Những dấu hiệu của chủ nghĩa hậu hiện đại trong tiểu thuyết mạc ngôn luận văn thạc sĩ ngữ văn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠOTRƯỜNG ĐẠI HỌC VINHNGUYỄN THỊ HOÀI NHỮNG DẤU HIỆU CỦA CHỦ NGHĨA HẬU HIỆN ĐẠI TRONG TIỂU THUYẾT MẠC NGÔN CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VĂN HỌC MÃ SỐ: 60.22.32 LUẬN VĂN THẠC

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠOTRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN THỊ HOÀI

NHỮNG DẤU HIỆU CỦA CHỦ NGHĨA HẬU HIỆN

ĐẠI TRONG TIỂU THUYẾT MẠC NGÔN

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VĂN HỌC

MÃ SỐ: 60.22.32 LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS TS Nguyễn Văn Hạnh

Nghệ An, năm 2012

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

5 Phương pháp nghiên cứu 9

6 Cấu trúc luận văn 10

Chương1: Bối cảnh văn hóa- xã hội của sáng tác Mạc Ngôn và một số vấn đề lí thuyết vế chủ nghĩa hậu hiện đại 1.1 Thời đại Mạc Ngôn……… 11

1.1.1 Những biến động mang tính bi kịch

11 1.1.2 Sự đảo lộn các giá trị đời sống

13 1.1.3 Xu thế toàn cầu hóa 16

1.2 Quê hương, gia đình và cuộc sống cá nhân ……… 17

1.2.1 Cao Mật – hình ảnh thu nhỏ của xã hội Trung Quốc 17

1.2.2 Gia đình 22

1.2.3 Đời sống cá nhân 23

1.2.4 Một cái nhìn khái lược về tiểu thuyết Mạc Ngôn 27

1.3 Một số vấn đề lý thuyết về chủ nghĩa hậu hiện đại ……… 30

1.3.1 Khái niệm chủ nghĩa hậu hiện đại và chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học 30

1.3.2 Ảnh hưởng của chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học Trung Quốc 34

Chương 2: Tâm thức hậu hiện đại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

2.1 Khái niệm tâm thức hậu hiện đại 40

2.2 Tâm thức hậu hiện đại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn 42

2.2.1 Cái nhìn mới về xã hội 42

2.2.1.1 Sự khủng hoảng niềm tin và “cái chết của hiện thực”

43 2.2.1.2 Sự trống vắng tình người và nhạt nhoà của kiếp nhân sinh 49

2.2.2 Cái nhìn mới về con người 54

2.2.2.1 Con người bản năng 55

2.2.2.2 Con người tha hoá 63

2.2.2.3 Thế giới của những kiểu người nghịch dị 67

2.2.2.4 Con người hướng thiện 73

2.2.3 Quan niệm mới về cách viết 77

2.2.3.1 Tác phẩm là một trò chơi cấu trúc 77

2.2.3.2 Sự đào thoát của tác giả và sự nhoè mờ thể loại 83

2.2.3.3 Cái chết của nhân vật 86

Chương 3: Dấu hiệu hậu hiện đại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn trên một số phương diện tổ chức trần thuật 3.1 Cốt truyện và kết cấu phân mảnh 92

3.1.1 Cốt truyện phân mảnh 92

3.1.2 Kết cấu phân mảnh

100 3.2 Pha trộn, đan xen nhiều sắc thái giọng điệu

106

3.2.1.Giọng điệu trào lộng 107

3.2.1.1 Giọng điệu bỡn cợt 107

3.2.1.2 Giọng điệu khoa trương 109

3.2.1.3 Giọng điệu giễu nhại 111

3.2.2 Giọng điệu gắn với bút pháp miêu tả 116

3.2.2.1 Giọng điệu lạnh lùng 116

3.2.2.2 Giọng điệu bi cảm 119

3.2.2.3 Giọng điệu tâm tình 123

3.3 Phá vỡ thời gian tự sự từ điểm nhìn bên trong

126

3.3.1 Đảo lộn trật tự thời gian trần thuật 126

3.3.2 Sử dụng thời gian mang sự kiện tiên báo

134

3.3.3 Ngưng trệ thời gian 140

KẾT LUẬN

145

TÀI LIỆU THAM KHẢO

147

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Ở phương Tây, hậu hiện đại được xem như là sự tự hủy của nềnvăn hóa châu Âu cũ, là sự từ bỏ quá khứ vĩ đại của mình và sự chế nhạo quákhứ đó Còn ở phương Đông, hậu hiện đại là sự giải phóng và sự trở về mình.Trong khi chủ nghĩa hậu hiện đại phương Tây chỉ đơn giản là trò chơi và sự

vô nghĩa, thì chủ nghĩa hậu hiện đại phương Đông là lô gíc ẩn dấu dưới mặt

nạ trò chơi và sự vô nghĩa Rõ ràng hậu hiện đại có hai bộ mặt Đông và Tây

1.2 Với tư cách là một nhân tố văn hóa mang đậm tính thế giới, chủnghĩa hậu hiện đại đã ảnh hưởng tới sáng tác văn học Trung Quốc Các yếu tốhậu hiện đại trong văn học Trung Quốc chủ yếu xuất hiện từ thập niên 80 củathế kỷ XX Mặc dầu xuất hiện tương đối muộn, song theo nhiều nhà nghiêncứu, văn học hậu hiện đại Trung Quốc đã có những thành tựu đáng kể Sựxuất hiện của hàng loạt tác giả nổi tiếng, như: Giả Bình Ao, Tào Đình, VệTuệ, Mạc Ngôn… là minh chứng rõ nhất cho điều đó

1.3 Trong số các nhà văn kể trên, Mạc Ngôn được xem là nhà văn cóbút lực hấp dẫn nhất và là một hiện tượng của văn học Trung Quốc đương đại.Ông sáng tác trên nhiều thể loại, nhưng người đọc biết đến ông nhiều nhất là

ở tiểu thuyết Với những tác phẩm nổi tiếng như Báu vật của đời, Đàn hương

hình, Cao lương đỏ, Sống đọa thác đày… Mạc Ngôn đã góp phần đổi mới

tiểu thuyết đương đại Trung Quốc Tiểu thuyết Mạc Ngôn không chỉ hấp dẫn

người đọc bằng nội dung tư tưởng mới mẻ, mà còn hấp dẫn bởi nghệ thuật thểhiện độc đáo Một điều mà người yêu tác phẩm ông dễ nhận thấy, đó là dấuhiệu của chủ nghĩa hậu hiện đại in đậm trên mỗi trang viết

Từ những lý do trên, chúng tôi thực hiện đề tài Những dấu hiệu của

chủ nghĩa hậu hiện đại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn Ý nghĩa của đề tài không

dừng lại ở một hiện tượng văn học là tiểu thuyết Mạc Ngôn mà còn gợi mởnhiều vấn đề lý luận về chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học phương Đông

2 Lịch sử nghiên vấn đề

Ngay từ khi mới ra đời, tiểu thuyết Mạc Ngôn tạo được sức hút mạnh

mẽ đối với độc giả và giới nghiên cứu phê bình bởi tính hiện thực và nghệthuật thể hiện độc đáo, mới lạ của nó Trên cơ sở nguồn tư liệu bao quátđược và trong phạm vi quan tâm của đề tài, chúng tôi điểm lại một số vấn đề

cơ bản sau:

Ngay khi những tác phẩm đầu tiên của Mạc Ngôn xuất hiện, văn đànTrung Quốc đã có những “dư chấn” mạnh mẽ, thu hút sự quan tâm của giớinghiên cứu phê bình trong và ngoài nước Xuất phát từ những góc nhìn, từquan điểm thẩm mỹ riêng, các nhà nghiên cứu đã có những cách nhìn nhậnriêng, thậm chí là trái chiều nhau về tiểu thuyết Mạc Ngôn

Xuất phát từ lập trường chính trị, xã hội, nhiều nhà nghiên cứu ở TrungQuốc đã phê phán mạnh mẽ các tiểu thuyết Mạc Ngôn Theo họ, các tác phẩmcủa ông đã vi phạm vào “vùng cấm” của văn học Nhà phê bình Vương Cánphê phán Mạc Ngôn có tư tưởng chống lại quy phạm truyền thống Hạ ThiệuTuấn, Phan Khải Hùng thừa nhận sức mạnh tưởng tượng của Mạc Ngôn rấtphong phú, kỳ lạ, nhưng dưới sự chỉ đạo của tư tưởng “thiên mã hành không”(phóng túng tùy tiện) nên ngòi bút của ông nhiều khi không giữ được mựcthước Bên cạnh đó, xuất phát từ góc nhìn nghệ thuật, nhiều nhà nghiên cứu

đã vận dụng những lý thuyết về tiểu thuyết của M.Bakhtin, lý thuyết tự sự học

của Gentte, chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latin để phân tích, lý giải tiểuthuyết Mạc Ngôn Từ góc nhìn này, họ khẳng định “sự trở về và vượt lên”dân gian, dân tộc, và vượt lên “đẳng cấp thế giới” của tiểu thuyết Mạc Ngôn.Trong các bài viết của mình, họ đã chỉ ra những sáng tạo trong việc tạo ra thủpháp “lạ hóa” độc đáo, sáng tạo những huyền thoại mới bên cạnh nhữnghuyền thoại cổ xưa Tiêu biểu cho quan điểm này là ý kiến của TrươngThành, Chu Ân, Ta-chi-gang

Ở Việt Nam Mạc, Ngôn đang trở thành hiện tượng và gây ra “cơn sốt”

kể từ khi tiểu thuyết Báu vật của đời của ông được dịch giả Trần Đình Hiến

dịch và giới thiệu Bàn về tác phẩm này nhiều người đã nói đến “tài phù phépcủa Mạc Ngôn” Trên Báo Tiền phong online, Nguyễn Khắc Phê trong bài

viết Tài “phù phép” của Mạc Ngôn đã nói nhiều đến thủ pháp lạ hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, mà Báu vật của đời được xem là thể hiện tập trung

nhất Và đây cũng là tác phẩm của Mạc Ngôn có sức hút mạnh mẽ sự quantâm của độc giả và giới phê bình văn học ở Việt Nam Bàn về nghệ thuật tiểu

thuyết Mạc Ngôn trong Báu vật của đời, dịch giả Trần Đình Hiến trong lời giới thiệu đã cho rằng, trong Báu vật của đời Mạc Ngôn khai thác tối đa chất

liệu dân gian truyền thống chứ không phải chịu ảnh hưởng của Marquez hay

Faulkner Chia sẻ quan điểm ấy, Phạm Xuân Nguyên trong bài Sự sinh, sự

chết, sự sống đăng trên tanviet.net ngày 04/8/2005 cho rằng, về nghệ thuật

viết tiểu thuyết, Báu vật của đời của Mạc Ngôn không hẳn là xuất sắc Trong

chừng mực nào đó, nó vẫn thuộc truyền thống của lối kể chuyện mang tính cổtruyền của Trung Quốc Theo ông, cái độc đáo của cuốn tiểu thuyết này là ở

“cái nhìn nghệ thuật - lịch sử tỉnh táo và sắc sảo của nhà văn” Trong khi đó,Nguyễn Thanh Sơn lại nói đến sự kết hợp hài hòa giữa bút pháp tiểu thuyếttruyền thống và bút pháp tiểu thuyết hiện đại Có cùng cách nhìn ấy, Võ ThịHảo lại nói đến “một bút pháp hiện đại, vượt khỏi những lối mòn” Tiếp đó,

nhiều tác phẩm của Mạc Ngôn đã được dịch, giới thiệu ra tiếng Việt, như:

Đàn hương hình, Báu vật của đời, Cao lương đỏ, Sống đọa thác đày, Bốn mươi mốt chuyện tầm phào, Cây tỏi nổi giận… Trên báo chí, đặc biệt là các tờ

báo điện tử xuất hiện nhiều bài phỏng vấn và bài viết liên quan tới nội dungcủa tác phẩm Trên báo Văn nghệ số 5 tháng 12 năm 2003 có đăng bài viết

