Những đổi mới của tiểu thuyết việt nam viết về chiến tranh và người lính cách mạng từ thập kỷ 80 đến nay

Những bài nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam từ 1980 đến nay trong đó ít nhiều đề cập đến mảng văn học viết về chiến tranh của Lê Ngọc Trà, Trịnh Đình Khôi, Lại Nguyên Ân … Những bài t

2.1 Từ ngời lính trong chiến tranh đến chiến tranh trong cảm 34

nhận của ngời lính

2.2 Ngời lính giữa ngổn ngang bề bộn đời thờng 42

2.3 Ngời lính với mặc cảm “ăn mày dĩ vãng” 492.4 Ngời lính dới góc nhìn con ngời cá nhân 542.5 Chu Lai – Cây bút tiểu thuyết có những đóng góp nổi bật

67 đề tài chiến tranh và ngời lính cách mạng

Chơng 3 Một số đổi mới của tiểu thuyết viết về ngời 73 lính

và chiến tranh cách mạng sau những năm 80 – từ góc

Nhìn thi pháp thể loại

3.1 Không gian sinh hoạt – Thời gian tâm tởng 733.1.1 Không gian sinh hoạt 73

3.2 Giọng điệu đa thanh 833.2.1 Tính thờng trực của xu thế đối thoại 833.2.2 Giọng triết lí suy nghiệm 87

có đợc những thành tựu mới mẻ Vì thế đi sâu nghiên cứu mảng tiểu thuyết về

đề tài chiến tranh sẽ giúp chúng ta hiểu hơn qui luật vận động của văn xuôi nóichung, tiểu thuyết nói riêng trong những thập kỷ gần đây

1.2 Trong nhà trờng đại học và phổ thông, thể loại tiểu thuyết đợc học vớimột số lợng lớn Việc đi sâu nghiên cứu mảng tiểu thuyết viết về chiến tranh từthập kỷ 80 đến nay sẽ soi sáng thêm nhiều vấn đề về văn học viết về chiến tranhnói chung, tiểu thuyết viết về chiến tranh nói riêng Vì thế, với đề tài này, chúngtôi mong muốn đóng góp một phần vào công việc giảng dạy, trớc hết là đối vớibản thân

2- Lịch sử vấn đề

Tiểu thuyết viết về chiến tranh và ngời lính cách mạng từ thập kỷ 80 lại nay,

đã thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu phê bình

Những bài nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam từ 1980 đến nay trong đó

ít nhiều đề cập đến mảng văn học viết về chiến tranh của Lê Ngọc Trà, Trịnh

Đình Khôi, Lại Nguyên Ân …

Những bài trực tiếp viết về văn học chiến tranh trong đó có tiểu thuyết củacác tác giả: Hồ Phơng, Nguyễn Hơng Giang, Bùi Việt Thắng, Tôn Phơng Lan

…

Những bài nghiên cứu phê bình, trao đổi đi vào tác phẩm cụ thể của các nhàvăn, nhà nghiên cứu: Chu Lai, Xuân Thiều, Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Lê VĩnhBình, Nguyễn Thành Nghị, Nguyễn Văn Hạnh, Phạm Hồ Thu …

Một số công trình nghiên cứu văn học Việt Nam hiện đại trong đó có đề cập

đến mảng tiểu thuyết viết về chiến tranh và ngời lính cách mạng thời hậu chiến

của các tác giả: Phong Lê với: Văn học trên hành trình của thế kỷ XX (NXB ĐH Quốc gia Hà Nội 1997); Phan Cự Đệ: Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại (NXB

GD, tháng 10 năm 2001), công trình 50 năm văn học Việt Nam sau cách mạng

tháng 8 của nhóm tác giả (NXB ĐH Quốc gia – Hà Nội 1996); Văn học Việt Nam 1975 – 1985: Tác phẩm và d luận do Vân Trang, Ngô Hoàng, Bảo Hng

biên soạn (NXB Hội nhà văn – Hà Nội 1997)

Ngoài các công trình, các bài nghiên cứu phê bình còn có các cuộc hội thảoluận bàn về tiểu thuyết viết về chiến tranh và ngời lính cách mạng sau nhữngnăm 1980 do báo văn nghệ tổ chức vào các năm: 1991 thảo luận về tiểu thuyết

đoạt giải Bến không chồng (Dơng Hớng), Thân phận tình yêu (Bảo Ninh); 1996

đặt ra vấn đề Những vấn đề bức xúc đặt ra trong tiểu thuyết chiến tranh và gần

đây nhất là vào năm 2002 tổ chức tọa đàm về Lạc rừng(Trung Trung Đỉnh),

Cuộc đời dài lắm(Chu Lai)

Nhìn chung các bài nghiên cứu phê bình đều thống nhất ý kiến cho rằng vănhọc viết về chiến tranh nói chung, tiểu thuyết về chiến tranh nói riêng đa dạnghơn, phong phú hơn, chân thực hơn, táo bạo hơn với nhiều suy ngẫm, nhiều

khám phá Chu Lai trong công trình 50 năm văn học Việt Nam sau cách mạng

tháng Tám đã khẳng định sự chuyển hớng t duy nghệ thuật của các cây bút tiểu

thuyết chiến tranh hôm nay qua việc nhìn nhận: “Không phải chiến tranh biếncon ngời thành những chi tiết trong một cỗ máy bạo lực chỉ biết bấm cò vàchém giết, chiến tranh là điều kiện, là tình huống để đẩy suy nghĩ đời thờng lên

đến đỉnh điểm” [42, 179] Nguyễn Hơng Giang đồng nhất quan điểm: “Sự thật

về chiến tranh hôm nay đợc nhìn lại là một sự thật đã đợc trải qua những nămtháng day dứt, trăn trở trong tâm hồn nhà văn, hơn thế nó thật sự là những nếmtrải của ngời chịu trận, ngời trong cuộc”[14, 114] Nhà nghiên cứu Đinh XuânDũng cũng cho rằng “Các cây bút tiểu thuyết viết về chiến tranh thời kỳ đổimới luôn có khát vọng đào sâu trực tiếp vào tiến trình thực tế của cuộc chiến đểtrình bày, phát hiện mọi mặt của nó, chiều sâu phức tạp và những điều chakhám phá về nó” [11]

Tiểu thuyết thời kỳ đổi mới tập trung khai thác và tô đậm số phận ngời línhtrong và sau chiến tranh Trong tiểu thuyết giai đoạn này, nhân vật ngời lính đ-

ợc đặt ra với t cách là con ngời cá thể với tất cả chung riêng của xã hội Điềunày cũng đợc Hồ Phơng khẳng định “nhà văn khám phá và biểu hiện tâm hồntính cách, sức sống của con ngời qua những số phận rất khác nhau trong muônvàn sự kiện xảy ra trong cuộc sống ”[42, 133] Đó cũng chính là quan điểm của

nhà phê bình Trịnh Đình Khôi “Các cây bút tiểu thuyết chiến tranh hôm nay cókhát vọng đi sâu vào cái bình thờng khuất lấp của đời sống và cả tế vi, miền vôthức của con ngời: Số phận cá nhân bớc vào văn học với tất cả bi kịch và sự thahoá suy đồi của tâm hồn nhân cách Các nhà văn ngoài việc đề cao cái tốt, cangợi con ngời còn phải dẫn thân vào đời sống tục lụy, phê phán cái xấu, cái ácdới t tởng của ánh sáng nhân văn”[21, 20].

Tựu trung, các tác giả đều khẳng định sự chuyển đổi, khởi sắc của tiểuthuyết ở mảng đề tài này sau thập kỷ 80

Nhng nhìn nhận một cách khách quan, cha có một công trình nào thể hiệncái nhìn tổng quát toàn diện, có hệ thống, chuyên sâu trong việc nghiên cứumảng đề tài này Vì lẽ đó, một cái nhìn hệ thống về các tiểu thuyết viết về đề tàichiến tranh từ thập kỷ 80 đến nay vẫn là vấn đề cần thiết

3 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài này chúng tôi khảo sát chuyên sâu vào những tác phẩm ít nhiều có sự

đổi mới, sáng tạo khi viết về chiến tranh và ngời lính cách mạng từ những năm

80 đến nay Đó là những tác phẩm: Những ngời đi từ trong rừng ra (Nguyễn Minh Châu); Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh); Cõi nhân gian bé tí (Nguyễn Khải); Bến không chồng (Dơng Hớng); Thân phận của tình yêu (Bảo Ninh) ;

Không phải trò đùa (Khuất Quang Thuỵ); Sao đổi ngôi (Chu Văn); Chim én bay (Nguyễn Trí Huân); Lạc rừng (Trung Trung Đỉnh); Nớc mắt đỏ (Trần Huy

Quang); Ăn mày dĩ vãng, Phố, Vòng tròn bội bạc, Ba lần và một lần, Cuộc đời

dài lắm (Chu Lai) …

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Nhìn lại một cách hệ thống mảng tiểu thuyết Việt Nam viết về đề tàichiến tranh và ngời lính cách mạng từ thập kỷ 80 đến nay

4.2 Phát hiện, tìm hiểu, phân tích những đổi mới, chuyển hớng trên cả haiphơng diện nội dung và nghệ thuật của tiểu thuyết viết về chiến tranh và ng-

ời lính cách mạng từ thập kỷ 80 đến nay

4.3 Từ những nhiệm vụ trên, góp phần khẳng định vai trò đóng góp củamảng tiểu thuyết đề tài chiến tranh đối với quá trình đổi mới của văn họcViệt Nam sau 1980, đồng thời góp phần thăm dò lộ trình đi tới của thể loạitiểu thuyết

Chơng 3: Một số đổi mới của tiểu thuyết viết về chiến tranh và ngời lính

cách mạng sau những năm 80 – Từ góc nhìn thi pháp thể loại

Nội Dung Chơng 1 Chiến tranh và ngời lính cách mạng trong tiểu thuyết Việt Nam trớc thập kỷ 80 – Một cái nhìn chung

1.1- Chiến tranh và ngời lính cách mạng – đề tài xuyên suốt trong văn học Việt Nam sau 1945

Chiến tranh luôn là vấn đề đau đớn, ám ảnh cho toàn nhân loại Vì thế, từlâu đề tài chiến tranh đã đi vào văn học hết sức tự nhiên, chân thực Tuy nhiên ởmỗi thời đại, trong những bối cảnh cụ thể, vấn đề này đợc đề cập trong văn họcvới những mức độ khác nhau Có thể nói, kể từ sau thắng lợi của cách mạngtháng Tám (1945), đề tài chiến tranh trở thành mạch chảy xuyên suốt trong nềnvăn học Việt Nam

Thành công của cách mạng tháng Tám đánh dấu một mốc son chói lọi cholịch sử dân tộc, mở ra một kỷ nguyên mới: kỷ nguyên của độc lập tự do và chủnghĩa xã hội Thắng lợi ấy cũng mở ra một thời đại mới cho văn học nghệ thuật.Lần lợt chúng ta đã đập tan đợc âm mu xâm lợc của thực dân Pháp và đế quốc

Mỹ Đại thắng mùa xuân 1975 khép lại lịch sử 30 năm chiến đấu trờng kỳ, giankhổ, đầy anh dũng hào hùng của dân tộc Giờ đây chiến tranh, những vấn đềcách mạng không còn xa lạ mà là vấn đề thờng nhật, là lẽ sống còn của dân tộc.Vận mệnh của dân tộc và của mỗi ngời dân đặt trong thử thách của cuộc chiếntranh nóng bỏng dữ dội Trong bối cảnh ấy, văn học đặc biệt quan tâm viết vềchiến tranh và ngời lính cách mạng là lẽ tự nhiên Hoàn cảnh mới đã hun đúclòng nhiệt thành lý tởng cách mạng cũng nh sự trởng thành, chín muồi cho lý t-ởng thẩm mỹ của cả thế hệ nhà văn; nhà văn mang cả bầu nhiệt huyết đi vàocách mạng, ngợi ca chiến đấu

Xét đến cùng bất cứ một nền văn học nào cũng phục vụ cho sự nghiệp củamột thể chế tơng ứng Lẽ đó, văn học nghệ thuật phải là tiếng nói của Đảng, củaquần chúng cách mạng nh Hồ Chủ Tịch đã khẳng định “Văn học nghệ thuậtcũng là một mặt trận anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy” [12, 131] Vănhọc trong thời kỳ chiến tranh phải là tiếng nói của công lý chính nghĩa cổ vũchiến đấu cho lý tởng độc lập tự do của cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại Vớitinh thần ấy, nền văn học suốt 30 năm chiến tranh của ta đã theo sát nhịp đi của

lịch sử dân tộc Đó là một nền văn học tự giác, có ý thức và đợc Đảng lãnh đạo,

nh sự khẳng định của đồng chí Trờng Chinh “nền văn học ấy có khuynh hớng,không phải là theo khuynh hớng chủ quan của tác giả nhng theo khuynh hớngkhách quan của quá trình phát triển của xã hội, của lịch sử Muốn phục vụ lợiích dân tộc, những chiến sĩ văn hoá phải đứng trên lập trờng cách mạng, lập tr-ờng của chủ nghĩa hiện thực chủ nghĩa, chống mọi hình thức văn hoá trụy lạc,thoái hoá, ngu dân” [12, 133] Vì thế, nền văn học của chúng ta thời kỳ nàyphải bám rễ sâu trong nguồn lý tởng cách mạng, đảm nhiệm vai trò tuyêntruyền chính trị và cổ vũ chiến đấu

Cố nhiên, nền văn học nghệ thuật giai đoạn này không phải nặng về tínhtuyên truyền, cổ vũ mà sa vào tính công thức, minh họa giản đơn, khô khan nhmột vài ý kiến đã quan niệm Nền văn học 1945 – 1975 là sự kết tinh chínmuồi của lý tởng thẩm mỹ, rung cảm nghệ thuật Cuộc kháng chiến trờng kỳkhốc liệt, quật cờng, anh dũng đã tiếp nguồn cảm xúc, tác động đến thế giớiquan của ngời sáng tác Văn học thể hiện khí phách cách mạng với những nét t-

ơi nguyên, sống động, chân thực khoẻ khoắn Một thế hệ nhà văn “vừa là chiến

sĩ vừa là nghệ sỹ luôn luôn có mặt ở mũi nhọn cuộc sống, những con ngời tiêubiểu cho một nền nghệ thuật còn tơi ròng sự sống, một nền nghệ thuật thấm

đẫm mồ hôi, máu và thuốc súng, một nền nghệ thuật chân chất, đẹp và khoẻ nhnhững chàng trai đang độ lớn” Nhà văn sống với không khí của thời cuộc Họhăng hái, say sa, nhiệt huyết mô tả bức tranh sôi động của hiện thực, đảm tráchvai trò “ngời th ký trung thành của thời đại” Họ sống với những trang viết sôi

động, những gơng anh hùng hi sinh cho lý tởng cách mạng Trong bối cảnh phảitheo sát bớc đi của dân tộc, văn học giai đoạn này tất yếu nghiêng về mạch chảycủa lịch sử sự kiện, của cả sự sống, tâm hồn dân tộc Tất nhiên, văn học không

có chủ đích mô phỏng, sao chép vẹn nguyên bức tranh hiện thực mà là tái hiệnhiện thực cuộc sống một cách sinh động, biến những lịch sử sự kiện thành lịch

sử tâm hồn dân tộc Đối tợng trung tâm mà văn học hớng tới là tầng lớp côngnông binh, những chiến sỹ anh hùng đại diện tiêu biểu, kết tinh của lý tởngcách mạng Những con ngời hết sức giản dị nhng quả cảm, giám hi sinh cái tôicho cái ta, phần vị kỷ cho nhân ái Lý tởng cách mạng tạo nên những rung cảmmạnh mẽ Ngợc lại, chính những trang viết giàu cảm xúc, chân thực trong vănhọc trở thành nguồn động viên, cổ vũ kịp thời cho những ngời chiến đấu – đốitợng khám phá của nghệ thuật

Hình tợng chiến tranh và ngời lính cách mạng trở thành hình tợng trung tâmxuyên suốt quá trình vận động của nền văn học 30 năm chiến tranh (1945 -

1975) Đó là một quy luật hết sức tự nhiên, xuất phát từ lý tởng và cảm hứngcủa ngời nghệ sĩ.

