Những đổi mới của truyện ngắn việt nam 2008 2009

Tác giả Lê Hương Thủy trong bài: “Một góc nhìn về truyện ngắn -2008” http:// Nghiên cứu văn học 2009 lại đứng ở thời điểm cuối năm để nhìn về trước đó “ Có thể thấy đời sống văn học của

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

TS HOÀNG MẠNH HÙNG

VINH - 2010

Lời cảm ơn

Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc tới TS Hoàng Mạnh Hùng, người

đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn này

Qua đây tôi cũng xin chân thành cảm ơn Khoa Sau Đại Học, các thầygiáo, các cô giáo trong khoa Ngữ Văn Trường Đại Học Vinh, cùng gia đình,bạn bè và các đồng nghiệp, đã luôn quan tâm và tạo điều kiện giúp đỡ tôihoàn thành khóa học

Vinh, ngày 24 tháng 12 năm 2010

Tác giả

Đỗ Thị Hòa

MỤC LỤC

Trang

Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của luận văn 5

7 Cấu trúc của luận văn 5

Chương 1 Bối cảnh chung của truyện ngắn Việt Nam 2008 - 2009 7

1.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội và bức tranh chung của văn học Việt Nam sau 1975 7

1.1.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội 7

1.1.2 Bức tranh chung của văn học Việt Nam sau 1975 9

1.1.2.1 Dân chủ hóa văn học 9

1.1.2.2 Đổi mới tư duy, quan niệm, cảm hứng văn học 11

1.2 Vài nét về thể loại truyện ngắn và nhìn chung truyện ngắn Việt Nam 18

1.2.1.Truyện ngắn và ưu thế thể loại 18

1.2.2 Nhìn chung về truyện ngắn Việt Nam 2008- 2009

26 Chương 2 Những đổi mới của truyện ngắn Việt Nam 2008- 2009 xét về phương diện nội dung 29

2.1 Đổi mới về đề tài 29

2.1.1 Khái niệm đề tài 29

2.1.2 Những đổi mới về đề tài trong truyện ngắn Việt Nam 2008- 2009 31

2.1.2.1 Đề tài tình yêu 31

2.1.2.2 Đề tài thân phận người phụ nữ 37

2.1.2.3 Đề tài đời sống tâm linh 44

2.2 Đổi mới về cảm hứng 50

2.2.1 Khái niệm cảm hứng 50

2.2.2 Những đổi mới về cảm hứng trong truyện ngắn Việt Nam 2008 - 2009 51

2.2.2.1 Cảm hứng phê phán mặt trái của xã hội hiện đại và sự xuống cấp của đạo đức con người 53

2.2.2.2 Đổi mới cách nhìn con người cá nhân 62

Chương 3 Những đổi mới của truyện ngắn Việt Nam 2008- 2009 xét về phương diện nghệ thuật 73

3.1 Đổi mới nghệ thuật xây dựng tình huống 73

3.1.1 Tình huống gay cấn éo le và tình huống đơn giản 73

3.1.2 Tình huống bi kịch và tình huống hài kịch 79

3.2 Đổi mới nghệ thuật xây dựng nhân vật 85

3.2.1 Xây dựng nhân vật qua việc khắc họa ngoại hình, ngôn ngữ, tên gọi 86

3.2.2 Xây dựng nhân vật qua miêu tả tâm lý 93

3.3 Đổi mới về giọng điệu 98

3.3.1 Giọng chua chát, táo tợn, từng trải 99

3.3.2 Giọng suy tư, triết lý 104

Kết luận 112

Tài liệu tham khảo 115

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Từ năm 1986 trở lại đây, văn xuôi nước nhà (đặc biệt là truyện ngắn)thực sự có sự chuyển mình “ thay da đổi thịt” cùng với các thể loại khác,truyện ngắn có những cách tân và thu được những thành tựu đáng kể cả về nộidung lẫn nghệ thuật Truyện ngắn, với ưu thế riêng, là thể loại đáp ứng nhanh

và đa dạng hơn cả những yêu cầu mới mẻ phong phú của đời sống xã hộiViệt Nam sau đổi mới

Như một cuộc tiếp sức đầy ấn tượng, truyện ngắn 2008- 2009 đã kếthừa những thành tựu của truyện ngắn những năm trước đó, đồng thời cũng cónhững đóng góp mới mẻ cho thể loại đầy năng động này Vì vậy nghiên cứutruyện ngắn hai năm gần đây sẽ giúp cho chúng ta nhận diện được những vậnđộng và đổi mới của văn xuôi đương đại nói chung và truyện ngắn đương đạinói riêng

1.2 Là thể loại phù hợp nhất với xã hội hiện đại, truyện ngắn nhận được sựquan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu và công chúng độc giả Trong nhữngnăm gần đây truyện ngắn 2008 - 2009 cũng đã thu hút được sự chú ý của cácnhà phê bình và độc giả Nhiều cuộc đối thoại, thảo luận giữa nhà phê bình -độc giả diễn ra xung quanh những hiện tượng văn học đáng chú ý Tuy nhiên

do độ lùi thời gian còn hạn chế cho nên chưa có công trình nghiên cứu kháiquát về truyện ngắn ở giai đoạn này Nằm trong tiến trình của văn xuôi ViệtNam sau đổi mới, truyện ngắn hai năm gần đây có diện mạo chung như thếnào? Nó có điểm gì khác so với truyện ngắn những giai đoạn trước đó? Những câu hỏi này cho đến nay vẫn chưa được quan tâm nghiên cứu Với đềtài này, chúng tôi hy vọng sẽ góp một phần nhỏ vào công việc nghiên cứu có

ý nghĩa nhưng cũng không ít khó khăn này

1.3 Gắn với hai năm gần đây là một khối lượng truyện ngắn không nhỏ đượcxuất bản, đăng tải trên nhiều kênh: sách, báo chí (trong đó có cả báo mạng).Với phạm vi của một luận văn chúng tôi không có điều kiện về thời gian vàtài liệu để tìm hiểu kỹ tất cả các truyện ngắn được đăng tải, xuất bản Nhưngtrong phạm vi khảo sát có chọn lọc chúng tôi hy vọng sẽ chỉ ra những đổi mới

về nội dung và nghệ thuật của truyện ngắn hai năm gần đây

Đó là những lý do khiến chúng tôi chọn đề tài: “ Những đổi mới của

truyện ngắn Việt Nam 2008 - 2009”.

2 Lịch sử vấn đề

Truyện ngắn Việt Nam 2008 - 2009 đang được độc giả tiếp nhận vàquan tâm Tuy nhiên như đã nói ở trên do chưa có một độ lùi về thời gian nhấtđịnh nên chưa có nhiều ý kiến phê bình, khái quát về truyện ngắn giai đoạnnày Các ý kiến phê bình mới chỉ dừng lại ở một số vấn đề cụ thể

Trong bài trả lời phỏng vấn Báo Sông Lam (Hội liên hiệp văn học nghệthuật Nghệ An) nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên đã điểm lại tình hình vănhọc năm 2008 đặc biệt là văn xuôi: “Văn xuôi năm 2008 nổi lên là tập truyện

ngắn Gió lẻ và 9 câu chuyện khác (Nxb Trẻ) của Nguyễn Ngọc Tư (…) Ở

truyện này Ngọc Tư tìm cách đổi khác cách viết đã quen thuộc với tên tuổimình, nên truyện mông lung hơn, mơ hồ hơn, tuy có chỗ tác giả có vẻ hơiđiệu đà làm văn Chị muốn bung phá hơn nữa cái “chất văn Ngọc Tư” sớmhiện hình và định hình của mình, đó là một cố gắng cần thiết (…) Một cuốn

văn xuôi khác đáng chú ý là tập truyện ngắn Manet của Đặng Thân (Nxb Hội

nhà văn và Bách Việt) Những truyện ngắn trong tập này được viết có tínhchất hậu hiện đại khá rõ, cho thấy văn chương còn nhiều lối đi mở, nhưngcũng đòi hỏi người đọc phải thích nghi với cách viết khác để có cách đọckhác”[47;1]

Trong bài: “Văn học 2008 - Hát tiếp Bài ca hi vọng” (http:// Nghiên cứu

văn học 2008) Tác giả Ngô Vĩnh Bình đã nhìn thấy bức tranh văn học như:

“Những dự án lớn được đưa lên bàn nghị sự văn học đang như một côngtrường bề bộn ngổn ngang chứa đựng bao mơ ước về những cao ốcBuynhdinh văn học (…) Như vậy là năm Tý - 2008 văn đàn Việt không hềđìu hiu bởi từ đầu đến cuối năm đều có rất nhiều sinh hoạt văn chương: Tổchức ngày thơ, mở các cuộc hội thảo, tổ chức các cuộc kỉ niệm, phát động cáccuộc thi sáng tác, tiến hành nhiều cuộc bình chọn trao giải văn chương … Từnhững hoạt động này, nhiều vấn đề mới của văn học nghệ thuật đã được đặt rasới xáo lên, trong đó có những nội dung rất nan giải mà tập trung là việc giảiquyết những vấn đề của văn học - nghệ thuật trong cơ chế thị trường và hộinhập” [13] đó là nền móng để chuẩn bị cho văn học những năm tiếp theo

Tác giả Lê Hương Thủy trong bài: “Một góc nhìn về truyện ngắn

-2008” (http:// Nghiên cứu văn học 2009) lại đứng ở thời điểm cuối năm để

nhìn về trước đó “ Có thể thấy đời sống văn học của ngày hôm nay đã cónhững đổi thay đáng kể không chỉ ở đội ngũ người sáng tác, ở tư duy nghệthuật mà còn ở đời sống của thể loại” Sau đó tác giả đi vào một số cây bút trẻ

nổi tiếng với một số truyện ngắn tiêu biểu như: “ Gió lẻ và 9 câu chuyện

khác” - Nguyễn Ngọc Tư; “Động vật trong thành phố” - Nguyễn Vĩnh

Nguyên; “ Mưa mặt nạ” - Nhật Chiêu; “Một mình ở Tokyo” - Trần Thùy Mai

(…) Nhìn vào đầu số truyện ngắn năm nay có hiện tượng sự lấn át của độingũ tác giả trẻ Nhưng so với mặt bằng văn chương trong năm thì các cây búttrẻ viết truyện ngắn vẫn chiếm một tỉ lệ khá cao Họ vẫn từng ngày hiện diệntrong đời sống văn học mang đến những mảng màu đa sắc Sở dĩ có hiệntượng này là bởi nhiều cây bút trẻ đã chọn truyện ngắn là thể loại thử sức.Thêm nữa trong những năm vừa qua các cây bút trẻ xuất hiện ngày càng

nhiều Rõ ràng là so với thế hệ trước các cây bút trẻ bây giờ khá thuận lợi và

tự tin khi thể hiện bản thân mình trước công chúng…”[72]

