Thạch lam từ quan niệm văn chương đến sáng tác

Trong số các nhà văn Tự Lực văn đoàn, Thạch Lam đợc xem là ngời có tài hơn cả, thế nhng văn chơng của Thạch Lam đơng thời đã bị độc giả rẻ rúng, giới nghiên cứu đơng thời cũng cha dành c

Bộ giáo dục và đào tạo Trờng Đại Học Vinh -

Nguyễn Thị Thanh Bình

Thạch Lam

Từ quan niệm văn chơng đến sáng tác

Mở ĐầU

I Lí do chọn đề tài

1.1. Nhà văn Thạch Lam tên thật là Nguyễn Tờng Vinh (tên gia đình hay

mất ngày 28/6/1942, khi mới 32 tuổi Với ngót mời năm cầm bút ngắn ngủi,

(1937), Nắng trong vờn (1938), Sợi tóc (1942); một cuốn tiểu thuyết: Ngày mới

phố phờng (1943); hai cuốn truyện viết cho thiếu nhi: Quyển sách, Hạt ngọc in

Tuy nhiên , với một phong cách nghệ thuật riêng và một tài năng nghệ thuật độc

đáo, Thạch Lam đã để lại đợc dấu ấn sâu đậm, đợc dành một vị trí xứng đáng trong trào lu văn học lãng mạn 1932-1945 nói riêng và văn học hiện đại Việt Nam nói chung Thạch Lam cũng là một trong những tác giả có nhiều tác phẩm đợc đa

thông

1 2 Sự nghiệp sáng tác của Thạch Lam gắn với một bối cảnh lịch sử có nhiều biến động: giai đoạn 1930-1945 Sự truyền bá nền văn hoá Pháp vào Việt Nam đã khiến cho đời sống văn học nớc ta thời kì này có những bớc chuyển mình hết sức phức tạp Nhiều khuynh hớng văn học cùng ra đời, tồn tại và cạnh tranh nhau khá quyết liệt Nhiều quan điểm nghệ thuật và quan niệm sáng tác trái ngợc nhau Sự phân định giữa tài năng nghệ thuật đích thực với những cây bút xu thời, chạy theo thị hiếu ngời đọc cũng không có sự rạch ròi

Mặc dù cầm bút sáng tác theo tuyên ngôn của Tự Lực văn đoàn, nhng dờng

nh Thạch Lam vẫn lặng lẽ kiếm tìm cho mình một lối đi riêng Lối đi ấy thể hiện

bản lĩnh, cá tính của nhà văn, và cũng chính vì lẽ đó, ông đã tạo cho mình một phong cách sáng tác rất riêng, rất độc đáo trên văn đàn Trong số các nhà văn Tự Lực văn đoàn, Thạch Lam đợc xem là ngời có tài hơn cả, thế nhng văn chơng của Thạch Lam đơng thời đã bị độc giả rẻ rúng, giới nghiên cứu đơng thời cũng cha dành cho Thạch Lam một sự quan tâm đúng mực Tuy nhiên, hơn nửa thế kỉ trôi qua, sự thanh lọc công minh của thời gian đã dần trả những giá trị văn học

đích thực về đúng vị trí của nó Và giới nghiên cứu phê bình cũng nh độc giả ngày càng phát hiện thêm nhiều vẻ đẹp trong từng trang viết của Thạch Lam Sự hớng tới một tinh thần nhân văn trong sáng, giàu tính thiện của con ngời (dù đó là những con ngời xuất thân từ tầng lớp nào, rơi vào bất cứ hoàn cảnh nào) qua cách miêu tả của Thạch Lam, sẽ trở thành những giá trị không bao giờ lỗi thời Điều đó giải thích vì sao những tác phẩm của Thạch Lam đã vợt đợc thử thách nghiệt ngã của thời gian để tồn tại, cho dù ở một thời điểm nào đó, nó cha đợc công chúng

đón nhận đúng mức

1.3 Góp phần tạo nên giá trị của Thạch Lam, tạo đợc “một lối riêng” trong

Tự Lực văn đoàn, bên cạnh những sáng tác đặc sắc (đặc biệt là thể loại truyện ngắn) là quan niệm nghệ thuật tiến bộ của ông Ngời ta từng biết đến Thạch Lam

mùa, Dới bóng hoàng lan; hay những trang văn nặng trĩu u t trong Hai đứa trẻ, Nhà mẹ Lê, nhng ít ngời đi sâu tìm hiểu , khám phá những quan niệm văn chơng

mà Thạch Lam đã phát biểu hoặc trực tiếp, hoặc gián tiếp thông qua sáng tác của mình Đó là các quan niệm tơng đối có tính hệ thống, phát biểu dới dạng “những

ý kiến nhỏ” (theo cách nói của Thạch Lam) về những vấn đề văn chơng xuất phát

từ cảm nhận chủ quan trên cơ sở nhìn nhận thực tế tình hình văn học Việt Nam giai đoạn 1930-1945 Trong nền văn học Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX, là thành viên quan trọng của Tự Lực văn đoàn, nhóm văn hoá có vị trí trung tâm của trào lu lãng mạn, nhng Thạch Lam lại có một quan niệm văn chơng rất tự giác, tiến bộ và mới mẻ, gần với quan niệm của các nhà văn hiện thực Vấn đề ở đây là giữa quan niệm văn chơng và thực tiễn sáng tác của nhà văn có mối quan hệ chặt chẽ, thống

nhất Và sẽ không đánh giá thoả đáng văn nghiệp của Thạch Lam nếu không đi sâu nghiên cứu mối quan hệ tơng hỗ này.