Ra đời trong chiến tranh, khi cả dân tộc đang cuộn sôi trong khói lửa, vănhọc 1945 – 1975 đã tập hợp đợc đội ngũ sáng tác đông đảo Họ là những câybút trởng thành qua và trong cuộc chiến Một đội ngũ sáng tác kỳ cựu, tiênphong với những tên tuổi nh: Tố Hữu, Nguyễn Đình Thi, Tô Hoài, Nam Cao,Nguyễn Tuân, Nguyễn Huy Tởng … Họ là những nhà văn tiếp nguồn cảm hứngcho nền văn học cách mạng sau những năm 1945, xác lập cho nền văn học hiệnthực xã hội chủ nghĩa một nền tảng vững chắc Từ điểm khởi nguồn ấy, lớp lớpnhà văn tiếp bớc, kinh qua trởng thành trong chiến trận Họ chính là những ngờilính, những ngời cầm súng trực tiếp chiến đấu, đó là những văn nghệ sỹ “đầuquân” Tầng lớp văn nghệ sỹ ấy là nguồn lực đa nền văn học 45 – 75 đi đến

đỉnh cao của vinh quang Tiêu biểu trong số họ là: Nguyên Ngọc, Trần Đăng,

Hồ Phơng, Hữu Mai, Nguyễn Khải, Nguyễn Thi, Nguyễn Minh Châu, NguyễnKhoa Điềm, Chính Hữu, Nguyễn Đình Thi, Hữu Loan …

Sự trởng thành, lòng nhiệt huyết cho một nền văn học cách mạng của họ

đ-ợc trả lời bằng bề dày những tác phẩm xét trên cả hai phơng diện số lợng lẫnchất lợng Một khối lợng sáng tác đồ sộ cha từng thấy trong lịch sử văn học dântộc viết về chiến tranh và ngời lính cách mạng

Suốt những năm chiến tranh, nền văn học của chúng ta đã theo sát nhịp đicủa dân tộc, kịp thời tuyên truyền chính trị, cổ vũ chiến đấu, dựng lại cả mộtthời kỳ sôi động, anh hùng của dân tộc, thực sự là một nền văn học của đạichúng và vì đại chúng

Chiến tranh, mạch chảy cuộn sôi nóng bỏng trong lòng lịch sử dân tộc suốt

30 năm ấy(1945 - 1975) đã trở thành đề tài chủ đạo, xuyên thấu, một quy luật,nguyên tắc tự nhiên của nghệ thuật nói chung, văn học nói riêng Thời kỳ lịch

sử dân tộc đầy biến động và oanh liệt ấy thực sự là một đề tài vô tận, khơinguồn cảm hứng cho văn học chiến tranh, nhất là với thể loại tiểu thuyết – thểloại với khả năng đặc trng bao quát đời sống “Viết về đề tài chiến tranh và ngờilính cách mạng các nhà tiểu thuyết có thể phản ánh đợc những bớc đờng đi lêncủa dân tộc trong hơn một thế kỷ vừa qua, đồng thời lại có thể lý giải đợcnhững chuyển biến kỳ diệu trong tính cách của mỗi một con ngời đã đợc thửthách trong khói lửa của cuộc chiến thần thánh” [12 158] Đó là một thử thách

và các nhà văn, nhà tiểu thuyết của chúng ta đã làm đợc, thậm chí còn hoànthành một cách xuất sắc

1.2- Chiến tranh và ngời lính cách mạng trong tiểu thuyết chống Pháp (1945 – 1954).

Thắng lợi của cách mạng tháng Tám và cuộc kháng chiến chín năm chốngthực dân Pháp (1945 - 1954) đã tạo nên nguồn cảm hứng vô tận cho những câybút viết về chiến tranh và ngời lính cách mạng trong văn học nói chung, tiểuthuyết nói riêng

“Bầu sữa nuôi dỡng tiểu thuyết bao giờ và trớc hết cũng là một cuộc sốngthực với tất cả sự phong phú, đa dạng và phức tạp của nó Nhng không phảicuộc sống nào cũng là mảnh đất thuận lợi của tiểu thuyết Thể loại văn học này

đặc biệt phát triển trong những thời kỳ mà xã hội có chuyển biến dữ dội” [12,191] Hiện thực sôi động của lịch sử dân tộc những năm tháng chiến tranh thực

sự là điều kiện thuận lợi cho sự hình thành và phát triển của mảng tiểu thuyết đềtài chiến tranh và ngời lính cách mạng

Với thắng lợi của cách mạng tháng Tám (1945), ta đã đập tan đợc ách nô lệnon một thế kỷ của thực dân Pháp Một chiến công vang dội làm nức lòng ngời– những ngời dân lầm than lần đầu tiên đợc hởng nền độc lập tự chủ Thế nhngsau đại thắng vẻ vang ấy, một cuộc chiến mới lại mở ra khốc liệt hơn, dữ dộihơn Một cuộc chiến “trờng kỳ gian khổ” nhng “nhất định thắng lợi”, với ý chíquyết tâm của toàn dân tộc “thà hi sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất n-

ớc, không chịu làm nô lệ”( Hồ Chủ Tịch) Một lần nữa chiến thắng lại thuộc vềcuộc chiến tranh chính nghĩa, cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại của dân tộc, bằngtấm lòng quả cảm và tinh thần đoàn kết

Bối cảnh ấy, không khí nhiệt sôi tinh thần cách mạng ấy tạo nên những rungcảm nghệ thuật mạnh mẽ, mở ra một thời kỳ mới cho văn học cách mạng

Đợc trau dồi lí luận văn học cách mạng, tầng lớp văn nghệ sỹ xông pha trênmọi nẻo đờng, nhập cuộc với những hiện thực cuộc chiến sôi động để phác hoạnhững nét tơi nguyên của bức tranh cuộc sống Chính qua những chuyến đi thực

tế, bằng thực tiễn nhập cuộc ấy mà những cây bút nh Tô Hoài, Nguyễn Huy ởng, Nguyễn Đình Thi, Nam Cao, Hồ Phơng, Hữu Mai … đã tích luỹ vốn sốngphong phú, nhanh chóng trởng thành, khẳng định đợc sự chín muồi của lý luậnvăn nghệ cách mạng để tạo nên những trang viết chân thực, sống động, giàucảm xúc Có thể nói chính hiện thực cuộc sống đã ơm mầm, khởi nguồn, tiếpsức cho đời sống văn học nói chung, tiểu thuyết viết về chiến tranh nói riêng

T-Có những nhà văn nh Trần Đăng nhập cuộc nh những anh lính xung trận thực

thụ, “Thu đông 47 ở Yên Thế thợng la Hiền, mùa xuân 48 ở xung quanh HàNội, xuân 49 ở đờng số 4, men theo vũng lầy… mùa hè 49 ở trên sông Thao,thu đông 49 ở Đông Bắc, vợt qua đờng Mời ba, tiến sâu vào núi đá và đồi núitrọc hoang vu vùng địch hậu Trần Đăng đã mải miết đi không nghỉ, không mệt

”[12, 154] Chính thực tế, vốn sống ấy đã giúp nhà văn nhận thức chân lý,

…

hiện thực cuộc sống, lý tởng cách mạng để định hớng sáng tác, có đựợc mộtcảm quan chân thực, rộng mở, sắc sảo khi cầm bút

Bối cảnh hiện thực cuộc sống – tiền đề xã hội – cùng với sự chín muồicủa lý tởng thẩm mỹ hoàn toàn cho phép những cây bút tiểu thuyết phác hoạbức chân dung hiện thực cuộc sống với trung tâm là hình tợng ngời lính gắn vớibối cảnh chiến tranh cách mạng Bắt đầu từ những năm 1951 – 1952 ta đã thu

đợc vụ mùa đầu tiên của tiểu thuyết về vấn đề chiến tranh và ngời lính cáchmạng Trớc khi tiểu thuyết có vụ mùa đầu tiên, sáng tác văn học giai đoạn này

đã có đợc một thành tựu đáng kể trong thể loại truyện ngắn Thành công củatruyện ngắn – thể loại gần gũi, nằm trong phạm trù tiểu thuyết, thực sự là yếu

tố tiền đề cho tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn này Chính những ấp ủ, dự cảm,cảm hứng phong phú trong truyện ngắn khi có điều kiện chín muồi, thuận lợi,trong một tầm nhìn khái quát hơn, nhà văn – ngời nghệ sỹ – sẽ cho ra đờinhững đứa con tinh mới – những cuốn tiểu thuyết viết về chiến tranh và ngờilính cách mạng

Trong lần gặt hái đầu tiên, tiểu thuyết đề tài chiến tranh cha thể có đợcnhững thành tựu rực rỡ, huy hoàng Nhìn nhận một cách khách quan, tiểu thuyếtchiến tranh còn mỏng về số lợng cũng nh dung lợng phản ánh Những tác phẩm

tiêu biểu phải kể đến là Xung kích (Nguyễn Đình Thi), Con trâu (Nguyễn Văn

Bổng)…

Điều đáng ghi nhận là những sáng tác đầu tay về đề tài chiến tranh của thểloại này thực sự đã phác hoạ đợc những nét vẽ tơi nguyên, sôi động của cuộc

sống, những sự kiện lịch sử sôi động của dân tộc Xung kích lấy bối cảnh cuộc

chiến đấu gay go của quân và dân ta trên chiến trờng Bình Trị Thiên, Vĩnh Yên.Tác phẩm thực sự đã có tính khái quát, cái nhìn toàn cục cuộc kháng chiến âmthầm mà quyết liệt, những khó khăn gian khổ mà vẫn tràn đầy tinh thần lạcquan của dân quân du kích, đó còn là tình quân dân sâu nặng… Cuộc chiến đấugiằng co quyết liệt của dân quân du kích vùng địch hậu Khu Ba, của bộ đội

vùng chủ lực biên giới đã bớc đầu dành đợc thắng lợi Xung kích đã khái quát

một giai đoạn lịch sử dân tộc với những sự kiện biến cố quan trọng

Nếu Xung kích lấy bối cảnh của chiến trận, tiền tuyến thì Con trâu lại đi

vào khám phá trận chiến sản xuất – một mặt trận cũng không kém phần gay

go ác liệt Nguyễn Văn Bổng đã nêu cao tinh thần quyết chiến của nhân dânQuảng Nam để giành lại từng con trâu- sự sống còn với địch Bản chất hung tàncủa kẻ thù không quật ngã đợc chí khí cách mạng của ngời dân xứ Quảng Bằng

mu trí, nhiệt tình cách mạng, cuối cùng phần thắng đã thuộc về nhân dân Tácphẩm thêm một lần nữa khẳng định sức mạnh của tinh thần đoàn kết Đó làthắng lợi, thành quả của cả một tập thể anh hùng – những con ngời cùng xemhậu phơng cũng là một mặt trận quyết liệt, quyết không khoan nhợng với kẻthù Sự đấu tranh đòi quyền sở hữu con trâu không chỉ mang ý nghĩa vật chất

đơn thuần – con trâu quyết định cho sự tồn tại của sự sống, một hậu phơngvững mạnh – mà cao hơn là để nêu cao tinh thần cách mạng

Rõ ràng, tiểu thuyết thời kỳ này đã đem đến cho văn học một sức sống mới,một không khí tng bừng lạc quan đợc gửi gắm trong hình tợng con ngời mới,con ngời làm chủ thời cuộc “Lần đầu tiên trong lịch sử văn học, đông đảo quầnchúng công nông binh chiếm một vị trí trọng tâm trong tiểu thuyết Những đám

đông với những hành động lẫy lừng, với vẻ đẹp tinh thần của lý tởng yêu nớc vàlòng căm thù giặc” [12, 137] Và cũng là lần đầu tiên trong lịch sử văn học, cáccây bút tiểu thuyết khẳng định đợc sự chín muồi của t tởng nhận thức cáchmạng trong sáng tác trên cơ sở của sự thống nhất lý tởng hiện thực xã hội tiến

bộ với lý tởng thẩm mỹ T tởng ấy đợc nhà văn ngầm gửi vào nhân vật tích cực,những nhân vật chính diện đợc khắc hoạ tơng đối rõ nét nh anh tiểu đội trởng

Na, anh liên lạc Luỹ (Xung kích), hay những dân quân du kích: Chị Bai, anh Phận, Trợ, Chức (Con trâu).

Tiểu thuyết thời kỳ này thực sự đã chĩa mũi nhọn vào lực lợng thù địch, thểhiện sự chín muồi của lý tởng cách mạng, ngợi ca, khẳng định, cổ vũ cuộcchiến tranh vệ quốc vĩ đại, khắc hoạ hình tợng con ngời anh hùng trong chiến

đấu Thực sự tiểu thuyết thời kỳ này đã kịp thời ghi nhận, phản ánh những vấn

đề thời sự hết sức nóng hổi, tơi nguyên của đời sống xã hội

Trong những bớc khởi đầu, tiểu thuyết chiến tranh cách mạng tất yếu khôngtránh khỏi những hạn chế thiếu sót Vấn đề chiến tranh cách mạng không phảihoàn toàn xa lạ với văn học nhng riêng với thể loại tiểu thuyết thì đây quả làvấn đề mới mẻ Vì thế, mặc dầu những tác phẩm này đã phần nào phản ánh đợccái không khí sôi đông một thời của lịch sử dân tộc, nhng nhìn chung “tác phẩmcòn diễn tả cái hời hợt bề ngoài của cuộc sống” (Nhận xét của ban chấm giải

tiểu thuyết 1951 - 1952) Nghĩa là tác phẩm chỉ dừng lại những mốc, những sựkiện mà cha có đợc tầm khả năng khái quát cũng nh tầm nhận thức, triết luận.Quần chúng công – nông – binh bớc vào tác phẩm nhng cha đợc các tác giảdụng công khắc họa, khái quát thành hình tợng điển hình Hay nói cách kháctiểu thuyết giai đoạn này thờng chỉ đợc dừng lại ở nhân vật đám đông, điển hìnhtập thể mà cha có điển hình cá thể Đây là những hạn chế mang tính tất yếu củatiểu thuyết chiến tranh trong bớc đầu khởi nghiệp, những hạn chế mang tínhquy định tất yếu của thời đại Bởi “ những năm tháng sôi nổi mãnh liệt đó, conngời mới đã hiện ra nhng các đờng nét của tính cách vẫn còn đang phát triển ,cha ổn định Nhà tiểu thuyết bị lôi cuốn bởi những thác ngời cuồn cuộn đi vàocách mạng nên cha đủ thời gian lắng lại để tìm hiểu sâu vận mệnh và đời sốngbên trong của những con ngời cụ thể Hơn nữa công – nông – binh lại là đốitợng mới mẻ với một số nhà văn tiểu t sản trí thức” [12] Những hạn chế này sẽ

đợc khắc phục ở tiểu thuyết giai đoạn sau – trong điều kiện lịch sử xã hội mới.Tiểu thuyết thời kỳ chống Pháp với buổi đầu làm quen với đề tài chiến tranhcách mạng, tất yếu còn có những hạn chế ở tính công thức, sơ lợc, minh hoạ, ởkhả năng khái quát vấn đề cũng nh việc xây dựng điển hình nghệ thuật Nhngnhìn chung tiểu thuyết thời kỳ này đã thực sự bắt kịp nhịp đi của lịch sử dântộc, tái hiện đợc cả quá khứ hào hùng với nhiệt huyết tinh thần cách mạng và lítởng cộng sản, ca ngợi phẩm chất anh hùng của dân tộc Đó là nguồn động viên

cổ vũ mạnh mẽ, tiếp thêm sức mạnh cho dân tộc bớc vào một cuộc chiến gay

go, ác liệt hơn – cuộc kháng chiến trờng kỳ chống đế quốc Mỹ xâm lợc

Tiểu thuyết thời kỳ chống Pháp đã đặt nền tảng, cắm cái mốc đầu tiên chotiểu thuyết viết về chiến tranh và ngời lính cách mạng, tạo tiền đề cho thể loạitiểu thuyết cùng đề tài ở chặng tiếp theo

1.3- Chiến tranh và ngời lính cách mạng trong tiểu thuyết thời kỳ chống Mỹ (1954-1975).

