Những giá trị chủ yếu của thượng kinh ký sự

Nguyễn Đăng Na Văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại, tập 2 Nhìn chung, những đánh giá của các tác giả có vị trí trong giới phê bình về Thượng kinh ký sự còn ít và chưa sâu sắc.. Tham

khóa luận tốt nghiệp đại học

chuyên ngành: văn học việt nam trung đại

VINH, 2010

KHóA LUậN TốT NGHIệP đại học

Chuyên ngành: Văn học việt nam trung đại

Giáo viên hớng đẫn: T.S Phạm Tuấn Vũ

Sinh viên thực hiện: Linh Thị Hiền

Vinh, 2010

LỜI NÓI ĐẦU

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

2 Lịch sử vấn đề

3 Mục đích yêu cầu của việc nghiên cứu đề tài

4 Phương pháp nghiên cứu

5 Cấu trúc khóa luận

Chương 1 NGHỆ THUẬT TỰ SỰ CỦA THƯỢNG KINH KÝ SỰ

1.1 Vai trò của nghệ thuật tự sự trong tác phẩm ký

1.1.1 Khái niệm tự sự

1.1.2 Đặc điểm của tự sự trong thể ký Việt Nam thời trung đại

1.2 Nghệ thuật tự sự của Thượng kinh ký sự

1.2.1 Mạch tự sự của tác phẩm

1.2.2 Đánh giá nghệ thuật tự sự của Thượng kinh ký sự

Chương 2 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT CỦA THƯỢNG KINH KÝ SỰ

2.1 Hoàn cảnh với việc tái hiện nhân vật

2.1.1 Vai trò của hoàn cảnh trong tác phẩm ký

2.1.2 Nhân vật được tái hiện trong hoàn cảnh cụ thể, sinh động

2.2 Chi tiết, ngôn ngữ lựa chọn

2.2.1 Chi tiết

2.2.2 Ngôn ngữ

KÝ SỰ

3.1 Hình tượng tác giả trong tác phẩm ký

3.1.1 Hình tượng tác giả

3.1.2 Hình tượng tác giả trong tác phẩm ký

3.2 Hình tượng tác giả trong Thượng kinh ký sự

3.2.1 Hình tượng một con người luôn làm chủ hoàn cảnh

3.2.2 Hình tượng một thi nhân, văn nhân với thiên lương trong sáng và khí phách thanh cao

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

LỜI NÓI ĐẦU

Lê Hữu Trác là một hiện tượng đặc biệt trong nền văn học Việt Nam trung đại Ông là một thầy thuốc nổi danh và là nhà văn Việt Nam cuối thế kỷ XVIII Không chỉ đơn thuần là một bậc kỳ tài trong y giới, Lê Hữu Trác còn là nhà văn, nhà thơ nổi tiếng của Việt Nam Thành tựu thơ văn của ông tuy không

đồ sộ nhưng lại mang nhiều giá trị nhân văn sâu sắc Nó thể hiện tầm vóc tư tưởng lớn lao của nhà lương y, một con người luôn biết kết hợp ý thức dân tộc với tinh thần thực tiễn trong nghiên cứu y học

Tìm hiểu những giá trị chủ yếu của Thượng kinh ký sự là bước tập dượt đầu tiên của chúng tôi Chính vì vậy, khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót nhất định Chúng tôi rất mong nhận được sự chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo cũng như những ý kiến đóng góp chân thành của bạn bè, những người quan tâm đến thành tựu thơ văn Lê Hữu Trác.

Qua đây, chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Tiến sĩ Phạm Tuấn Vũ, người đã trực tiếp hướng dẫn và giúp đỡ chúng tôi hoàn thành khóa luận này Bên cạnh đó, những bài giảng của các thầy cô, những thông tin thiết thực về tác giả từ phía các nhà nghiên cứu trước đó đã trợ giúp chúng tôi rất nhiều trong quá trình thực hiện đề tài này Chúng tôi xin được gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô giáo cùng bạn bè trong khoa.