Trong bài: Văn học Việt Nam 2009: Lại một năm trầm lắng (http://

evan.com.vn), Lưu Hà cho rằng: “Truyện ngắn cũng chững lại, dù đây là thể

loại nhỏ gọn, năng động và tỏ ra có ưu thế trong thời đại mà độc giả có quá ítthời gian cho văn học như ngày nay Năm nay, lọt vào chung khảo giải

thưởng Hội Nhà văn có các tập truyện ngắn: Lời nguyền thiêng của Thế Đức,

Trần gian nhìn từ sau lưng của Nguyễn Hiệp, Sương chưa tan làng trăng của

Thu Loan …” [22] Nhưng các tập truyện này cũng chỉ dừng lại ở chung khảomột giải thưởng và hầu như không gây được chú ý cho độc giả Sự yếu kém

của truyện ngắn cũng thể hiện rõ khi giải thưởng của tạp chí Văn nghệ Quân

đội cũng không tìm được tác phẩm xứng đáng với giải nhất

Nhìn chung nghiên cứu về truyện ngắn Việt Nam 2008 - 2009 các bàiviết mới chỉ dừng lại ở các bài viết ngắn chứ chưa có một công trình nào đisâu vào nghiên cứu mang tính chất quy mô Mặc dù các ý kiến đánh giá củacác tác giả có vị trí trong giới nghiên cứu và phê bình đó đều là xác đáng Tuynhiên vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu truyện ngắn Việt Nam giaiđoạn hai năm gần đây Ở đề tài này, tiếp thu tất cả các ý kiến đánh giá củagiới nghiên cứu, phê bình và bằng những cố gắng của mình chúng tôi mongmuốn đóng góp một phần nhỏ bé vào việc nghiên cứu truyện ngắn Việt Nam

2008 - 2009 trên cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Những đổi mới của truyện ngắn Việt Nam 2008- 2009

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Do còn nhiều hạn chế, luận văn tập trung khảo sát những truyện ngắn

tiêu biểu của một số tác giả tiêu biểu đã được dư luận chú ý và đăng trong cáctuyển tập sau:

Truyện ngắn hay 2008 (Nxb Văn học)

Truyện ngắn đặc sắc 2009 (Nxb Văn học)

Truyện ngắn hay 2009 (Nxb Văn học)

Khi cần thiết, chúng tôi sẽ đưa thêm một truyện đã được đăng trên cácbáo, tạp chí trong những năm gần đây

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Khái quát lại bối cảnh chung của truyện ngắn Việt Nam 2008 - 2009 4.2 Phân tích, khái quát những nét đặc sắc về nội dung của truyện ngắn ViệtNam trong hai năm gần đây

4.3 Khái quát lên những đặc điểm nghệ thuật cơ bản của truyện ngắn ViệtNam 2008- 2009

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận văn này chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiêncứu sau:

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

- Phương pháp thống kê - phân loại

- Phương pháp so sánh - đối chiếu

6 Đóng góp của luận văn

Chúng tôi chọn đề tài “ Những đổi mới của truyện ngắn Việt Nam 2008

- 2009” Nhằm nghiên cứu, khảo sát những đổi mới của văn xuôi hiện đại giai

đoạn này Đồng thời luận văn còn góp phần khẳng định đóng góp của các nhàvăn trẻ vào văn xuôi thời kỳ đổi mới Đây cũng là quy luật vận động của vănxuôi nước ta trong những năm đầu của thế kỷ XXI

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo nội dung chính của luận

văn được triển khai trong 3 chương:

Chương 1 Bối cảnh chung của truyện ngắn Việt Nam 2008-2009

Chương 2 Những đổi mới của truyện ngắn Việt Nam 2008 - 2009 xét vềphương diện nội dung

Chương 3 Những đổi mới của truyện ngắn Việt Nam 2008 - 2009 xét vềphương diện nghệ thuật

Chương 1 BỐI CẢNH CHUNG CỦA TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM 2008 - 2009

1.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội và bức tranh chung của văn học Việt Nam

sau 1975 1.1.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội

Sau đại thắng mùa xuân năm 1975,đất nước ta chấm dứt nỗi đau chiacắt Tổ quốc được thống nhất Nhân dân ta bước vào thời kỳ hoà bình, xâydựng chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nước, xã hội, con người Việt Nam bắtđầu đối mặt với tình hình xã hội đầy biến động, xáo trộn và phức tạp Tiếngsúng không làm ám ảnh mọi người nhưng hậu quả của cuộc chiến tranh vẫncòn đó với những khó khăn thử thách chồng chất của thời kỳ hậu chiến Aicũng thấm thía được cái giá phải trả cho độc lập tự do của dân tộc Chính vìvậy, mỗi cá nhân phải suy nghĩ, trăn trở, nghiền ngẫm nhận thức lại vấn đềcuộc sống Từ sau thời điểm 1986 khi diễn ra Đại hội VI của Đảng đất nước

đã chính thức bước vào thời kỳ đổi mới Tất cả mọi cuộc sống của xã hội đều

có những chuyển biến Cuộc sống của toàn xã hội, của mỗi con người trở nênphong phú, đa dạng, toàn diện và cũng phức tạp hơn

Đại hội Đảng lần thứ VI có ý nghĩa trọng đại đánh dấu một bước ngoặtmới cho cách mạng Việt Nam Đại hội đã tìm ra lối thoát cho cuộc khủnghoảng kinh tế - xã hội, thể hiện quan điểm đổi mới tư duy nhìn thẳng vầo hiệnthực đất nước và cuộc sống của nhân dân để tìm đường lối đứng đắn Đâycũng là thời kỳ mở cửa phát triển của nền kinh tế thị trường theo định hướng

xã hội chủ nghĩa, xoá bỏ chế độ quan liêu bao cấp

Nghị quyết 05 của Bộ chính trị về công tác văn hóa văn nghệ (1987) đã

mở ra một cách nhìn mới về vị trí và chức năng của văn nghệ Nghị quyếtnhấn mạnh: “Văn học nước ta phải đổi mới tư duy, đổi mới cách nghĩ, cách

làm” Các nhà văn cũng tự xác định “không thể viết như trước nữa” Lúc nàyĐảng động viên khuyến khích các nhà văn nói thẳng, nói thật mọi vấn đềtrong cuộc sống, chấp nhận mọi phương pháp thể hiện đời sống nhưng phảiđứng trên lập trường và lợi ích của toàn dân Chủ trương đổi mới đã thổi mộtluồng sinh khí mới vào đời sống văn hóa xã hội, khơi dậy những suy nghĩmới, những tìm tòi, sáng tạo trong giới trí thức, văn nghệ sĩ, tạo điều kiện chovăn học nói chung và truyện ngắn nói riêng phát triển mang những tố chấtmới so với thời kỳ trước đó.

Về kinh tế, sau những năm bao cấp chậm phát triển, nay tất cả đã quantâm đúng mức chất lượng cuộc sống, đời sống của tầng lớp nhân dân đã đượcnâng cao Cuộc sống nghèo đói đã làm thui chột nhân tài, làm mất cảm hứngsáng tác của tầng lớp văn nghệ sỹ bấy giờ đang từng bước được khắc phục,tháo gỡ

Mở rộng việc hội nhập và giao lưu kinh tế với các nước trên thế giớitrong xu thế quốc tế hóa, tiếp thu tinh hoa các nền văn nghệ nước ngoài cũngtạo cơ hội rất lớn cho sáng tác trẻ, năng động, sáng tạo tiếp cận với các nềnvăn minh nhạy bén Những người làm công tác phê bình cũng tiếp cận đượcnền lí luận hiện đại của thế giới góp phần định hướng tích cực cho việc tiếpnhận văn học Sự quản lý văn học cũng đã mang tính chuyên nghiệp hơn

Công việc đổi mới mà Đảng lãnh đạo dân tộc ta tiến hành hơn hai mươinăm qua đã làm cho đất nước ta đổi thay trên tất cả các mặt: Chính trị ổnđịnh, kinh tế phát triển, đời sống nhân dân được nâng lên một cách khá cơbản, văn hóa xã hội vì thế cũng được phát triển mạnh mẽ và đổi mới sâu sắc.Tuy nhiên, cái xấu, cái ác, các tệ nạn xã hội vẫn tồn tại trong cuộc sống…Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thời kỳ đổi mới, bên cạnh những mặttích cực đồng thời cũng bộc lộ những mặt còn hạn chế của nó: Những chuẩnmực đạo đức tốt đẹp của cha ông cũng dần dần bị phá vỡ, quan hệ giữa người

với người cũng bị “tiền tệ hóa” Tất cả những biến động lớn về lịch sử xã hội

ấy đã kéo theo những xáo trộn trong đời sống văn hóa dân tộc, vì vậy văn họcphải có những đóng góp vào việc xác định những chuẩn mực, những giá trịchân chính trong xã hội mặc dù điều đó là không dễ dàng Việc phát hiện racác vấn đề xung đột về tư tưởng, khẳng định sự thắng lợi của cái mới, đẩy lùicái cũ đó vừa là trách nhiệm, vừa là niềm cảm hứng sáng tạo của văn xuôihôm nay

1.1.2 Bức tranh chung của văn học Việt Nam sau 1975

Năm 1975 là một cột mốc chấm dứt một giai đoạn lịch sử của dân tộc

để chuyển sang một vận hội mới Đối với văn học, bối cảnh mới tạo nên mộtchấn động sâu xa trong ý thức nghệ thuật Từ một nền văn học của đấu tranh,của chiến tranh, của những yêu cầu nghiêm ngặt về chính trị và tư tưởng, vănhọc sau 1975 chuyển sang đáp ứng những nhu cầu mới Nhu cầu trở lại với sựsáng tạo trong dân chủ, nhu cầu “sống” trong mọi vấn đề của đời sống conngười để tìm kiếm và thiết lập những giá trị phong phú hơn Đặc biệt đổi mớivăn học khởi đầu từ 1986 chính là sự tự ý thức của văn học trên một chặngđường mới của lịch sử đất nước và trên chặng đường phát triển của chính nó

1.1.2.1 Dân chủ hóa văn học

Dân chủ hóa văn học là một khái niệm bao quát toàn bộ đời sống vănhọc từ sau đổi mới Có thể nhận ra những biểu hiện của nó trên hai phươngdiện chính của đời sống văn học

Thứ nhất, dân chủ hóa trong quan niệm và đánh giá văn học

Cách nhìn văn học như một công cụ của chính trị là vũ khí của tưtưởng, là phương tiện giáo dục, tuyên truyền về cơ bản đã giải tỏa Văn họctừng bước trở lại với chức năng và bản chất của chính nó với những mốiquan tâm và đối tượng đặc thù: “Văn học được nhấn mạnh tính chất tương đốiđộc lập của nó với chính trị Quyền tự do của nhà văn được khẳng định Văn

học gắn bó với hiện thực, nhưng không chỉ phản ánh hiện thực mà còn là suyngẫm về hiện thực Đối tượng nghiên cứu và khám phá của văn học không chỉ

là xã hội mà còn là con người với tất cả sự phức tạp và bí ẩn của nó Tính chất

mỹ văn của văn chương được nhấn mạnh…”[3;15] Những quan niệm mới vềvăn học đã có những tác động tích cực đáng kể, vừa kích thích sáng tạo, vừavun đắp cái gốc của đổi mới văn học

Thứ hai, dân chủ hóa trong đời sống văn học.