Lịch sử văn học bao giờ cũng tuân thủ qui tắc của sự kế thừa và phát triển

Điều ấy tạo nên mạch chảy liên tục, nhuần nhị, logic cho tiến trình phát triển,hiện đại hóa nền văn học Tiểu thuyết về đề tài chiến tranh thời kỳ chống Mỹ là

sự tiếp bớc mạch chảy của tiểu thuyết về đề tài chiến tranh ở thời kỳ chốngPháp, vận động theo khuynh hớng đi lên trên cơ sở kế thừa mang tính cách tân

và tự đổi mới

Hơn nữa, đặt trong hoàn cảnh hiện thực cuộc sống dân tộc trong những nămtháng chiến tranh chống Mỹ đầy thử thách gay go ác liệt, toàn dân tộc bị dìmtrong bể máu, lòng yêu nớc, chủ nghĩa anh hùng cách mạng lại đợc thức dậy,rần rật chảy trong huyết thống của mỗi một con ngời có ý thức tự tôn, lòng quảcảm, đức hi sinh, sức mạnh quật khởi của tinh thần đoàn kết Tiểu thuyết đề tàichiến tranh hoàn toàn đã có đợc mảnh đất hiện thực màu mỡ để cắm rễ, đâmchồi, phát triển Đời sống hiện thực sôi động của lịch sử cùng với sự chín muồicủa lí tởng đạo đức cách mạng, lí luận thẩm mỹ, những bài học kinh nghiệmquý báu qua các cuộc chiến tranh … trở thành những nhân tố, hội tụ mọi tiềmnăng, sức mạnh để văn học về đề tài chiến tranh, đặc biệt là thể loại tiểu thuyết

đi đến đỉnh cao vinh quang

Bớc sang thời kỳ chống Mỹ, thể loại tiểu thuyết rõ ràng đã có sự phong phúhơn ở đề tài Tiểu thuyết viết về chiến tranh cách mạng, công cuộc xây dựngchủ nghĩa xã hội ở Miền Bắc, những hạn chế tiêu cực đang cản trở sự đi lên củaxã hội… Nhng đề tài chiến tranh cách mạng vẫn là đề tài trọng tâm, chủ đạo vàgặt hái đợc thành tựu lớn nhất Đề tài này đợc triển khai trên hai phơng diện Đó

là hiện thực lịch sử nóng bỏng của cuộc kháng chiến chống Pháp vừa đi qua vànhững sự kiện biến động không kém phần gay go ác liệt của cuộc kháng chiếnchống Mỹ đang diễn ra Cả hai xu hớng này tồn tại, phát triển song song, ngàycàng hoàn thiện, thu đợc những thành tựu rực rỡ

Viết về cuộc kháng chiến chống Pháp, những tác phẩm tiêu biểu Đất nớc

đứng lên (1955), Một truyện chép ở bệnh viện (1959), Trớc giờ nổ súng (1960), Sống mãi với thủ đô (1961), Cao điểm cuối cùng (1961), Nắng (1972)…

Mở đầu cho tiểu thuyết đề tài chiến tranh của giai đoạn này là tác phẩm Đất

nớc đứng lên của Nguyên Ngọc Ngay sau khi cuộc kháng chiến chống Pháp

chấm dứt tác giả đã bắt tay viết cuốn tiểu thuyết này Cha có đợc một khoảng

thời gian- độ dài – thiết yếu, nhng Đất nớc đứng lên đã khẳng định đợc bản

lĩnh của ngời cầm bút ở khả năng khái quát toàn cảnh, cái già dặn trong xử lí sựkiện Tác phẩm thực sự đã khắc phục đợc hạn chế một thời trong tiểu thuyếtviết về chiến tranh ở thời kỳ trớc đó Thực ra tác phẩm này ra đời trong thời kỳchuyển giao của hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, đạtgiải thởng văn học Hội văn nghệ Việt Nam 1954 - 1955 Thế nhng, tác phẩmhoàn toàn đã có sự vợt trội về chất so với những tác phẩm cùng thời và mở ramột thời kỳ mới cho tiểu thuyết viết về chiến tranh cách mạng “Đây là mộtthiên anh hùng ca, ca ngợi cuộc chiến đấu anh dũng của đồng bào thợng nguồn

Tây Nguyên – Xứ sở của chim Đ’ráo, chim Ưng, của đờn Tơ - rng, đờnGiông…Trong đó nổi bật lên hình ảnh của con ngời u tú của dân tộc Ba Na:Anh hùng Núp” [35, 2] Bằng vốn sống thực tế, Nguyên Ngọc đã cho tác phẩmmột sức sống tự nhiên, mô tả cuộc kháng chiến chống Pháp của dân làng KôngHoa trong sự vận động để đi đến trởng thành vững mạnh một cách rất thuyếtphục, logic Từ những nhận thức u muội, lạc hậu buổi đầu, nhờ ánh sáng cáchmạng dẫn đờng, ngời dân Ba Na đã làm nên chiến thắng kỳ diệu, đánh đuổihoàn toàn bọn thực dân Pháp tàn bạo - điều mà họ không dám nghĩ tới Sức hấpdẫn là tác phẩm không quá sa vào các sự kiện mà bỏ qua nét vẽ sinh hoạt, tậptục của đồng bào vùng cao Tây Nguyên này Đặc biệt là tác phẩm đã khắc hoạhình tợng cá nhân điển hình, ngời anh hùng cách mạng – Anh hùng Núp Sứcsống, sự lôi cuốn của nhân vật này chính là tính chân thực, từ nhân vật của lịch

sử đi vào tiểu thuyết với một hình tợng nghệ thuật sống động Ơ’ đây, ngoàitính chân thực, hình tợng còn khắc phục đợc cái nhìn giản đơn sơ lợc bởi sứchấp dẫn của tính biểu cảm, sự cảm nhận tinh tế, sống động trong nghệ thuật tạodựng hình tợng, Núp cũng nh cây Xoài “cành lá xum xuê che mát cả dân làng

Vỏ nó có chỗ đã mục rã hết Nhng gốc nó còn vững”[35] Đến đây hình tợng

điển hình không dừng ở hành động mà đã có sự lắng lại của cảm xúc, suy nghĩ,trăn trở Đó là một bớc tiến mới trong nghệ thuật xây dựng nhân vật

Trên cơ sở của việc khắc phục những hạn chế của tiểu thuyết cùng thời kỳ

trớc đó, Đất nớc đứng lên khẳng định một bớc tiến vợt bậc trong t duy nghệ

thuật Tác phẩm đựoc xem là gạch nối của hai giai đoạn, hai quá trình lịch sửsáng tác

Nhìn chung, tiểu thuyết viết về cuộc kháng chiến chống Pháp, độ lùi thờigian đã cho phép nhà văn nhận chân toàn cục bức tranh lịch sử, có đợc độ lắngcủa sự suy tởng Đó là tiền đề cho tuy duy nghệ thuật sắc sảo hơn Chính vì vậy,tiểu thuyết viết về cuộc kháng chiến chống Pháp giai đoạn này đã tớc bỏ đựơcdòng lịch sử sự kiện ôm đồm Giờ đây, các tác phẩm chỉ thực sự xoáy sâu vàonhững sự kiện trọng đại, đỉnh điểm của những biểu hiện tính vấn đề – kịchtính cao nhất

Tác phẩm Sống mãi với thủ đô dựng lại cả một bớc tranh Hà Nội ngổn

ngang, xô bồ trong khí thế nhiệt huyết cách mạng của ngày đầu kháng chiến.Toàn dân Hà Nội tạo dựng trận địa chống Pháp ngay giữa lòng Thủ Đô “mỗiphố là một mặt trận, mỗi nhà là một pháo đài” Cái bối cảnh trực diện của cuộcchiến đem đến sức lôi cuốn tự nhiên cho tác phẩm, cái không khí trang nghiêm

của cuộc chiến không lấn lớt, che át âm thanh của đời thờng Đó là tiếng đục ờng, tiếng xì xào, la ó, hình ảnh của những xe bò ngổn ngang…rất chi tiết, rấthiện thực Nhng toát lên không khí chủ đạo là lòng nhiệt huyết tính cách mạngcủa nhân dân thủ đô Thành công của Nguyễn Huy Tởng là đã tạo nên chất liệuphong phú của hiện thực mang đôi cánh lãng mạn bay bổng, tính hiện đại đợcsoi sáng ở chiều sâu lịch sử, tầm khái quát sử thi rộng lớn, kết hợp với nhữngyếu tố tâm lý phức tạp, tinh tế…Tất cả quyện lẫn với nhau trong cái men say lítởng, tạo nên một sức hấp dẫn độc đáo.

t-Với Trớc giờ nổ súng, Lê Khâm lại đi vào bối cảnh của cuối năm 1952, ở

chiến trờng hạ Lào, khi quân tình nguyện Việt Nam sắp mở chiến dịch TâyNam Ơ’ đây, đối tợng khảo sát là một đơn vị cụ thể, các chiến sỹ của đơn vịanh hùng CC3 Đơn vị bị phục kích và bị lạc vào rừng rậm, trong hoàn cảnh ấycon ngời luôn phải vơn lên để chiến thắng số phận Kịch tính câu truyện là giờ

đây kẻ thù của họ không chỉ là hiện hữu cụ thể mà còn là kẻ thù vô hình, phầnbản năng, khát vọng đời thờng của chính mình Phải kiên định bản ngã vợt lên

đấu tranh với chính mình mới là điều khó Sức hấp dẫn của cuốn tiểu thuyết là

sự tôn trọng yếu tố hiện thực Tác giả không hề né tránh phần đau thơng mấtmát, mô tả sự bạc nhợc đốn hèn để đi đến gục ngã đầu hàng của một số cá nhânmột cách thuyết phục

Nói đến thắng lợi của cuộc kháng chiến chín năm chống Pháp, ngời takhông thể không nhắc đến một Điện Biên Phủ lẫy lừng với trận đánh cao điểm

trên quả đồi A1 Cao điểm cuối cùng của Hữu Mai ghi nhận bối cảnh thời khắc

oanh liệt hào hùng ấy Con đờng đi đến vinh quang không dễ dàng, giản đơnchút nào, đầy những hi sinh mất mát để cuối cùng mới dành đợc cao điểm cuốicùng ấy Cái hay của tác phẩm là tác giả đã khắc họa bức tranh toàn cảnh rấtsinh động, thể hiện khả năng quan sát tinh vi, sắc sảo của nhà văn; từ cảnh đàohầm, tấn công giằng co quyết liệt đến cảnh sinh hoạt thiếu thốn trong hoàn cảnhngặt nghèo của những chiến sỹ Điện Biên, thật cảm động và cũng rất sống

động

Tiểu thuyết về kháng chiến chống Pháp trong thời kỳ này đã có đợc cái nhìntoàn cục, hiện thực nghiêm khắc lịch sử một thời của dân tộc Mặt trái cuộcchiến đợc các tác giả phản ánh sinh động, chân thực Số phận con ngời đợc

quan tâm đúng mực Hình ảnh của chị T Hậu trong tác phẩm Một chuyện chép

ở bệnh viện (Bùi Đức ái), không chỉ là sự hiện hữu của phẩm chất anh hùng.

Nguồn gốc quá trình vận động, vơn lên để khẳng định bản lĩnh, lập trờng cách

mạng ấy là hoàn cảnh đau thơng với những mất mát lớn lao Chiến tranh đã cớp

đi những ngời thân, ngời chồng hết mực yêu thơng của chị T Hậu Nỗi đau đãbiến thành sức mạnh hành động Điều đem đến vẻ đẹp nhân văn, sức sống chotác phẩm chính là ở chỗ đó, nhìn con ngời không chỉ là nạn nhân mà còn là conngời chiến đấu, vơn lên để làm chủ hoàn cảnh

Tựu trung, thành tựu nổi bật của tiểu thuyết chống Pháp thời kỳ này chính

là việc tạo dựng hình tợng điển hình mang cá thể hoá Tiểu thuyết giờ đâykhông còn dừng lại ở những tập thể chung chung mà đã tập trung xoáy sâu ởnhững con ngời cụ thể Sức sống, sự lôi cuốn của nhng cuốn tiểu thuyết nàychính là việc khai thác những nguyên mẫu của đời sống, “ngời thực việc thực”

Họ là những anh hùng cách mạng, anh hùng trong cuộc đời bớc vào tiểu thuyết,

điển hình trong đời sống để đi vào điển hình nghệ thuật (Anh Núp - Đất nớc

đứng lên; chị T Hậu – Một truyện chép ở bệnh viện …) ).

Một bớc chuyển rõ nét của những cuốn tiểu thuyết này không phải chỉ làviệc khắc hoạ hình tợng điển hình mang tính cá thể mà còn là ở khả năng phântích, mổ xẻ, mô tả nhân vật trong quá trình vận động chuyển biến Khí phách, lítởng của con ngời anh hùng cách mạng không phải đợc tạo dựng một cách giản

đơn, dễ dãi mà luôn đợc đặt trong sự vật lộn, tự đấu tranh với hoàn cảnh để

tr-ởng thành Không phải Tuấn (Cao điểm cuối cùng) – một tâm hồn thi sỹ- bỗng

chốc trở thành anh hùng, mà đó là cả một quá trình vận động Sự trởng thànhcủa nhân vật luôn đợc đặt trong mỗi quan hệ với hoàn cảnh, “Cha bao giờ Tuấn

đợc sống trong một thời gian ngắn những giờ phút thật sôi động phong phú nhnhững ngày qua Anh hiểu thế nào là cuộc chiến đấu với mọi vẻ kỳ lạ của nó.Anh nhìn thấy rõ bộ mặt dữ dội của nó, anh đã nhìn rõ những đồng chí đồng độicủa anh đã vợt qua những móng vuốt của nó ghê gớm nh thế nào! Anh nhìn đợctận mắt những ngời anh dũng và đôi lúc cả những kẻ ơn hèn Anh thấy đợc sứcmạnh kỳ lạ của tiếng gọi của Đảng, của lòng yêu nớc, của ý chí quyết thắng…những chuyển biến trong con ngời của chính mình” [32, 373]

Chính bằng việc đi vào số phận con ngời cá nhân, tiểu thuyết viết về cuộckháng chiến chống Pháp giai đoạn này, bắt đầu bộc lộ khả năng phân tích diễnbiến tâm lý của nhân vật Khi chú trọng đời sống nội tâm, nhà văn đã bộc lộkhả năng quan sát thể hiện tinh tế Chị T Hậu cũng phải vợt qua bao đau khổ,dằn mình mới chiến thắng đợc hoàn cảnh, Núp đau lặng trớc cái chết của Liêu Đặc biệt là việc thể hiện những mâu thuẫn nội tâm của những nhân vật trung

…

gian nh Cảnh (Cao điểm cuối cùng), chủ làng Ba- Lang (Đất nớc đứng lên) đã

khắc phục đợc cái nhìn giản đơn một chiều, công thức sơ lợc, thiên kiến chủquan một thời trong tiểu thuyết.