Vinh, tháng 5 năm 2010 Sinh viên thực hiện

Linh Thị Hiền

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1Thượng kinh ký sự là tác phẩm ký xuất sắc của nền văn học trung đại

Việt Nam Tác phẩm có giá trị lớn trong việc phản ánh sinh động cuộc sốngcủa một trí thức phong kiến và trực tiếp phản ánh sinh hoạt của giai cấpphong kiến ở kinh đô nên rất đáng được nghiên cứu

1.2 Lê Hữu Trác là một nhà y học lỗi lạc của dân tộc sống vào thế kỷ

XVIII Ông là con người luôn biết kết hợp ý thức dân tộc với tinh thần thực

tiễn trong nghiên cứu y học Nhìn từ góc độ văn học, Thượng kinh ký sự là tác

phẩm của một tác giả không chuyên Vì vậy, nghiên cứu tác phẩm giúp chúng

ta biết được các quy phạm nghệ thuật đương thời đã chi phối đến sáng tác củatác giả này như thế nào

1.3 Thượng kinh ký sự là đỉnh cao của loại hình ký ở Việt Nam thời

trung đại, thể hiện sự sáng tạo độc lập của tác giả Do đó, nghiên cứu tácphẩm sẽ góp phần xác định đóng góp của Lê Hữu Trác cho sự hưng thịnh củagiai đoạn văn học nửa cuối thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX nói riêng vànền văn học Việt Nam trung đại nói chung

2 Lịch sử vấn đề

Thượng kinh ký sự là tác phẩm được quan tâm tìm hiểu, bởi lẽ, tác

phẩm là sự kết hợp độc đáo giữa giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo sâu sắctrong hình thức văn chương nhuần nhị Đặc biệt, nó là bức tranh phản ánh đờisống xã hội kinh đô, tiêu biểu là sinh hoạt nơi phủ Chúa, dưới thời Lê - Trịnh

Bên cạnh đó, Thượng kinh ký sự còn biểu hiện nét độc đáo của ngòi bút Lê

Hữu Trác khi tự họa chân dung Tất cả những lý do ấy tạo nên sức hấp dẫn, sựthu hút của công chúng độc giả cũng như giới nghiên cứu phê bình đối với tác

và chưa có một công trình nào thực sự quy mô nghiên cứu chuyên sâu về tácphẩm Có thể kể tên một số công trình nghiên cứu chính như sau:

1 Đỗ Đức Hiểu, Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu, Trần Hữu Tá

(đồng chủ biên) - Từ điển văn học (Bộ mới), Nhà xuất bản Thế giới, 2004.

2 Nguyễn Lộc - Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII - hết thế kỷ XIX, Nhà xuất bản Giáo dục, 2007.

3 Nguyễn Đăng Na Văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại, tập 2

Nhìn chung, những đánh giá của các tác giả có vị trí trong giới phê bình

về Thượng kinh ký sự còn ít và chưa sâu sắc Việc nghiên cứu đó mới chỉ dừng

lại ở những nhìn nhận khái quát, chưa có một công trình nào thực sự đi sâu tìmhiểu những giá trị chủ yếu của tác phẩm một cách hệ thống Tham khảo những

ý kiến của các nhà nghiên cứu trước đó, chúng tôi tìm hiểu sâu hơn nữa nhữnggiá trị chủ yếu của tác phẩm:

- Nghệ thuật tự sự;

- Nghệ thuật xây dựng nhân vật;

- Hình tượng tác giả trong tác phẩm

Từ việc nghiên cứu này sẽ giúp chúng ta nhìn nhận một cách có hệthống và đánh giá chân xác hơn những đóng góp của Lê Hữu Trác cho sự pháttriển của nền văn học dân tộc

3 Mục đích yêu cầu của việc nghiên cứu đề tài

3.1 Ký cùng với truyện và tiểu thuyết chương hồi hợp thành văn xuôi

tự sự Việt Nam thời trung đại Đối với loại hình ký, nghệ thuật tự sự có vai

trò quan trọng Nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong Thượng kinh ký sự nhằm

góp phần xác định giá trị ở phương diện chủ yếu này

3.2 Trong các tác phẩm tự sự, nhân vật đóng vai trò là trung tâm Nhân

vật trong tác phẩm ký vừa có đặc điểm chung của nhân vật tự sự vừa có đặcđiểm riêng của thể ký Nghiên cứu nghệ thuật xây dựng nhân vật trong

Thượng kinh ký sự góp phần xác định giá trị của tác phẩm ở nghệ thuật xây

dựng nhân vật theo đặc điểm thể loại của nó

3.3 Trong tác phẩm ký, tác giả thường là một nhân vật của tác phẩm,

nhiều khi là nhân vật trung tâm Vì vậy, nghiên cứu hình tượng tác giả trong

Thượng kinh ký sự vừa giúp chúng ta nhận thức được hình tượng tác giả này

trong một tác phẩm cụ thể vừa góp phần nhận thức đặc điểm của hình tượngtác giả trong thể ký nói chung