Tiểu thuyết Mạc Ngôn với độc giả Việt Nam của Hồ Sĩ Hiệp Bài viết tổng kết

những bước đường sáng tạo tiểu thuyết của Mạc Ngôn từ những tiểu thuyếtđầu tiên Bên cạnh đó, một số bài nghiên cứu của các học giả nước ngoàicũng được dịch rộng rãi ở Việt Nam tiêu biểu phải kể đến bài đăng trên Trung

Hoa độc thư báo tháng 1 năm 2004 có tựa đề Chín nhà văn ấn tượng nhất

năm 2000 do Trần Sơn dịch Lê Huy Tiêu trong bài Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết của Mạc Ngôn in trong cuốn Cảm nhận mới về văn hoá văn học Trung Quốc đã khái quát những đặc điểm nghệ thuật trong tiểu thuyết của Mạc

Ngôn từ hình ảnh, cảm giác, giọng điệu, nghệ thuật tự sự, ngôn ngữ, bản sắcdân gian Hoàng Thị Bích Hồng với bài nghiên cứu trên Tạp chí Sông Hương

Nghệ thuật trần thuật và thủ pháp lạ hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn Gần

đây Nguyễn Thị Tịnh Thy đã bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ với đề tài

Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn Trên cơ sở khảo sát, thống

kê một cách hệ thống tiểu thuyết Mạc Ngôn, luận án đã đi vào ba phương diện

cơ bản trong tổ chức tự sự của Mạc Ngôn trong tiểu thuyết: người kể chuyện

và điểm nhìn tự sự; nghệ thuật tổ chức thời gian và kết cấu tự sự; nghệ thuậtkiến tạo ngôn ngữ và giọng điệu tự sự Từ đó, tác giả luận án đã chỉ ra nhữngthành tựu và hạn chế của nghệ thuật tiểu thuyết cũng như vị trí tiên phong củaMạc Ngôn trong dòng tiểu thuyết đương đại Trung Quốc, đồng thời xác địnhphong cách “tự sự kiểu Mạc Ngôn” Theo tác giả, đó là phong cách “có sự kếthợp giữa đặc trưng tự sự cực hạn và đặc trưng tự sự hậu hiện đại của văn họcTrung Quốc” Tuy nhiên, do mục đích nghiên cứu của đề tài, tác giả luận án

cũng chưa chỉ ra được một cách hệ thống sự kết hợp ấy là như thế nào? Đâu

là dấu ấn riêng của chủ nghĩa hậu hiện đại Mạc Ngôn?

Sức hút của hiện tượng Mạc Ngôn còn được thể hiện ở sự xuất hiệnmột số khóa luận, luận văn tốt nghiệp các bậc học Cử nhân, Thạc sĩ trong một

số trường Đại học Gần đây, năm 2011, tại trường đại học Vinh, hai học viênHoàng Thị Thanh Lê và Lê Thị Hương Thủy đã bảo vệ thành công Luận vănThạc sĩ về tiểu thuyết Mạc Ngôn Trong đó Hoàng Thị Thanh Lê bàn về 41chuyện tầm phào của Mạc Ngôn, còn Lê Thị Hương Thủy bàn về Con ngườibản năng trong Báu vật của đời của Mạc Ngôn Dó tính chất, yêu cầu của đềtài, trong luận văn của mình, Lê Thị Hương Thủy đã xem xét vấn đề conngười bản năng từ nhiều góc nhìn, trong đó có góc nhìn lý thuyết hậu hiệnđại, mà tập trung nhất là ở chương 3 Nhiều vấn đề của kỹ thuật viết hậu hiệnđại, như sự đứt gãy của dòng ý thức và liên tưởng mở rộng trong tâm lý nhânvật đã ít nhiều được nói đến

Điểm lại một số ý kiến trên đây có thể thấy, tuy đã có một số bài viết,công trình nghiên cứu, phê bình của các tác giả ở Trung Quốc và trên thế giớitrong đó có Việt Nam, nhưng hiện tượng tiểu thuyết Mạc Ngôn vẫn còn nhiều

“vùng mờ” chưa được quan tâm nghiên cứu Ngoại trừ luận án Nghệ thuật tự

sự trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn của Nguyễn Thị Tịnh Thi, hầu hết các bài

viết mới dừng lại ở việc giới thiệu, cảm nhận bước đầu về tiểu thuyết Mạc

Ngôn, và dừng lại ở một vài tiểu thuyết, mà tập trung nhất là Báu vật của đời.

Trong đó, nhiều ý kiến dưới dạng này hay dạng khác đã đề cập đến những dấuhiệu của chủ nghĩa hiện đại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn nhưng chưa có sựkhảo sát hệ thống và phân tích một cách tường minh Từ nhận thức đó, chúngtôi thực hiện đề tài này nhằm khảo sát, phân tích một cách hệ thống nhữngdấu hiệu của chủ nghĩa hậu hiện đại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, từ đó gợi

mở những vấn đề lý thuyết về chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học TrungQuốc mấy thập kỷ qua

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1.Như tên đề tài đã xác định, mục đích nghiên cứu của đề tài là tìmhiểu những dấu hiệu của chủ nghĩa hậu hiện đại trong tiểu thuyết Mạc Ngônqua một số tác phẩm tiêu biểu đã được dịch ra tiếng Việt

3.2 Với mục đích đó, đề tài đặt ra nhiệm vụ:

Thứ nhất, chỉ ra được bối cảnh văn hóa - xã hội của sáng tác Mạc Ngôn

và một số vấn đề lý thuyết về chủ nghĩa hậu hiện đại

Thứ hai, chỉ ra được tâm thế hậu hiện đại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn Thứ ba, chỉ ra được những dấu hiệu của chủ nghĩa hậu hiên đại trongtiểu thuyết Mạc Ngôn trên một số phương diện nổi bật

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài là thế giới nghệ thuật của tiểuthuyết Mạc Ngôn Nói tới thế giới nghệ thuật là nói tới toàn bộ sáng tạo nghệthuật mang tính chỉnh thể của nhà văn trong tác phẩm Tuy nhiên ở đây,chúng tôi giới hạn đối tượng khảo sát ở một số phương diện tiêu biểu, như:cốt truyện, nhân vật, giọng điệu…

4.2 Về tư liệu khảo sát, chúng tôi chọn khảo sát một số tiểu thuyết tiêubiểu sau:

- Cao lương đỏ, (Trần Đình Hiến dịch, giới thiệu), Nxb Phụ nữ, Hà Nội,

2000

- Đàn hương hình, (Trần Đình Hiến dịch), Nxb Phụ nữ, Hà Nội, 2004.

- Báu vật của đời, (Trần Đình Hiến dịch), Nxb Văn học, Hà Nội, 2005.

- Sống đọa thác đày, (Trần Trung Hỷ dịch), Nxb Phụ nữ, Hà Nội, 2007.

Ngoài ra chúng tôi khảo sát thêm một số tác phẩm khác của Mạc Ngôn

để có cái nhìn đầy đủ, toàn diện hơn: Bốn mươi mốt chuyện tầm phào, Tửu

Quốc…

5 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết các nhiệm vụ của đề tài, chúng tôi sử dụng một sốphương pháp nghiên cứu, như: Phương pháp lịch sử - xã hội; Phương pháp hệthống; Phương pháp khảo sát, thống kê, phân loại; Phương pháp phân tích -tổng hợp; phương pháp so sánh, đối chiếu

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài mở đầu và kết luận, luận gồm ba chương:

Chương 1 Bối cảnh văn hóa - xã hội của sáng tác Mạc Ngôn và một

số vấn đề lý thuyết về chủ nghĩa hậu hiện đại

Chương 2 Tâm thức hậu hiện đại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

Chương 3 Dấu hiệu hậu hiện đại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn trênphương diện tổ chức trần thuật

Và cuối cùng là danh mục tài liệu tham khảo

Chương 1 BỐI CẢNH VĂN HÓA - XÃ HỘI CỦA SÁNG TÁC MẠC

NGÔN VÀ MỘT SỐ LÝ THUYẾT VỀ CHỦ NGHĨA HẬU HIỆN ĐẠI

1.1.Thời đại Mạc Ngôn

1.1.1 Những biến động mang tính bi kịch

Trong một bài báo viết về ảnh hưởng của Marquez và Faulkner đối vớimình, Mạc Ngôn viết: “Trong vũ trụ bao la, vị trí của con người là vô cùng bénhỏ” và “lịch sử của quá khứ và thế giới hiện đại liên quan mật thiết với nhau,máu của lịch sử lại chảy trong mạch máu của người đương đại” [67] Mỗi nhàvăn, không riêng gì Mạc Ngôn đều sống, hít thở bầu khí quyển của thời đạimình Từ đó họ đưa hết tâm hồn, bút lực của mình ra cùng thi với con tạo.Mỗi nghệ sĩ là một thế giới tâm hồn riêng, lại được sinh ra trong một thời kỳlịch sử nhất định cho nên cách biểu hiện tư tưởng nghệ thuật trong tác phẩmcũng mang dấu ấn cá nhân

Mạc Ngôn không chỉ sinh ra trên một mảnh đất mang màu sắc riêng,mảnh đất mà từ đó khai sinh ra những tiểu thuyết để đời mà còn sinh ra trongmột bối cảnh thời đại đong đầy những biến động mang tính bi kịch Đó là sựtrói buộc chính trị, là cuộc Đại cách mạng văn hóa vô sản, và còn là vấn đềnhận thức lại cuộc sống Tất cả những điều này ảnh hưởng mạnh mẽ, sâu sắcđến sáng tác của ông Ta bắt gặp trong tiểu thuyết Mạc Ngôn mọi vấn đề củacuộc sống, của lịch sử, của quá khứ, của hiện tại và có khi đó còn là cả chiềudài lịch sử vĩ đại nhưng cũng không kém phần đau thương của đất nướcTrung Hoa Cải cách ruộng đất nông thôn, đấu tố địa chủ đã mắc sai lầmnghiêm trọng như thời cổ đại Tiếp đó công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hộivới những mô hình ấu trĩ duy ý chí như “công xã nhân dân”, phong trào “đạinhảy vọt” Tình trạng quan liêu cửa quyền, tham nhũng triền miên, kinh tế

suy đốn… xã hội điêu tàn, chính trị khủng hoảng, văn nghệ khô cứng Tìnhtrạng đó tất yếu phải dẫn đến một sự đổ vỡ nào đó Vai trò lãnh đạo của Chủtịch Mao Trạch Đông suy yếu, cặp Lâm Bưu -Giang Thanh rồi đến “bè lũ bốntên” chụp lấy cơ hội thao túng chính trường, đặc biệt là “10 năm Đại cáchmạng văn hóa vô sản” Thực chất cách mạng văn hóa chỉ diễn ra trong ba năm(1966-1969) nhưng hậu quả của nó kéo dài đến 1979 và những di chứng lâudài hơn Lịch sử gọi đó là “10 năm động loạn”, văn học nghệ thuật chân chính

bị tê liệt Thay vì cải tổ, cải cách, vực dậy tình trạng suy đốn của đất nước,Lâm Bưu, Giang Thanh và “bè lũ bốn tên” âm mưu cướp đoạt quyền lãnh đạoĐảng, Nhà nước bằng cách mở chiến dịch mang tên “Đại cách mạng văn hóa

vô sản” Nhân danh cách mạng chân chính, thực chất họ là phái tả (nghĩa làduy trì cách mạng vô sản một cách cực đoan, tiến hành vội vã, làm ẩu, áp đặt,bất chấp thực tiễn và bỏ qua quy luật, đốt cháy giai đoạn), họ tung nhiều