Sau đổi mới, đời sống lí luận văn học trở nên phong phú và sôi độngbởi những cuộc tranh luận Người khởi sướng cho những cuộc tranh luận kéodài xung quanh vấn đề văn học phản ánh hiện thực là Lê Ngọc Trà với bàiviết “về vấn đề văn học phản ánh hiện thực” Trong bài viết này Lê Ngọc Tràkhẳng định: “phản ánh hiện thực chỉ là thuộc tính chứ không phải là nhiệm vụcủa văn học” Ông cho rằng: xét trên bình diện lý luận phản ánh thì toàn bộnội dung tác phẩm văn học cũng chỉ là phản ánh đời sống xã hội, còn xét trênbình diện lý luận nghệ thuật thì: “văn học không phản ánh hiện thực mà lànghiền ngẫm về hiện thực” Quan điểm của Lê Ngọc Trà đã gây nên một sốphản ứng khác nhau Một số người tỏ ra đồng tình với quan điểm của ông làHoàng Ngọc Hiến, Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Huệ Chi … Một số khác lạikhông đồng ý với quan điểm này ở chổ: không nên đồng nhất phản ánh hiệnthực với mô tả ghi chép về hiện thực cũng không thể đối lập phản ánh hiệnthực với nghiền ngẫm về hiện thực rồi đi đến phủ nhận nhiệm vụ hàng đầucủa văn học là phản ánh hiện thực Tiêu biểu cho xu hướng này là ý kiến của:Phan Cự Đệ, Phương Lựu, Phong Lê… Nghị quyết 05 của Bộ chính trị ĐảngCộng Sản Việt Nam đã tạo điều kiện cho văn học phát triển mang những tínhchất mới so với thời kỳ trước đó

Trong bối cảnh xã hội được dân chủ hóa, đời sống văn học mang mộtsắc thái mới Tự do sáng tác đã trở thành sức mạnh kích thích sự sáng tạo của

nhà văn, tạo ra một tư thế mới, một tâm thế mới cho nhà văn Không còn tìnhtrạng nhà văn phải tự bảo hiểm bằng cách “viết một câu trung thì phải viếtmột câu nịnh” (Nguyễn Minh Châu) “Nhìn thẳng vào sự thật” là tinh thầnchung của văn học lúc này Nhà văn có quyền tự do bày tỏ những suy ngẫm

đa chiều của mình về hiện thực cuộc sống, những ngợi ca, những chiêmnghiệm, những phê phán, cả những buồn thương xót xa…

Mối quan hệ văn học - công chúng cũng có những thay đổi quan trọng.Những áp đặt đã được dỡ bỏ về căn bản ở khâu tiếp nhận văn chương Côngchúng đã có thể được đọc nhiều loại sách, nhiều đề tài Sự đa dạng về nhu cầu

và thị hiếu của người đọc được tôn trọng Thị trường văn học được hình thànhtheo đúng quy luật vừa rộng rãi vừa khắc nghiệt của cung - cầu, chi phối đáng

kể ngòi bút người viết

Mối quan hệ giữa nhà văn - người đọc, giữa tác phẩm - công chúng đã

có tác động đến tận bên trong văn học, làm biến đổi đáng kể thi pháp và giọngđiệu văn chương Nhà văn không còn đứng cao hơn người đọc, cảm thấy cóquyền áp đặt chân lý, có quyền “giáo dục” người đọc về lẽ sống Người đọc

đã có được tư thế “bình đẳng” “làm chủ” đối với văn chương Nhà văn vàngười đọc như cùng song hành trên con đường nhận thức hiện thực và chân lýđời sống Tính chất đối thoại, gợi mở cùng những câu hỏi được đặt ra trongtác phẩm mà không có lời giải đáp cuối cùng …là những đặc điểm thi phápcủa văn chương hiện đại Những ý kiến đánh giá trái ngược về một tác giả,một tác phẩm trong phê bình và trong dư luận công chúng tự nó đã chứngminh tính chất đa thanh, tính chất đối thoại của nhiều tác phẩm văn học xuấthiện trong những năm gần đây [3;17]

1.1.2.2 Đổi mới tư duy, quan niệm, cảm hứng văn học

Như chúng ta đã biết, văn học 1945 - 1975 ra đời trong hoàn cảnh đặcbiệt, đất nước 30 năm có chiến tranh liên tục, văn học lúc này phục vụ đắc lực

cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội, tất yếuthường nghiêng về những sự kiện có ý nghĩa lịch sử và có tính cách toàn dân.Những điều văn học đề cập đến lúc đó phải là những vấn đề trung tâm, cốt lõiliên quan đến sự sống còn của cả dân tộc, đất nước Không phải ngẫu nhiênĐảng ta, nhân dân ta, những người lãnh đạo văn nghệ sỹ thời kỳ đó lại nhắccác văn nghệ sỹ: Tổ quốc và chủ nghĩa xã hội là hai đề tài thiêng liêng và cao

cả của văn học Cũng chính vì vậy đề tài đời tư, đời thường, thế sự đạo đức,

số phận cá nhân giữ một vị trí thứ yếu, không đáng kể trong đời sống văn học.Các loại đề tài này không đủ tư cách là một đề tài độc lập Nó là thứ văn họcloại hai không được khuyến khích

Sau 1975, đặc biệt là sau năm 1986, do nhu cầu thẫm mỹ mới của bạnđọc và sự khuyến khích động viên của Đảng, văn học chúng ta đã có nhữngcách tân đổi mới

Thứ nhất, đổi mới tư duy nghệ thuật.

Cái mới phải kể đến trước hết là bình diện tư duy nghệ thuật Văn xuôinói chung và truyện ngắn nói riêng sau 1975 chuyển dần từ tư duy sử thi sang

tư duy tiểu thuyết Hiện thực đời sống thay đổi khác trước rất nhiều, đòi hỏicác nhà văn phải có cách tiếp cận hiện thực phù hợp Từ khoảng những năm

1980, cuộc sống thời bình đã thực sự trở lại, con người hàng ngày phải đốidiện với bao nhiêu vấn đề và thực tiễn đời thường, các quan hệ thế sự đờisống riêng tư Quan niệm về hiện thực như là đối tượng phản ánh khám phácủa văn học cũng được mở rộng và mang tính toàn diện Hiện thực không chỉ

là hiện thực cách mạng, các biến cố lịch sử và đời sống cộng đồng mà đó còn

là hiện thực của đời sống hàng ngày với các quan hệ vốn dĩ đa đoan, đa sự,phức tạp, chằng chịt… Hiện thực đó còn là đời sống cá nhân của mỗi conngười với những vấn đề riêng tư, số phận, nhân cách, với khát vọng mọi mặt,

cả hạnh phúc lẫn bi kịch Hiện thực đời sống trong tính toàn vẹn của nó đã mở

ra những không gian vô tận cho văn học nói chung, truyện ngắn nói riêng thỏasức chiếm lĩnh khám phá, khai vỡ Các nhà văn có sự mẫn cảm với cuộc sống

đã không thể bỏ qua cái hiện thực đời thường và họ đã nhìn ra nhiều vấn đề

có ý nghĩa đáng được quan tâm trong đó Văn học lúc này không chỉ chútrọng vào hai đề tài Tổ quốc và Chủ nghĩa xã hội như trước Một mảng hiệnthực lớn trước đây dường như bị bỏ quên nay được đặc biệt chú ý Đó là vấn

đề đời tư, đời thường và đạo đức thế sự Hình như có một quan niệm mới ởmỗi nhà văn sau năm 1975 Mọi vấn đề của cuộc sống hay nói một cách khác,tất cả những gì liên quan đến con người đều được các nhà văn quan tâm vàđưa vào văn học Từ những vấn đề lớn như lý tưởng sống, đấu tranh giảiphóng dân tộc, xây dựng Chủ nghĩa xã hội đến những vấn đề nhỏ nhặt trongcuộc sống đời thường đều được các nhà văn quan tâm Có thể nói, với sự thayđổi trong quan niệm về hiện thực như thế, văn xuôi nói chung và truyện ngắnnói riêng đã vượt qua tình trạng lệ thuộc vào đề tài, vào một cách nhìn đãđược định trước, để mở ra khả năng phong phú, vô tận trong sự khám phá vàthể hiện đời sống trong tính muôn mặt và muôn vẻ của nó Người cầm bút lúcnày tự tin hơn trong những tìm tòi và sáng tạo của mình khi viết về vấn đềphức tạp của đời sống, mạnh dạn đưa ra những kiến giải của mình trướcnhững tình hướng, những sự kiện và tính cách con người Dường như khôngcòn những vùng đất cấm kỵ đối với văn học, những đề tài nhà văn một thờiphải né tránh nay lại có sức thu hút mạnh mẽ ngòi bút của họ hơn Có thể thấyđiều này qua truyện ngắn của các nhà văn: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải,Nguyễn Thị Thu Huệ, Đỗ Hoàng Diệu, Nhật Chiêu … và một số cây bút trẻkhác

Thứ hai, đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người.

Con người trong văn học 1945 - 1975 là con người sống với cộng đồng

xả thân vì nghĩa lớn, tìm thấy ý nghĩa cuộc đời trong sự gắn bó với cộng

đồng Cảm hứng sử thi thời kỳ 1945 - 1975 hướng ngòi bút của người nghệ sỹvào việc khám phá và ngợi ca những con người tiên tiến, con người anh hùng.Con người lý tưởng của một thời vinh quang và oanh liệt, những con ngườicủa một sự nghiệp chung, xả thân vì nghĩa lớn “Mình vì mọi người, mọingười vì mình” là lẽ sống, đạo đức của con người trong văn học sử thi Họxuất hiện trong các trang văn, vần thơ như là sự đại diện trọn vẹn cho đấtnước, cho lý tưởng, lương tâm, khí phách của một thời đại Họ đẹp một cáchtoàn diện, hoàn mỹ như những viên ngọc không có tỳ vết Ngược lại, các tácphẩm sau 1975 lại hướng tới những con người đời thường trong cuộc sống,những số phận cá nhân hết sức phức tạp sự khác biệt giữa những con ngườiđược đưa vào tác phẩm qua hai thời kỳ là ở chỗ: Nếu như nhân vật trong vănhọc 1945 - 1975 là những con người mẫu mực, lý tưởng mà Đảng, cách mạng,nhà văn mong muốn có thể nêu gương cho mọi người noi theo học tập thì vănhọc sau 1975, con người trong đó vốn như nó hiện hữu trong cuộc sống Nhưvậy là con người bình thường, đời thường trước đây hầu như bị bỏ quên thìnay lại được các nhà văn đặc biệt chú ý khám phá và miêu tả sâu sắc Cáchnhìn vào hiện thực và con người của các nhà văn đi vào các vấn đề đời tư, đờithường và thế sự đạo đức, đa diện, nhiều chiều và phức tạp hơn.