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp bắt nguồn từ một từ cổ Hy Lạp có nghĩa là con đường Lựa

chọn phương pháp nghiên cứu là cách tìm ra con đường đi đến đích nhanhnhất, hiệu quả nhất

Trong khóa luận này chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứuvăn học phổ biến như: phương pháp thống kê; phương pháp phân tích, tổnghợp,…Sử dụng những phương pháp này vừa giúp chúng ta đi sâu phân tíchtác phẩm một cách cụ thể vừa làm cho các kết luận mang tính khách quan

Đặc biệt, trong khóa luận này, chúng tôi chú trọng phương pháp so

sánh Bước đầu, chúng tôi đối sánh Thượng kinh ký sự với các tác phẩm ký

cùng thời ở một vài giá trị hữu quan

5 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, khóa luận gồm 3 chương:

Chương 1: Nghệ thuật tự sự của Thượng kinh ký sự

Chương 2: Nghệ thuật xây dựng nhân vật của Thượng knh ký sự

Chương 3: Hình tượng tác giả trong Thượng kinh ký sự

Kết thúc khóa luận là danh mục Tài liệu tham khảo

Chương 1

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ CỦA THƯỢNG KINH KÝ SỰ

1.1 Vai trò của nghệ thuật tự sự trong tác phẩm ký

1.1.1 Khái niệm Tự sự

Tự sự là việc tái hiện hành động diễn ra trong thời gian và không gian,tái hiện tiến trình các biến cố trong cuộc đời các nhân vật Tự sự tự do trongviệc chiếm lĩnh không gian và thời gian Nói cách khác, đó là sự phóng túngtrong mạch cảm xúc của tác giả về khả năng tái hiện một cách kỹ lưỡngnhững sự việc xảy ra trong những khoảng không gian rộng, trong những đoạnthời gian dài

Tự sự có thể sử dụng hầu hết các phương tiện, các biện pháp miêu tảkhiến hình tượng được tiếp nhận một cách rõ nét bằng ảo giác về hình khối và

âm thanh Nó sử dụng được ở mức rộng lớn nhất khả năng nhận thức tư tưởngcủa văn học và nghệ thuật nói chung

1.1.2 Đặc điểm của tự sự trong thể ký

Ký sự là ghi lại những sự vật, sự việc, hiện tượng đã và đang xảy ratrong đời sống bằng phương tiện ngôn ngữ Nó là thể loại có tính năng độngđáp ứng tốt nhu cầu của con người, phản ánh tương đối kịp thời hơi thở củathời đại Ký vì vậy có vai trò không nhỏ trong sự phồn thịnh của nền văn họcdân tộc

Các tác phẩm ký bị hạn chế trong khuôn khổ viết về hiện tại, viết vềnhững điều mắt thấy tai nghe Nếu như truyện được phép đào sâu vào quá khứhoặc mặc sức bay bổng theo trí tưởng tượng của chủ quan nhà văn thì ký buộcmình chăm chăm vào hiện tại, gò mình trong sự thật đang hiển hiện ra trướcmắt Ký thời trung đại không được hư cấu, không được dùng các thủ phápnghệ thuật của thần thoại, sử thi hay truyền kỳ Ký phải thể hiện mình dưới

một dạng thức đặc biệt giống như người ta đã xếp ký vào một vị trí cũng hếtsức đặc biệt - phần giao thoa giữa văn học và ngoài văn học.

Sự linh hoạt trong ký sự thể hiện rõ nét ở thái độ của người cầm bút.Đây cũng là điểm để độc giả có thể phân biệt giữa truyện và ký Nếu ngườicầm bút tách mình ra khỏi các sự kiện, các nhân vật mình miêu tả như ngườingoài cuộc thì có thể gọi đấy là truyện; ngược lại, nếu người cầm bút hòamình vào các sự kiện, các nhân vật với tư từ cách là người trong cuộc thì rõràng đó là ký

Khi cái tôi cá nhân chưa được khẳng định và thoát ra khỏi lớp vỏ củacái ta cộng đồng thì thể ký đích thực chưa thể ra đời Vậy, ký chỉ ra đời khingười cầm bút trực diện trình bày đối tượng mình đang phản ánh bằng cảmquan của chính mình chứ không bằng cảm quan của số đông