“chưởng” tàn bạo, dã man đạp thêm cho đất nước Trung Hoa ngày càng lúnsâu xuống vũng bùn suy đồi… Lịch sử Trung Quốc sẽ không bao giờ quên

“10 năm động loạn” khủng khiếp hơn cả thời đế chế Tần Thủy Hoàng Trongthời kỳ xây dựng hòa bình mà có tới hàng triệu người, trong đó có hàng trămvăn nghệ sĩ cách mạng bị bức hại đến chết, tất cả trường đại học, học việnđóng cửa… Từ sau 1976 đến 1982, những người Đảng viên cộng sản chânchính với sự ủng hộ của quần chúng cách mạng, kiên quyết đấu tranh chốnglại “bè lũ bốn tên” đã giành lại quyền lãnh đạo cách mạng Đất nước TrungQuốc tìm ra đường lối mở cửa, phong trào “bốn hiện đại hóa” theo đường lối

tư tưởng của lãnh tụ Đặng Tiểu Bình

Cuộc sống xã hội đã có nhiều thay đổi, từ sự bưng bít, trói buộc đến sự

tự do, mở rộng cánh cửa giao lưu Như một tất yếu, trong hoàn cảnh đó, conngười phải nhận thức lại các giá trị Văn nghệ sĩ luôn là những người nhạycảm trước nhất, nhanh nhất trước sự biến động của thời cuộc Với tâm thế tiếp

nhận mới, văn học cuộn mình trỗi dậy Dòng văn học “vết thương”, dòng vănhọc “sám hối” với những tác phẩm sục sôi đòi thanh toán nỗi uất ức “10 nămkhủng khiếp”, triệt để phê phán giai đoạn sai lầm ấu trĩ đã ra đời, mở ra thời

kỳ phục hưng văn học nghệ thuật Văn chương phải giữ vai trò tiên phongtrong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật và đời sống tinh thần của công chúng TrungQuốc

Kể từ năm 1982 về sau, văn học “trăm hoa đua nở” Những cây bút trẻhăm hở tìm tòi phương pháp mới đồng thời kế thừa những phương pháptruyền thống của Trung Quốc và nhân loại Nhiều phong cách mới, nhiều tácgiả mới xuất hiện, mau chóng tạo ra sức hút mạnh mẽ trong đời sống văn họcnghệ thuật nảy sinh Có thể nói, cuộc “lột xác” để phục hưng của văn họcTrung Quốc thật đớn đau, phải trả bằng những giá chưa từng có trong lịch sử.Trong không khí đó, Mạc Ngôn cùng Trương Hiền Lượng, Vương Mông, GiảBình Ao, Vệ Tuệ, Cao Hiểu Thanh… nổi bật lên như những cây bút tiêu biểuvới hàng trăm tác phẩm xuất sắc Những cây bút trẻ này với sự thông minh,sáng tạo đã bắt kịp tư tưởng, phương pháp nghệ thuật Tây Âu – Nga - Mỹ

1.1.2 Sự đảo lộn các giá trị đời sống

Nhà văn phải gắn bó với đời sống, phải biết trả nợ đời sống, làm chođời sống đẹp hơn qua những hình tượng nghệ thuật, đó là một quy luật.Nhưng, gắn với đời sống không có nghĩa là nhà văn cứ đi, cứ nhìn mải miết

mà quên nghĩ, quên nhận biết mình đang đứng ở đâu trong dòng chảy thờiđại Cuộc sống có quyền đòi hỏi ở người cầm bút và ngược lại, nhà văn cũng

có quyền đòi hỏi sự đáp ứng từ chính cuộc sống, bao gồm thái độ ứng xử,mức độ quan tâm, sẻ chia Như trên đã nói, xã hội Trung Quốc có nhữngbiến động lớn mang tính bi kịch, điều này hiển nhiên kéo theo sự đảo lộn cácgiá trị đời sống Mạc Ngôn là người dám nhìn thẳng vào những bi kịch nhânsinh, phản ánh nó một cách chân thực Bằng tài năng, khát vọng mãnh liệt của

một nhà văn, ông mang đến cho tiểu thuyết Trung Quốc một phong vị đặcbiệt, được tạo nên bởi một trí tưởng tượng phong phú, một thi pháp hiện đại,vượt khỏi những lối mòn Sự đảo lộn các giá trị đời sống cùng những bi kịchnhân sinh đã được Mạc Ngôn khái quát chân thực, sinh động trên nền lịch sử

xã hội khá dài của Trung Quốc từ hiện đại đến đương đại

Bước vào xã hội hiện đại, cuộc sống con người không còn nguyên vẹnnhư trước, các giá trị truyền thống có nhiều thay đổi Một điều dễ nhận thấytrong tác phẩm Mạc Ngôn đó là vấn đề “trọng nam khinh nữ” Đây từng đượcxem là chuẩn mực, là thước đo “vĩnh cửu” trong xã hội phong kiến MạcNgôn cũng chẳng hề xa lạ về điều đó, vì thế mà trong tiểu thuyết, ông đã thể

hiện một cách chân thực đến từng “ mi li mét” Trong Báu vật của đời, vì ước

muốn, khao khát có cháu trai mà người mẹ chồng luôn tỏ ra hằn học, caynghiệt với Lỗ thị Thậm chí, bà ta định giết chết cháu của mình: “Trong sân,

mẹ chồng đang véo đùi non Lai Đệ bằng chiếc kìm thợ rèn đen sì Chiêu Đệ

và Lãnh Đệ đứng nhìn bằng cặp mắt khiếp đảm Chúng đứng nép bên đống

cỏ, không dám hé răng kêu một tiếng, chỉ tiếc nỗi không chui tụt vào trongđống cỏ cho khuất mắt Lai Đệ lăn lộn dưới đất gào lên như một con lợn bịchọc tiết –Mày kêu này! Mày gào này! Bà lão quát tháo, hai tay cầm kìm,kẹp từng nhát trên người Lai Đệ, chính xác và mạnh của người lâu năm trongnghề” [63; tr.747] Để thỏa nỗi khát khao của mẹ chồng, và thoát khỏi sự dày

vò của những quan niệm cổ hủ khắc nghiệt, Lỗ thị phải đi “xin giống đạo”của nhiều người đàn ông xa lạ Cũng vì quan niệm “cha mẹ đặt đâu con ngồiđó” mà những con người trong xã hội cũ không thể đến được với người mình

yêu, không dám mơ đến một hạnh phúc đích thực Phương Liên trong Cao

lương đỏ buộc phải lấy một người chồng hủi, Mi Nương trong Đàn hương hình xinh đẹp nhưng buộc phải lấy Giáp Con ngẩn ngơ, làm nghề giết mổ bởi

đôi chân to, không được bó… Những tưởng các quan niệm, chuẩn mực đó là

bất biến, nhưng bước sang thời kỳ hiện đại, khi cuộc cách mạng văn hóa nổ rabiết bao đổi thay đã diễn ra trong đời sống của họ

Xã hội Trung Quốc qua cơn đau sinh nở là thời điểm để con người táisinh, đặc biệt là người phụ nữ Họ biết ước mơ, khao khát sống và dám đấutranh cho hạnh phúc của mình Hành động dấn thân vào cuộc đời để đi tìm

hạnh phúc thật sự, đi theo tiếng gọi con tim của Lai Đệ trong tiểu thuyết Báu

vật của đời cũng là hình ảnh những cô gái Trung Quốc trong buổi đầu giải

phóng và đổi mới tư tưởng Trong những ngày đầu của sự tự do ấy, những côgái Trung Quốc giàu tình cảm với niềm khát khao yêu và được yêu đã gặpnhiều bỡ ngỡ khó khăn Lần mò trong bóng tối ngột ngạt của chế độ phongkiến bấy lâu, nay bất chợt đứng giữa ánh sáng tự do của chế độ dân chủ,những cô gái choáng ngợp nhưng vô cùng sung sướng Họ đã gián tiếp lêntiếng chống lại những thân phận tòng thuộc, chờ đợi Họ vạch mặt những đàn

áp của định chế chính trị, của xã hội, của đồng lõa phái nam Tuy nhiên, songhành với cuộc tái sinh đó là sự hấp dẫn của chính trị, của quyền lực Để cóđược danh vọng, con người sẵn sàng vứt bỏ tình thân, dẫm đạp lên đạo lýsống Ma lực của những điều ấy quá lớn khiến con người không còn sức đề

kháng Chị năm Phán Đệ trong Báu vật của đời để có được những quyền lực

mong muốn sẵn sàng đánh đổi bằng biết bao tội lỗi, có cả máu, cả những cáichết đau lòng của người thân, những đứa trẻ vô tội Vừa thoát ra khỏi bóng tốinặng nề của xã hội phong kiến, con người đã sa chân vào xã hội hiện đại Ở

đó, có những con người không con giữ được giá trị đạo đức tốt đẹp, họ đánhmất mình Quay cuồng, đảo điên giữa vòng vây của tình yêu - hận thù, quyềnlực, danh vọng- đạo đức, không lối thoát, họ rơi vào cô đơn…

Vượt qua chiến tranh, nội chiến, sai sót về chính trị… Trung Quốcbước vào thời kỳ của khoa học kĩ thuật, nhưng vẫn còn đâu đó, nếu không nói

là nặng nề những biến thiên, đảo lộn của cuộc sống con người Nhà văn, hơn

ai hết, là người đứng giữa “tâm bão” của cuộc đời phải dũng cảm dấn mìnhvào cuộc đấu tranh chống lại những ngang trái bất công, phi nhân tính, gópphần bảo vệ quyền sống làm người cho mỗi cá nhân, cá thể, hướng tới nhữnggiá trị nhân văn cao cả Đó là sứ mệnh cao cả của một nhà văn chân chính màlịch sử Trung Hoa hiện đại đã đặt lên ngòi bút của thế hệ Mạc Ngôn.

1.1.3 Xu thế toàn cầu hóa

Thời đại Mạc Ngôn không chỉ có những biến động mang tính bi kịch,

sự đảo lộn các giá trị đời sống mà còn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của xu thếtoàn cầu hóa Xu thế này tạo nên một luồng gió mới lạ thổi vào đất nướcTrung Hoa rộng lớn vốn tự xem mình là trung tâm của nhân loại, dị ứng vớinhững yếu tố ngoại lai Xu thế toàn cầu hóa tác động sâu sắc đến mọi mặt đờisống xã hội Trung Quốc lúc bấy giờ, trong đó có văn học

Toàn cầu hóa là khái niệm dùng để miêu tả các thay đổi trong xã hội vàtrong nền kinh tế thế giới, tạo ra bởi mối liên kết và trao đổi ngày càng tănggiữa các quốc gia, các tổ chức hay các cá nhân ở góc độ văn hóa, kinh tế,

Xu hướng toàn cầu hoá xuất hiện vào khoảng những năm 1870 – 1913, chođến ngày nay nó đã trở nên phổ biến và ngày càng diễn ra hết sức sôi độngtrên hầu hết mọi mặt của đời sống xã hội Trên phạm vi thế giới, văn học củathế kỉ mới đã chuyển biến từ ngôn ngữ luận sang văn hóa Sự chuyển biến nàybắt nguồn từ sự thay đổi của cuộc sống xã hội Bối cảnh toàn cầu hóa mởrộng thêm một bước nữa, ngày càng đi sâu vào trung tâm của cuộc sống conngười Hiện nay, thế giới trải qua một cuộc cách mạng kĩ thuật mới, và trảiqua cuộc cách mạng mới về kinh tế, văn hóa, tri thức kí sinh trên cuộc cáchmạng kĩ thuật đó Xu thế toàn cầu hoá mang lại cho nhân loại nhiều cơ hội, đó

là sự giao lưu về mọi mặt trong đời sống Các giá trị văn hóa khác nhau có dịpgặp gỡ, giao lưu tạo nên sự đa dạng phong phú Nhưng bên cạnh đó, toàn cầuhóa đã làm trầm trọng thêm sự bất công xã hội, đào hố sâu ngăn cách giàu

nghèo trong từng nước và giữa các nước Toàn cầu hóa làm cho mọi mặt hoạtđộng và đời sống của con người kém an toàn hơn Trong guồng quay của nó,nhiều lúc khiến con người cảm thấy cô đơn, bất an và lo lắng Đối với họ thếgiới này không tồn tại vĩnh viễn và phải chạy đua để thắng thế lực thời gian.