Tiếp mạch nguồn của tiểu thuyết thời kỳ chống Pháp, tiểu thuyết giai đoạnnày tiếp tục chĩa mũi nhọn vào lực lợng thù địch, suy xét sắc sảo cục diện mâuthuẫn dân tộc với thực dân đế quốc Trên cơ sở ấy, tiểu thuyết thể hiện niềm tựhào dân tộc, cổ vũ chiến đấu, ngợi ca tinh thần cách mạng Nhng cũng trongcảm hứng hồ hởi của men say chiến thắng nên tiểu thuyết vẫn nặng về tính thời

sự, nhân vật cha thoát khỏi lý tởng hoá, ít nhiều còn mang tính minh hoạ

Thời kỳ 1954 – 1975, bên cạnh những cuốn tiểu thuyết viết về cuộc khángchiến chống Pháp, tiểu thuyết chiến tranh cách mạng còn gặt hái vụ mùa bộithu ở đề tài chống Mỹ Nhà văn đã qua thời kỳ nhận đờng, trởng thành qua cuộcchiến, để có một đợc trình độ lý luận vững chắc Quan trọng nhất vẫn chính là

sự tác động của hiện thực khách quan, của cuộc chiến đấu đang diễn ra hàngngày hàng giờ đầy gay go ác liệt Đó là hiện thực của cuộc sống mà trong đócon ngời luôn sẵn sàng hi sinh “cái tôi” của mình cho sự tồn vinh của dân tộc,toàn dân đi vào chiến trận với khí thế hừng hực niềm tin chiến thắng, trên dớimột lòng với khẩu hiệu “tất cả cho tiền tuyến” Đó là những tiền đề tất yếu cho

sự ra đời của hàng loạt tiểu thuyết viết về cuộc kháng chiến chống Mỹ: Cửa

sông (1967), Dấu chân ngời lính (1972) – Nguyễn Minh Châu; Kan Lịch

(1968) – Hồ Phơng; Vào lửa (1966), Mặt trận trên cao (1967) – Nguyễn

Đình Thi; Đờng trong mây (1970); Rađảo (1970) – Nguyễn Khải; Vùng trời (1971) – Hữu Mai; Dòng sông phía trớc (1972) – Mai Ngữ; Hòn Đất (1966) – Anh Đức; Gia đình má Bảy (1968); Mẫn và Tôi – Phan Tứ; ở xã Trung

Nghĩa - Nguyễn Thi; Rừng U Minh – Nguyễn Minh Hiển, Đất Quảng (1971)

– Nguyễn Trung Thành

So với tiểu thuyết cùng đề tài với giai đoạn trớc đó, kể cả với những cuốntiểu thuyết viết về cuộc kháng chiến chống Pháp trong cùng giai đoạn, tiểuthuyết kháng chiến chống Mỹ thực sự có độ mở về dung lợng, tầm khái quátcủa phạm vi phản ánh Đề tài chiến tranh chống Mỹ thời kỳ này đã xuất hiệnkhá nhiều cuốn tiểu thuyết có dung lợng lớn với hai, ba tập chững chạc bề thế,

khái quát cả một thời kỳ lịch sử dân tộc với số lợng lớn các nhân vật nh Dấu

chân ngời lính, Vùng trời, ở xã Trung Nghĩa, Sóng gầm, Vỡ bờ …) Đó là những

cuốn tiểu thuyết có khả năng khái quát toàn cảnh, tạo độ mở trong không gian

phản ánh Cửa sông là bức tranh của hậu phơng lớn Miền Bắc trong mối quan

hệ với tiền tuyến Dấu chân ngời lính là cuộc chiến đấu ác liệt của mặt trận

Khe Sanh ở xã Trung Nghĩa mới có ba chơng nhng đã khẳng định đợc vốn sống phong phú của Nguyễn Đình Thi với đời sống nhân dân Nam Bộ Rừng U

Minh phác thảo bức tranh toàn cảnh của phong trào đồng khởi Hòn Đất phản

ánh trọn vẹn cuộc chiến tranh nhân dân với ba mũi giáp công tài tình sáng tạo

Mẫn và Tôi của Phan Tứ không dừng lại cuộc đấu tranh của nhân dân làng Cá

mà mở rộng dung lợng phản ánh đến cả Quảng Ngãi, Bình Định “Hiện thựcmiền Nam đợc miêu tả trong cuốn tiểu thuyết với một tầm bao quát rộng lớn, có

xu hớng vơn tới qui mô sử thi, bao gồm nhiều địa điểm, môi trờng khác nhau,nhiều loại ngời khác nhau từ nông dân đến thành thị, từ quá khứ xa xa của lịch

sử về thời hiện tại” [12, 197]

Chính bằng khả năng bao quát toàn cảnh, khái quát vấn đề, mở rộng dung ợng phạm vi phản ánh, tiểu thuyết chống Mỹ đã tạo nên nét vẽ tơi nguyên, theokịp đi của lịch sử dân tộc Thái độ hăng say nhiệt huyết, lòng quả cảm xông xáotrên mọi ngã đờng đã tạo nên những trang viết nóng hổi cảm xúc hiện thực

l-Tiểu thuyết tạo nên những bức tranh cận cảnh của chính cuộc đời Dấu chân

ngời lính sôi động bức tranh hiện thực mà trong đó “có cái âm hởng hoành

tráng của cuộc hành quân trùng trùng điệp điệp của các trung tâm s đoàn vợtTrờng Sơn, cái không khí dữ dội của toàn cảnh một chiến trờng khổng lồ ởmiền tây Quảng Trị với những trận đánh ác liệt trên các cao điểm, lại có nhữngphút lắng xuống bâng khuâng ngắm một vầng trăng khuya ngẩn ngơ giữa bạtngàn hoa mai nở trắng xoá, trầm ngâm trớc vẻ đẹp của những đám khói và bếplửa dọc các tuyến đờng Trờng Sơn ” [12, 185]

Một cuộc sống đầy sục sôi biến động Thế nhng nhà tiểu thuyết của chúng

ta không làm cái phần việc của nhà nhiếp ảnh Tiểu thuyết kháng chiến chống

Mỹ thấm nhuần chân lí nghệ thuật, “cái thật của tự nhiên không thể, sẽ khôngbao giờ là cái thật của nghệ thuật, nếu nghệ thuật và tự nhiên gặp nhau đúng hệttrong một số tác phẩm nghệ thuật, thì đó là vì ở đây tự nhiên, mà những ngẫunhiên thật vô kể, đạt tới những điều kiện của nghệ thuật Thiên tài của nghệ sỹ

là ở chỗ lựa chọn những tình huống tự nhiên để trở thành yếu tố của cái thật vănhọc” (Balzac)

Hiện thực sôi động của cuộc kháng chiến chống Mỹ đi vào tác phẩm vớinhững vẻ đẹp tự nhiên đã đợc thẩm thấu qua lăng kính chủ quan của nhà văn,qua những rung cảm nghệ thuật

Đến tiểu thuyết kháng chiến chống Mỹ, những điển hình nghệ thuật, điểnhình cá nhân không còn đơn lẻ, xa lạ mà trở thành phổ biến, thờng trực Có thể

nói, tiểu thuyết chống Mỹ đã tạo dựng thành công những điển hình nghệ thuật.Tiểu thuyết giai đoạn này vẫn chú trọng đến nhân vật đám đông, tập thể, thế nh-

ng bên cạnh đó là hình tợng trung tâm của những cá nhân điển hình Chính đặttrong mối quan hệ với tập thể anh hùng, hình tợng cá nhân anh hùng càng trởnên nổi bật Hay nói cách khác cái lý tởng anh hùng phải đợc khẳng định, soirọi trong mối quan hệ với hoàn cảnh, cộng đồng Trong cái không khí “tất cảcho tiền tuyến” thì hình ảnh con ngời cách mạng, con ngời lí tởng, con ngờicộng đồng không còn xa lạ với chính bản thân mỗi ngời, với thế giới nghệthuật Bởi vậy, “trong sự nghiệp chống Mỹ cứu nớc, chủ nghĩa anh hùng cáchmạng không chỉ thể hiện ở một số ngời u tú nhất mà trở thành nếp sống, chiến

đấu và lao động của hàng triệu quần chúng thuộc mọi lứa tuổi và mọi tầng lớpnhân dân, chủ nghĩa anh hùng cách mạng không chỉ nảy nở ở mặt trận đấutranh quyết liệt với quân thù mà đang mở rộng toàn diện khắp mọi nơi…Chủnghĩa anh hùng cách mạng không chỉ bùng lên đột xuất trong những giờ phútthử thách gay go nhất, mà đang diễn ra hàng ngày hàng giờ trong đấu tranhcách mạng lâu dài bền bỉ” [12]

Hoàn cảnh đã tạo dựng nên những con ngời anh hùng trong cuộc sống.Công việc của ngời nghệ sỹ là từ chất liệu cuộc sống ấy để tạo dựng nên nhữnghình tợng điển hình nghệ thuật Tiểu thuyết chống Mỹ đã tạo nên một thế giớihình tợng điển hình phong phú, thuộc mọi giai tầng lứa tuổi, nhất là hình tợng

điển hình cách mạng, điển hình chiến đấu Đó là hình tợng đĩnh đạc, trangnghiêm của những cán bộ già dặn trởng thành qua khói lửa của hai cuộc chiến

tranh: chính uỷ Kinh (Dấu chân ngời lính); Chín Chuyên (Gia đình má Bảy); Tám Thân (Hòn Đất); Chín Kiên (Rừng U Minh) …).Họ có đợc sự thâm trầm, trải

nghiệm, niềm tin vào thế hệ trẻ, nêu gơng chiến đấu, tinh thần quả cảm, già dặntrong suy nghĩ, bày binh bố trận và rất quyết liệt trong kỷ luật, mệnh lệnh Đó

là hình tợng đẹp đẽ của những chiến sỹ cách mạng còn trẻ tuổi nhng đã khẳng

định đợc bản lĩnh của ngời anh hùng, sãn sàng hi sinh vì nghiệp lớn: Lữ, Khuê

(Dấu chân ngời lính); Quỳ, Đông, Tú (Vùng Trời); Hải, Ngôn (Sao băng);

L-ơng, Toản (Mặt trận trên cao); Mẫn (Mẫn và Tôi)… ởng thành trong cuộcTrchiến, họ là ngời thức thời với hoàn cảnh, năng động thông minh, nhiệt tìnhcách mạng Đặc biệt tiểu thuyết chống Mỹ rất chú trọng đến hình tợng ngời phụnữ điển hình, trởng thành trong chiến trận Đó là những con ngời “anh hùng, bất

khuất, trung hậu, đảm đang” nh Kan Lịch (Kan Lịch); Chị Sứ (Hòn Đất); út Hảo, Sâm (Mẫn và Tôi)…Trong số họ có nhiều ngời là nhân vật lịch sử, những

điển hình sống của nghệ thuật Xây dựng điển hình phụ nữ anh hùng, nhà văn

có điều kiện đi vào nội tâm, bởi ở đây sự thể hiện mối quan hệ đan xen gia đình– xóm giềng, tổ quốc Các cây bút tiểu thuyết đã tỏ rõ sự am hiểu, tự tin khắchoạ loại hình tợng này.

Hình tợng ngời anh hùng trong tiểu thuyết chống Mỹ thực sự có sức hút,sức hấp dẫn, bởi bên cạnh ngời anh hùng họ cũng đợc thể hiện những đặc tínhrất đời thờng Ví dụ ở chính uỷ Kinh một con ngời “đức độ”, “tình cảm”, “lí t-ởng cách mạng ngời sáng” nhng cũng có cái xuề xoà của ngời dân Xứ Nghệ,với cái tật “hơi bốc, nói bao giờ cũng vung tay” Ơ’ hình tợng của những ngờilính trẻ cũng vậy, họ cũng có những cái bồng bột, hiếu thắng của tuổi trẻ…Chính đặt trong cái nhìn khách quan nh vậy, hình tợng trở nên gần gũi chânthật Hơn nữa tính logic của hình tợng còn đợc đặt trong mối quan hệ với hoàncảnh cộng đồng: tình gia đình, tình yêu, tình đồng đội Con ngời cách mạngdũng cảm trong chiến đấu, thắm thiết trong tình bạn, cao cả trong tình yêu.Trong hoàn cảnh đặc biệt, họ sẵn sàng hi sinh quyền lợi hạnh phúc cá nhân cho

đời sống tinh thần Anh Đức đã để Sứ trằn trọc, giằng xé khi phải lựa chọn tìnhmẫu tử và lý tởng cách mạng Chín Kiên của Trần Minh Hiển – một con ngờigià dặn trong chiến trận, d thừa kinh nghiệm sống – nhng không phải đã thôinhững trăn trở băn khoăn “rừng vững chắc nhất vẫn là rừng đồng bào ngoài cáixóm ấp, đâu phải rừng cây trong này, dẫu mênh mang nh U Minh”; NguyễnKhải cũng khẳng định “tìm hiểu cái bên trong, cái bề dày, cái chiều sâu của

mỗi ngời luôn luôn là một nhu cầu, một hứng thú” (Đờng trong mây)…Chínhviệc đi sâu vào thế giới nội tâm của nhân vật, để cho nhân vật tự suy, tác phẩm

sẽ khẳng định đợc chiều sâu của tầm nhận thức, hình tợng sẽ tránh đợc tínhhình thức sáo rỗng

Bằng những kết tinh, hội tụ của những yếu tố trên, hình tợng điển hìnhtrong tiểu thuyết chống Mỹ thực sự trở thành những điển hình nghệ thuật chânchính, sinh động Quan trọng hơn là những hình tợng ấy không đông cứng trêntừng trang sách mà có sức sống kỳ lạ với đời thực, trở thành nguồn động viên cổ

vũ khích lệ mạnh mẽ cho sự nghiệp đấu tranh cách mạng

Một điểm mới của tiểu thuyết giai đoạn này là khả năng cá thể hoá ngônngữ, khả năng biểu hiện đời sống sinh hoạt, tập tục văn hoá Chính nhữngchuyến đi thực tế đã tạo nên những cây bút tiểu thuyết một vốn hiểu biết ngônngữ địa phơng khá vững vàng Việc vận dụng ngôn ngữ địa phơng một cáchnhuần nhuyễn sẽ tăng giá trị biểu cảm, độ chân thực của tác phẩm Tác phẩm

Kan Lịch là sự vận dụng sáng tạo ngôn ngữ vùng Bình Trị Thiên của Hồ Phơng Dấu chân ngời lính thể hiện vốn hiểu biết khá sâu rộng của Nguyễn Minh Châu

về tập tục văn hoá cũng nh yếu tố của ngời dân Miền Trung Chính dấu ấn vănhoá, phong tục tập quán, ngôn ngữ bản địa đợc vận dụng linh hoạt tạo nên chấttiểu thuyết rõ nét, phản ánh hiện thực cuộc sống sinh động hơn, tơi nguyên hơntrong tiểu thuyết chiến tranh cách mạng thời chống Mỹ

Mặc dù đã có đợc những chuyển biến tích cực trên mọi phơng diện nhngtiểu thuyết chống Mỹ giai đoạn này vẫn có những hạn chế nhất định Nhà văntuy có chú ý đi vào đời sống bên trong của nhân vật nhng đời sống bên trong ấycha đợc phân tích một cách toàn diện Hệ thống nhân vật phân tuyến có phầngiản đơn Vì thế, nhân vật không có đợc cái gai góc, sâu sắc, thâm trầm

Một điểm dễ nhận thấy của tiểu thuyết chống Mỹ là quá chú trọng các thủpháp ngoại hiện trong việc khắc hoạ, xây dựng hình tợng nghệ thuật Tiểuthuyết thời kỳ này có đi vào những biểu hiện tâm lí của nhân vật nhng cha khảosát mô tả diễn biến của cả một quá trình tâm lí Nhiều khi nhà văn chỉ dừng lại