Nếu như trước đây với tư duy sử thi và cảm hứng lãng mạn, cách nhìncuộc đời và con người của các nhà văn chủ yếu là cách nhìn đơn giản, mộtchiều, phiến diện và hết sức rạch ròi thiện - ác, cao cả - thấp hèn… Tâm hồncon người bây giờ ít phức tạp, không có sự giằng xé nội tâm trong việc giảiquyết mâu thuẫn giữa cái chung và cái riêng, giữa nghĩa vụ và quyền lợi riêng

tư Người đọc có cảm giác nắm bắt, hiểu được con người một cách dễ dàng.Thì con người trong truyện ngắn hôm nay được nhìn ở nhiều vị thế và trongtính đa chiều của mọi mối quan hệ: Con người - xã hội, con người với thiênnhiên, với những con người khác với chính mình… Con người cũng được

văn học khám phá ở nhiều tầng bậc: ý thức và vô thức, đời sống tư tưởng tìnhcảm và đời sống tự nhiên, bản năng, khát vọng cao cả và dục vọng tầmthường, con người cụ thể cá biệt và con người trong tính nhân loại phổ quát.Con người với những niềm tin và sự hoài nghi chính đáng Điều dễ nhận ra làtruyện ngắn thời kỳ này, con người không còn là đơn tri, nhất phiến mà luôn

là con người đa diện, đa tri, lưỡng phân, trong con người đan cài, chen lẫn,giao tranh giữa xấu và tốt, rồng phượng lẫn rắn rết, thiên thần và quỷ xứ… Cókhi cùng tồn tại trong một con người Tiếp xúc với các nhân vật lão Khúng,Lực của Nguyễn Minh Châu và nhiều nhân vật khác của Nguyễn Huy Thiệp,Phạm Thị Hoài, Trần Hà Anh, Xuân Hùng … ta thấy họ thực sự là những cátính không hề giống ai, nhưng lại hiện hữu trong muôn mặt của cuộc sống đờithường

Văn học sau 1975 ngày càng đi tới một quan niệm trọn vẹn và sâu sắchơn về con người mà nền tảng triết học và hạt nhân cơ bản của quan niệm ấy

là tư tưởng nhân bản Con người vừa là điểm xuất phát, là đối tượng khámphá chủ yếu, vừa là cái đích cuối cùng của văn học, đồng thời cũng là điểmquy chiếu, là thước đo giá trị của mọi vấn đề xã hội, mọi sự kiện và biến cốlịch sử [39;16]

Thứ ba, đổi mới về cảm hứng.

Tư duy mới nhanh chóng thấm sâu vào đời sống văn học, khởi nguồncho dòng chảy mới, tràn đầy sức sống Cảm hứng sử thi, cảm hứng ngợi cakhông còn thích hợp trong hiện thực phức tạp của đời sống kinh tế thị trường.Trong tuần báo văn nghệ số 52 - 1984 nhà văn Hữu Mai đã báo động: “Cầnchấm dứt những lời ca dễ dãi đã làm người đọc chán ngấy” Cuộc sống thờibình với vô số vấn đề mới phát sinh ngày càng trở nên gay gắt trong dư luận

xã hội Tất cả cái ngổn ngang của đời sống thường nhật va đập vào ngườiviết, thôi thúc họ khám phá Đời sống đất nước sau một bước ngoặt lớn đã trải

qua hàng loạt biến động sâu sắc và kèm theo đó có biết bao thay đổi trong ýthức xã hội, trong chiều sâu ý thức con người Những nhà văn như NguyễnMinh Châu, Nguyễn Khải, Lê Lựu, Ma Văn Kháng … đều tự vượt qua chínhmình để làm nên những tác phẩm mới có giá trị, mang hơi thở của cuộc sốnghiện đại Những tên tuổi mới như Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Thu Huệ, LýLan, Trần Thùy Mai, Võ Thị Hảo… nhanh chóng chiếm lĩnh văn đàn bằng tưduy mới, cảm hứng mới trong sáng tạo nghệ thuật Mỗi tác phẫm của họ làmột khuôn mặt sinh động của cuộc sống hôm nay, mang hơi thở của thời kỳ

đổi mới

Vào những năm đầu của thời kỳ đổi mới đã xuất hiện khuynh hướngnhận thức lại để đáp ứng nhu cầu nhìn thẳng vào sự thật Nhiều cây bút viếttruyện ngắn đã nhìn lại hiện thực của thời kỳ vừa qua, phơi bày những mặt

trái bấy lâu bị che lấp Nguyễn Minh Châu với một loạt truyện ngắn: Bức

tranh, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Cỏ lau … đã trở thành cây bút

tiêu biểu cho khuynh hướng này Khám phá đời sống muôn vẻ trong cái hàngngày, trong các quan hệ thế sự, đời tư là một hướng hết sức phổ biến củatruyện ngắn thời kỳ đổi mới các vấn đề như: Đạo đức, gia đình, tình yêu, bấthạnh, tìm kiếm hạnh phúc … được các nhà văn thời kỳ này hết sức quan tâm

Khuynh hướng triết luận cũng khá mạnh mẽ trong truyện ngắn thời kỳđổi mới Chiêm nghiệm, triết lý đã thành nhu cầu không thể thiếu, không chỉ

ở những nhà văn “lão luyện” và từng trải như Nguyễn Minh Châu, NguyễnKhải mà còn là đặc điểm của nhiều cây bút khác thuộc thế hệ sau như NguyễnHuy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Trần Thùy Mai … và nhiều cây bút trẻ khác

Thời gian gần đây người ta quan tâm khá nhiều đến loại truyện ngắnmang nhiều yếu tố huyền thoại Việc đưa yếu tố huyền thoại, kỳ ảo vào truyệnngắn cũng là sự cố giắng để cách tân thể loại Đọc truyện ngắn của Hồ Anh

Thái, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Vĩnh Nguyên, một số truyện ngắn của TrầnThùy Mai ta thấy rõ điều này.

Truyện ngắn những năm sau 1986 trở lại đây còn có mảng viết về lịch

sử Theo dõi sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Trần ThùyMai… Chúng ta thấy những câu chuyện về lịch sử được viết theo cảm quanmới với cái nhìn giải thiêng, thân mật hóa đối tượng Ở truyện ngắn của cácnhà văn này, lịch sử như là tấm phông mà trên đó nhà văn tái tạo lại hiện thựcbằng những suy lý lịch sử, bằng thế giới nhân vật và cách kiến giải hiện thựcriêng của họ

Xuất phát từ ý thức dân chủ và sự tôn trọng cá tính, truyện ngắn sau

1975 tạo được sự cách tân rõ rệt về ngôn ngữ văn chương Nhiều nhà văn cómột cách ứng xử ngôn ngữ tự do, nhiều khi phá cách nhằm đem lại một hiệuứng trực tiếp, mạnh mẽ trong sự tiếp nhận của người đọc Lời văn trongtruyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp và Nguyễn Thị Thu Huệ thường được rútgọn

Lời kể khách quan thay cho lối tả tỉ mỉ và sự phân tích cặn kẽ… Bêncạch lối viết như tốc ký, ghi nhanh, tăng cường thông tin và tốc độ lại có lốiviết theo dòng ý thức, với những dòng độc thoại nội tâm, hồi tưởng ký ứctriền miên như trong truyện ngắn Trần Thùy Mai Có nhiều cây bút trẻ gầnđây không muốn viết câu theo trật tự cú pháp thông thường, rất ít dùng dấuchấm câu, có khi cả trong viết, thậm chí cả truyện không hề có một dấu chấm.Trường hợp truyện ngắn “Mưa mặt nạ” của Nhật Chiêu với toàn bộ truyệnkhông hề có dấu chấm và sự ngắt dòng cũng không theo qui tắc cú pháp điểndụng là một thí dụ điển hình Tác giả chỉ sử dụng dấu phẩy trên mười bốntrang truyện để xây dựng nên một thế giới ảo nhưng rất gần với đời sống thực.Truyện ngắn này có sự xóa nhòa ranh giới thể loại, có sự pha trộn giữa vănxuôi và thơ văn xuôi… Đây cũng là một sự cách tân khá thú vị”[25;24]

Song song với các nhà văn cũ thì sự có mặt của những cây bút trẻ tuổi

có thể thấy rõ sự in dấu của đời sống trẻ trung trong sáng tác Nhiều truyệnngắn có sự hiện diện của một thứ ngôn ngữ mạng, ngôn ngữ chát Truyệnngắn của họ không phải dành cho mọi đối tượng độc giả Đọc một số tậptruyện ngắn của thế hệ 8X gần đây có thể thấy cách nhìn và quan niệm của họ

về đời sống Ở đó có khát vọng, hoài bão, niềm băn khoăn và cả sự hoangmang của một bộ phận giới trẻ - những người mới bước chân vào thực tế đờisống Với những cây bút viết trẻ truyện ngắn đang là sự thể nghiệm, nhữngvấp váp là không tránh khỏi nhưng những thể nghiệm là cần thiết để có mộtđời sống văn học lành mạnh

Như vậy, cùng với sự thay đổi lịch sử - xã hội là sự chuyển đổi về tưduy nghệ thuật và cảm hứng sáng tạo để làm cơ sở lý thuyết và lịch sử vănhọc cho việc chỉ ra và khẳng định một phong cách độc đáo của truyện ngắngiai đoạn này Thiết nghĩ rằng, trong điều kiện khoa học kỹ thuật phát triểnvới tốc độ chóng mặt, cuộc sống chuyển động với tốc độ ngày càng cao, nhàvăn hơn ai hết phải tự đổi mới mình thì mới bắt nhịp với hơi thở nóng hổi củacuộc sống Trong dòng chảy đa sắc nói chung, truyện ngắn 2008 - 2009 nóiriêng, mỗi nhà văn đều cố gắng tạo cái mới cho trang viết của mình Chính vìvậy mà hiện thực cuộc sống trong các trang văn đầy đủ hơn, phong phú hơn.Bởi thế mà văn học lúc này “đời hơn” “thực hơn”, nó mang màu sắc của thời

kỳ đổi mới

1.2 Vài nét về thể loại truyện ngắn và nhìn chung truyện ngắn Việt Nam

2008 - 2009

1.2.1 Truyện ngắn và ưu thế thể loại

Kể từ khi truyện ngắn ra đời, lịch sử văn học thế giới đã ghi nhận nhiềutác giả thành công với thể loại này từ các quốc gia khác nhau như: M.Gorki,Đoxtoiepxki, Sêkhốp, Hêminway, Kawabata, Nam Cao, Thạch Lam, Tô