Do đó trong ý thức và trạng thái tâm lý xã hội xuất hiện một tình cảm phẫn nộsâu sắc, tuyệt vọng, lo lắng, hoài nghi… nóng lòng tìm tòi chủ nghĩa cấp tiếnmới về mặt tinh thần Trung Quốc là một nước lớn ở Châu Á vì vậy khôngtránh khỏi những tác động lớn của xu thế toàn cầu hóa Nền kinh tế khôi phụcmạnh mẽ, khoa học kỹ thuật phát triển cao, ý thức hàng hoá chen vào tất cảmọi lĩnh vực, tạo nên tính không ổn định, khó nắm bắt

Trong bối cảnh toàn cầu hoá về kinh tế và đồng nhất hoá về văn hoánhư hiện nay, nhà văn phải dấn mình vào cuộc đấu tranh chống lại những biếnđộng chính trị, kinh tế, xã hội không phải với tư cách một chiến binh chuyênnghiệp, mà là với tư cách một con người biết động lòng trắc ẩn vì chân, thiện,

mỹ Chiến đấu bằng ngòi bút là cách tốt nhất mà một nhà văn có thể làm.Phần lớn người dân còn chưa ý thức về những gì đang diễn ra Vì vậy, chínhnhững người nghệ sĩ phải là chiếc cầu nối người dân với các vấn đề xã hộinóng bỏng Hiện nay, nhà văn đang phải đứng trước một yêu cầu lớn là phảisáng tạo ra một phong cách nghệ thuật biểu đạt mới Một nghệ thuật có khảnăng biến cái hữu hình thành cái vô hình, cái cụ thể thành cái trừu tượng, cáinhìn thấy được thành cái không nhìn thấy được Nhiều trào lưu nghệ thuậtmới, trong đó có chủ nghĩa hậu hiện đại đã thâm nhập vào Trung Quốc, gópphần tạo nên một diện mạo mới cho văn học Trung Quốc đương đại

1.2 Quê hương, gia đình và cuộc sống cá nhân

1.2.1 Cao Mật – hình ảnh thu nhỏ của xã hội Trung Quốc

Nhà văn Mạc Ngôn đã từng trò chuyện “… Cái ập vào trong đầu óc tôilại toàn là tình cảnh quê hương Kỳ thực, cùng với lúc tôi đang gắng sức rời

xa quê hương, cũng từng bước tôi nhích lại quê hương một cách vô thức”[45].Quả thật người đọc có thể dễ dàng nhận thấy hơi hướng nồng nặc của đất quê,

và mối tình sâu đậm không thể tan chảy giữa ông với “huyết địa” làng ĐôngBắc, Cao Mật Cũng chính vì vậy, giới bình luận văn học đã gọi ông là “vịhoàng đế khai phá trời đất của làng Đông Bắc, Cao Mật”[50]

Đọc tiểu thuyết Mạc Ngôn, ta thấy ông đã phơi bày tất cả những hiệnthực ngổn ngang và trần trụi của quê hương Cao Mật Và từ lăng kính nhỏ củaquê hương, Mạc Ngôn đã vẽ nên bức tranh đầy màu sắc với những gam màusáng tối đan xen của xã hội Trung Quốc lúc bấy giờ Một nhà văn từng nói “Tiểu thuyết của Mạc Ngôn đều xuất phát từ chiếc bao gai Đông Bắc, Cao Mậtrách tả tơi” [50] “Chiếc bao gai rách tả tơi” là một cách nói hình tượng vềmột vùng đất “vừa anh hùng, vừa thổ phỉ” Đông Bắc, Cao Mật là nơi nhà văn

đã khai thác không biết mệt mỏi trong những sáng tác của mình Hiện thực vôcùng sinh động và phong phú ở mảnh đất này đã khơi nguồn và trở thànhnguồn cảm hứng mãnh liệt trong sáng tạo của Mạc Ngôn Có vấn đề mangtính thời đại như chiến tranh, hòa bình, thân phận con người, những đổi thaycủa xã hội… nhưng cũng có những chuyện vô cùng bình dị như cây bông, contrâu, đội dân công làm đường… đã đi vào sáng tác Mạc Ngôn Đây không chỉ

là chuyện của quê hương Cao Mật của ông mà còn là chuyện của đất nướcTrung Quốc Ta có thể dễ dàng nhận thấy mỗi vấn đề thời đại trong sáng tácMạc Ngôn là hơi thở ngồn ngộn, là hiện thực cháy bỏng của đất nước này

Trong tác phẩm Báu vật của đời, lịch sử vùng Cao Mật hay nói rộng ra là lịch

sử của Trung Quốc trong vòng chín mươi lăm năm đã được Mạc Ngôn khắchọa một cách khách quan qua hình ảnh của những đứa con gái nhà thượngquan Với những mảng màu sắc phong phú và những cung bậc cảm xúc đadạng khiến bức tranh xã hội Trung Quốc thu nhỏ thật sự sống động và tươinguyên Đã có biết bao thế lực đến rồi đi, vinh quang rồi tàn lụi trên vùng đất

Cao Mật, và chính họ đã đem đến những chuyển biến to lớn trên vùng đấtnày Hết Đức, Nhật, Quốc dân đảng, rồi Cộng Sản Đảng… tất cả đã làm nêncuốn phim lịch sử sinh động về vùng Cao Mật Trong thế chiến thứ hai, nhândân Trung Quốc đã phải gánh chịu bao đau thương tang tóc của chiến tranh.Nỗi đau của gia đình Thượng Quan cũng chính là nỗi đau của nhân dân vùngCao Mật hay rộng ra là nỗi đau của toàn thể nhân dân Trung Quốc, “tên línhNhật quay ngựa lại, nhằm người thanh niên cao lớn vừ chống đại đao nhổmdậy xông tới Người thanh niên lộ vẻ kinh hoàng, giơ đao lên chống đỡ mộtcách yếu ớt… Tên lính Nhật cúi xuống bổ một nhát, đầu anh ta bị chém làmhai mảnh Óc vọt ra bắn cả lên quần tên Nhật…”[63; tr.46] Hết quân Đức,quân Nhật, Quốc dân Đảng rồi đến Cộng Sản Đảng, mỗi lân thay chủ đổi ngôi

là mỗi lần nhân dân chứng kiến cảnh loạn li tan tác, cảnh chạy giặc, cảnh tangtóc Trong tác phẩm, Mạc Ngôn dựng nên hình ảnh người mẹ Trung Quốc vĩđại suốt đời hi sinh cho con, cho cháu thông qua hình ảnh Lỗ thị Lỗ thị làhình ảnh của các bà mẹ Trung Quốc tràn đầy niềm tin yêu vào cuộc sống và

sự hi sinh, sự yêu thương vô hạn đối với thế hệ tương lai của gia đình, đấtnước Người mẹ ấy luôn dang rộng đôi tay che chở cho đàn con trước nanhvuốt kẻ thù Giặc ngoại xâm, các thế lực chính trị thay nhau đến rồi đi, baobiến thiên, bi lịch đã xảy ra với vùng đất Cao Mật, với gia đình Thượng Quan,nhưng rồi người mẹ Lỗ thị với sức mạnh kiên cường, tình yêu bao la và niềmtin mạnh mẽ cùng đàn con vượt qua tất cả Có thể dẫn ra hàng loạt những dẫnchứng để minh chứng cho điều vừa nói Hai nạn đói kinh hoàng năm 1941 và

1960 đã tác động mạnh mẽ đến Lỗ thị và gia đình Thượng Quan Năm 1941,

để cứu lấy đàn con, Lỗ thị phải đứt ruột đưa đàn con đi bán, bán mà khôngcần tiền, chỉ cần xin đối xử tốt với cháu Lỗ thị nghĩ rằng nếu chúng đượcnhận làm con của những gia đình giàu sang trong hoàn cảnh này thì nhữngđứa con của bà sẽ được sống sót Cũng trong năm đó, Lỗ thị bàng hoàng, đau

đớn, “lảo đảo rồi ngã sóng xoài ra nhà” khi nhận được tiền bán thân của đứacon gái thứ tư - Tưởng Đệ Năm 1960, Lỗ thị đã biến bao tử của mình thànhchiếc túi chứa đậu vì thương con, sợ con chết đói, bà đã trộm đậu của hợp tác

xã rồi nuốt vào, về nhà lại nôn ra, lấy đậu để nuôi con, cháu mình Những côgái nhà Thượng Quan được người mẹ Lỗ thị sinh ra trong lúc đất nước TrungHoa đang trong cơn đau sinh nở Đàn con của Lỗ thị có đủ mọi thành phầncủa xã hội - đó là một xã hội Trung Quốc thu nhỏ Mỗi đứa lựa chọn chomình một con đường, một cách sống và một cách chết riêng trong hành trìnhcuộc sống Chín chị em nhà Thượng Quan với những thăng trầm, những nỗitrần ai cùng cực, mỗi người cũng là một thiên tiểu thuyết

Đàn hương hình là một tác phẩm độc đáo, chiếm vị trí quan trọng trong

sự nghiệp sáng tác của Mạc Ngôn Cuốn tiểu thuyết lịch sử này được MạcNgôn viết trong vòng năm năm, từ 1996 đến 2001 Nó được viết dựa trên bộ

hý kịch cùng tên gồm chín cảnh vốn có từ cuối Thanh đầu Trung Hoa DânQuốc Tác phẩm tái hiện lại câu chuyện diễn ra tại vùng Đông Bắc - Cao Mật

vào năm 1990 Bối cảnh lịch sử của Đàn Hương Hình là cuộc đấu tranh mang

tính tự phát của người dân vùng Cao Mật chống lại quân Đức khi chúng xâydựng tuyến đường sắt Giao Tế chạy qua thôn Cao Mật Nhân vật trung tâmTôn Bính được xây dựng dựa trên nguyên mẫu một nhân vật có thật trong lịch

sử Đàn hương hình đã đặt ra những vấn đề lớn không chỉ ở thôn Đông Bắc –

Cao Mật mà còn của cả lịch sử phát triển đất nước Trung Hoa thời bấy giờ.Trong đó nổi bật nhất là mâu thuẫn giữa những người đứng lên chống quânxâm lược và kẻ xâm lược Cuộc đấu tranh của Tôn Bính, xét về quan điểmhiện đại là hành động ngu muội, không chịu tiếp nhận cái mới, nhưng ở mộtkhía cạnh khác nó đã phản ánh được thái độ phản ứng của nhân dân TrungQuốc trước quân xâm lược Mặt khác, tác phẩm cũng đề cập đến mâu thuẫngiữa truyền thống và hiện đại Để thể hiện và làm bật nổi vấn đề này, Mạc

Ngôn đã sử dụng hai âm thanh đối lập, tồn tại song song Âm thanh của tuyếnđường sắt Giao Tế là đại diện cho sự xuất hiện của yếu tố hiện đại nhưngngoại lai Ngược lại, những làn điệu Miêu Xoang lại vang lên tiêu biểu chonền văn hóa dân gian truyền thống, lâu đời Hai loại âm thanh này là biểutượng và nỗi ám ảnh trong từng trang viết của Mạc Ngôn

