uyển chuyển và hùng dũng nh đang bay" [8; 779].Không chỉ vậy, tác giả còn dẫn ngời đọc đến quang cảnh núi Yên Tử vớinhững ngôi chùa linh thiêng mang đậm nét văn hoá, tín ngỡng "Hơnmột chục ngôi chùa đợc xây dựng ngay trên đất Yên Tử Núi thiêng đãtoả khí lành từ bi lên khắp đất nớc Yên Tử đã trở thành tổ đình Phậtgiáo, là một danh sơn bậc nhất nớc ta… Tất cả là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa lịch sử và văn hoá," [8; 743] Dới thời nhà Trần,

đạo Phật phát triển rực rỡ tạo dựng nên văn hoá hài hoà Đại Việt

Đặc biệt, Nguyễn Xuân Khánh đa ngời đọc đến với khung cảnhTrại Mai Đây dờng nh là món qùa bất ngờ thú vị mà Nguyễn XuânKhánh muốn dành cho độc giả Đến với khu rừng mai, con ngời nh tìm

đợc sự thanh thản Bao suy tính, âm mu có lẽ đều bị đẩy lùi hết, chỉ còncon ngời và thiên nhiên trong mối giao hoà mà thôi Không phải ngẫunhiên mà Nguyễn Xuân Khánh dành nhiều trang viết về trại Mai và đặc

tả hoa sen: :"hơng sen thoang thoảng ớp vào những cơn gió nam Giónhẹ thì hơng mơn man nh đùa nh giỡn Có khi hơng đợm vào những lùmlão mai rậm rịt, rồi ngủ quên ở đó, để rồi một lúc nào đó sực tỉnh lẻn lỏivào toà thuỷ đình giữa buổi tra hè, lúc ta đang nằm trên võng, đánh thức

ta dậy, để ta đợc tận hởng cái nôn nao sung sớng vì loài hơng đồng nội,thứ hơng rất quê nhng không hề tục" [8; 312 - 313]; Hay hoa súng vớimàu sắc thật đẹp "Hoa súng nở sát bên toà Tỵ Huyên đình Trồng gần

để dễ ngắm hoa Ngắm cả lá nữa, vì lá súng bồng bềnh trên những cũngrất đẹp, những chiếc lá hình trái tim, cái to, cái nhỏ, cái đậm, cái nhạtmàu bồ quân, màu xanh sậm nổi trôi theo sóng, đôi chỗ những mầm senvơng xa cũng lẫn vào lá súng lá nâu sen lẫn lá màu cốm "[8; 313] Đó

nh là một nét đẹp của văn hóa Kinh Bắc Và dờng nh đó cũng là sự đitìm những khoảng lặng của con ngời, tìm tới sự bình yên của cuộc đời.Bởi lẽ, giữa cơn sóng ngầm đang chực nổi lên trong cung đình, giữanhững bộn bề của thời cuộc, nào ai có những phút giây rảnh rỗi để màthởng thức thiên nhiên với tất cả những gì sống động nhất Thế nhngbằng ngòi bút tinh tế, Nguyễn Xuân Khánh vẫn tìm thấy sự bình dịtrong cuộc sống đời thờng Dù lịch sử có những cuộc chiến tàn khốc,song trở về với thiên nhiên, con ngời thực hơn, gần gũi hơn Đó là tinhthần nhân văn của tác giả Và tiệc Đại Mai trở thành một nét văn hoá

độc đáo ở bữa tiệc này cả hai phe đối lập đều đến dự, "ngời ta nghĩ nhờchén rợu sẽ tìm thấy một điều gì đó Nhng rút cục vẫn chẳng ai thấy

điều gì khác lạ cả, ngoài một điều mà mọi ngời đều cảm nhận: chủ nhân

là ngời tinh tế, niềm nở, và rợu lão mai thật quả ngon, thật quả độc đáo".[8; 315] Thế mới biết, thiên nhiên có sức "cảm hoá" thật mãnh liệt