Hoài… Bàn về khái niệm truyện ngắn, có rất nhiều định nghĩa về nó Nếuthống nhất kê đầy đủ phải có đến cả hàng trăm định nghĩa cho thể loại “tự sự

cỡ nhỏ” này

Có thể kể đến một số quan niệm tiêu biểu Nhà văn Nguyễn Kiên đưa ýkiến: “Tôi cho rằng mỗi truyện ngắn là một trường hợp… Trong quan hệ giữacon người và đời sống, có những khoảnh khắc nào đó, một mối quan hệ nào

đó được bộc lộ Truyện ngắn phải nắm bắt được cái trường hợp ấy Trườnghợp ở đây là một màn kịch chớp nhoáng có khi lại là một trạng thái tâm lý,một biến chuyển tình cảm kéo dài, chậm rãi trong nhiều ngày Nhưng nhìnchung thì vẫn có thể gọi là một trường hợp” Nhà văn Nguyễn Công Hoan lại

có sự phân biệt giữa truyện ngắn và truyện dài khi cho rằng: “Truyện ngắn vàtruyện dài phải khác nhau về tính chất Truyện ngắn không phải là truyện mà

là một vấn đề được xây dựng bằng chi tiết với sự bố trí chặt chẽ bằng thái độvới cách đặt câu dùng tiếng có cân nhắc Muốn truyện ấy là truyện ngắn chỉnên lấy trong lòng từng ấy ý làm ý chính, làm chủ đề cho truyện Những chitiết trong truyện chỉ xoay quanh chủ đề ấy thôi” Còn nhà văn Nguyên Ngọcquan niệm: “Truyện ngắn là một bộ phận của tiểu thuyết nói chung” vì thế

“không nên nhất thiết trói buộc truyện ngắn vào những khuôn mẫu gò bó.Truyện ngắn vốn nhiều vẻ Có truyện viết về cả một đời người lại có truyệnchỉ ghi lại một vài giây phút thoáng qua …” Nhà văn Vũ Thị Thường ngườichuyên viết truyện ngắn thì cho rằng: “Truyện ngắn sống bằng nhân vật và tốiquan trọng là nhân vật ấy phải có hồn, đấy mới là yếu tố phân biệt nhân vậtnày với nhân vật khác, nó cũng là tiêu chuẩn cơ bản để nhà văn lựa chọn chitiết”

Như vậy, chúng ta có thể thấy rằng, truyện ngắn có thể được nhìn từnhiều góc độ, có nhiều cách hiểu khác nhau Bởi vậy, đưa ra một số địnhnghĩa đầy đủ về truyện ngắn là một việc làm không hề đơn giản Có thể xem

định nghĩa về truyện ngắn trong “Từ điển thuật ngữ văn học (Nxb ĐHQG Hà

Nội, 1998) do nhiều tác giả biên soạn là một định nghĩa có tính hàn lâm và

tương đối súc tích Truyện ngắn là tác phẩm tự sự cở nhỏ Nội dung thể loạicủa truyện ngắn bao trùm hầu hết các phương diện của đời sống, đời tư, thế sựhay sử thi, nhưng cái độc đáo của nó là ngắn Truyện ngắn được viết ra đểtiếp thu liền một mạch, đọc một hơi không nghỉ Tuy nhiên mức độ ngắn dàichưa phải là đặc điểm chủ yếu để phân biệt truyện ngắn với các tác phẩm tự

sự khác Truyện ngắn hiện đại là một kiểu tư duy mới, một cách nhìn cuộcđời, một cách nắm bắt đời sống rất riêng mang tính chất thể loại Cho nênTruyện ngắn đích thực xuất hiện tương đối muộn trong lịch sử văn học Khácvới tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn vàtoàn vẹn của nó, truyện ngắn thường hướng tới sự khắc họa một hiện tượng,phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh, trong đời sống con người

Vì thế, truyện ngắn thường có ít nhân vật, ít sự kiện phức tạp và nếu mỗi nhânvật của tiểu thuyết là một thế giới thì nhân vật truyện ngắn là một mảnh nhỏcủa thế giới ấy [24;314]

Tuy nhiên mức độ dài ngắn chưa phải là đặc điểm chủ yếu để phân biệttruyện ngắn với các tác phẩm tự sự khác Trong văn học hiện đại nhiều tácphẩm rất ngắn, nhưng thực chất là những truyện dài viết ngắn lại Truyệnngắn thời trung đại cũng ngắn nhưng rất gần với truyện vừa Các hình thức kểtruyện dân gian rất ngắn gọn như truyện cổ tích, truyện cười, giai thoại … lạicàng không phải là truyện ngắn Truyện ngắn hiện đại là một kiểu tư duy mới,một cách nhìn cuộc đời, một cách nắm bắt đời sống riêng, mang tính chất thểloại Cho nên truyện ngắn xuất hiện tương đối muộn trong lịch sử văn học

Trong Từ điển văn học truyện ngắn được định nghĩa như sau: “Truyện

ngắn là hình thức tự sự cỡ nhỏ Truyện ngắn khác với truyện vừa ở dunglượng nhỏ hơn tập trung mô tả một mảng của cuộc sống, một biến cố hay một

vài biến cố xảy ra trong một giai đoạn nào đó của đời sống nhân vật, biểu hiệnmột mặt nào đó của tính cách nhân vật, thể hiện một khía cạnh nào đó của vấn

đề xã hội Cốt truyện của truyện ngắn thường diễn giải trong một không gian

và thời gian hạn chế Kết cấu của truyện ngắn cũng không chia thành nhiềutuyến phức tạp Truyện ngắn được viết ra để tiếp thu liền một mạch, đọc mộthơi không nghỉ, nên đặc điểm của truyện ngắn là tính ngắn gọn Để thể hiệnnổi bật tư tưởng, chủ đề, khắc họa nét tính cách nhân vật đòi hỏi nhà văn viếttruyện ngắn phải có trình độ điêu luyện, mạnh dạn gọt tỉa và dồn nén Do đótrong khuôn khổ ngắn gọn, những truyện ngắn thành công thể hiện đượcnhững vấn đề xã hội có tầm khái quát rộng lớn [52;162]

Khác với tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sựđầy đặn và toàn vẹn của nó, truyện ngắn thường hướng tới việc khắc họa hìnhtượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâmhồn của con người Vì thế trong truyện ngắn thường có ít nhân vật, ít sự kiệnphức tạp Nếu mỗi nhân vật của tiểu thuyết là một thế giới thì nhân vật củatruyện ngắn là một mảnh nhỏ của thế giới ấy Truyện ngắn thường khôngnhằm tới việc khắc họa những tính cách điển hình đầy đặn, nhiều mặt trongtương quan với hoàn cảnh, kết cấu của truyện ngắn không chia thành nhiềutầng, nhiều tuyến mà được xây dựng theo nguyên tắc tương phản hoặc liêntưởng Bút pháp tường thuật của truyện ngắn thường là chấm phá

Yếu tố quan trọng bậc nhất của truyện ngắn là những chi tiết có dunglượng lớn và lối hành văn mang nhiều ẩn ý, tạo cho các tác phẩm chiều sâuchưa nói hết Truyện ngắn thể hiện gần gũi với đời sống hàng ngày, súc tích,

dễ đọc, lại thường gắn liền với hoạt động báo chí, do đó có tác dụng, ảnhhưởng kịp thời trong đời sống Nhiều nhà văn lớn trên thế giới và nước ta đạttới đỉnh cao của sự nghiệp sáng tạo nghệ thuật chủ yếu bằng con đườngtruyện ngắn của mình

Theo 150 thuật ngữ văn học thì truyện ngắn là “Một thể loại của tác

phẩm tự sự cỏ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, đề cập đến các phươngdiện của đời sống con người và xã hội Nét nổi bật của truyện ngắn là sự giớihạn về dung lượng, tác phẩm truyện ngắn thích hợp với người tiếp nhận đọc

nó liền mạch không nghỉ [6;316]

Cùng quan điểm trên, sách Lí luận văn học ghi nhận: “Truyện ngắn là

hình thức tự sự Khuôn khổ ngắn nhiều khi làm cho truyện ngắn có vẻ gần gũivới các hình thức truyện kể dân gian như truyện cổ, giai thoại, truyện cườihoặc gần với những bài ký ngắn Nhưng thực ra không phải Nó gần với tiểuthuyết hơn cả bởi là hình thức tự sự tái hiện cuộc sống đương thời Nội dungthể loại truyện ngắn có thể rất khác nhau: đời tư, thế sự hay sử thi, nhưng cáiđộc đáo của nó lại là ngắn Truyện ngắn có thể kể về cả một cuộc đời hay mộtđoạn đời, một sự kiện hay một “chốc lát” trong cuộc sống nhân vật, nhưng cáinhìn chính của truyện ngắn không phải ở hệ thống sự kiện mà ở cái nhìn tự sựđối với cuộc đời… Truyện ngắn nói chung không phải vì “truyện” của nó

“ngắn” mà vì cách nắm bắt cuộc sống của thể loại [42;397]

Từ những định nghĩa và phân tích trên chúng tôi rút ra những đặc điểmchính của thể loại truyện ngắn như sau:

Thứ nhất, là một thể tài tự sự cỡ nhỏ Nhỏ có nghĩa là từ vài trang đến

vài chục trang, một câu chuyện được kể nghệ thuật nhưng không được phép

kể dài dòng, câu chuyện có sức ám ảnh, tạo ấn tượng duy nhất, mạnh mẽ đồngthời tạo liên tuởng ở người đọc

Thứ hai, tính quy định về dung lượng và cốt truyện của truyện ngắn tập

trung vào một biến cố, mặt nào đó của đời sống, các sự kiện tập trung trongmột không gian nhất định

Thứ ba, nhân vật truyện ngắn thường được làm sáng tỏ, thể hiện một

trạng thái tâm thế con ngưòi thời đại

Thứ tư, chi tiết và lời văn là những yếu tố đóng vai trò quan trọng, đặc

biệt ở chi tiết có tính chất biểu tượng

* Ưu thế của thể loại truyện ngắn trong văn học hiện đại.

Truyện ngắn nằm trong hệ thống chung của thể loại văn kể chuyện.Nhà văn kể lại một trường hợp đặc biệt của một nhân vật hay một số nhân vậtnào đó Tuy có một số đặc điểm riêng biệt nhưng truyện ngắn cũng có nhữngđặc trưng chung của thể loại truyện đó là: có cốt truyện, có nhân vật được thểhiện qua phương thức kể chuyện, có vai trò của người kể chuyện Lời kể,nhân vật, cốt truyện trong mỗi tác phẩm có mối tương quan khăng khít vớinhau

Truyện ngắn hiện đại trong xã hội hiện đại, có nhiều ưu thế riêng.Biêlinxki đã từng nhận định: “Nếu có tư tưởng của thời đại thì cũng có hìnhthức của thời đại” Còn M.Bakhtin thì chỉ rõ: “Mỗi thể loại thể hiện một thái

độ thẩm mỹ đối với hiện thực, một cách cảm thụ, nhìn nhận, giải minh thếgiới và con người Truyện ngắn cũng là một thể loại như thế, đặc biệt là trong

xã hội hiện đại Vì thế nó thu hút được sự quan tâm của người sáng tác,nghiên cứu, người đọc”[8;67]

Truyện ngắn là một thể loại văn học rất nhạy cảm với những biến đổicủa thời đại Với hình thức gọn nhẹ, truyện ngắn luôn bắt kịp những vận độngcủa xã hội và tái hiện được mọi biến thái dù rất tinh vi của đời sống conngười Ngày nay với sự phát triển chóng mặt của các ngành khoa học và côngnghệ thì truyện ngắn vẫn là một thể loại có khả năng nắm bắt một cách nhanhnhạy và mô tả một cách sát thực những bước đi ấy của con người Độc giảhiện nay ít có thời gian để đọc những cuốn tiểu thuyết dày hàng trăm trang màthay vào đó họ vẫn muốn tìm đến những món ăn tinh thần có giá trị văn họccao, nhưng mặt khác nó phải đảm bảo tính thời sự, ngắn gọn và súc tích

Không có thể loại nào khác ngoài truyện ngắn đáp ứng được yêu cầu đó Vìvậy, so với các loại hình tự sự khác truyện ngắn có những ưu thế riêng sau.