ở việc thuật kể những chiến tích của ngời anh hùng mà quên đi đời sống nộitâm phong phú với biết bao biến động của nhân vật Nhân vật ít nhiều đợc lí t-ởng hoá Bút pháp lý tởng hoá tô thêm vẻ đẹp cho nhân vật nhng có lúc làm cho

nhân vật trở nên không thực ở Hòn đất, chị Sứ dờng nh không tồn tại với t

cách của một cá thể độc lập nữa mà là của cả cộng đồng, đó là “niềm kiêu hãnhcủa xóm làng”, “con gái yêu của Đảng”, “Ngời con gái Xứ Hòn”, “Ngời con gáiMiền Nam đã một lần sinh hạ, ngóng trông chung thuỷ” Sứ đẹp một vẻ thanhkhiết, thánh thiện bởi sự tô đậm bởi bút pháp lý tởng hoá Trong cái chết, Sứhiện lên nh một vầng hào quang “ánh trăng đổ tràn trên bờ suối làm nổi rõ bóng

Sứ đang quỳ, nổi rõ cây cọc nhú lên quá đầu chị một gang tay Lát sau tóc chị

Sứ vồn nhẹ Thế rồi mái tóc ấy bồng bềnh bay xoả theo chiều gió chẳng cònthấy đầu cái cọc kia đâu nữa, chỉ có áng tóc tắm ánh trăng của Sứ đang bay l-ợn” Cái đẹp đợc phác hoạ quá bay bổng sẽ giảm đi sức ám ảnh và tính chânthực

Miêu tả những tình huống điển hình trong chiến tranh, tinh thần hi sinh giankhổ nhng không đợc quá chú trọng nghiêng về sự kiện Đây là một hạn chế màtiểu thuyết thời kỳ chống Mỹ thờng hay mắc phải Các tiểu thuyết gần nh thờng

đợc triển khai theo dòng lịch sử sự kiện Con đờng mòn ấy, Sao băng … khôngphải đợc triển khai theo logic tính cách của nhân vật mà nặng về tuyến lịch sử

sự kiện Cô Nhuần trong Con đờng mòn ấy xuất hiện là một sự kết nối của những chuối sự kiện Ngay trong Dấu chân ngời lính, sự kiện cũng đợc nổi lên

ở bình diện thứ nhất, chủ đạo, cốt truyện xoay quanh những dòng sự kiện dồndập; nhân vật dờng nh bị cuốn theo cơn lốc của cuộc chiến Hạn chế này, mộtphần do sự qui định của hoàn cảnh lịch sử Cái thời đại mà ngời ta không cómột phút giây nào để “tự ngắm mình” mà chỉ nhìn về một phía; chiến trờng đầybiến động và niềm tin chiến thắng, ngời ta đắm mình trong nhịp đi dồn dập củalịch sử Cái thời đại mà “chỉ có sống, sống cái khách quan và kể lại Hãy khoanlàm một tấm sơn mài Hãy làm cho nhiều cái croquis cho thật đúng hệt, giản dị,thành thực và thật” (Trần Đăng)

Chính vì bị cuốn vào dòng xoáy của lịch sử sự kiện, tiểu thuyết chiến tranhthời kỳ này không có điều kiện đi sâu vào số phận con ngời cá nhân, bỏ qua nét

vẽ đời t, đời thờng Vận mệnh dân tộc là cao hơn hết thảy Tiểu thuyết tập trunghớng về những vấn đề thời sự chính trị nóng hổi Đó cũng là một hạn chế bị qui

định bởi tính tất yếu của thời đại

Tiểu thuyết suốt hai mơi năm chống Mỹ đã tái hiện bức tranh cuộc sống

đầy sinh động Ơ’ đấy, ta cảm nhận đợc nhịp đi dồn dập của dân tộc Cái khíthế vơn lên của con ngời cách mạng, tinh thần chiến đấu, sự hi sinh, lòng vị tha,nhân ái Ơ’ đấy hình tợng con ngời chiến đấu luôn là tâm điểm, nổi lên ở bìnhdiện thứ nhất Họ là hình tợng sống, hình tợng bớc ra từ cuộc sống

Chính tinh thần ngợi ca cách mạng đã tạo nên khuynh hớng sử thi xuyênsuốt chủ đạo Đó là khuynh hớng của cả một thời đại văn học Văn học cáchmạng nói chung, tiểu thuyết đề tài chiến tranh nói riêng thời kỳ này là sự tiếpmạch nguồn của “truyền thống yêu nớc và nhân đạo nhng đã nâng lên một cấp

độ mới, đó là tính sử thi, chủ nghĩa anh hùng cách mạng”, cái “cực thịnh củatinh thần yêu nớc và nhân đạo, cái nhân đạo mới, nhân đạo cho nhiều ngời”[21]

đã qui định cảm hớng sử thi trong hầu hết các tác phẩm Về sau, là sự kết hợphài hoà của khuynh hớng sử thi và giọng điệu trữ tình ,cảm hứng lãng mạn.Chúng ta thực sự đã có đợc vụ mùa bội thu của tiểu thuyết thời kỳ chống

Mỹ Những tác phẩm này đã có đợc sức hấp dẫn, lôi cuốn, thu hút đợc sự quan

tâm của độc giả Hơn nữa tiểu thuyết thời kỳ kháng chiến chống Mỹ thực sự trởthành nguồn động viên cổ vũ mạnh mẽ toàn dân tộc trong cuộc trờng chinhkhốc liệt hơn hai mơi năm chống Mỹ.Với những gì đã đạt đợc, tiểu thuyết thời

kỳ này đã tạo nên mạch nguồn cảm hứng cho một giai đoạn sáng tác mới, giai

đoạn văn học – tiểu thuyết viết về chiến tranh thời hậu chiến

1.4- Chiến tranh và ngời lính cách mạng trong tiểu thuyết 1975 – 1980.

Đại thắng mùa xuân 1975 cắm cột mốc vinh quang trong lịch sử dân tộc Từ

đây Nam - Bắc một nhà ca khúc khải hoàn mừng vui độc lập hoà bình thốngnhất Cả dân tộc vẫn cha thôi niềm hân hoan ngỡ ngàng xúc động trong niềmvui chiến thắng

Chiến thắng ấy đã khép lại bối cảnh trực diện của chiến trận, mở ra một thời

kỳ mới cho dân tộc – thời kỳ của hoà bình thống nhất đất nớc Thế nhng chiếntranh cha thể là câu chuyện của ngày hôm qua, vẫn còn đó đống hoang tàn đổnát, bao đau thơng mất mát – những di chứng của chiến tranh Hậu quả, mặttrái của cuộc chiến vẫn đeo bám, in dấu trên từng gơng mặt, số phận

Trong bối cảnh ấy, đề tài chiến tranh trong văn học thời hậu chiến rõ ràngvẫn hết sức nóng hổi, tơi nguyên Năm năm sau chiến tranh, một khoảng thờigian quá ngắn ngủi để ngời ta suy nghiệm về lịch sử cuộc chiến mới qua Hơnthế trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy với biết bao ngổn ngang xô bồ của thờihậu chiến, cùng với các biến cố cuộc chiến tranh biên giới, cả dân tộc cha kịplàm một cuộc chuyển mình, một sự lột xác đổi mới toàn diện Đặt trong bốicảnh chung ấy, nền văn học nghệ thuật cũng cha có đợc một cuộc chuyển hớng,bớc ngoặt để tạo nên một diện mạo mới mẻ Văn học năm năm sau chiến tranhhầu nh vẫn nghiêng về mạch chảy truyền thống Một thời kỳ văn học kế thừa,chuyển tiếp Giai đoạn này, “hầu hết các nhà văn chuyên viết về chiến tranh vẫngiữ nguyên cảm hứng sử thi khi viết về chiến tranh …Giữa lúc niềm vui chiếnthắng đang còn ngây ngất, ngời ta có ảo tởng về mọi sự đều tốt đẹp, đều sángláng, con ngời từng tôi luyện trong chiến tranh sẽ trở nên hoàn hảo” [12]

Trong xu thế chung của văn học, tiểu thuyết đề tài chiến tranh giai đoạn nàycha có đợc cái nhìn hiện thực, tỉnh táo về cuộc chiến Bởi vậy, vấn đề đợc triển

khai, nhìn nhận còn có phần giản đơn Văn học nói chung, tiểu thuyết viết vềchiến tranh nối riêng ở giai đoạn này hình thành với hai khuynh hớng chủ đạo:hoặc là thái độ ngợi ca hết mình, hoặc là cái nhìn bi quan chỉ tập trung ở phần

đau thơng, mất mát Đến những tiểu thuyết xuất hiện ở giai đoạn cuối, vấn đềchiến tranh đợc nhìn nhận khách quan toàn diện, chân thực hơn, đánh dấu sựchuyển giao cho một thời kỳ mới cho tiểu thuyết viết về chiến tranh trong vănhọc

Năm năm sau chiến tranh không phải là giai đoạn đợc mùa của tiểu thuyếtnói chung, tiểu thuyết đề tài chiến tranh nói riêng Những tác phẩm tiểu thuyết

đề tài chiến tranh giai đoạn này chủ yếu thuộc về những cây bút trởng thànhtrong kháng chiến Nhìn chung, số lợng tác phẩm còn mỏng Tác phẩm tiêu

biểu phải kể đến: Rừng động (1975 – Tập 1; 1976 – Tập 2) – Mạc Phi; Cửa

gió (1980) – Xuân Đức; Tháng ba Tây Nguyên – Nguyễn Khải; Miền cháy

(1977) – Nguyễn Minh Châu; Đất trắng (Tập 1 - 1979) – Nguyễn Trọng

Oánh…

Nhìn nhận một cách khách quan, tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn này vẫnnghiêng về lịch sử sự kiện Nghĩa là các nhà văn vẫn hăng say chuyển tải những

biến cố, sự kiện nóng hổi một thời Rừng động lấy bối cảnh cuộc chiến tranh

của nhân dân miền núi trong cuộc kháng chiến chống Pháp Mở đầu tác phẩm

là cảnh “loạn rừng” ở một rừng vùng biên, bản suối vàng Rừng động đã tái hiện không khí háo hức chờ đón cách mạng của nhân dân Mờng Vai Cửa gió đi vào

bối cảnh chiến đấu của tuổi trẻ Vĩnh Linh Tác phẩm đợc triển khai với những

sự kiện dồn dập: Cuộc chạm trán giữa đoàn quân tiếp tế ở Cồn Cỏ và quân địch,những hi sinh mất mát, lễ truy điệu, cảnh xóm làng bị thiêu rụi, tản mác, sơ tán,cơ sở chiến đấu ngả nghiêng, phản bội, những trận chiến đấu ác liệt, kết thúcbằng cuộc giải vây của tiểu đoàn 47 Xuân Đức muốn “tái hiện một đoạn sửVĩnh Linh Thế nhng anh còn muốn đặt đoạn sử ấy trong những năm tháng dữdội của đất nớc…không ít chơng, khi nói đến chặng đời của nhân vật, anh đềcập những biến cố lịch sử và bình luận lịch sử theo cái riêng của mình Vấn đề

là ở chỗ giữa ý muốn tác giả và việc thực hiện nó lại là một khoảng cách Đôikhi anh nới rộng kích tấc cho số phận nhân vật bằng sự lắp ráp các biến cố lịch

sử” [41] Miền Cháy lại đợc triển khai trong bối cảnh những ngày cuối cùng của

cuộc kháng chiến chống Mỹ và cuộc sống dân tộc những ngày đầu hoà bình

Đó là những cuộc chạy loạn của những tên cuồng phản, công cuộc xây dựngcuộc sống mới bằng việc khắc phục hậu quả của cuộc chiến với biết bao những

bộn bề ngổn ngang…Nhìn chung tiểu thuyết chiến tranh đợc triển khai vẫnnặng về tuyến lịch sử sự kiện, ít nhiều tính ghi chép.

Tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn này tiếp tục mở rộng dung lợng phản ánh.Trở về thời bình, tiểu thuyết chiến tranh không chỉ dừng lại ở những chuyện

chiến tranh mà còn biết bao vấn đề hiện thực của đời sống Miền cháy có bối

cảnh hỗn loạn những ngày cuối cùng của cuộc chiến nhng cũng còn có bứctranh sôi động về cuộc đấu tranh trên mặt trận sản xuất … Thậm chí, Rừng

động hoàn toàn hoàn toàn là bối cảnh trực diện của cuộc chiến tranh nhân dân ở

một vùng đồng bào Thái Thế nhng, tác phẩm còn chú trọng khắc hoạ bức tranhcuộc sống lao động của nhân dân vùng cao, những tập tục văn hoá… Chínhtrong việc mở rộng dung lợng phản ánh, các cây bút tiểu thuyết đề tài chiếntranh đã bộc lộ, thể hiện đợc năng lực bao quát vấn đề , tránh đợc cái nhìn đơngiản, sơ lợc về cuộc chiến

Một điều dễ nhận thấy trong tiểu thuyết giai đoạn này, nhân vật nhiều khivẫn đợc nhà văn lý tởng hoá, với những giá trị chuẩn mực của ngày hôm qua.Chính điều đó làm cho nhân vật nghèo đi tính chân thực sức thuyết phục Trong

Miền Cháy, Hiển hiện lên với sự hội tụ kết tinh một vẻ đẹp thuần khiết Hiển

tốt, rất tốt trong mọi hành động, công tác thế nhng anh quá chuẩn mực, khuônthớc khi do dự không dám đến với Cúc Ngay Cúc cũng vậy, Cúc chạy trốn tìnhyêu để gạt bỏ mặc cảm mắc lỗi - điều thực ra không tồn tại - để giữ gìn “mẫumực” hoàn hảo của ngời phụ nữ tiết hạnh, dờng nh cô không sống cho chínhmình mà cho cái lý tởng, ý thức cộng đồng Họ không dám thừa nhận tình yêu,

đến với nhau bởi sợ làm tổn thơng ngời đã chết (?) – ngời đồng chí, đồng độimột thời … Nhà văn muốn tạo nên một nét vẻ thật tròn trịa, chuẩn mực về hình

ảnh ngời lính cách mạng, nhng điều đó hoàn toàn không cần thiết, không phùhợp với logic của hiện thực Hiển dờng không còn là hình ảnh của con ngờibình thờng mà là một thánh nhân, đẹp lung linh đến mức Lan phải thốt lên:

“Một kho vàng! Anh nh một kho báu chứa những câu giải đáp của tuổi trẻ” [5,149] ở Cúc, ta cũng bắt gặp ngời phụ nữ trong văn học chiến tranh một thời,

đó dờng nh là sự hoá thân của chị T Hậu, chị Sứ, Thắm…những con ngời củalàng xóm, cộng đồng; “Cúc nhận thấy giữa mình và mảnh đất mình đang ngồibên cạnh mình nh vừa ràng buộc với nhau bởi một sợi dây vô hình, bền vững vàthiêng liêng Đồng thời cô nhận thấy một niềm hạnh phúc to lớn đến độ đau

đớn tột cùng chính là tơng lai của xóm làng này, đất nớc này”… Tất nhiên,nhân vật phải luôn đặt trong mối quan hệ gắn bó với cộng đồng, nhng nếu nhchỉ nặng về tính cộng đồng tất yếu sẽ không còn sức hấp dẫn, thuyết phục của

phần cá tính nữa Cá tính mới là thể hiện sự sáng tạo, thành công trong bút phápxây dựng nhân vật, tạo nên sự sống, sức ám ảnh cho nhân vật của tác giả.Chính sự chi phối của ý thức cộng đồng nên hình tợng ngời lính vẫn mang nétchung chung, cha có đợc độ gai góc, chiều sâu của nội tâm.