Văn hoá Việt Nam hiện lên ngay từ nét vẽ trên chiếc chậu trồnghoa mai: "Ngời nghệ nhân đã dùng cây bút lông, chắc đã vẽ một mạchliên tục, ba bông hoa cúc, một bông đang đơm nụ, hai bông kia còn hàntiếu; bông nụ thì no tròn đầy đặn, hai bông hàn tiếu thì lô xô, có cánhnhô lên, có cánh đã xoè ra nh đang run rẩy trong gió đông" [8; 316] Cócảm giác ở đây không chỉ thể hiện cái tài năng của ngời nghệ nhân mà

đúng hơn qua nét vẽ thể hiện tâm hồn của họ Ngời thợ gốm nh vẽ lênlinh hồn cảnh vật vậy Họ thổi vào những bông hoa cúc một sức sôngnội tại lớn lao Đó là điều mà chỉ những nghệ nhân của làng nghề gốmnổi tiếng ở Việt Nam mới có đợc Hay cái thú ngắm hoa cũng thật độc

đáo Đó phải là chậu hoa thật lạ, cây mai cũng thật lạ: " cây mai caochừng ba gang tay nhng đã cổ thụ ít nhất nó cũng vài chục tuổi rễ của

nó đâm ra tua tủa có cái bò trên mặt đá rồi chui xuống phía dới; có cái

đâm thẳng vào đá làm nứt đá, nó cố hút những chất bổ dỡng nghèo kiệttrong đó; cũng có những chiếc rễ yếu hơn thui chột, teo đi, chỉ còn đểlại một vết sùi ở gốc " [8; 319]

Có thể nói, Nguyễn Xuân Khánh đã làm sống dậy trong cuốn tiểuthuyết của mình cả một bề dày văn hoá Việt Nam Những phong tục, lễhội, địa danh không chỉ mang dấu ấn lịch sử của thời Trần - Hồ, màthực sự nó có ý nghĩa lớn lao hơn Đó nh là quá trình phục hng văn hoá,xây đắp nền văn hoá Đối với cuộc sống hôm nay với biết bao bộn bề,phức tạp thì sự tái hiện lịch sử dân tộc với những nét văn hoá truyềnthống là điều cần thiết Và đó cũng là sự tìm tòi rất đáng trân trọng củanhà văn

là sự khẳng định cách nhìn nhận của thời đại này

Trớc Nguyễn Xuân Khánh, văn học nhìn nhận con ngời lịch sửtheo một sơ đồ đã định sẵn Đã là bà Trng, bà Triệu, Quang Trung, LêLợi, Ngô Quyền thì phải là anh hùng Nghĩa là, các nhà văn chỉ sửasang, thêm thắt để cho những con ngời đã anh hùng ấy càng anh hùnghơn T duy sử thi khiến các nhà văn miêu tả nhân vật anh hùng luônmang vẻ đẹp toàn bích, hoàn thiện Vẻ đẹp ấy đợc nhìn nhận bằng conmắt lý tởng hoá của thời đại Họ hiện lên thờng đại diện cho quần chúngnhân dân, hoặc một giai cấp, một tầng lớp, một giai đoạn lịch sử nhất

định Cuộc đời họ gắn liền với sự nghiệp chiến đấu, bảo vệ và xây dựng

đất nớc Họ là con ngời toàn diện Lẽ dĩ nhiên, bằng tài năng của mình,các nhà văn đã thổi đợc vào nhân vật một linh hồn, đã làm cho nhân vật

đợc sống Vẻ đẹp Vua Quang Trung của tác giả Phan Trần Chúc xứng

đáng "liệt vào ngang hàng Nã Phá Luân trong tập danh sách các thế giới

vĩ nhân" Hay vẻ đẹp của Hai Bà đánh giặc, vua Bà Triệu ẩu của Nguyễn Tử Siêu, sự lãnh đạo tài tình của tớng quân Nguyễn Chích,