Hiện thực nóng bỏng, bức bối cùng với những cảnh quê tuyệt đẹp đãhiển hiện và sống dậy trong tiểu thuyết Mạc Ngôn Bất cứ ở tác phẩm nào tacũng bắt gặp sự nồng nàn, mặn chát của chất quê trong tác phẩm của ông.Dẫu đó là sự nồng nàn của tình quê, của tình yêu, của dục vọng con người hay

là sự mặn chát của những mất mát, đau thương mà nhân dân Trung Quốc bấygiờ phải chịu đựng và trải qua Vùng Cao Mật, Đông Bắc Trung Quốc là bốicảnh cho phần lớn các tiểu thuyết sống động, kiệt xuất của Mạc Ngôn Phầnlớn tiểu thuyết của Mạc Ngôn, từ tác phẩm được ông coi là kiệt tác của mình -

Báu vật của đời cho đến Ếch - mới ra mắt cuối năm 2009, đều dựng nên một

thế giới dường như rất xa xăm, xa lạ với khoảng 350 triệu người Trung Quốcsinh ra sau năm 1980 Nhưng chính họ lại là đối tượng độc giả của các đứacon tinh thần của ông

Có thể nói, từ Cao lương đỏ cho tới Báu vật của đời rồi Đàn hương

hình , trở đi trở lại vẫn là chuyện của những con người, những gia đình,

những dòng họ của vùng Cao Mật, Sơn Đông ấy Cái tài của Mạc Ngôn là ởchỗ, ông đã biến vùng Cao Mật quê ông thành một khái niệm văn học chứkhông phải khái niệm địa lý Nó hoàn toàn là một khái niệm mở, là một cảnh

ảo do ông tưởng tượng trên cơ sở những kinh nghiệm của tuổi ấu thơ Ông đãbiến Cao Mật thành một Trung Quốc thu nhỏ, đồng hóa nỗi khổ, niềm vui củacon người Cao Mật với nỗi khổ, niềm vui của toàn nhân loại

1.2.2 Gia đình

Mạc Ngôn sinh ngày 17/02/1955 trong một gia đình nông dân tại thônĐông Bắc, huyện Cao Mật, tỉnh Sơn Đông Trung Quốc Ông vừa sinh ra đãgặp ngay thời kỳ nghèo khốn nhất của xã hội nông thôn Trung Quốc cuối thập

kỷ 50 của thế kỷ trước Với thành phần phú nông, gia đình ông đã không đủ

cả tư cách để được lĩnh gạo cứu tế Vào đêm 30 của một tết nọ, ông từng phải

đi ăn xin trong làng Cuộc sống nghèo khổ ấy đã theo đeo đẳng theo ông suốt

20 năm trời Nghèo khổ và đói khát luôn ám ảnh ông Cơm no áo ấm đã trởthành mơ ước của tuổi thơ ông Thêm vào đó làng quê Sơn Đông, quê hươngKhổng giáo có nhiều quy phạm ngặt nghèo, mâu thuẫn với bản tính tươi rói,tạo nên áp lực lớn trong tâm hồn nhà văn, gây nên nỗi thống khổ cô độc chonhà văn Nông thôn lạc hậu, bưng bít, bảo thủ cùng với sự nghèo đói của giađình đã ảnh hưởng không nhỏ đến những trang văn Mạc Ngôn Những tác

phẩm đầu tay như Dòng sông khô cạn, Thu thủy, Âm nhạc dân gian nói nhiều

đến bản năng sinh tồn, thể nghiệm nhân sinh, mô tả cảnh vật nông thôn cổxưa qua lăng kính tuổi thơ Ông nói: “Truy tìm cuộc sống tuổi thơ, về bảnchất nó là bài ca tiễn đưa tuổi thơ đau buồn Tôi dùng những tác phẩm này để

bù đắp cho tuổi thơ tôi một nấm mồ xám xịt”[81] Tuổi thơ của Mạc Ngônkhông có hạnh phúc Tuy vậy không vì bần khốn mà buông bỏ việc theo đuổi

lý tưởng Có lẽ đó là nguyên nhân sau này Mạc Ngôn đã trở thành nhà văn.Cũng có lúc sự bần khốn lại làm nên chất xúc tác cho thành công Trong tiểuthuyết của ông, độc giả bắt gặp rất nhiều cảnh nghèo đói được ông tái hiệnmột cách tỉ mỉ, tinh tế, kĩ càng Nếu không trải qua một thời niên thiếu trongnghèo khổ thì làm sao nhà văn có thể viết được những trang văn như thế:

“Phía trước, phía sau, bên phải, bên trái chúng tôi đều là những người tị nạn.Những khuôn mặt quen và không quen đều trở nên mơ hồ Tất cả đều vất vả,người vất vả, ngựa vất vả, lừa vất vả”[63; tr.311]; “Đến trưa, y như bệnh hay

lây, mọi người không ai bảo ai mà cũng chẳng hiệu lệnh nào cả, nhất loạt ngồixuống nghỉ Không có nước, cổ họng khô bỏng, lưỡi rát như dao cứa, đưa đẩytrong miệng rất khó khăn”[63; tr.311].

Trong một lần nói chuyện Mạc Ngôn tâm sự: “ Các tác phẩm kinh điểnphần nhiều phản ánh đời sống của lớp người bần cùng Chỉ phản ánh sự cơcực, đói khổ của họ, tác phẩm mới có tính quần chúng rộng rãi, mới có giá trị

xã hội Khi nhà văn giàu có đến mức độ nào đó nào đó rồi thì họ sẽ không cònmối quan hệ nào nữa nữa đối với người nghèo Bởi vậy, nhà văn nếu nhà vănquá giàu thì khó viết được những tác phẩm hay Đương nhiên cũng không nênquá nghèo Nếu ăn bữa mai lo bữa hôm thì phải lo cho cái bụng của họ trước

đã Trong điều kiện đó mà sáng tác thì quả là khó Cuộc sống có đảm bảo, cómối quan hệ mật thiết với quần chúng thì cái nhìn của nhà văn mới kháchquan Họ vừa có thể ngước mắt lên để hiểu giới quý tộc, vừa có thể hạ xuống

đẻ gần gũi với người nghèo Có vậy nhà văn mới phản ánh được cuộc sống đadạng”[23]

Với tuổi thơ sống trong nghèo đói, trong những lo lắng tủi nhục vềmiếng cơm manh áo càng khiến cho Mạc Ngôn có cái nhìn về cuộc đời vàcon người chân thực và sâu sắc : “Tôi là một người xuất thân từ tầng lớp thấpkém, tác phẩm của tôi chứa đầy quan điểm thế tục Nếu ai đó định tìm thấy sựtao nhã sang trọng trong tác phẩm của tôi, chắc chắn họ sẽ thất vọng Đó làđiều không thể Người thế nào thì nói lời thế ấy, cây nào thì quả ấy, chim nàothì tiếng hót ấy Tôi lớn lên từ trong đói rét cơ hàn, đã từng chứng kiến rấtnhiều cảnh khổ đau và bất công”[66]

1.2.3 Đời sống cá nhân

Như chúng ta đã biết, Mạc Ngôn tên thật là Quản Mạc Nghiệp, sinhngày 17 tháng 02 năm 1955 trong một gia đình nông dân đông con ở Cao Mậtnghèo nàn, lạc hậu Tuổi thơ ông không được hưởng sự yêu thương của cha

mẹ, cũng không được hưởng nền giáo dục văn hoá mà đáng ra một đứa trẻnào cũng được hưởng Cuộc sống từ thưở niên thiếu đến lúc trưởng thành đãảnh hưởng sâu sắc đến con đường văn chương của ông Ông đã mang cả tuổithơ và mang cả hình bóng quê hương vao mỗi trang văn của mình Mỗi chặngđường, mỗi bước thăng trầm và cả những sự vật nhỏ bé nhưng rất đỗi thươngyêu của làng quê ông đều nồng nàn, đậm đà dưới ngòi bút Mạc Ngôn.

Cách mạng văn hóa nổ ra, đang học dở tiểu học Mạc Ngôn phải nghỉhọc, đi lao động nhiều năm ở nông thôn Ông luôn bị đói khát và cảm thấy côđơn Mạc Ngôn đã kể về tuổi thơ của mình : “Hồi nhỏ tôi đi chăn trâu, lúc nàobụng cũng đói, đi mệt bèn nằm dài ra đất nằm ngơ ngẩn nhìn mây trắng trêntrời, bởi vì tôi cảm thấy đám mây trắng kia dường như sẽ lập tức biến thànhcái bánh bao rơi vào mồm tôi….Hồi đó tôi chỉ mới 6 tuổi, ấn tượng lớn nhất

về nỗi sợ hãi của tôi chính là nước, bức tường sau nhà tôi chỉ có một cánh cửabằng gỗ, mỗi lần mở ra là gặp ngay dòng nước cuồn cuồn chảy về đông Mùa

lũ lụt, nước ngập cả mái nhà tôi, tất cả người lao động bất kể nam nữ đều ômchăn, ôm gạch, thậm chí cả quả hồ lô lên đê, chỉ trực chỗ nào trống là leo lênngồi…”[93] Có thể nói, chính cuộc sống nghèo khổ từ thưở niên thiếu đãgiúp Mạc Ngôn có cái nhìn cảm thông, thấu hiểu với người nghèo, phản ánhđược đời sống, nỗi bất hạnh của họ Điều này lý giải vì sao tác phẩm của ônglại có tính quần chúng rộng rãi, có giá trị xã hội đến như vậy

Mạc Ngôn không chỉ có một tuổi thơ vất vả, cực nhọc mà còn có mộttuổi thơ mê đắm trên trang sách Mùa hè năm 2007, Mạc Ngôn đến Thạch GiaTrang tham gia một hoạt động liên quan đến đọc sách, trả lời phỏng vấnchương trình đọc sách trên Đài truyền hình Hà Bắc Tâm sự về cuộc đời đọcsách của mình, Mạc Ngôn nói “Cuộc đời đọc sách của tôi, khởi thủy từ thời

kỳ niên thiếu Khi ấy, nông thôn Trung Quốc phổ biến là nghèo khó, sách cóthể mượn được là rất ít Sau khi đọc hết mấy quyển sách của thầy giáo chủ

nhiệm lớp và sách mược của mười mấy thôn chung quanh, tôi đọc đi đọc lạimột hòm sách giáo khoa trung học của anh cả tôi để lại trong nhà Toán, lý,hóa đọc không hiểu, đọc ngữ văn, lịch sử, địa lý, sinh vật Đọc số lần nhiềunhất đương nhiên là ngữ văn Giáo trình ngữ văn khi ấy chia thành hai loạiHán ngữ và Văn học Hán ngữ là cổ văn, ngữ pháp; Văn học thi tuyển chọnlược trích những tác phẩm văn học nổi tiếng cổ kim trong nước và thế giới.Mấy quyển sách giáo khoa “văn học” ấy đã mở rộng tầm mắt tôi rất ghê! Khi làm lính ở Bảo Định, tôi đã từng kiêm nhiệm nhân viên quản lý thư việncủa đơn vị, quản lý trên ba ngàn quyển sách Đây cũng là thời kỳ đọc sáchnhư điên của tôi Trong ba ngàn cuốn sách, sách văn học chiếm khoảng mộtphần ba, những sách khác là sách triết học, chính trị, lịch sử Đọc xong loại

văn học, thì đọc sách triết, sách lịch sử, như Lôgíc học của Hê-ghen và Tư

bản luận của Các Mác tôi cũng đều đọc vào thời kỳ ấy Tuy đọc không hiểu

lắm,song những câu lập luận ngược xuôi, đa nghĩa uyển chuyển của họ, đã đểlại ấn tượng sâu sắc trong tôi, có lẽ vẫn còn ảnh hưởng đến văn phong của tôi.Khi tôi đi học, tôi không phải là học sinh giỏi, song danh tiếng đọc sách đến si

mê đã lưu truyền đi xa Trên ngưỡng cửa nhà tôi có một chỗ mòn vẹt bóngnhoáng, chính là ngưỡng cửa mà hồi nhỏ ba anh em chúng tôi đứng đó, nhờánh sáng yếu ớt của chiếc đèn dầu treo trên khung cửa sổ mà đọc sách Khi

ấy, những sợi tóc trước trán tôi luôn xoăn tít, là vì ban đêm tôi chúi đầu đọcsách, bị cháy xém quăn lên Sách như ánh sáng đèn, dẫn lối chỉ đường cho tôi,cũng sưởi ấm thể phách tôi, mặc dầu mẹ tôi đã từng nói với tôi rằng “ Đóichết không ăn thức ăn van xin được, cóng chết không sưởi ngọn lửa trên đèn”.Nhưng, ngọn lửa của một chiếc đèn trong đêm đen, nói chung vẫn có thể đemlại cho chúng ta những ấm áp nào đó, có lẽ vẫn nhen nhóm lên ngọn lửa cháyrừng rực, chiếu sáng thế giới mà chúng ta chưa từng đi qua”[65] Phải chăngchính tình yêu sách đến độ si mê ấy đã sớm hun đúc nên thú vui văn chương

của Mạc Ngôn Theo cách nói của ông, “viết tiểu thuyết chính là ăn tết” Quảthật sách đã mang đến cho Mạc Ngôn một vốn sống, vốn hiểu biết vô cùngphong phú về cuộc đời, con người và xã hội, mở rộng tầm mắt, đưa ông tớinhững cõi miền xa chứa đầy bí ẩn của cuộc sống con người Mỗi trang viếtcủa ông, đều chứa đựng một sức gợi mở lớn lao Quá khứ, hiện tại, tương laidường như đều hiện hữu trong tác phẩm của ông.