Trước hết xét về dung lượng, truyện ngắn là một “hình thức tự sự cỡnhỏ chỉ thể hiện một bước ngoặt, một trường hợp hay một tâm trạng nhânvật” Khác với tiểu thuyết phản ánh đời sống một cách toàn vẹn và sôi độngthì truyện ngắn bị hạn chế về hiện thực được phản ánh, hạn chế về những vấn

đề nhân sinh, hạn chế về số trang, số chữ thời gian tiếp nhận tác phẩm.Truyện ngắn không chú ý làm sáng rõ tính cách trong khoảng thời gian rộng,thời gian dài mà chỉ tập trung vào một thời điểm quan trọng, chỉ xoáy sâu vàomột điểm để làm bật lên một vấn đề nào đó của hiện thực còn tiểu thuyết sángtạo ra cả một chủ đề nhất định Mặc dù dung lượng bị hạn chế nhưng chấtlượng truyện ngắn được xem là bình đẳng với tiểu thuyết Nhà văn NguyênNgọc nhận xét: “Dung lượng truyện ngắn hiện nay rất lớn trong độ ba trang

mấy nghìn chữ mà chỉ rõ mặt cuộc đời một kiếp người, một thời đại Các

truyện ngắn bấy giờ rất nặng Dung lượng của cả cuốn tiểu thuyết” Đọctruyện ngắn thời kỳ đổi mới chúng ta có thể thấy rõ điều đó Những truyệnngắn của Nguyễn Huy Thiệp, Lê Minh Khuê, Hồ Anh Thái, Võ Thị Hảo…

Có khả năng rất lớn khi chuyển tải nội dung hiện thực vào tác phẩm

Truyện ngắn là tác phẩm tự sự hiện đại, khám phá đời sống theonguyên tắc tư duy tiểu thuyết Truyện ngắn mô tả đời sống như một thực tạiđang diễn ra Nhờ chiếm lĩnh đời sống theo nguyên tắc tư duy tiểu thuyết nêncấu trúc thể loại của truyện ngắn được đổi mới về cơ bản so với truyện ngắntruyền thống Ở truyện ngắn hiện đại những thành phần tự sự cơ bản như: cốttruyện, kết cấu, nhân vật, trần thuật … đều được hiện đại hóa Toàn bộ thếgiới nghệ thuật của tác phẩm đều được tạo dựng bằng những chi tiết mangđậm hơi thở của đời sống và cá tính sáng tạo của nhà văn Vì vậy trong cuộcsống hiện đại, truyện ngắn là một thể tài chiếm ưu thế trong việc phát hiện

mọi vấn đề của cuộc sống và được người đọc quan tâm lựa chọn Biêlinxkitừng nhận định: “Nếu có tư tưởng của thời đại thì cũng có những hình thứccủa thời đại” Truyện ngắn chính là một trong những hình thức của thời đạingày nay.

Truyện ngắn còn là một thể loại truyện gắn bó chặt chẽ với báo chí.Đây là một ưu thế, bởi hiện tại báo chí đang bùng nổ với tốc độ nhanh, ngườiđọc dễ hình thành thói quen đọc một câu chuyện trong một khoảng thời gianngắn Điều này tạo điều kiện hết sức thuận lợi để các cây bút trẻ khẳng địnhtài năng Với hình thức gọn nhẹ, truyện ngắn luôn bắt kịp những vận động,biến đổi của xã hội và tái hiện được mọi biến thái của đời sống với muôn hìnhmuôn vẻ Vì vậy tuy có hình thức nhỏ gọn nhưng truyện ngắn lại có “sứcchứa” lớn và đặc biệt nhanh nhạy với sự phát triển không ngừng của xã hội

Do đó truyện ngắn luôn đáp ứng được nhu cầu tâm lý và thị hiếu của độc giả,đồng thời nó cũng là thể loại thu hút được rất nhiều thế hệ những người cầmbút, người đến trước, kẻ đến sau tập hợp thành một lực lượng hùng hậu từ cácbậc lão thành như: Tô Hoài, Bùi Hiển, Nguyễn Mịnh Châu, Ma Văn Kháng,cho đến Nguyễn Huy Thiệp, Chu Lai, Hồ Anh Thái… Hơn nữa truyện ngắnlại là thể loại gần gũi, gắn bó với cuộc sống đời thường và đây chính là nơi đểcác nhà văn thử sức và khẳng định mình trên văn đàn Việt Nam với nhữnggương mặt như: Lưu Minh Sơn, Tạ Duy Anh, Đoàn Lê, Ngô Phan Lưu… Đặcbiệt là sự khẳng định mình của hàng loạt cây bút trẻ nữ như: Nguyễn Thị ThuHuệ, Phan Thị Vàng Anh, Võ Thị Hảo … Và gần đây là sự xuất hiện củanhững nhà văn trẻ như: Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Hoàng Diệu, Nhật Chiêu… Sựtiếp nối này của các thế hệ cầm bút đã góp phần không nhỏ vào việc kế thừa

và cách tân thể loại, làm cho truyện ngắn ngày càng phong phú và mới mẻhơn

Ngày nay, do sự phát triển như vũ bão của các ngành khoa học kỹ thuật

và công nghệ, cùng với xu thế toàn cầu hóa đã tạo nên một xã hội hiện đại đầybiến động Guồng quay của xã hội khắc nghiệt hơn, mỗi vòng quay là mộtchuỗi những biến đổi liên tục và hối hả Nhịp sống con người cũng hối hảhơn, năng động hơn Vì thế tâm lý con người và thị hiếu độc giả cũng có sựthay đổi Người ta đón đọc những tác phẩm nghệ thuật bắt kịp những vấn đềnóng hổi liên tục được đặt ra trong đời sống xung quanh mình Mặt khác, như

đã nói ở trên với nhịp sống bất tận hiện nay, người đọc tìm đến truyện ngắnnhư là một món ăn tinh thần vừa có giá trị, vừa đảm bảo tính thời sự, ngắngọn và súc tích

1.2.2 Nhìn chung của truyện ngắn Việt Nam 2008 - 2009

Trước yêu cầu mới của văn học, các nhà văn không thể viết như cũ, vềnhững đề tài cũ Được sự cổ vũ của tư tưởng dân chủ của Đảng và Nhà nước,người cầm bút đã bước vào một “chiến trường” mới Từ sự xông pha, thửnghiệm đó đã xuất hiện nhiều tác giả ưu tú, nhiều truyện ngắn xuất sắc.Những nhà văn sau đổi mới khi cầm bút họ chối bỏ những câu chuyện cổ tích,những cốt truyện đơn giản theo những mô típ định sẵn Đề tài chiến tranh vẫnhấp dẫn người viết nhưng hoàn toàn thay da đổi thịt Người cầm bút không tô

vẽ những “thần thoại chiến trường” bởi trước mắt họ xã hội “tan chiến nhưngchưa tàn chiến” Một dân tộc nhỏ bé nhưng chiến thắng hai đế quốc sừng sỏ,gây chấn động địa cầu, để lại sự khâm phục và đặt ra một câu hỏi lớn chonhiều dân tộc, nhiều nhà quân sự, nhiều chính khách Họ không thể lý giải nổisức mạnh nào đã làm nên chiến thắng đó nhưng riêng người Việt Nam thìhiểu vì đâu họ giành được chiến thắng

Xã hội Việt Nam bước sang thế kỷ XXI với những vận hội mới cùngnhững thách thức mới, xu thế hội nhập toàn diện đã đem đến cho đời sốngvăn hóa tinh thần của nhân dân phong phú hơn, tiến bộ hơn Tuy nhiên, chính

sự hội nhập toàn cầu cũng đặt ra nhiều vấn đề: đất nước ta liệu có kịp hòanhập để không bị đánh bật khỏi vòng quay của thời đại, bản sắc văn hóa dântộc trước những cơn sóng ồ ạt của văn hóa ngoại lai, lối sống, phẩm chất,nhân cách con người trước sự va đập của cơ chế thị trường, những mối quan

hệ tình yêu, hôn nhân, gia đình liệu có lung lay, văn học nghệ thuật sẽ thayđổi ra sao khi chịu sự chi phối của quy luật thị trường… Tất cả đều được cácnhà văn thể hiện rất sinh động trong các tác phẩm của mình

Đối với nhiều nhà văn, quá trình sáng tạo bắt nguồn từ nhu cầu giảithoát nội tâm, bày tỏ tình cảm Nhưng khi đã tự đặt mình vào vị thế của mộtngười viết chuyên nghiệp, nhà văn phải luôn có ý thức về nghề và chính ýthức đó là động lực lớn thôi thúc họ lao động sáng tạo một cách tự giác,hướng tới những giá trị văn chương đích thực Nhà văn có trách nhiệm lànhững người nhạy cảm nắm bắt được hơi thở của thời đại và sáng tác nênnhững tác phẩm có ý nghĩa với cuộc sống Với những ưu thế riêng, truyệnngắn đã và đang là trung tâm thu hút sức sáng tạo của các thế hệ cầm bút, làthể loại sở trường của nhiều nhà văn, người đến trước, kẻ đến sau, tập hợpthành một lực lượng hùng hậu Họ ý thức được rằng sáng tạo văn học, nócũng giống như những bước nước rút trong các cuộc chơi thể thao Truớc đó,người ta phải tập luyện tích lũy Chu trình đọc sách, đi thực tế, suy nghĩ vàcách viết lách đan cài nhau trong cuộc sống thường nhật như là thứ “lao độngthường xuyên, thiếu nó sẽ không có cái thực sự vĩ đại” Đó là những cây búttrưởng thành trong kháng chiến như Ma Văn Kháng, Lê Minh Khuê, Tô Hoài

…, những nhà văn xuất hiện trong giai đoạn văn học sau 1975 như Tạ DuyAnh, Đoàn Lê, Ngô Phan Lưu …, tiếp đến là sự xuất hiện của những cây búttrẻ như Y Ban, Di Li, Nguyễn Ngọc Thuần, Nguyễn Ngọc Tư… Đội ngũ tácgiả, sự tiếp nối các thế hệ cầm bút này đã góp phần không nhỏ trong việc kếthừa và cách tân thể loại làm cho truyện ngắn ngày càng mới mẻ và phong

phú hơn Bằng những phương thức thể hiện rất khác nhau, vừa truyền thống,vừa hiện đại, các sáng tác của họ đã thực hiện đầy đủ những chức năng xã hộithẩm mỹ của văn học.