Sự chi phối của ý thức cộng đồng cùng với hình thức lý tởng hoá trong

ph-ơng cách xây dựng nhân vật tất yếu tạo nên âm hởng gợi ca trong tiểu thuyếtchiến tranh giai đoạn này Nói cách khác, tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn nămnăm sau ngày chiến thắng vẫn tiếp tục mạch chảy khơi nguồn khuynh hớng sửthi và cảm hứng lãng mạn

Cố nhiên, nhìn nhận một cách khách quan, tiểu thuyết giai đoạn này, nhất là

những tác phẩm ở cuối giai đoạn, đặc biệt là trong Đất trắng đã ít nhiều bộc lộ

những chuyển hớng, dấu hiệu ban đầu của sự đổi mới

Ta không phủ nhận tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn này vẫn nặng về biến

cố sự kiện, nghiêng về cảm hứng ngợi ca, thế nhng cũng đã có những dấu hiệuban đầu của cái nhìn hiện thực về cuộc chiến Hay nói cách khác là nhà văn đãbắt đầu đặt ra vấn đề chiêm nghiệm, cái nhìn đa chiều về cuộc chiến Tác phẩm

đã chạm đến mặt trái của cuộc chiến với những mất mát đau thơng, nghịch lí

Mẹ Êm (Miền cháy) đã phải qua bi kịch trớ trêu: nuôi nấng, chăm bẵm đứa con của kẻ tử tù từng giết chết con trai mình; với Tá (Cửa sông) lại là bi kịch của một tình yêu bị lợi dụng, phản bội; trong Rừng động Mạc Phi mạnh dạn mô tả,

giải trình những giây phút yếu mềm giao động của những chiến sỹ trong đơn vịtác chiến ở vĩ tuyến 17, cuộc tháo chạy của một đơn vị trinh sát thuộc tiểu đoàn

47 quân địa phơng Vĩnh Linh trớc sự đột nhập bất ngờ của xe tăng Mỹ…Đó lànhững góc cạnh hết sức hiện thực Nhà văn đã dám nhìn nhận, phản ánh mộtcách chân thực những vấn đề nhạy cảm của cuộc chiến, phản ánh khách quan

mà không lạnh lùng, với niềm tin vào sự thắng lợi của sự nghiệp cách mạng

Đất trắng miêu tả hoạt động của trung đoàn 16, sau cuộc tổng tiến công

mậu thân 1968 Đây là một đơn vị từng chiến đấu rất oanh liệt, kiên cờng Giờ

đây họ có nhiệm vụ đảm nhận cuộc chiến đấu quyết liệt giữa sự bao vây tứ phíacủa kẻ thù, trong một địa bàn “bé nh lòng bàn tay” ở đây ngời đọc thấy đợc sựdữ dội của cuộc chiến đấu giữa ta và địch, những thiệt hại nặng nề của ta,những vùng đất trắng chịu sự tác động đến mức ghê gớm, cái giá của nhữngchiến công và chiến thắng cuối cùng Không né tránh phản ánh hiện thực đó,không thi vị hoá nó, chất hiện thực của cuốn tiểu thuyết khá đậm và chân thực

Đất trắng không gây cho ngời đọc cảm giác căng thẳng run sợ, bởi t tởng chủ

đạo của cuốn sách “thể hiện đợc là t tởng tiến công, tiến công trong mọi tìnhhuống, dù chỉ một ngời giữa vòng vây” [38].

Tiểu thuyết thời kỳ này cũng đã chú trọng đi sâu vào yếu tố tâm lý Quantâm nhiều đến số phận đời t, nhà văn có điều kiện đi sâu vào diễn biến phức tạpcủa đời sống nội tâm Quan sát cuộc giáp mặt, sau khi đã biết sự thật, giữa mệ

Êm và đứa trẻ – con của kẻ tử tù mà thời gian qua mệ đã hết mực thơng yêu,tác giả đã mô tả rất logic diễn biến tâm trạng của mẹ: “Bà mẹ thấy đau đớn lắm,

bà vội vã đi gật lùi, không cho nó sờ mó vào ngời mình Trong bóng hoàng hônnhập nhoạng sắp tối hẳn, một đôi mắt lạ lùng và giá lạnh chòng chọc nhìn vào

nó… Mệ Êm giơ tay ra…túm lấy mái tóc thằng bé…lật ngửa cái mặt ra… mẹ

nh sực tỉnh…Rồi tuân theo bản tính hàng ngày, sau một phút ngập ngừng, bàcúi xuống ôm lấy cái đứa bé, niềm thơng yêu và nỗi căm ghét của đời minh, bà

ép vào ngực” [5, 438]

Dấu hiệu đổi mới của tiểu thuyết giai đoạn này còn đợc thể hiện ở yếu tốngôn ngữ, từ ngôn ngữ thuật tả sang ngôn ngữ triết luận, đa thanh, hình thức đốithoại chuyển dần sang độc thoại nội tâm Chính những chuyển hớng của yếu tốhình thức ngôn ngữ ban đầu tạo nên sức hấp dẫn của tác phẩm, xu hớng đốithoại giữa độc giả - nhân vật và nhà văn

Có thể nói năm năm sau ngày chiến thắng mùa xuân 1975 cha phải là thờigian nhiều để những cây bút tiểu thuyết viết về chiến tranh tạo dựng đợc mộtthành quả bề thế Nhìn nhận một cách khách quan, tiểu thuyết chiến tranh giai

đoạn này chủ yếu vẫn nghiêng về cảm hứng truyền thống Thế nhng vào cuốigiai đoạn đã xuất hiện những dấu hiệu chuyển biến, cách tân Những biểu hiện

ấy đánh dấu cho một thời kỳ sáng tác mới, một thời kỳ chuyển biến, đổi mớitrong văn học nói chung, tiểu thuyết chiến tranh cách mạng nói riêng Đây cóthể đợc xem là thời kỳ chuyển giao cho hai giai đoạn trong quá trình phát triểncủa văn học chiến tranh cách mạng

Chơng 2 Cái nhìn mới về chiến tranh và ngời lính cách mạng của

tiểu thuyết từ thập kỷ 80 đến nay.

Chiến tranh qua đi, con ngời đợc trở về với cuộc sống thời bình Nhng mọicái không bỗng chốc đi vào quỹ đạo, phải có thời gian và nỗ lực của bao ngời.Cuộc chiến đã lùi xa nhng không phải đã vùi chôn bao tổn thơng mất mát.Những nỗi đau cụ thể, có thể sờ nắm đợc nhng cũng có bao đau thơng âm thầm,lặng lẽ, vô hình, giằng xé trong sâu thẳm lòng ngời; bởi chiến tranh sẽ khôngbao giờ mất đi trong kí ức nhân loại dù con ngời đang sống trong thời hậuchiến

Thêm vào đấy là sự tác động của cơ chế thị trờng Những con ngời một thờilàm nên chiến tích vang dội, giờ đây đang phải vật lộn để chiến thắng chínhmình, chiến thắng phần bản năng, bảo lu giá trị đạo đức xã hội Trở về thời bìnhngời ta đặt ra vấn đề nhận thức lại cuộc chiến, không ít ý kiến phủ nhận nhữngthành quả vĩ đại mà toàn dân đã dành đợc bằng sự đánh đổi cả máu và nớc mắt

Họ đã quên nhìn lại mình là con ngời Việt Nam, dân tộc Việt Nam, tâm hồnViệt Nam Đấu tranh để bảo vệ độc lập chủ quyền, tự do hạnh phúc cho dân tộc

là sự lựa chọn tất yếu của lịch sử ngời Việt Những gì chúng ta đã làm đợc quahai cuộc kháng chiến trờng kỳ hoàn toàn không phải là vô nghĩa, chúng ta cóquyền tự hào về điều đó

Với những gì đã có, quan trọng hơn là chính từ nền tảng, tiền đề của hiệnthực cuộc sống hôm nay, đề tài chiến tranh hoàn toàn không xa lạ, lạc lõngtrong văn học thời hậu chiến Văn học nói chung, tiểu thuyết nói riêng sẽ có

điều kiện đi sâu khám phá về chiến tranh ở những tầng vỉa mới Khái niệm đềtài chiến tranh trong văn học thời hậu chiến đã đợc mở rộng hơn nhiều Đókhông chỉ là mâu thuẫn địch – ta với những trận đánh Nội dung của tiểuthuyết viết về chiến tranh sâu rộng hơn thế nhiều, “có chuyện ở tiền tuyến, ởhậu phơng, có ngời lính và có vợ con, gia đình ngời lính, có cả những xung độtmâu thuẫn nội bộ xen lẫn trong mâu thuẫn địch – ta … Có máu và nớc mắt nh-

ng cũng có cả những nụ hôn, có những bi kịch nhng cũng không thiếu hài kịch

Nhng dù thế nào viết về chiến tranh vẫn cứ phải lấy mâu thuẫn địch – ta làmsợi chỉ xuyên suốt, không khí bi hùng và cách mạng của cuộc vật lộn sống còncủa dân tộc vẫn phải bao trùm Nếu không tác phẩm sẽ không còn là tác phẩmviết về chiến tranh nữa” [46] Giờ đây khi chiến tranh đã lùi xa, từ ngời cổ vũcho cuộc chiến đấu vì lý tởng cao cả, chân chính và khi thắng lợi đã hiển nhiênthuộc về dân tộc, nhà văn đã trở thành “ngời có khát vọng đợc đào sâu trực tiếpvào tiến trình thực tế của cuộc chiến đấu để trình bày, phát hiện mọi mặt của

nó, chiều sâu phức tạp và những điều cha kịp khám phá về nó” [11]

Từ thập kỷ 80 đến nay, nhất là sau thời kỳ đổi mới, bầu không khí dân chủtrong sáng tác cùng với độ lùi thời gian cho phép các nhà tiểu thuyết có đợc sựchiêm nghiệm, khái quát để đi đến cái nhìn toàn diện, đa chiều về lịch sử cuộcchiến của dân tộc, vì thế tác phẩm đã có sự chuyển biến đổi mới trong cảmhứng cũng nh nội dung phản ánh

2.1- Từ ngời lính trong chiến tranh đến chiến tranh trong cảm nhận của ngời lính

Dân tộc ta đã có đợc một thời kỳ lịch sử oanh liệt, đầy hào hùng trong khíthế rầm rập cả nớc cùng ra trận Không phải ngời ta hăng say với chiến trận mà

động cơ ở đây là sự thôi thúc bảo vệ chân lý lẽ phải sự tồn vinh của quốc thể,bảo vệ hạnh phúc, quyền lợi của mỗi ngời Và dân tộc Việt Nam đã làm đợc

điều kỳ diệu ấy

Trong bối cảnh trực diện của không khí chiến trận, con ngời – ngời lính

đ-ợc miêu tả nh là một lẽ tất yếu của mắt xích trong guồng quay khổng lồ củabánh xe chiến trận Đặt trong bối cảnh chiến tranh, không khí chiến trận ấy,mọi mối quan hệ tập trung trên hai giới tuyến đối đầu địch – ta, lẽ tất yếu,chiến trận trở thành bối cảnh trung tâm để giải quyết mâu thuẫn Con ngời –ngời lính bớc vào văn học vừa mang sắc màu của hiện thực cuộc chiến tranhthần thánh, nhng đó là cái biểu tợng của lý tởng anh hùng dân tộc Cái bối cảnhchiến trận là phông màn cho sự bật nổi hình tợng ngời anh hùng

Ngay cả lớp lớp nhà văn ra trận, “đầu quân” cũng thở trong cái nhịp gấp gáphối hả Hoàn cảnh sáng tác tạo cho văn học nói chung, tiểu thuyết nói riêngnặng về tính ghi chép kí sự, nhân vật nhiều khi là hình tợng nguyên mẫu của đờisống hiện thực Thật ra điều ấy không có gì là khó hiểu và phi logic khi đặttrong hoàn cảnh trực diện của cuộc chiến, bối cảnh sôi động của lịch sử dân tộc,

khi mà nhiệm vụ trọng tâm của văn học là tuyên truyền chính trị và cổ vũ chiến

đấu

Bớc sang thời hậu chiến, với độ lùi thời gian cần thiết, cho phép nhìn nhậnlại khách quan cuộc chiến, ngời nghệ sỹ có điều kiện để biến hiện thực chiếntranh thành đối tợng khách thể của quá trình chiếm lĩnh nghệ thuật Giờ đây,bức tranh hiện thực ấy không còn đơn thuần là sự phản ánh, mà quan trọng hơn

là sự cảm nhận, suy ngẫm, một thái độ cảm nhận mang tính chân thực của lịch

sử, lịch sử dân tộc, lịch sử tâm hồn

Thêm vào đấy là bầu không khí sáng tạo dân chủ của thời kỳ đổi mới, nhàvăn, vì lí lẽ đó có điều kiện nhìn lịch sử chiến tranh trong cái nhìn chân thực,trên mọi phơng diện nh chính bản thân nó đã từng tồn tại Một thời kỳ sáng tácmới thực sự làm rộng mở tâm hồn sáng tạo; tiểu thuyết viết về chiến tranh cũng

có đợc cái nhìn đa diện Lịch sử chiến tranh giờ đây không còn đơn thuần làdòng chảy cuộn xiết, sục sôi, hào hùng, hoành tráng mà đã đợc soi tỏ ở mọi ngõngách, góc khuất của tâm hồn Giờ đây lịch sử dân tộc đợc hiện hữu trên từnggơng mặt, trong mỗi tâm hồn con ngời đi qua cuộc chiến

Nếu nh tiểu thuyết thời kỳ chiến tranh, lấy bối cảnh chiến trận để làm nổibật vị thế của ngời anh hùng, xem đấy là phơng cách phản ánh hiện thực sôi

động của lịch sử, nghĩa là khắc họa ngời lính trong chiến trận, thì tiểu thuyếthôm nay – thời kỳ đổi mới – lại đi tìm dấu ấn lịch sử dân tộc qua lịch sử tâmhồn ngời lính Hay nói cách khác đó là sự chuyển đổi từ hình tợng ngời línhtrong chiến tranh đến lịch sử chiến tranh trong tâm hồn ngời lính

Dòng chảy lịch sử tâm hồn ấy không hề bình lặng, giản đơn mà sục sôicuộn trào với bao trạng thái cảm xúc Nhng dẫu ở cung bậc nào, biểu hiện nàothì dòng chủ lu vẫn là nỗi ám ảnh, giằng xé, khắc khoải

Trớc hết, đó là cái khắc khoải sống động về một thời kỳ lịch sử đầy biến

động, huy hoàng Một thời kỳ sôi động, hào hùng! Với biết bao chiến tích vangdội, không sống dậy sao đợc trong tâm hồn của những con ngời vừa đi qua nó.Thiêng liêng, tự hào sống động lắm chứ! Nhất lại là đặt trong bối cảnh của thờihậu chiến, giữa biết bao cái lộn xộn, xô bồ của cuộc sống, những giá trị thiêngliêng ấy đang có cơ hồ bị đảo lộn, sao mà không đau xót, tiếc nuối