Tháng 2 năm 1976, Mạc Ngôn nhập ngũ Ông từng làm chiến sĩ, rồitiểu đội trưởng, giáo viên, sau đó chuyển sang sáng tác văn chương Sốngtrong một giai đoạn đầy biến động của xã hội Trung quốc, thêm vào đó là thái

độ rụt rè trong những ngày đầu cầm bút đã khiến Mạc Ngôn không dám gửibài cho các tạp chí lớn Tác phẩm của ông xuất hiện lần đầu tiên là trên tạp

chí Đầm sen (Liên trì) của Hội liên hiệp Văn học Nghệ thuật thành phố Bảo

Định Đây là một tạp chí nhỏ, gần chỗ Mạc Ngôn sống Ông gửi bài với tâm

lý thăm dò, gửi gắm vận may “thứ nhất cự ly” (cận thủy lâu đài) Tạp chí

Đầm Sen đăng liên tục 5 truyện ngắn của ông, trong đó bao gồm cả truyện

ngắn Âm nhạc dân gian được cụ Tôn Lê ưa thích Mùa hè năm 1984, ông đem

bài điểm bình của cụ Tôn Lê đến bái kiến ông Từ Hoài Trung, chủ nhiệm đầutiên của Khoa Văn học, Học viện Nghệ thuật Quân Giải phóng Trước tìnhhình thí sinh ghi tên đã kết thúc từ lâu, chủ nhiệm Từ chiếu cố, xếp Mạc Ngônvào danh sách, cho phép dự thi, khiến cho ông có được cơ hội bước chân vàohọc viện học tập Mạc Ngôn trúng tuyển vào khoa văn thuộc Học viện nghệthuật Quân giải phóng và tốt nghiệp năm 1986 Sau đó, ông lại gửi bản thảo

đến Tạp chí Hoa Sơn, do Hội liên hiệp Văn học Nghệ thuật khu vực Bảo Định

sáng lập, tạp chí này cũng đăng tải hai bài tản văn của Mạc Ngôn Nhiều nămsau ông mới biết, người biên tập và cho đăng hai bài tản văn của ông là ThiếtNgưng (nữ nhà văn, sau này là Chủ tịch Hội Nhà văn Trung Quốc khóa 7).Như một con dã thú nhỏ run rẩy mở rộng địa bàn, Mạc Ngôn gửi bản thảo cho

Tạp chí Trường Thành của tỉnh Hà Bắc Đây là tạp chí đã từng đăng tải Sông

trong mưa, truyện vừa đầu tiên của Mạc Ngôn Sự khởi đầu nghiệp văn

chương của Mạc Ngôn dương như là thuận lợi, hành thông Tên tuổi ông đãđược biết đến ở một vài nơi và dần dần lan tỏa ra nhiều vùng miền trên đấtnước Trung Quốc rộng lớn

Năm 1988, ông lại trúng tuyển lớp nghiên cứu sinh sáng tác thuộc họcviện Văn học Lỗ Tấn, trường Đại học Sư phạm Bắc Kinh, năm 1991 tốtnghiệp với học vị thạc sĩ Có thể nói đây là những bước ngoặt lớn trong cuộcđời cũng như trong hành trình sáng tạo nghệ thuật của Mạc Ngôn Bút lực củaông ngày càng đạt đến độ chín và mẫu mực Bằng nhãn quan, tài năng và tâmhuyết, ông đã tạo ra một thế giới nghệ thuật mang “nhãn hiệu Mạc Ngôn”,khiến hiện thực ông miêu tả không chỉ có sức hấp dẫn mà gợi mở những ýtưởng sâu xa

1.2.4 Một cái nhìn khái lược về tiểu thuyết Mạc Ngôn

Trong nền văn học đương đại Trung Quốc, Mạc Ngôn cùng với VươngMông, Giả Bình Ao, Trương Hiền Lượng, Phùng Ký Tài, Lục Văn Phú,Trương Tử Long… được xem là những hiện tượng văn học Tác phẩm của họ

đã vượt ra ngoài biên giới Trung Hoa rộng lớn, thu hút sự quan tâm của đôngđảo công chúng và giới nghiên cứu phê bình nhiều nước trên thế giới

Với bút lực dồi dào, Mạc Ngôn đã xuất bản 11 tiểu thuyết, 20 truyệndài, hơn 60 truyện ngắn và 5 tuyển tập những bài ký, phóng sự, tùy bút Hầuhết các tác phẩm của ông đều được dịch ra nhiều ngôn ngữ như Anh, Pháp,Đức, Ý, Nhật, Nga, Hàn, Ba Lan, Hà Lan, Việt Nam… thu hút đông đảo sựquan tâm của công chúng yêu văn chương nghệ thuật Những tác phẩm làm

nên “ hiện tượng Mạc Ngôn” có thể kể đến : Báu vật của đời, Đàn Hương

Hình, Cây tỏi nổi giận, Cao lương đỏ, Rừng xanh lá đỏ, Tửu quốc, Thập tam

bộ, Sống đọa thác đày, Người tỉnh nói chuyên mộng du, Trâu thiến, 41 chuyện tầm phào…

Báu vật của đời (Phong nhũ phì đồn), được xuất bản vào tháng 9 năm

1995 và ngay trong năm ấy được trao giải thưởng cao nhất về truyện và nhanh

chóng trở thành một hiện tượng văn học Báu vật của đời khái quát cả một

giai đoạn lịch sử hiện đại đầy bi tráng của đất nước Trung Hoa, thông qua sốphận của các thế hệ trong gia đình Thượng Quan Từ những số phận khácnhau, lịch sử được tiếp cận dưới nhiều góc độ, tạo nên sức sống, sức thuyết

phục nghệ thuật cho tác phẩm Đàn hương hình là bộ tiểu thuyết lịch sử được

Mạc Ngôn viết trong 5 năm từ năm 1996 đến năm 2001 Tác phẩm được pháttriển dựa trên bộ hý kịch cùng tên gồm 9 cảnh vốn có từ cuối Thanh đầuTrung Hoa dân quốc Tác phẩm có một kết cấu khá lạ với 3 phần: đầu phụng,bụng heo va đuôi beo Tác phẩm tái hiện câu chuyện diễn ra tại vùng ĐôngBắc, Cao Mật vào năm 1990, lấy bối cảnh lịch sử thời kỳ chống quân xâm

lược Đức của nhân dân Trung Quốc Cao lương đỏ lấy đề tài từ lịch sử hiện

đại Trung Quốc Tác phẩm được trao giải thưởng Mao Thuẫn và được đạodiễn lừng danh Trương Nghệ Mưu đưa lên màn ảnh và đoạt giải thưởng “Congấu vàng” ở liên hoan phim Tây Béclin và “Quả pha lê vàng” tại liên hoan

phim Cáclôvi Vari Sống đọa thác đày là cuốn tiểu thuyết dài 49 vạn từ được

sáng tác trong vòng 43 ngày; song, như lời tâm sự của tác giả: "Có thể tổngkết kinh nghiệm sống tích lũy được suốt 43 năm"[26] Tác phẩm tái hiện lịch

sử trong suốt 50 năm ở vùng nông thôn Trung Quốc (1950 – 2000), đặc biệtxoay quanh đề tài quan hệ giữa nông dân với đất đai Hình tượng nghệ thuậtkiếp luân hồi sinh tử, thể hiện cuộc sống của nông dân Trung Quốc và tinhthần lạc quan, kiên cường, mạnh mẽ của họ từ khi nhà nước Trung Quốc mớiđược thành lập đến nay Người kể chuyện trong tiểu thuyết chính là một địachủ từng bị bắn chết trong đợt cải cách ruộng đất Anh ta cho rằng tuy mình

giàu có nhưng vô tội nên liên tục kêu oan dưới âm ti sau khi đã chết Sau đóanh ta liên tục phải trải qua sáu kiếp luân hồi, làm người, làm ngựa, trâu, lừa,chó , nhưng mỗi lần chuyển hóa thành một loài động vật khác, anh vẫn chưabao giờ rời xa gia đình cũ của anh và mảnh đất xưa của anh Thông qua đôimắt của anh, hay nói chính xác hơn là qua đôi mắt của các loài động vật màanh bị hóa kiếp, độc giả sẽ quan sát và thể nghiệm được những biến đổi cảicách ở nông thôn

Tiểu thuyết của Mạc Ngôn không có cốt truyện hoàn chỉnh như tiểuthuyết truyền thống mà chỉ còn là cái khung truyện Nhưng trong cái khungtruyện ấy chứa đầy cảm giác, đó là linh hồn của tiểu thuyết Mạc Ngôn Ông

có biệt tài nắm bắt cảm giác Thế giới cảm giác trong tiểu thuyết Mạc Ngônmang sắc thái chủ quan mãnh liệt Trước khách thể, ông “ rót” ấn tượng chủquan của mình vào để tạo nên hiện trạng khác lạ Vùng Cao Mật, Đông Bắc,Trung Quốc là bối cảnh phần lớn các tiểu thuyết sống động, kiệt xuất của MạcNgôn

Bằng những sáng tạo độc đáo, bằng niềm khát khao thể hiện một cáinhìn mới mẻ về cuộc sống, con người, tác phẩm của Mạc Ngôn đã góp phầnlàm thay đổi cả diện mạo nền văn học đương đại Trung Quốc Sự cống hiếnkhông biết mệt mỏi cho văn học nghệ thuật của Mạc Ngôn đã được đánh giácao qua nhiều giải thưởng danh giá trong và ngoài nước, như:

- Giải nhất tiểu thuyết Hội Nhà văn Trung Quốc cho Báu vật của đời

(12/1995)

- Giai Mao Thuẫn cho tiểu thuyết Đàn Hương Hình.

- Giải tiểu thuyết toàn quốc lần thứ 4 (1987) cho tiểu thuyết Cao lương

đỏ, tác phẩm được chuyển thể thành bộ phim truyện nhựa cùng tên (đạo diễn

Trương Nghệ Mưu) đã đoạt giải Gấu vàng tại LHP Berlin lần thứ 38

- Giải văn học Liên hợp (Đài Loan)

- Giải văn học nước ngoai Laure Batailin (Pháp).