Thượng kinh ký sự là tác phẩm ký nghệ thuật đích thực đầu tiên của văn

học Việt Nam Nó không chỉ là đỉnh cao, là sự hoàn thiện của thể ký thời

trung đại mà còn trở thành mực thước cho lối viết ký sau này .[6; 46] Tác

phẩm là sự hoàn thiện cao trong nghệ thuật viết ký Thật vậy, Thượng kinh ký

sự đã hoàn toàn tách mình ra khỏi văn học chức năng, đem lại cho thể ký một

luồng sinh khí mới, một khả năng chiếm lĩnh hiện thực đời sống cao

1.2 Nghệ thuật tự sự của Thượng kinh ký sự

Ký sự - một thể loại nằm trong nhóm thể tài ký, chuyên ghi chép một

sự kiện, một câu chuyện tương đối hoàn chỉnh mà người ghi là người trongcuộc, tham gia vào mọi diễn biến như một nhân vật dẫn truyện hoặc nhân vậtchính trong truyện

1.2.1 Mạch tự sự của tác phẩm

Thượng kinh ký sự ghi lại chuyến lên kinh chữa bệnh cho Thế tử Trịnh

Cán và Chúa Trịnh Sâm của nhà y học Lê Hữu Trác Hành trình chuyến đicủa tác giả được gói gọn trong vòng 9 tháng 20 ngày Tất cả các sự kiện xảy

ra trên đường đi đều được tác giả trực tiếp ghi lại tỉ mỉ, tường tận và đượcđánh dấu bằng những mốc thời gian nhất định Do vậy, mạch tự sự của tácphẩm được phát triển chủ yếu theo trình tự thời gian.

Lần theo mạch tự sự, ta thấy những sự việc diễn ra trên đường trường đềuđược thâu tóm dưới điểm nhìn của tác giả - nhân vật xưng “tôi” trong tác phẩm.Tác giả không ghi lại tất cả những gì mình thấy được mà cốt yếu “chụp” lạinhững sự việc đáng nhớ, đáng lưu tâm Những sự kiện ấy được sắp xếp một cáchtuần tự trước sau như vốn chúng đang hiển hiện

Các sự việc cứ diễn ra theo trình tự thời gian đè nặng lên tâm trạng của

Lê Hữu Trác Con người, hành động, sự kiện trong tác phẩm được thả trôitheo dòng cảm xúc của người cầm bút

Nếu hành trình từ nhà lên kinh được tác giả viết bằng lối văn du ký thìmọi sự việc diễn ra nơi kinh đô lại được diễn tả lại bằng lối văn ký sự

Quan sát và ghi lại sinh hoạt trong phủ Chúa hầu như việc gì tác giảcũng bình luận, cũng đưa ra lời nhận xét cho riêng mình

Mạch tự sự của tác phẩm phần lớn phát triển theo trình tự thời gian Mạch tự sự phát triển theo trình tự hợp lý, lô gíc, không có chi tiết thừa.Những mẫu chuyện được kể có đầu có cuối khiến độc giả tiếp nhận các tôngtin, sự kiện dễ dàng hơn Cách dẫn truyện của tác giả không mang tính chất

mù mờ, gặp bất cứ chuyện gì ông cũng cắt nghĩa, phân tích tường tận đếnngọn nguồn của vấn đề Do đó, những mẫu chuyện của ông luôn đảm bảo tính

xác thực, gây dựng lòng tin ở độc giả Thượng kinh ký sự vì vậy là tác phẩm

ký đỉnh cao, cột mốc đầu tiên trong nền văn học trung đại Việt Nam

1.2.2 Đánh giá nghệ thuật tự sự của Thượng kinh ký sự

Thượng kinh ký sự là kết quả của một chuyến đi dài ngày Với lối văn

ký sự linh hoạt, tác giả đã vẽ nên bức tranh sinh động về con người và xã hộiViệt Nam một thời Tập ký sự không chỉ là một tác phẩm văn học đích thực,

đặc sắc mà còn có giá trị sử liệu cao Tác phẩm là sự cô đọng những nét độcđáo trong bút pháp ký sự của bậc thầy Lê Hữu Trác.