Lịch sử sống bằng kí ức của những con ngời độc hành tìm về quá khứ, đang

“lụi hụi đi ngợc lại dòng đời” nh Hai Hùng (Ăn mày dĩ vãng); Linh (Vòng tròn

bội bạc) – Chu Lai; Quy (Chim én bay) – Nguyễn Trí Huân … Họ đi tìm lạigiá trị một thời bị đánh cắp Hai Hùng không thể tĩnh lòng để thụ hởng hạnhphúc cuộc đời, đó không phải là sự trở về để tìm cuộc dỡng sức sau những laolực khủng khiếp trong cuộc chiến Lịch sử không cho phép anh yên lặng Mộtcuộc chiến đấu giữa đời thờng, để kết thúc là sự quay trở về của những giá trịsống dậy một thời, “chiến tranh mới đó với đó chứ nhiều nhặn gì đâu, cả ngờingoài cuộc lẫn ngời trong cuộc đều chóng vánh quên đi quá thể”, ngời ta khôngthể rũ bỏ nó nh vứt bỏ một đồ vật, không thể lớt qua nó nh lật trang sách màkhông hồi lần giở lại Kí ức lịch sử sống dậy âm ỉ, dấm dứt, mãnh liệt trong tâmhồn những chứng nhân một thời Linh trở về để phải chứng kiến “vòng tròn bộibạc”, lạc lõng trong thời hiện tại, và anh chỉ còn chỗ bấu víu duy nhất là thời đãqua, điểm tựa quá khứ, “từ rừng đợc khao khát về thành phố Có thành phố rồilại thèm cháy lòng đợc trở lại rừng Trở lại những năm tháng thênh thang, thênhthang sống và thênh thang chết Một ba lô, một súng tòng teng chẳng bận bịugì Nhẹ tênh và thanh thản Phải chăng hạnh phúc cuối cùng của cuộc sống làyên hồn thanh thản? Một tia nắng, một cơn ma, một dáng hình con gái mặc áo

đen rộng tay cũng đẩy anh nhớ về những năm tháng ấy” [28, 17] Đi tìm thanh

thản trong lòng chiến tranh! Đó là sự tìm về giá trị chân chính! Chim én bay

cũng gửi một bức thông điệp qua tâm sự của anh thơng binh “Việc giáo dục thế

hệ trẻ đừng bao giờ quên quá khứ đau khổ nhng anh hùng của quê hơng là một

điều hết sức bức thiết Rằng bây giờ vết máu của bạn bè anh cha khô, cuộcchiến đã bị ngời ta gạt sang một bên Rằng không ít ngời đã lãng quên để yên

ổn làm điều xấu, phản bội sự hi sinh trớc đây của chính bản thân họ” [17, 5].Thế nhng, chiến tranh đâu có giản đơn với những chiến tích vang dội,những chiến tích đã phải đánh đổi bởi máu, mồ hôi và nớc mắt, thậm chí cả sựbiến dạng của nhân hình và nhân tính Vậy là dòng chảy kí ức cuộc chiến còn bị

đánh động trong nỗi day dứt ám ảnh bởi mặt trái đau thơng, “cuộc chiến tranhvừa qua có thể là một trò đùa nhng mất mát của nó là có thật Cuộc đời hômnay có thể là một tấn tuồng nhng nỗi buồn không bao giờ là một màn kịch” [23,177] Đó chính là tâm sự thầm kín của ngời lính trở về sau chiến tranh Họ luôntriền miên trong cái day dứt đến mức không ý thức đợc thực tại, hoảng loạntrong thế giới vô thức Đấy là hiện tợng “táo bón quá khứ mãn tính”, “đứng ngơngác trớc cuộc chiến tranh không biết có thực hay không của mời mấy năm vềtrớc”; Và cứ thế “trôi trong dòng bi thảm … vật vờ đi giữa thế giới hữu hình vàvô hình của ngời chết” [23, 177]

Chiến tranh qua đi không phải là một giấc mơ mà là cơn ác mộng Cơn ácmộng không ngủ yên trong lòng quá khứ mà là một di chứng đeo bám, giằng xétâm can của ngời trong cuộc Những di chứng hiện hữu trên những vết sẹo thể

xác và tâm hồn, những vết sẹo không thể liền da Thân phận của tình yêu (Bảo

Ninh) là sự thức lại của dòng chảy kí ức của chiến tranh Những ngời lính từng

đi qua cuộc chiến nh Kiên không thể bứt phá khỏi những hình ảnh đeo bám ám

ảnh bởi chiến tranh; “sau chiến thắng oai hùng này những thằng lính chiến đấu

nh Kiên chả trở lại thành ngời bình thờng đợc nữa đâu” [44, 45] Lí trí luôn đấutranh lên tiếng, “phải kêu mọi ngời hãy quên đi”, quên đi cuộc chiến, thế nhngrồi chính Kiên lại phải bất lực thừa nhận: “Dĩ nhiên quên đi thật là khó Nóichung chẳng biết bao giờ lòng mình có thể nguôi nổi, trái tim có thể thoát khỏigọng kìm của bàn tay xiết chặt của kỉ niệm chiến tranh Những kỉ niệm có thể

là êm đềm, có thể là ác hại nhng đều để lại những vết thơng mà tới nay mộtnăm đã qua, hay mời năm, hay hai mơi năm về sau vẫn còn đau, đau mãi ” [44,

46] Thân phận của tình yêu còn có tên gọi là Nỗi buồn chiến tranh, sự ám ảnh

của chiến tranh “Nỗi buồn chiến tranh trong lòng ngời lính có cái gì tựa hồ nh

nh nỗi buồn của tình yêu, nh nỗi nhớ nhung quê nhà, nh biển sầu lúc chiềubuông trên bến sông bãi cát, nghĩa là buồn là nhớ” [44, 99] Nếu nh Kiên xót

xa, dằn vặt cho tình yêu đi qua lửa đạn thì Hai Hùng (Ăn mày dĩ vãng) ngoài cái

kí ức của một khát vọng của tình yêu không thành thì còn sống bằng niềm nhớ,day dứt cho những con ngời thân yêu nằm xuống mà cha có đợc một phút giâyyên bình, thanh thản Cái chết quằn quại của Viên, cái chết bi thảm của Khiển luôn giằng xé, dày vò tâm hồn Hai Hùng Anh cảm nhận đ

bóng bớc theo đuổi kịp, vây bủa chân, bớc ràn rạt không chạm đất Tiếng cời

âm u, tiếng thở dài nhớt nhát, tiếng nói lạnh lẽo úp chụp đậu lên vai, luồn vàotóc, chui cả vào ngực nhồn nhột không mùi không vị” [23, 177]

Lịch sử cuộc chiến càng mang đậm dấu ấn trong tâm hồn của những ngời

phụ nữ sau chiến tranh Đó là những Ba Sơng (Ăn mày dĩ vãng), út Thêm (Ba

lần và một lần), Quy (Chim én bay), Quy, Thu, Liễu (Nớc mắt đỏ)… Trong

Chim én bay di chứng chiến tranh hiện hữu ở Quy bởi những cơn sốt, trận đánh,

những cái chết thảm khốc và những cơn co giật Cái đau xót hơn là ngời takhông chỉ ý thức đợc sự đau khổ của chính mình mà còn đau cho bi kịch củanhững kẻ từng ở bên kia chiến tuyến Đây là một vấn đề khám phá hoàn toànmới lạ ! Chiến tranh với những đau thơng mất mát chia đều cho cả hai phía, điliền với nó là cái mặc cảm day dứt của ngời trong cuộc Quy “bỗng giật mìnhnhận ra rằng biết đâu con cháu của những kẻ chị đã từng buộc phải giết trớc kia

giờ lại chẳng ngồi nghe chị kể về cái chết khủng khiếp của cha chúng? ”, chị ýthức đợc nỗi bất hạnh của bản thân trong mối tơng quan – liên tởng với sốphận của ngời phụ nữ goá bụa – vợ của kẻ tử tù mà chị đã từng kết án “Chị đãsuy nghĩ, trăn trở nhiều đêm bởi câu hỏi: “Liệu những ngời vợ, ngời con củanhững tên ác ôn ấy đang sống ra sao? Những gì đang cản trở họ sống? ” Vàcạnh đấy là nỗi nhớ về ngời thân đã chết trong chiến tranh trở đi trở lại” [17, 6].

Rõ ràng chiến tranh không đi qua, cha từng đi qua trong tâm hồn ngời lính thờihậu chiến Với số phận ngời phụ nữ, d vị chiến tranh tồn tại trong cảm nhậnchung về một thời kỳ đầy biến động Quy, Thu, Liễu hay Ba Sơng … đều sốngbằng nhịp đập của dòng hồi ức lịch sử mà cho đến hết cuộc đời vẫn còn nguyênvẹn cảm giác day dứt, khắc khoải, ám ảnh bởi cái “nỗi đau là có thật” ấy

Một biểu hiện của dấu ấn lịch sử chiến tranh trong tâm hồn ngời lính là sựkhông ý thức đợc thực tại Nhân vật Kiên tâm sự “Trở về sau chiến tranh, cho

đến bây giờ, tôi đã phải chịu đựng hết hồi ức này sang hồi ức khác, ngày nàyqua ngày khác, đêm thâu này thấu đêm thâu kia thử hỏi đã bao đêm dòng ?Nhiều hôm đi giữa phố xá đông ngời tôi đi lạc vào một giấc mơ khi tỉnh Mùihôi hám pha tạp của đờng phố bị cảm giác nồng lên thành mùi thối rữa Tôi t-ởng mình đang đi giữa đồi “xáo thịt” la liệt ngời chết sau trận áp lá cà tắm máucuối tháng chạp 72 Tử khí xốc lên từ vỉa hè nồng nặc đến nỗi tôi phải đa taylên bịt mũi nh kẻ hoá rồ trớc mặt ngời qua đờng Có đêm tôi giật mình thức dậynghe tiếng quạt trần kêu hoá thành tiếng rú rít rợn gáy của trực thăng vũ trang,thả ngời lại trên gờng tôi nín thở đợi một trái hoả tiến từ tàu xa phục xuống.Chéo … éo … éo …Đoành ! Tôi không thể nào bình tâm nổi trớc cảnh bọn lính

Mỹ mặc áo giáp đang gào lên xung trận trên màn ảnh truyền hình …Và trốngngực đập thùm thùm tôi nhìn chằm chằm vào cái góc tối cầu thang nơi các hồn

ma rách nát vẫn thờng hiện hình, ôm theo những vết thơng đỏ lỏm, toác hoác

” [44, 99] Cũng nh

… Kiên, sống trong thời bình nhng tâm hồn Thảo (Phố)

nhiều khi lại chìm vào trạng thái của thời quá khứ, “lại nh một phản ứng sinhhọc, tiếng trả lời tan chảy để rồi bản van xơ kết thúc, chị liêu xiêu đi về chỗngồi nh đang đi trong một cách rừng bom đạn” [27, 178] Kí ức về một thời kỳbiến động của cuộc chiến luôn sống dậy trong tâm hồn họ; âm ỉ kéo theo dòngchảy vô tận của tâm hồn

Cố nhiên, lịch sử chiến tranh không chỉ cháy bỏng trong dòng chảy vô tậncủa thời hiện tại, điều ấy cha hoàn toàn khẳng định đợc biểu hiện của sự chuyểnhớng trong tiểu thuyết đề tài chiến tranh thời hậu chiến Bởi sự chuyển hớng ấyphải gắn chặt với sự đổi thay của bối cảnh Chiến tranh đã lùi vào thời quá khứ

và sống lại trong kí ức của hiện tại, nghĩa là dòng chảy kí ức đợc thẩm thấu qua

sự suy nghiệm hồi tởng trong tâm hồn ngời lính hôm nay Sáu Nguyện (Ba lần

và một lần – Chu Lai) nhìn thấy rõ đợc bản chất, căn nguyên của sự tha hoá

của Năm Thành chính khởi nguồn từ sự cắt nghĩa hiện thực khốc liệt của lịch

sử Ngay một con ngời cốt cách lý tởng nh anh cũng phải thừa nhận “chiếntranh lâu quá”, “chiến tranh cuộn cả dân tộc vào guồng quay mù mịt của nó”.Ngời ta cảm nhận đợc sự hiện hữu của chiến tranh, sờ nắm đợc bộ mặt chiếntranh trong nỗi ám ảnh của thực tại Một đứa bé mới mời hai tuổi đầu nh Quy

(Chim én bay) đã phải lao vào trận mạc, buộc phải đối diện với mặt trái cuộc

chiến Quy luôn cảm nhận đợc bớc ngoặt, nỗi đau của cuộc đời chị, thậm chíchị còn cảm nhận đợc vị “đắng chát” của nó “Bốn năm trời lẽ ra chị đã bị cuốnvào một cuộc sống lẽ ra không có ở tuổi thiếu niên của chị Nhng chiến tranh làvậy Cái không bình thờng đã trở nên bình thờng Từng có một thời sự chémgiết đã trở thành những hoạt động tự nhiên, tất yếu của con ngời ” Những cảmnhận đợc đánh động bởi mọi giác quan để cảm đợc cái “giây phút ghê gớm”,

“cái giây phút ánh nắng chợt loé lên trên chiếc khuyên của ngón tay áp út trênbàn tay của ngời anh trai và những đám bụi bám trên đôi mắt còn mở trừngtrừng của chị Hảo” [17, 18] Chị “trăn trở”, “bức xúc”, “cộn cạo”, “buồn nôn”,

sự đau đáu đợc khuôn lại trong một phạm vi rất hẹp để rồi tan loãng đi trong nỗi

lo toan khác Đúng hơn “ngời ta không kịp đau đớn, phải gồng mình lên đểchống trả với những cái chết khác đang nhăm nhe nhằm vào chính bản thân họ”[17, 44]

Thậm chí ngời ta còn cảm nhận đợc nó – bộ mặt của chiến tranh – bằngcả thanh âm “Trong trời thì cứ ma, ngày này qua ngày khác cuộc chiến có vẻ

nh bị vùi lấp trong biển mênh mông, mù mịt mùa ma Thế nhng cứ để tâm lắngnghe mãi tiếng ma rơi trên núi rừng và ngớc nhìn mãi lên bầu trời thâm xám,thấp và tối nh vòm hang thì ngời ta chỉ có thể nghĩ tới duy nhất nó mà thôi:chiến tranh, chiến tranh !” [44, 16] Hoá ra chiến tranh không phải đợc cảmnhận bằng âm thanh của tiếng súng hay những trận đánh mà đợc cảm nhậnbằng màu sắc thanh âm của lòng ngời; trong cái khoảnh khoắc tĩnh lặng củacuộc chiến, ngời ta vẫn cảm đợc sự tồn tại, hiện hữu của nó Giờ đây, nhà vănkhông còn nhìn cuộc chiến chỉ bằng cái hào quang của tinh thần anh hùng, conngời không phải đợc mô tả trong cái cuộn chảy của sự hăng say nhiệt huyết,thuần tuý, mà chân thực hơn nhà văn cảm nhận đợc thế giới chiến trận trongtâm hồn ngời lính, ở đó nhà văn mạnh dạn bộc lộ cái “nơm nớp của một mệnhlệnh hành quân ứng chiến, cấp tấp quẳng mình vào cõi một sống một chết”

Điều quan trọng là trong cái bối cảnh trực diện của cuộc chiến ngời ta vẫn giữcho nhau bức thông điệp “không đợc quên, không đợc quên tất cả những gì xẩy

ra trong cuộc chiến tranh này, số phận chung của chúng ta, cả ngời sống lẫn

“viết để lí giải tầm vóc Việt Nam, sức mạnh tâm hồn Việt Nam, những yếu tốcơ bản tạo nên một dân tộc bất khả chiến bại” [42, 115]

Nói nh K Xi mô nốp “chiến tranh là tình trạng phản tự nhiên với bất kỳ aicha mất hết diện mạo con ngời Nếu quên điều đó ta chẳng thể nào viết đợc sựthật về chiến tranh”, “sự thật về chiến tranh hôm nay đợc nhìn lại là một sự thật

đã đợc trải qua những năm tháng day dứt trăn trở trong tâm hồn nhà văn, hơnthế, nó thực sự là những nếm trải của ngời “chịu trận”, ngời trong cuộc”[14,114] Chính những năm tháng “chịu trận” ấy đã giúp nhà văn hiểu rõ đợcbản chất, sự thật ẩn chứa bên trong, đằng sau lịch sử cuộc chiến Điều đó đã đa