- Giải văn học quốc tế Nonino (Ý)

- Giải thưởng lớn cho Văn hóa châu Á (Nhật)

- Giải Hồng lâu mộng cho tiểu thuyết Hoa ngữ thế giới (Hồng Kông)

- Giải văn học Hoa ngữ New York (Mỹ)

- Huân chương kỵ sĩ nghệ thuật văn hóa Pháp (03/2004)

Sau gần 40 năm cầm bút, Mạc Ngôn đã khẳng định được vị trí củamình trên văn đàn Trung Quốc đương đại Ông viết nhiều, khỏe, đa dạng vềthể loại, phong phú về đề tài, nhưng thành công nhất là ở thể loại tiểu thuyết.Chính ở thể loại này, Mạc Ngôn đã có những tìm tòi sáng tạo độc đáo Mộtmặt ông tiếp thu những tinh hoa trong kỹ thuật biểu hiện của của văn học dângian, mặt khác tiếp nhận những kỹ thuật tân kỳ của tiểu thuyết phương Tây,trong đó có trào lưu hậu hiện đại

1.3 Một số vấn đề lý thuyết về chủ nghĩa hậu hiện đại.

1.3.1 Khái niệm chủ nghĩa hậu hiện đại và chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học

Thoạt đầu, thuật ngữ “chủ nghĩa hậu hiện đai” (Postmodernism) dùng đểchỉ một khuynh hướng nghệ thuật ra đời vào khoảng thập niên 60 và 70 củathế kỷ 20 như là một sự thách thức đối với đời sống văn hóa nghệ thuật thờihiện đại Tinh thần hậu hiện đại thể hiện ở khắp mọi lĩnh vực của đời sốngvăn hoá tinh thần, từ văn học nghệ thuật, hội hoạ, kiến trúc tới các nghànhkhoa học cơ bản tự nhiên và xã hội

Ở phương Tây, các triết gia cụ thể hoá cách hiểu về hậu hiện đại, xuấtphát từ những góc nhìn khác nhau: F.Jameson coi đó là ý thức văn hoá của

"chủ nghĩa tư bản muộn", còn J.Baudrillard xem là hệ quả của sự bùng nổthông tin đại chúng; W.Fokkema xem là "kết thúc đại tự sự"; Derrida gọi đó

là "giải trung tâm"; Foucault xem đó là "khảo cổ học tri thức" Cũng theo họ,

hậu hiện đại hình thành như hệ quả tất yếu của cuộc đại khủng hoảng về nhậnthức luận xuất hiện từ nửa cuối thế kỷ 19 cùng với sự phá sản của chủ nghĩakinh nghiệm thực chứng Cuộc khủng hoảng này càng trở nên sâu sắc khinhững phát kiến khoa học vĩ đại của thể kỷ 21 như thuyết tương đối củaEinstein, nguyên lý bất định của Heisenberg, lý thuyết đa thế giới củaEmbfred, lý thuyết hỗn loạn của I Prigorin và sự bùng nổ thông tin, đã làmđảo lộn bức tranh về thế giới Các "Lịch sử lớn" - trung tâm - trục chính, bịgiật đổ, thực tại trở nên hỗn loạn, trống rỗng Mỗi nền văn hóa, mỗi thế hệ, cánhân, tạo dựng cho mình một "hiện thực" từ những cái mà Jean Baudrillardgọi là simulacrum - "copy không có bản gốc - những "ngụy tạo" Sự quá tảicủa nhận thức con người trước lượng tri thức của nhân loại được tích lũytrong hàng ngàn năm và phát triển theo cấp độ nhân vào thời hiện tại dẫn tới

sự phá sản nhận thức, con người lâm vào tình trạng "chấn thương hậu hiệnđại" và "biến mất", xét từ cái nhìn truyền thống về con người -trung tâm vũtrụ, những cá tính khổng lồ, hoàn chỉnh Về phương diện thuật ngữ "post-hậu", hậu hiện đại là giai đoạn sau của chủ nghĩa hiện đại

Khái niệm chủ nghĩa hậu hiện đại khởi đầu từ nghệ thuật kiến trúc, sau

đó lan sang nghệ thuật hội họa và các nghệ thuật khác, đặc biệt trong lĩnh vựcvăn học Thuật ngữ “Chủ nghĩa hậu hiện đại” lần đầu tiên được dùng trongmột cuốn sách xuất bản năm 1917 của nhà triết học người Đức RudolfPannwitz đã phát triển ý nghĩa của thuật ngữ này Danh từ này được phổ biếnvào những năm thập niên 1960, khi những cuốn sách phê bình về nghệ thuật

kiến trúc, như: The Death and life of great American Cities của Jane Jacobs (1961) và cuốn Complexity and Contradiction in Architecture của Robert

Venturi (1966) Trong hai tập sách này, cả hai tác giả đều đề nghị giới trí thứchiện đại phải có tầm nhìn vượt lên thời hiện đại Trong suốt thập niên 60 củathế kỷ trước, danh từ Postmodernism được giới nghệ sỹ và nhà phê bình sử

dụng để chỉ trích sự cạn kiệt của chủ nghĩa hiện đại là để mô tả những khuynhhướng nghệ thuật muốn vượt qua phạm vi giới hạn của chủ nghĩa hiện đại.

Hiểu đơn giản, chủ nghĩa hậu hiện đại là một một cách nhìn nhận thếgiới và con người, là hệ quả tất yếu của thời đại khoa học kĩ thuật phát triểnnhư vũ bão Theo những người chủ trương phát triển chủ nghĩa hậu hiện đại,thì đó là một bước tiến so với chủ nghĩa hiện đại Nơi khởi xuất và phát triểnmạnh của chủ nghĩa hậu hiện đại là ở Mỹ Nhưng lý thuyết cơ bản về chủnghĩa hậu hiện đại thì lại được các học giả Pháp dựng nên Sau đó không chỉcác nước Tây Âu sử dụng mà cả Nga, Trung quốc, Nhật bản… những trungtâm kinh tế, xã hội lớn cũng sử dụng thuật ngữ này Điều đó cho thấy, bất kỳmột quốc gia có nền kinh tế, nền khoa học kỹ thuật phát triển nào cũng đềukhông xa lạ với chủ nghĩa hậu hiện đại

Như trên đã nói, chủ nghĩa hậu hiện đại không chỉ dừng lại ở các lĩnhvực tư tưởng, triết học, mĩ học, phê bình mà còn ảnh hưởng mạnh mẽ đến vănhọc Văn học hậu hiện đại là trào lưu văn học phương Tây được bắt đầu từsau Chiến tranh thế giới thứ hai, nhưng đến đỉnh cao vào những năm 70, 80của thế lỉ XX Nhắc đến văn học hậu hiện đại, người ta thường nhắc đếnnhững nhà văn nổi tiếng, như: William Buroughs (1914 - 1997), AlexanderTrocchi (1925- 1984), Kurt Vonnegut (1922 – 2007), John Barth , DonaldBarthelme (1931-1989), E L Doctorow (1931 - ), Robert Coover, JerzyKosinski (1933 - 1991), Don Delillo, Thomas Pynchon, Ishmael Reed, KathyAcker (1947 - 1997), Paul Auster , Orhan Pamuk Chủ nghĩa hậu hiện đạigắn liền với sự bùng nổ của cuộc cách mạng công nghệ thông tin, của sự pháttriển kinh tế, khoa học kĩ thuật vượt bậc, của thành tựu đô thị hóa, được thểhiện ở cả ba phương diện thơ, kịch, văn xuôi với các đặc điểm chính: đa trị,huyền ảo, lắp ghép, mảnh vỡ, cực hạn, phi trung tâm, phi mạch lạc; hạn chếtối đa vai trò thống trị của người kể chuyện, không quan tâm đến cốt truyện,

kịch và văn xuôi mang nhiều đặc điểm của thơ Chủ nghĩa hậu hiện đại chấpnhận tính dị biệt Các nhà văn hậu hiện đại chủ nghĩa chủ trương sử dụng cácphương thức thể hiện khác biệt với quy chuẩn của văn học hiện đại Mọi yếu

tố nghệ thuật của văn học hiện đại hầu hết được thể hiện một cách tập trung,liền mạch (nên người đọc dễ dàng theo dõi) Ngược lại, ở văn học hậu hiệnđại các yếu tố đó được thể hiện một cách rải rác, phân tán như thể nhữngmảnh vỡ Nhà nghiên cứu Ihab Hassan đã chỉ ra một số điểm khác biệt cơbản giữa tác phẩm văn học hiện đại và hậu hiện đại Về hình thức, văn học

hiện đại có hình thức đóng thì văn học hậu hiện đại theo hình thức mở (còn gọi là phi hình thức) Các chi tiết, biến cố trong tác phẩm văn học hiện đại

được sắp xếp và thiết kế một cách kĩ lưỡng bởi sự hư cấu khéo léo và chặt chẽ(chẳng hạn nhiều tác phẩm của chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa lãng mạnthường được sắp đặt theo trật tự chặt chẽ của một vở kịch: thắt nút, phát triển,đỉnh điểm, mở nút) thì ở văn học hậu hiện đại, chúng được sắp xếp một cáchngẫu nhiên, gần như không theo một trật tự nào

Do cấu trúc như thế mà một tác phẩm văn học hiện đại như là một cuộchành trình về đích, còn văn học hậu hiện đại là một hành trình vẫn còn dang

dở Bởi thế, đọc văn học hiện đại, người đọc có thể dễ dàng nhận ra dấu ấnsắp đặt của nhà văn Đến với văn học hậu hiện đại, người đọc lại có cảm giácđược tiếp xúc với một thế giới bề bộn, ngổn ngang Nhà văn hậu hiện đại hạnchế một cách tối đa sự bộc lộ chủ quan của mình Họ sẽ không bao giờ viếtnhững dòng văn, câu thơ miêu tả mang đậm cảm xúc chủ quan

Đối với yếu tố nhân vật, nếu như ở văn học hiện đại, nhân vật thường làcon người với một khuôn mặt rõ nét, tính cách cụ thể, các hành động tiếp diễn

và một “bản lí lịch cá nhân” (mức độ rõ nét tuỳ theo vị trí của nhân vật chính hay phụ ), thì ở văn học hậu hiện đại, đặc điểm ấy hầu như không còn.Tác phẩm không cho biết nhân vật có đường viền nhân thân thế nào, khuôn

-mặt, tính cách ra sao Điểm nhìn miêu tả nhân vật thường xuyên di chuyển.