Nhìn chung, vấn đề nổi bật mà truyện ngắn 2008 - 2009 quan tâm làcuộc sống và con người trong xã hội hiện đại với muôn mặt đời thường Lấycon người cá nhân làm trung tâm khám phá và thể hiện Các nhà văn cố gắngkhái quát những vấn đề của xã hội và con người Hai nội dung nổi bật là đổimới về đề tài và đổi mới về cảm hứng sáng tạo Những đề tài mà các nhà vănhướng tới đó là: Đề tài tình yêu, đề tài người phụ nữ, đề tài đời sống tâm linh.Đổi mới về cảm hứng sáng tạo đó là: Phê phán mặt trái của xã hội hiện đại -

sự xuống cấp của đạo đức con người và cảm hứng thân phận con người cánhân Tất cả đều hiện lên những bất an, đau khổ của con người trong xã hộinói chung và trong cơ chế thị trường nói riêng Những cảm hứng sáng tạo đóđược thể hiện trong một lối văn hiện đại với nghệ thuật xây dựng tình huống

đa dạng, nghệ thuật phân tích tâm lý, nội tâm nhân vật và giọng điệu đặc sắc

Truyện ngắn 2008 - 2009 vẫn kế thừa những thành quả của truyện ngắnViệt Nam sau đổi mới Nhưng nó vẫn còn những nét mới do sự chi phối củađặc điểm văn hóa xã hội và tâm lý con người ở thế kỷ XXI

Chương 2 NHỮNG ĐỔI MỚI CỦA TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM 2008 - 2009 XÉT

VỀ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

2.1 Đổi mới về đề tài

Văn học phát triển đến giai đoạn cao thì ý thức về nghề nghiệp và quátrình sáng tạo nảy sinh Chính vì lẽ đó mà ngày nay việc tìm hiểu lao độngcủa nhà văn và quá trình sáng tạo tác phẩm đã trở thành một lĩnh vực rộnglớn của nghiên cứu văn học Nằm trong phạm vi nội dung của tác phẩm vănhọc, đề tài là lĩnh vực cuộc sống được nhà văn nhận thức, lựa chọn, kháiquát, bình giá và thể hiện trong văn bản

2.1.1 Khái niệm về đề tài

Đề tài là khái niệm “chỉ các hiện tượng đời sống được miêu tả, phảnánh trực tiếp trong tác phẩm văn học”, là “phương diện khách quan của nộidung trong tác phẩm” Thực tế cho thấy trong hành trình sáng tạo của mìnhmỗi nhà văn đều chỉ có một vùng đề tài ưa thích nhất và tác giả có thể viếthay về đề tài ấy mà thôi

Như vậy, việc lựa chọn đề tài là một trong những yếu tố quan trọngtrong hành trình sáng tạo của mỗi nhà văn, nhưng chỉ riêng đề tài thì chưa

đủ Đó mới chỉ là nguồn tư liệu, yếu tố quan trọng là thái độ và phương thức

xử lý đề tài tức là cách chiếm lĩnh đề tài của mỗi nhà văn

Theo Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán chủ biên) “Đề tài là khái

niệm chỉ loại các hiện tượng đời sống được miêu tả, phản ánh trực tiếp trongsáng tác văn học Đề tài là phương diện khách quan của nội dung tác phẩm”[24;96] Các hiện tượng đời sống có thể liên kết với nhau thành loại theomối quan hệ bên ngoài giữa chúng Cho nên, có thể xác định đề tài văn họctheo giới hạn bề ngoài phạm vi hiện thực được phản ánh trong tác phẩm: Đề

tài thiên nhiên, đề tài loài vật, đề tài cải cách ruộng đất, đề tài sản xuất, đềtài chiến đấu, đề tài kháng chiến chống Mỹ… Ở giới hạn bên ngoài của đềtài các phạm trù xã hội, lịch sử giữ vai trò quan trọng Cho nên, người ta cóthể nói tới đề tài nông thôn, đề tài thành thị, đề tài lịch sử, đề tài hiện đại…Đọc bất cứ tác phẩm nào chúng ta cũng gặp những người, những cảnh vàtâm tình cụ thể sinh động Đó là phạm vi miêu tả trực tiếp của tác phẩm.Nhưng mục đích của văn học không bao giờ chỉ là giới thiệu những hiệntượng cụ thể cá biệt của đời sống hay của tưởng tượng mà để khái quát lênmột phạm vi hiện thực đời sống nhất định có ý nghĩa sâu rộng hơn Tầmquan trọng của khái niệm đề tài là ở chỗ, nếu chưa nhận ra đề tài thì chưabước vào tiếp nhận hình tượng Tuy nhiên từ hiện tượng nghệ thuật sinhđộng nhận ra loại con người và cuộc sống được phản ánh trong tác phẩmkhông phải là một việc giản đơn.

Trong sách Lý luận văn học (Phương Lựu chủ biên) thì “đề tài của tác

phẩm là một phương diện nội dung tác phẩm, là đối tượng đã nhận thức, kếtquả lựa chọn của nhà văn Đó là sự khái quát về phạm vi xã hội lịch sử củađời sống được phản ánh trong tác phẩm Lẫn lộn mặt này sẽ dẫn đến biếnviệc phân tích tác phẩm thành phân tích đối tượng được miêu tả trong tácphẩm Con đường đến với tác phẩm, xác định những đường nét xã hội lịch

sử của nó Mỗi nhân vật của tác phẩm đều có thể tiêu biểu cho một tầng lớp

xã hội, mang một tính cách xã hội, hoạt động trong một lĩnh vực đời sống,đều có thể tiêu biểu cho một đề tài” Như vậy, khi nói đến đề tài tác phẩm takhông phải chỉ nói tới một đề tài mà thực chất là một hệ thống đề tài liênquan với nhau, bổ sung cho nhau tạo thành đề tài của tác phẩm Đề tài tácphẩm văn học chẳng những gắn với hiện thực khách quan mà còn do lậptrường tư tưởng và vốn sống của nhà văn quy định

Vì thế, đề tài là cơ sở để nhà văn khái quát những chủ đề và xây dựngnhững hình tượng, những tính cách điển hình Tuy nhiên, có nhiều trườnghợp, đề tài, chủ đề hòa quyện vào nhau không tách như một số bài thơ trữtình, tác phẩm ngụ ngôn… Người tiếp nhận có thể đi thẳng từ đề tài bênngoài vào chủ đề, tư tưởng của tác phẩm.

2.1.2 Những đổi mới về đề tài trong truyện ngắn Việt Nam 2008 - 2009

Hiện thực phức tạp của cuộc sống đã trở thành mảnh đất màu mỡ chotruyện ngắn để không ngừng phát triển Lần đầu tiên trong lịch sử văn họchiện thực cuộc sống được phản ánh sinh động, tính chất bề bộn, phức tạpcủa cuộc sống đời thường, giúp cho người đọc có thái độ ứng xử đứng đắntrong mối quan hệ hàng ngày Truyện ngắn 2008 - 2009 đã đề cập đến khánhiều đề tài trong xã hội hiện đại như: đề tài tình yêu, đề tài thân phận ngườiphụ nữ, đề tài đời sống tâm linh…

2.1.2.1 Đề tài tình yêu

Tình yêu là đề tài vĩnh cửu của văn chương nói chung và truyện ngắnnói riêng Nó là đối tượng khai thác không bao giờ cạn kiệt trong cảm hứngsáng tạo của văn học Có thể nói ở đâu có cuộc sống thì ở đó có tình yêu.Nhưng tình yêu lại là thứ tình cảm thầm kín riêng tư nhất mà không phải ai

và lúc nào cũng có thể bộc bạch thành thực Trong lịch sử văn học, khôngphải thời kỳ nào đề tài tình yêu cũng được quan tâm như nhau Trước cáchmạng tháng Tám, tình yêu là đề tài lớn của văn học lãng mạn đặc biệt là tiểuthuyết của Tự lực văn đoàn Nó góp phần chứng minh sự phát triển quantrọng của tư tưởng nhân văn trong văn học nước ta Các nhà văn nổi tiếngcủa thời kỳ này như Nhất Linh, Hoàng Đạo, Khái Hưng, Xuân Diệu,Nguyễn Bính… đã có những tác phẩm đứng ở vị trí trang trọng trong tráitim người đang yêu, để nói hộ cho những cảm xúc, những nỗi niềm trongnhững tình huống, những thời khắc, những biến tấu muôn vẻ của tình yêu

Thế nhưng, tình yêu vẫn in đậm dấu ấn của con người trong mọi thờiđại Nó cho thấy đời sống tinh thần, đời sống tư tưởng tình cảm của một thế

hệ Tình yêu trong văn học lãng mạn 1932 - 1945 chủ yếu là tiếng nói củatầng lớp thanh niên tiểu tư sản chưa tìm thấy hướng đi tích cực cho cuộc đờimình và tình yêu trở thành cứu cánh giúp họ trốn tránh hoặc lãng quên thựctại buồn chán Lần đầu tiên cuộc cách mạng tháng Tám đã giải phóng dântộc khỏi xiềng xích nô lệ Đồng thời cũng giải phóng biết bao lứa đôi ra khỏinhững cuộc đời chật hẹp, tối tăm, của những giấc mơ nhỏ nhoi không lốithoát Truyện ngắn 2008 - 2009 lại không đơn thuần chỉ là những câuchuyện lãng mạn, thấm đậm nước mắt mà còn là cái cớ để các tác giả nói vềniềm ao ước có được tình yêu mãnh liệt và bất tử, về khát vọng hạnh phúcgiữa những xô bồ phồn tạp của cuộc sống Truyện ngắn 2008 - 2009 đãkhám phá đầy đủ các cung bậc của tình yêu: Những dư vị ngọt ngào, sự dữdội, ngang trái, nỗi đau đớn xót xa, cả khát vọng lẫn sự chối bỏ trong tìnhyêu…

Tình yêu của Cường và nhân vật Tôi trong truyện ngắn Dịu dàng như

cỏ của Trần Thùy Mai là một mối tình hết sức đẹp đẽ, tưởng như không có

thật ở trên đời Mười năm họ lấy nhau, họ sống hạnh phúc trong ngôi nhà ởlưng chừng đồi, từ cổng đến nhà thoai thoải con dốc nhỏ Những bậc đátrắng viền xanh, lấm tấm hoa tím sau nhà là một vườn nho trĩu quả Cuộcsống của họ thật lãng mạn Cuờng suốt ngày tất bật với công việc không còn

cả thời gian để quan tâm đến vợ Nhưng nhân vật tôi - vợ anh lại hiểu vàthông cảm cho anh Sau những lần bị té êm ru trong vườn nho sau nhà, nằmlịm luôn vài giờ mới tỉnh, Cường mới sực nhớ đến lời hứa ngày xưa là cho

vợ đi học đàn Tình yêu của Cường là sự cứu chuộc cho những nhọc nhằncủa cuộc sống đời thường mà anh đã quên đi Chính tình yêu này đã nâng đỡ

họ trong cuộc sống Nhân vật tôi chăm chỉ tập đàn và cuối cùng cô cũng thể

hiện được kết quả của mình trong một buổi văn nghệ kỷ niệm hai mươi nămquan hệ ngoại giao tốt đẹp Cô đã thành công nhờ sự động viên an ủi củaCường, nhờ sự dạy bảo tận tình của thầy Rudolph Trong truyện tác giả đãhướng theo nhu cầu tình cảm và khát vọng của nhân vật để xây dựng lênmột không gian của tình yêu mang sắc màu huyền thoại Không gian họcđàn của nhân vật tôi được tác giả miêu tả rất tỉ mỉ chi tiết nhưng bao giờcũng đẹp, cũng lung linh, hư ảo bởi nó được soi chiếu qua nội tâm nhân vật.