đến cho tiểu thuyết viết về cuộc chiến hôm nay một cái nhìn mới, đó là mô tảchiến tranh không chỉ để mô tả và hình tợng ngời lính không nhất thiết phải đợcphác hoạ, tạo nên bởi chiến trận, trong chiến trận mà còn là đối tợng chiêmnghiệm, ở vị trí, vị thế của ngời chủ động Điều đó cũng đồng nghĩa với sựchuyển hớng của lịch sử sự kiện đến cái lịch sử tâm hồn mà biểu hiện tập trungcao nhất là từ hình tợng ngời lính trong chiến tranh đến lịch sử chiến tranh trongtâm hồn ngời lính

2.2- Ngời lính giữa ngổn ngang bề bộn đời thờng

Bao giờ cũng vậy, sự chuyển đổi hoàn cảnh lịch sử tất yếu kéo theo nhữngchuyển hớng trong cảm quan của nghệ sỹ Điều đó đã đợc trở thành nguyên lícủa sự sáng tạo bởi nghệ thuật nói chung, văn học nói riêng bao giờ cũng là bứctranh phản ánh đời sống

Tiểu thuyết sau những năm 80, hoàn toàn đã có sự chuyển đổi về bối cảnh.Cả dân tộc bớc sang trang sử mới trong không khí hoà bình độc lập, xây dựng

đất nớc dới ánh sáng của cuộc đổi mới Đằng sau bức tranh của cuộc sống ấy là

sự tồn tại của những nghịch lí: cũ – mới, quá khứ – hiện tại, tốt – xấu, vui– buồn … Đặt trong bối cảnh ấy văn học nói chung, tiểu thuyết đề tài chiếntranh nói riêng thời kỳ này đã có đợc sự chuyển hớng trong cảm hứng sáng tạo.Cảm hứng sử thi xuyên suốt một thời trong chiến tranh nhờng chỗ cho cảmhứng thế sự đời t Chính việc khắc hoạ ngời lính dới cái ngổn ngang đời thờng

là một biểu hiện cao độ của sự chuyển đổi bối cảnh cũng nh cảm hứng của tiểuthuyết viết về chiến tranh thời hậu chiến

Nếu nh trớc chiến tranh nhân vật ngời lính nh chỉ đợc khai thác trong bốicảnh của chiến trận, từ hành động đến suy nghĩ, diễn biến tâm lí cũng đặt tronglogic của chiến trận thì đến tiểu thuyết sau những năm 80 ngời lính còn luôn đặttrong bối cảnh cái ngổn ngang của đời thờng

“Đó là những năm 80 của đất nớc Những năm mà mọi sự vẫn còn chìmtrong mọi sự sắc màu u ám Vết thơng của chiến tranh cha kéo da non, nhngkhuyết tật của thời hậu chiến đã nảy sinh và lộng hành Tiếng gào của chiếc dạdày trống rỗng đang át đi nhịp đập ân tình của lồng ngực Các giá trị tinh thần

đang có nguy cơ bị đảo lộn Lòng ngời nổi nênh, đức tin bị gặm nham nhở Đi

đâu, ở đâu cũng nghe đợc âm thanh choàm ngoạp của cuộc sống mu sinh quá

đỗi vất vả nhọc nhằn bế tắc, cái đen, cái trắng, điều tốt điều xấu lộn sòng Sựtrắng trong trung thực bỗng trở thành món hàng xa xỉ Thói ăn ngời hại ngời,thói quen thực dụng có chiều hớng lên ngôi Chửi đổng, chửi ác, vị kỷ, múa gậytrong bị mũ ni che tai đang biến thành thói quen lối sống thời thợng của một sốkhông ít ngời” [24, 159] Những tâm hồn lính vừa mới bớc ra khỏi chiến trận đểtiếp ứng với cuộc sống bề bộn của đời thờng với những toan tính, mu sinh quảkhông dễ dàng Họ phải chịu một áp suất ghê gớm, tàn khốc của cơn lốc thị tr -ờng, khi mà “khắp nơi kiếm tiền, nhà nhà kiếm tiền, đồng tiền len vào nhâncách, sục sạo vào những quan hệ cha con, chồng vợ luồn vào cái hôn của những

đôi trai gái, làm méo các giấc mơ học trò làm đổi màu các giá trị t tởng nhkhông bao giờ có thể đổi màu đợc” [27, 209] Ngay cả đến Hà Nội một mảnh

đất ngàn năm văn vật mà cũng không thoát khỏi cơn lốc cuồng nộ khủng khiếp

ấy, “giống nh sau một đêm ngủ dậy ngời Hà Nội hào hoa bỗng nhiên bị con makim tiền nhập vào không thể vùng vẫy thoát ra đợc nữa Và hối hả và cuồng nộ

và đắm say kiếm tiền nh một thời đắm say những phạm trù cao siêu lãng mạn”[27, 209] Ngời Hà Nội xa nay vẫn bám riết vào những khái niệm hào hoa,

Tràng An, văn vật, hoà nhã thanh lịch … nh một sự cứu cách, nhng sự sự cứucách ấy đến lúc: “mất khả năng cứu rỗi linh hồn, ngời Hà Nội quáng quàng bơitheo dòng đời để hi vọng rằng khi lên đợc bờ bên kia con ngời có thể th thái, b-

ớc khoan nhặt trong nắng gió mùa thu sáng vàng mà chẳng gập ngời xuống lotoan khốn khổ cho miếng ăn ngày mai” [27, 323] Xã hội, dân tộc đang làmcuộc chuyển mình, và trong bớc đầu của buổi trở dạ ấy tất sẽ mang nặng nỗi

đau, quẳng mình Đứng ở góc độ nào đó sự cảm nhận “con ngời hay những con

vi khuẩn đang bò lổm ngổm nhầy nhụa, khắp hành tinh đang làm cuộc mu sinhvật vã” [25, 43] là hoàn toàn có cơ sở sức thuyết phục Bức tranh hiện thực đợcmiêu tả cụ thể, chi tiết sinh động hơn bao giờ hết, cái hiện thực của đời línhtrong đời thờng Giờ đây bạn đọc không còn cảm thấy xa lạ trớc hình ảnh “ông

đại tá về hu bán cà phê”, “trung tá bán xăng”, hay “ngời cửu vạn vốn là trung tá

của một cơ quan tỉnh đội vừa về hu” (Phố) … Nhà văn không hề ngần ngại đặtống kính với một góc quay cận cảnh của đời sống thờng nhật

Cố nhiên, nhà văn, nhà tiểu thuyết không có ý định tái hiện sao chụp môphỏng bức tranh hiện thực của đời sống thời hậu chiên cái quan trọng hơn, tiểuthuyết viết về chiến tranh hôm nay lấy cái chất thực của bức tranh đời sống đểtạo nền, bức phác hoạ nổi bật cho hình tợng con ngời – ngời lính Đặt trongguồng quay của cái bề bộn hiện thực đời sống, hình tợng ngời lính hiện lên rấtchi tiết, sinh động hơn bao giờ hết

Trớc cái ngổn ngang bề bộn của đời thờng, ngời lính vẫn kiên định lập trờngcách mạng, giữ vững bản chất truyền thống Vũ Nguyên - Ngời lính quả cảmmột thời giờ đang đứng trớc thử thách của cơ chế thị trờng – cha hề một phútnao núng để chiến đấu bảo vệ cuộc sống của những ngời lao động nghèo khổ tr-

ớc áp lực của những thế lực đen tối, con đẻ, mặt trái của nền kinh tế thị trờng

Đã có những lúc bị cô lập, bị dồn đến bớc đờng cùng thậm chí mất cả quyềnsống, quyền công dân nhng vẫn tâm niệm: “đây là một trận đánh, trận đánh cònkhốc liệt hơn xa, chiến tuyến rõ ràng, kẻ địch bằng xơng bằng thịt, chỉ việcnghiến răng bóp cò, chết thôi sống khỏe, bây giờ nện nhau với sự bảo thủ, trìtrệ, tất cả đều mù mờ nhá nhem khó lắm” [25, 147] Cũng nh Nguyên, Linh

(Vòng tròn bội bạc) lên án đấu tranh tận cùng với những kẻ không những chỉ

biết tọa hởng mà ngợc lại còn phủ nhận thành quả một thời của dân tộc “Nếukhông có cái bùi xùi nhếch nhác của những thằng lính thì đâu có đợc cái trơnlông, đỏ da, làm ông này bà nọ nh bây giờ ? Vậy mà mở miệng là chê bai dơbẩn đủ thứ” Trớc thời cuộc ngổn ngang ấy họ vẫn giữ đợc cho mình một triết lísống khẳng khái: “ Sự nhếch nhác không phụ thuộc vào miếng cơm manh áo và

kể cả cái mặc, nó phụ thuộc vào lối nghĩ và cách cảm nhận” Lãm (Phố), cũng

là con ngời nh thế Anh cũng phải chiến đấu đến cùng chống lại những mờimọc cám dỗ và nguy cơ trợt dốc khủng khiếp lúc nào cũng đe dọa đến nhâncách bản lĩnh sống của ngời lính Anh đã phải vật lộn với những năm tháng cấptốc của thời hậu chiến trong vai trò của anh buôn vặt, tên cứu vãn, bơn chải langthang khắp mọi ngõ ngách từ góc lều ở thành thị đến bãi chợ ồn ào của vùngbiên Âm thầm kiên trì, Lãm vợt qua đợc những mua chuộc, ham muốn đời th-ờng, những phản trắc xã hội, phản ứng của gia đình để giữ trọn phẩm chất thanhcao của ngời lính Cái chết thơng tâm của Lãm thực sự là một cú sốc lớn nhngkhông tạo cảm giác bi quan bởi ngời ta có đợc chỗ dựa, niềm tin vào những tâmhồn lính – những con ngời đã chiến đấu đến hơi thở cuối cùng cho sự sống củanhững giá trị truyền thống trớc những loạn li đảo điên mặt trái của cơ chế thị tr-ờng

Hơn nữa giờ đây họ phải đấu tranh với kẻ thù nham hiểm hơn, những kẻ thùtrong cùng hàng ngũ giai cấp, chúng đợc ngụy trang rất khéo, dới mặt nạ phong

phú của hệ thống kinh tế mở Hình ảnh của Năm Thành (Ba lần và một lần),

tên lính chiến hồi năm xa và giám đốc Thành Long bây giờ gợi cho ta nhớ đến

tính cách của Nghị Hách (Giông Tố – Vũ Trọng Phụng) Sau khi xúc phạm

Bảy Thu, cô gái đã từng có thời là đồng đội, là niềm hạnh phúc kiêu hãnh củahắn, hắn còn có đợc một bài diễn thuyết hết sức thuyết phục: “Đây là nỗi đautrong nhà, bởi từ lâu tôi đã coi các đồng chí anh em đang đứng đây nh ngời ruộtthịt trong nhà Anh chị em đau một tôi đau mời Tha các bạn của tôi ! Là ngờilính tôi đã từng chôn biết bao đồng đội nhng cha lần nào nhỏ nớc mắt Vậy màlần này tôi đã khóc (hình nh hắn rút khăn ra lau đôi mắt đỏ hoe thật)… Tôi sẵnsàng chịu bất cứ hình phạt nào kể cả tù tội để trong lòng đợc thanh thản Nhân

đây tôi kính cẩn nghiêng mình xin đợc tạ tội với gia đình nạn nhận (hình nh hắn

có gập sát đất và trong đám đông hình nh cũng có tiếng khóc nghẹn ngào bậtra)”; phải nói là rất đạt, rất nham hiểm, rất thành công, chính vì thế mà hắn đã

đảo ngợc đợc tình thế, “cuối cùng cuộc biểu tình trở thành một cuộc mít tinhtoàn thể ôn hoà” [24, 316] Một mặt trận mới, chiến tuyến mới đợc mở ra, gay

go hơn, ác liệt hơn và đòi hỏi cao hơn tinh thần chiến đấu

Trong cuộc vật lộn chiến đấu ấy, ngời lính không phải là những kẻ nguyêntắc, cứng nhắc mà cũng đầy nhân ái, vị tha, song điều quan trọng vẫn là thái độkiên quyết, kiên định lập trờng cách mạng Trong đời thờng bộn bề ấy có nhữngcon ngời nh Năm Thành, thì cũng có những con ngời nh Sáu Nguyện với thái độ

đấu tranh cơng quyết: “Mày nghe đây ! Ngày ấy mày chiêu hồi tao tha, bởi vì

sự yếu đuối của con ngời trong một cuộc chiến tàn khốc, quá dài là có thể hiểu

đợc Chiêu hồi rồi mày còn cớp đi ngời đàn bà mà tao yêu thơng nhất, tao vẫntha, bởi vì cái mất mát của tao đặt trong sự mất của toàn thể dân tộc xét đếncùng là vô nghĩa … Hai mơi năm sau, cuộc đời dồn tao đến bớc đờng cùng.Còn mày bằng sự khôn khéo và thủ đoạn, mày đã trở thành một giám đốc liêndoanh, mày đã làm đủ trò, đủ vẻ, mày đã phạm vào hàng loạt những tội ác vềkinh tế, về sự đối xử độc ác với con ngời, với xã hội, mày đã thóa mạ, mày đãchà đạp lên tất cả… Tao vẫn tha Bởi vì đặt mày trong cuộc sống ngang ngửa,chụp giật hôm nay, cũng là vô nghĩa, nhìn ở một góc độ nào đấy, mày chỉ là sảnphẩm của nền kinh tế thị trờng này Nhng lần này, mày còn đứng thản nhiên,mày còn đứng nhăn răng ra cời khi một con đàn bà ngoại quốc, con đàn bà củatộc ngời ngày xa đã sang đây mổ bụng, ăn gan ngời Việt mình bây giờ trở lại,chỉ vì ních đầy một bụng đô la mà mày để cho nó dám cầm dép đập vào giữamặt công nhân của mày, cái cô công nhân ngày trớc mày đã từng ngủ với ngời

ta, đã khốn khổ quỳ xuống chân ngời ta xin ban bố tình yêu thì tao sẽ không thathứ Đây là cái nhục lịch sử, cái nhục quốc thể mất rồi Báo chí không làm gì đ-

ợc mày, pháp luật cha sờ đợc đến mày, thì tao, tao thay mặt những thằng đãchết và những thằng đang sống, tao xử mày!” [24, 417] Ba lần tha và một lầnkhông thể tha! Điều đó thể hiện cái nhìn nghiêm khắc, chân thực, trách nhiệmcủa ngời lính với lịch sử cuộc chiến và giữa đời thờng hôm nay

Cuộc chiến giữa đời thờng, với những cái ngổn ngang xô bồ quả thực không

hề giản đơn chút nào ! Một thế hệ ngời lính quyết tâm và họ đã làm đợc

Thế nhng không phải ngời lính nào cũng có đợc bản lĩnh kiên cờng Trớccái ngổn ngang, xô bồ của cuộc sống, không ít những con ngời một thời là lính

đã phải đầu hàng hoàn cảnh, một cách ý thức hay vô thức Khắc họa cái phầntha hoá biến chất, nhà văn cũng thể hiện đợc cái nhìn khách quan chân thực,

đồng thời cũng khẳng định đợc cái bản chất khốc liệt của hiện thực cuộc sống

đơng đại trong cơn lốc của cơ chế thị trờng

Đó là sự trợt dốc không hồi cứu vãn, một cách có chủ đích của những kẻ

ham quyền hám lợi Đó là: Đăng Điền (Cuộc đời dài lắm); Huấn (Vòng tròn

bội bạc); Năm Thành (Ba lần và một lần)…Không phải ngời ta không ý thức

đ-ợc tội lỗi, thậm chí còn rất rành rẽ mới có đđ-ợc cái thâm sâu trong thủ đoạn, thếnhng điều đau lòng hơn là sự thức dậy của bản năng thú tính trên con đờng trợtdốc sa đoạ Với Đăng Điền “đời hắn giao tranh đã thành quen, thành cảm hứng,thành bản chất rồi, nếu không có đối tợng để hắn giải toả những âm mu, những