Trong tác phẩm, mỗi câu văn là một thông điệp, hết sức ngắn gọn vàđược buông ra một cách tự nhiên không hề có sự gò bó hay có cảm giác nhưmột sự sắp sẵn trước đó Lời văn giản dị, thông tin nén chặt mà bay bổng,không một chi tiết thừa

Thượng kinh ký sự là một tác phẩm đậm tính chất tự thuật chứ không hề

mang dáng dấp của một sự vay mượn nào Đọc tác phẩm, ta thấy Lê Hữu Tráchoàn toàn làm chủ ngòi bút của mình Ông coi trọng việc kể lại có ngọn nghành

và sắp xếp sự việc một cách đầy đủ, mạch lạc có đầu có cuối Do đó, những sựkiện, những hành động được thâu tóm lại dưới con mắt của nhân vật xưng “tôi”càng mang tính khách quan hơn

Tập ký sự được ghi lại dưới hình thức những câu văn ngắn gọn Mỗicâu văn tương ứng với một tâm tình, một sự việc, hành động

Lê Hữu Trác khéo kết hợp tả tập trung với điểm xuyết, chọn lọc đượcnhững chi tiết hàm chứa sức gợi cao Ông tả cảnh trong phủ Chúa với mộtgiọng kể khách quan, trang nghiêm, đan xen với thái độ ngạc nhiên và luônhàm chứa nội dung phê phán kín đáo nếp hưởng thụ cực kỳ xa xỉ của bọn vuachúa, quan lại thời bấy giờ Chính vì thế, quang cảnh trong phủ Chúa càng lộnglẫy bao nhiêu thì mức độ phê phán của ông càng gay gắt bấy nhiêu

Khi đánh giá mạch tự sự của Thượng kinh ký sự ta không thể quên việc

kết hợp tài tình và khéo léo giữa văn xuôi và văn vần của tác giả Phần vănvần trong tác phẩm được thể hiện chủ yếu ở những bài thơ Lãn Ông viết vàngâm ngợi trong suốt hành trình

Lê Hữu Trác tổ chức điểm nhìn trần thuật linh hoạt Có đoạn sự vậtđược kể theo sự quan sát của nhân vật xưng “tôi Có đoạn nhà văn ghi lại sựviệc hiện tượng dưới điểm nhìn của các nhân vật khác

Với Thượng kinh ký sự, tác giả đã kết hợp ở đó nhiều bút pháp nghệ

thuật: du ký, nhật ký, hồi ký, ký phong cảnh,… Đến Lê Hữu Trác, thể ký vănhọc đích thực đã thật sự ra đời Nó là bàn đạp vững chắc tạo đà cho hàng loạt

các tác phẩm ký khác ra đời như: Bắc hành tùng ký, Vũ trung tùy bút, Châu phong tạp thảo, Tây hành kiến văn kỷ lược,…

`

Chương 2

NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT

TRONG THƯỢNG KINH KÝ SỰ

2.1 Hoàn cảnh với việc tái hiện nhân vật

2.1.1 Vai trò của hoàn cảnh trong tác phẩm ký

Hoàn cảnh là những tồn tại khách quan bên ngoài đời sống Nó là tất cảnhững gì đang hiển hiện, đang phơi bày ra trước mắt chúng ta Nhờ đó, tác giả

có thể tự do phóng tầm mắt mà quan sát và thu nhận những giá trị đã chọn lựacho tác phẩm của mình

Văn xuôi tự sự Việt Nam trung đại bao gồm: tryện, ký và tiểu thuyết.Hoàn cảnh đối với các tác phẩm ký giữ vai trò rất quan trọng Nó không chỉ là

“nguyên liệu” hàng đầu để làm nên tác phẩm ký mà nó còn là tiêu chí đểngười ta đánh giá giá trị cần có mà nó có thể đem lại cho đời sống

Dựa vào hoàn cảnh, ký có thể thu nhận về mình mọi giá trị mới mẻ củacuộc sống, khám phá ra những điều thú vị qua những chuyến phiêu lưu ngoạnmục Vì vậy, bối cảnh càng đặc biệt bao nhiêu thì đề tài của ký càng hấp dẫnbấy nhiêu

Bên cạnh vai trò là nhân tố hàng đầu cấu thành nên tác phẩm, hoàncảnh còn góp phần soi sáng thế giới nội tâm của nhân vật

2.1.2 Nhân vật được tái hiện trong hoàn cảnh cụ thể, sinh động

Nhân vật bao giờ cũng là hình tượng cá nhân với những biểu hiện cụthể, cảm tính của nó

Hình tượng nhân vật trong Thượng kinh ký sự được thể hiện trong hoàn

cảnh cụ thể, sinh động Mỗi lời nói, mỗi hành động đều gắn liền với bối cảnh

cụ thể Con người không bao giờ tách bạch với hoàn cảnh

Trong khi miêu tả con người, tác giả không bao giờ quên tả cảnh Nhânvật trong tác phẩm luôn gắn liền với sự cụ thể của hoàn cảnh Nó hiện lên nhưnhững giá trị nhất định của đời sống: giá trị xã hội, giá trị đạo đức, giá trị tinhthần Những giá trị ấy do bản chất khách quan của nhân vật quy định, đồngthời chúng còn được bộc lộ thông qua cách nhìn nhận và đánh giá của tác giả.[4; 697.