Vì thế, chân dung, tâm trạng các nhân vật bị tán thành những mảnh vỡ Muốnnắm được nhân vật, người đọc phải tự lắp ráp rất nhiều mảnh ghép nằm rảirác ngẫu nhiên đâu đó trong cả tác phẩm Hầu như người đọc khó có thể bắtgặp những đoạn văn phân tích tâm lí, tâm trạng của nhân vật một cách liềnmạch, tập trung Nhân vật “thản nhiên” trước những biến cố của cuộc sống,khác hẳn với sự bộc lộ thái độ của các nhân vật văn học hiện đại Chẳng hạn,nhân vật của Franz Kafka rất băn khoăn khi mình bị biến thành con bọ, thìnhân vật của Gaxia Macket mặc nhiên trước việc mình bơi xuống đáy đạidương hoặc bay lên trời Nhiều khi nhân vật hoàn toàn tồn tại qua cái nhìn,

ấn tượng của một nhân vật khác Có lẽ vì thế mà nhân vật hầu như chẳng cótính cách, khiến người đọc nhầm lẫn nhân vật này với nhân vật khác

Như vậy có thể thấy, chủ nghĩa hậu hiện đại là một hiện tượng văn hóa

có nguyên nhân sâu xa từ cơ sở xã hội và ý thức của thời đại Nó không chỉ làmột nhân tố văn hóa cô độc, riêng lẻ mà là một nhân tố mang tính toàn cầu.Tuy nhiên nó lại có những nét riêng khi thẩm thấu vào từng hoàn cảnh lịch sử,

xã hội của mỗi quốc gia cụ thể Điều này thể hiện rõ trong đời sống văn hóa,chính trị, văn học nghệ thuật

1.3.2 Ảnh hưởng của chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học Trung Quốc

Nửa sau thế kỉ XX, chủ nghĩa hậu hiện đại trở thành một trào lưu vănhoá mang tính toàn cầu. Với tư cách là một nhân tố văn hóa mang tính thếgiới, hậu hiện đại đã ảnh hưởng tới sáng tác văn học Trung Quốc Các yếu tốhậu hiện đại trong văn học Trung quốc chủ yếu xuất hiện sau những năm 80của thế kỉ XX Sở dĩ có sự thay đổi này là do Trung Quốc tiến hành công cuộccải cách mở cửa, kinh tế phát triển mạnh mẽ Điều này tạo nên sự cởi mở vềchính trị, đa nguyên hóa trong sáng tác văn học trung Quốc

Như chúng ta đã biết, từ những năm 80 của thế kỉ XX, hệ thống chủnghĩa xã hội bắt đầu sụp đổ trên toàn thế giới Đặc biệt là sự sụp đổ ở Liên

Xô, đã khiến những nước chủ nghĩa xã hội ở châu Á có dịp nhìn nhận và sửachữa những sai lầm, ảo tưởng của một thời Trung Quốc vẫn là nước xã hộichủ nghĩa tiêu biểu nhưng không còn sống trong môi trường khép kín, coimình là trên hết, cùng với việc giữ gìn tín ngưỡng và các giá trị của mình,Trung Quốc cũng tích cực học hỏi các kinh nghiệm của chủ nghĩa tư bản Từnhững năm 40 đến cuối những năm 70 của thế kỉ XX, vấn đề mà Trung Quốcquan tâm nhất là chính trị và xem nó là nhân tố mang tính quyết định, áp đảotất cả mọi công việc, mọi lĩnh vực Chính điều này đã khiến đất nước rơi vàotình trạng "chính trị hóa" trong kinh tế, “chính trị hóa” trong văn hóa, “chínhtrị hóa” trong cuộc sống hàng ngày, và biến Trung Quốc thành “con ngườichính trị” Văn học cũng không nằm ngoài quy luật dường như đã trở thành

“định mệnh” bấy lâu nay Thời kỳ này người ta sáng tác dựa trên nguyên tắc

“tám vở kịch và một tác gia”

Từ sau những năm 80, phương thức tư duy của người Trung Quốckhông còn mê muội, u mê và cũng không còn đối lập nhị nguyên đơn giảngiữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản, giữa giai cấp vô sản và giai cấp tưsản Sự cởi mở về chính trị có một ý nghĩa vô cùng quan trọng, ảnh hưởnghầu hết các lĩnh vực trong đời sống xã hội Hiện thực cuộc sống đặt ra yêucầu, văn học tất yếu phải nhìn nhận lại đối tượng vốn có của mình, vượt quagiới hạn của truyền thống Trung Quốc đã mạnh dạn cho du nhập những thànhtựu văn học nổi bật của nước ngoài Chính sự biến đổi của xã hội TrungQuốc, và sự ảnh hưởng của phương Tây đã thúc đẩy văn học hậu hiện đại ởTrung Quốc phát triển Các tác giả có dịp nhìn nhận lại ngòi bút, quan niệmsáng tác của mình Điều này khiến cho nền văn học Trung Quốc từ thập kỉ 80trở về sau mang đậm màu sắc hậu hiện đại

Chủ nghĩa hậu hiện đại trước hết du nhập vào Trung Quốc thông quacon đường văn học Vì vậy rất dễ lý giải vì sao, mặc dù hậu hiện đại ở Trungquốc xuất hiện khá muộn nhưng sớm hình thành một xu hướng nhất định và

có những thành tựu đáng nể Tháng 12 năm 1980, Đổng Đỉnh Sơn đã giới

thiệu tiểu thuyết Hậu hiên đại trên tạp chí Đọc sách Tiếp đó, năm 1982, trên tạp chí Khoa học xã hội nước ngoài, Viên Khả Gia cũng đã đăng tải bài “Về

trào lưu chủ nghĩa hậu hiện đại” Nhưng vấn đề mới mẻ này vẫn còn xa lạ vànhạt nhòa trong đời sống xã hội Trung Quốc Phải chờ đến các bài thuyếttrình của ba nhà lí luận quan trọng của chủ nghĩa Hậu hiện đại phương Tây làI.Hassan, Frederic Jameson, D.W Fokkema vào các năm 1983,1985, 1987 tạicác trường Đại học ở Trung Quốc thì hậu hiện đại mới thực sự trở thành vấn

đề được mọi người quan tâm và đặc biệt gây tiếng vang lớn trong giới nghiêncứu Trung Quốc Từ đây hậu hiện đại làm một cuộc “du hành ngoạn mục”vào địa hạt văn học, ở cả tiểu thuyết lẫn thơ ca và trở thành điểm nóng trênvăn đàn đương đại Trung Quốc Nhìn từ phương Tây, văn học có sự phát triểntương ứng với ba hình thái của chủ nghĩa tư bản (chủ nghĩa tư bản thị trường,chủ nghĩa tư bản lũng đoạn, và chủ nghĩa tư bản thời kỳ cuối) Ba hình tháivăn hoc tương ứng là chủ nghĩa hiện thực, chủ nghĩa hiện đại và chủ nghĩahậu hiện đại Chủ nghĩa tư bản thời kỳ cuối, tức xã hội hậu công nghiệp, nhưvậy chủ nghĩa hậu hiện đại là sản phẩm của thời đại xã hội phương Tây đi vàohậu công nghiệp hóa Chủ nghĩa hậu hiện đại xuất hiện sau thế chiến thứ hai.Lúc này kinh tế khôi phục, khoa học kỹ thuật phát triển, ý thức hàng hóa chenvào tất cả mọi lĩnh vực, tạo nên tính không ổn định, khó nắm bắt Hậu hiệnđại hóa kéo theo rất nhiều hệ lụy của nó như ô nhiễm môi trường, lãng phí tàinguyên, phá hoại sinh thái, ra sức chạy đua vũ trang, làm giảm tinh thần nhânvăn, con người trở thành đồ vật phụ thuộc máy móc… Do đó trong ý thức và

trạng thái tâm lý xã hội xuất hiện một tình cảm phẫn nộ sâu sắc, tuyệt vọng, lolắng… nóng lòng tìm tòi chủ nghĩa cấp tiến mới về mặt tinh thần

Tuy nhiên hậu hiện đại xuất hiện khá muộn ở Trung Quốc Theo Lê HuyTiêu “… Trong khi ở phương Tây, chủ nghĩa hậu hiện đại đã là điểm nóng thì

ở Trung Quốc đang bận tiến hành “ Đại cách mạng văn hóa” Đến khi chủnghĩa hậu hiện đại của phương Tây đi vào thoái trào thì Trung Quốc, theo đàcải cách mở cửa, những năm 90 mới bắt đầu thảo luận sôi nổi và tiếp nhậnchủ nghĩa hậu hiện đại Trong suốt thời gian rất ngắn, vấn đề thời thượng đốivới nhà văn và nhà phê bình Trung Quốc không còn là “lo lắng”, “quái đản”,

“cô độc”, “kết cấu” nữa mà là “bằng phẳng”, “giải cấu trúc”, “tính giáp ranh”,

“đứt gãy”, “tình cảm lạnh lùng không độ” Giờ đây vấn đề thời thượng còn làNítsơ, Becxông, Kafka… mà là Đêriđa, Bacths, Jameson… Thế là trong tìnhhình còn chưa làm rõ chủ nghĩa hiện đại thì Trung Quốc đã bắt đầu đón nhậnchủ nghĩa hậu hiện đại”[81; tr.136] Thực ra ở thập niên 80 của thế kỷ XX,trong các tác phẩm của những nhà hiện đại chủ nghĩa như Lưu Sách Lạp, TừTinh, Mạc Ngôn… đã có ít nhiều yếu tố hậu hiện đại Nhưng có điều lúc ấy,chủ nghĩa hậu hiện đại chưa bước vào Trung Quốc nên người ta gọi họ là

“Chủ nghĩa hiện đại hậu kỳ” Mãi đến những năm 90 do xã hội thay đổi hệhình văn hóa, giá trị trung tâm giải thể, sau đó dẫn đến sự trống vắng tinh thầncủa con người, văn hóa tiêu dùng diễn biến rất nhanh, tiếng nói quyền uy bịthất lạc, những người trí thức bắt đầu tỉnh ngộ, mới hướng tới văn hóa hậuhiện đại để tìm thấy tiếng nói cộng hưởng Họ không những nhận thức và lýgiải chính xác chủ nghĩa hậu hiện đại phương Tây mà còn tự thân thể nghiệm

nó Các tác giả này đã đem đến cho tiểu thuyết Trung Quốc một luồng sinhkhí mới, một bầu khí quyển mới

Trước đây thủ pháp nghệ thuật và hình thái biểu hiện của chủ nghĩa hiệnthực cổ điển Trung Quốc, của chủ nghĩa phê phán châu Âu, của chủ nghĩa

hiện thực xã hội chủ nghĩa của Liên Xô trở thành phương pháp tự sự chínhthống trong văn tự sự cũng như thơ trữ tình Trung Quốc và các nước xã hộichủ nghĩa Nhưng đến thập kỷ 80 của thế kỷ XX, nhờ có sự giải phóng tưtưởng, các nhà văn Trung Quốc mới thấy có nhu cầu đổi mới tư duy tiểuthuyết nói riêng và tư duy văn học nói chung Sự thay đổi về quan niệm cốttruyện, kết cấu,thời gian, không gian, phương thức tự sự và ngôn ngữ của cácnhà tiểu thuyết đã đem đến cho người đọc một “khoái cảm”, một cách tiếpnhận mới mẻ, độc đáo, hấp dẫn hơn Để minh chứng cho sự “du nhập” và bén

rễ của chủ nghĩa hậu hiện đại ở đại lục này có thể dẫn ra hàng loạt các tiểuthuyết gia nổi tiếng, nhiều dòng tiểu thuyết tiêu biểu Cuối thập kỷ 90 của thế

kỷ XX, trên văn đàn Trung Quốc xuất hiện hai dòng “tiểu thuyết Tiền phong”

và “tiểu thuyết Tân tả thực” chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của tư trào hậu hiệnđại Đại biểu của dòng “tiểu thuyết Tiền phong” là các nhà văn như MãNguyên, Mạc Ngôn, Hồng Phong, Tàn Tuyết, Cách Phi, Tôn Cam Lộ, DiệpTriệu Ngôn… Đại biểu của dòng “tiểu thuyết Tân tả thực” là các nhà văn nhưTrì Lợi, Phương Phương, Lưu Chấn Vân, Lưu Hằng, Phạm Tiểu Thanh…Phân tích một số tiểu thuyết đương đại Trung Quốc mang đậm dấu ấn của chủnghĩa hậu hiện đai ta có thể thấy những đặc điểm sau: lấy văn học làm tròchơi để tiêu giải ý nghĩa, lịch sử biến thành dã sử, dân gian, đứt gãy, luôn thayđổi góc nhìn tự sự và đảo lộn trật tự thời gian để tạo nên “tự sự mê cung” Xét

về phương diện cá nhân tác giả tiểu thuyết đi theo xu hướng hậu hiện đại, nếuVương Mông là một trong những người có công trong việc đổi mới tiểuthuyết và làm cho tiểu thuyết đương đại Trung Quốc khởi sắc thì Mạc Ngônchính là “hiện tượng” trong nền văn học đương đại Trung Quốc Ông đã từngđược đè cử nhận giải Nôben và đang trở thành “cơn sốt” trong giới độc giảyêu sách và trong giới nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học Việt Nam