Khác với tình yêu của Cường thì tình yêu của Tuấn trong Ngẩng đầu

lên đi em (Đỗ Tiến Thụy) lại không dám vượt qua bệnh tật của Nga ngày

xưa để đi đến với tình yêu đích thực của mình Anh là một chàng trai ngốcnghếch, không đoán được tôi đang nghĩ gì Tuấn Anh đã được đọc lại quákhứ của Nga bằng những dòng chữ do chính cô viết ra và anh đã rời xa Nga,không tìm lại Nga nữa Vậy đó có phải là một tình yêu đẹp không? Còn Ngađược sự động viên an ủi của cô giáo Nhâm, Nga đã lấy lại được bình tĩnh tựtin và luôn “Ngẩng đầu lên” để bước những bước đi dứt khoát nhằm hướngbến xe để lại trở về với công việc thường nhật của mình

Có thể nói, ở một phương diện nào đó truyện ngắn hay 2008 – 2009 lànhững câu chuyện tình, những không gian hò hẹn, những kỷ niệm đôi lứathường được nhìn từ những hoài niệm đã được chính nhân vật huyền thoại

qua lăng kính tâm tưởng Truyện ngắn Ngày anh im lặng được Cấn Vân

Khánh dựng lên để thể hiện những kỷ niệm đẹp về một thời tuổi trẻ Tuykhông đến được với nhau, họ ra đi trong im lặng nhưng hai người vẫn để lạitrong nhau những dấu ấn tốt đẹp của một thời Hay huyền thoại về những nữ

thần trong lịch sử như Thần nữ đi chân không của Trần Thùy Mai Cũng có

những mối tình được tác giả miêu tả ở thời hiện đại Những mối tình nhưnhững sợi xích níu giữ nhân vật, biến thực tại thành dư âm của đau khổ, dằn

vặt Đường vòng của tình yêu là câu chuyện về một mối tình như vậy.

Nhân vật K trong Đường vòng của tình yêu là một người thông minh

biết tận dụng những lợi thế mình có Biết mình là người trẻ tuổi lại là contrai độc nhất trong một gia đình khá giả nên mọi quyết định của K đều đượcmọi người trong gia đình tán thành đồng ý Sau một lần vào Đà Nẵng đicông tác anh quyết định sẽ lấy L ở trong đó Theo K thì L là một người sôinổi, thông minh Tiếng Anh thì khỏi phải bàn Sau khi mẹ K ra viện K đãmua vé máy bay vào Đà Nẵng, Không báo trước cho L để gây sự bất ngờ.Nhưng khi đến ngõ nhà L thì thấy chiếc xe của tay trưởng phòng đang ở đó,lại nghe tiếng hai người âu yếm nhau K giật mạnh cửa thì gã trưởng phònglao mạnh vào người chàng, chàng bị ngất đi, khi tỉnh dậy người đầu tiênchàng nhìn thấy là M một người hàng xóm tính ra đã hai mươi mốt năm nay.Cuối cùng chàng cũng nhận ra được một điều là “anh bây giờ mới nhận ra làđời anh không thể sống thiếu em” Chàng đưa ra một câu như chân lý nói vềtình yêu “Nói chung để nhận ra tình yêu đích thực cũng phải qua thửthách” Quá khứ tình yêu của họ thật ly kỳ, hấp dẫn, nhưng chính nó đã giúp

họ tồn tại để trải nghiệm những đau khổ và hạnh phúc của một kiếp người.Đọc những câu chuyện tình yêu trong truyện ngắn 2008 - 2009 ngườiđọc được sống trọn vẹn trong không gian, thời gian, trong hơi thở mang đậmtính cổ tích, lung linh huyền ảo Phải chăng chính điều đó đã làm cho truyện

ngắn về tình yêu trong hai năm nay hấp dẫn hơn Người tình phố huyện của

Đức Hậu đan cài giữa công việc thời buổi kinh tế thị trường và mối tìnhcũng được đong đếm bằng tiền Hùng là một cai thầu các công trình xâydựng, một tay cũng thuộc dạng anh chị trong giới giang hồ, anh đã đút lótông Thuyên chủ tịch huyện một trăm triệu để trúng gói thầu này nhưng

không được, tiền cũng bị mất Anh quyết định phải có cách mổ mèo lấy cá

như các cụ dạy Anh ngồi ở quán cà phê đợi Cốm (Lệ Diễm) một gái nạdòng nằm trong những phụ nữ có nhan sắc, sống tự do, được mệnh danh là

đội săn bắt sếp Họ cùng trao đổi giá cả với nhau cho người vợ hờ sẽ ra mắt

ông chủ tịch huyện vào chiều nay Chiều đến, ông chủ tịch huyện ngỡngàng, ông toát hết mồ hôi khi đi cùng Lệ Diễm là Hùng và họ đã là vợchồng của nhau Ông gói đủ số tiền trả lại cho Diễm Sau khi ra về Diễmcòn quay lên vòi ông thêm một số tiền lớn nữa để trả giá cho những lần ngủqua đêm với ông Ông chủ tịch huyện thì mồ hôi ướt đầm mặt và tóc cònDiễm và Hùng thì cười khanh khách Mặc dù đóng hờ là người tình củanhau nhưng trong thâm tâm họ vẫn suy nghĩ về việc mình đã làm “vì ông ấybuộc chúng ta phải làm thế, chứ anh cũng chẳng muốn thế”

Nét riêng trong truyện ngắn viết về đề tài tình yêu trong truyện ngắn

2008 - 2009 là tình yêu luôn gắn với định mệnh Định mệnh xui khiến, sắpđặt những cuộc gặp gỡ tình cờ để họ làm tình với nhau say đắm, định mệnhcũng sắp sẵn những giới hạn không thể vượt qua trong mỗi đời người khiếnnhững người yêu nhau phải biệt ly, xa cách Trong quan niệm của ngườiPhương Đông, định mệnh là cái trời định sẵn, không thể chống đối, trốnchạy hay vượt thoát Có lẽ điều này lý giải được vì sao truyện ngắn 2008 -

2009 viết về tình yêu lại đẹp như vậy, nhưng hầu hết kết thúc lại là con

đường hai ngả, là dang dở, phân ly Đọc những truyện ngắn: Người yêu bé

nhỏ của Hoàng Phủ Ngọc Tường, Người vợ trinh trắng của Nguyễn Quỳnh, Phải lòng của Đặng Thiều Quang … ta thấy đó đều là những mối tình ở

ngoài cánh cửa hôn nhân nhưng rất trong sạch, không vướng chút dục vọngbản năng nào Nó không nghiêng về những kiểu tình yêu trần trụi, vô luân,đậm màu sắc tính dục mà là những mối tình lãng mạn, đằm thắm như thuởban đầu Cuộc sống hôn nhân thiếu sự cảm thông chia sẻ, gây những chánnản vu vơ, rồi những cuộc gặp gỡ định mệnh làm nảy sinh tình yêu… Sauhôn nhân, nhân vật trong truyện ngắn 2008 - 2009 tìm thấy ở người mìnhyêu niềm cảm thông chia sẻ, là đời sống tinh thần lãng mạn, đẹp đẽ mà trong

hôn nhân họ không thể có được chứ hoàn toàn không có chút toan tính vụlợi hay chỉ đơn thuần là sự sống cuồng si thể xác Đa số các nhân vật khigặp tình yêu định mệnh đều có sự băn khoăn, day dứt giữa khát vọng vàthực tại để rồi cuối cùng có sự lựa chọn cần thiết cho cuộc sống của mình.

Dù lựa chọn chưa hẳn đã đúng với mọi người và nhiều khi nhân vật phải tựdập tắt khao khát hiện sinh cháy bỏng trong lòng

Nhân vật Hằng trong Lông ngỗng trắng của MC Ammond Nguyễn Thị

Tú đã không thể vượt qua được những ham muốn của con người để thực sựvươn đến chân trời riêng của chính cô Hằng nhận được một bức thư củamột vị giáo sư do gửi nhầm email Cô lập tức viết lại cho ông, mục đíchthực tập Tiếng Anh Đã từ lâu cô luôn ao ước được ra nước ngoài và làmviệc tại đó Cô đã dựng lên mọi chuyện trong lá thư xin việc là có một ngườichú tật nguyền Hằng muốn học hỏi tu dưỡng và thực hiện nỗi khát khaocống hiến của mình Cô được bà Anapha tuyển dụng và sang Canađa làmtrong tổ chức nhân đạo nhằm giúp đỡ người bị chứng bệnh tâm thần Ở môitrường làm việc cô vẫn “sống nghệ thuật” mà trong con người của cô không

hề có Cô luôn làm hài lòng tất cả mọi người, kể cả người yêu Hằng yêu Tôimột người sinh ra trong một vùng quê nghèo ven bờ biển nhưng với anh thìlòng trung thực và đạo đức của con người luôn đặt lên hàng đầu “Nói dối lànói dối Bất kỳ nhỏ hay to Đây là đạo đức” Còn Hằng thì luôn ủng hộ việcnói dối miễn là không phá hại đến người khác Do những lần tranh cãi, hờngiận như vậy nên trong lòng anh đã xuất hiện một thứ cảm giác hoang mangkhó tả Chàng nhìn cặp nhẫn cưới nhưng trí óc lại hiện lên hình ảnh câuchuyện thần thoại bà ngoại kể: “Những lời nói dối cũng như những sợi lôngngỗng ấy Chúng có thể bay đi những ngõ ngách xa, rất xa, chẳng bao giờlấy lại được” Chính Hằng đã đánh mất đi tình yêu của mình bằng những lờinói dối Tình yêu trong truyện ngắn 2008 - 2009 hầu hết là dang dở, là