Hiểu nhân vật văn học bao giờ cũng được đặt trước những tình huống,nhiệm vụ đòi hỏi phải có cách ứng xử, giải quyết kịp thời Đó là sự thống nhấtgiữa con người và thực tiễn đời sống, là sự biểu hiện đồng thời của hoàn cảnh

và tính cách Với Thượng kinh ký sự, Lê Hữu Trác đã thể hiện thành công tính

cách các nhân vật trong khi miêu tả kết hợp với bối cảnh cụ thể, sinh động

Mỗi nhân vật thực hiện một chức năng, nhiệm vụ riêng Để đảm bảotính xác thực, Lê Hữu Trác luôn kết hợp miêu tả nhân vật với việc trình bàyhiện thực khách quan của đời sống một cách linh động và uyển chuyển Ôngluôn gắn nhân vật của mình với những cử chỉ, hành động, trạng thái tiêu biểu

để nhằm lột tả hết được thần thái của cá nhân được nói tới Nhân vật trongtác phẩm vì thế tồn tại như nó vốn có chứ không hề có sự áp đặt của chủ quannhà văn

Nhìn chung, trong việc khắc họa hình tượng nhân vật, tác giả luôn có ýthức gắn nhân vật của mình vào một môi trường, hoàn cảnh cụ thể nhằm làmtăng tính xác thực cho câu chuyện của mình Đó cũng chính là đặc điểm nổibật mà ta thường dễ nhận thấy trong mỗi tác phẩm ký vậy

2.2 Chi tiết, ngôn ngữ lựa chọn

2.2.1 Chi tiết

Chi tiết nghệ thuật là các tiểu tiết của tác phẩm mang sức chứa lớn vềcảm xúc và tư tưởng.[1; 59] Chi tiết nghệ thuật bao gồm những chi tiết về

phong cảnh, môi trường, chân dung, nội thất; chi tiết về cử chỉ, phản ứng nộitâm, hành vi, lời nói,…

Việc sử các chi tiết nghệ thuật là một phương thức phổ biến và hiệu quảnhất để khắc họa chân dung nhân vật Các chi tiết về phong cảnh, môi trườngcũng là những yếu tố góp phần không nhỏ trong việc thể hiện tính cách nhânvật

Khi nói đến sự vận dụng các chi tiết nghệ thuật để khắc họa chân dungcon người, Lê Hữu Trác đặc biệt quan tâm đến các chi tiết về cử chỉ, phảnứng nội tâm, hành vi, lời nói Đây là những chi tiết làm nổi bật thế giới nộitâm con người một cách rõ rệt nhất

Bên cạnh những chi tiết về cử chỉ, hành động, lời nói, sự bộc trực trongsuy nghĩ cũng là một biểu hiện làm tăng sự cụ thể cũng như sức gợi tả chohình tượng nhân vật Những chi tiết nghệ thuật đã được chọn lựa nhằmmục đích tái hiện hình tượng nhân vật Hiện thực khách quan được phản ánhtrong tác phẩm mang những giá trị mới mẻ thông qua các chi tiết cụ thể, sinhđộng, đầy sức gợi tả Tuy nhiên, sự vận dụng chi tiết nghệ thuật trong tácphẩm để miêu tả các kiểu nhân vật lại không giống nhau Nhân vật chínhxưng “tôi” được miêu tả một cách khá tỉ mỉ qua từng chi tiết cụ thể Các nhânvật còn lại thường hiện lên qua sự bình giá của nhân vật người dẫn truyệnhoặc một nhân vật khác trong truyện Có khi nó tự bộc lộ mình trong một vài

cử chỉ, điệu bộ nhất định, ít khi có sự trải nghiệm lòng mình giống như nhânvật người trần thuật

Có thể nói, Lê Hữu Trác là người vận dụng thành công những chi tiếtnghệ thuật độc đáo khi xây dựng cho mình một tác phẩm ký xuất sắc

2.2.2 Ngôn ngữ

Ngôn ngữ là công cụ, là chất liệu cơ bản của văn học M Gorki khẳngđịnh “ngôn ngữ là yếu tố thứ nhất của văn học”.[1; 215]