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi muốn kế thừa, phát triển kết quả nghiên cứu của những ngời đi trớc, góp thêm tiếng nói của mình để có một cái nhìn toàn diện và đầy đủ hơn về quan niệm văn chơng và thực tiễn sáng tác của

niệm văn chơng đến sáng tác”.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Thạch Lam là một trong những cây bút chủ chốt của Tự Lực văn đoàn

Nh-ng cảnh đời Nh-nghèo khó và căn bệnh lao quái ác đã buộc Thạch Lam từ giã cõi đời

ở tuổi ba mơi hai, khi tài năng nghệ thuật đang vào độ chín Nhng theo từng bớc thăng trầm của lịch sử văn học nớc nhà suốt hơn nửa thế kỉ qua, những quan niệm

về văn chơng và các sáng tác nghệ thuật của ông đã thu hút đợc sự tìm tòi, khám phá của các nhà nghiên cứu phê bình

Trớc hết là ý kiến của những ngời cùng thời với Thạch Lam Có thể liệt kê tên các tác giả đã tham gia nghiên cứu về Thach Lam ở thời kì này là Khái Hng, Quang Viễn, Xuân Vi, Thế Lữ…

Khái Hng là ngời sớm phát hiện và đánh giá cao nhân cách của Thạch Lam:

“Đọc nhiều đoạn văn của Thạch Lam tôi rùng rợn cả tâm hồn vì sự thành thực”

Lam, Khái Hng đã tỏ thái độ nâng niu và đã cảm nhận thật chính xác, tinh tế về sắc thái riêng của cây bút trẻ Thạch Lam: “Nếu ta có thể chia làm hai hạng nhà văn: Nhà văn thiên về t tởng và nhà văn thiên về cảm giác thì tôi quả quyết Thạch Lam vào hạng dới” Trong khi đó, đứng ở một góc độ khác, Quang Viễn đã đánh giá cao phẩm chất “hay” và “đẹp” của Thạch Lam: “Tôi đã lần lợt đọc hết truyện

rằng ông Thạch Lam rất có tài trong thể văn đó Bây giờ xem lại văn ông, tôi có cái thú diễm kì của ngời chuộng văn tìm đợc một áng văn hay” [ 5, 207] Còn

Xuân Vi trên báo Larenaissance lại khẳng định Gió đầu mùa là một kiệt tác mà

tác giả của nó là “một ngôi sao mới, ngôi sao sáng và đẹp nhất”

Là bạn rất thân của Thạch Lam, hơn ai hết, Thế Lữ đã hiểu đến sự tờng tận, sự thận trọng của Thạch Lam trong sáng tác và đánh giá cao sự công phu lao

động nghệ thuật của ông Thế Lữ nhận thấy bạn mình đã “Sống hết bằng từng ý văn, từng câu văn”, và khám phá ra Thạch Lam có“cái kho tàng bên trong rất sẵn

có châu báu” [ 5, 46]

Sau Cách mạng tháng Tám, khoảng những năm 40- 50, các bài nghiên cứu

về Thạch Lam không nhiều Trong thời gian này, đáng chú ý nhất là bài viết của

“lãng tử “ tài hoa Nguyễn Tuân Ông đánh giá cao nghệ thuật viết truyện ngắn của

Tuân cũng đồng tình với đánh giá của Khái Hng khi cho rằng “Thạch Lam hay đi vào những cảnh ngộ nghịch trái mà đồng thời cũng đi vào những tâm trạng, tâm tình, cảm xúc, cảm giác”[5, 55] Nguyễn Tuân đánh giá cao những đóng góp của Thạch Lam trong việc xây dựng một nền văn xuôi chân chính: “Bằng sáng tác văn học, Thạch Lam đã làm cho tiếng nói Việt Nam gọn ghẽ đi, co duỗi thêm, mềm mại ra,

và tơi đậm hơn” [ 5, 60]

Những năm 60, 70 của thế kỉ XX, việc nghiên cứu Thạch Lam chùng xuống ở miền Bắc, chỉ có một số rất ít bài nghiên cứu của các tác giả Vũ Đức

và các tạp chí chuyên ngành Các nhà nghiên cứu này một mặt thừa nhận Thạch Lam là nhà văn lãng mạn có thái độ trân trọng đối với ngời nghèo, nhng mặt khác lại phê phán Thạch Lam thể hiện một lòng thơng ngời không có ranh giới giai cấp Nhìn chung những ý kiến đánh giá ở giai đoạn này không có gì mới, cũng không

có đóng góp gì lớn vào việc nghiên cứu Thạch Lam và văn chơng của ông

ở miền Nam, cũng trong thời gian này đã có hai tạp chí, tập san tập trung

(tháng 12/1971) Phần lớn các bài viết ở hai số chuyên san này là những hồi kí của

bạn bè và ngời thân, song cũng có những bài đi sâu tìm hiểu nét đặc sắc văn

Thạch Lam của Dơng Nghiễm Mậu, Những lời thủ thỉ của truyện ngắn Thạch Lam của Đào Trờng Phúc Tuy vậy, đây cũng mới chỉ là những bài viết mang…tính chất phát hiện, gợi mở một số đặc sắc về bút pháp nghệ thuật và phong cách

độc đáo của Thạch Lam qua truyện ngắn, cha có những công trình nghiên cứu tầm cỡ

Bắt đầu từ những năm 80, hoà chung vào không khí đổi mới của văn học, vấn đề nghiên cứu, đánh giá lại văn học lãng mạn nói chung và Tự Lực văn đoàn nói riêng, trong đó có Thạch Lam dần trở lại sôi nổi với nhiều công trình nghiên cứu của các nhà lí luân phê bình văn học có tên tuổi nh: Phong Lê, Phan Cự

kiến đều khẳng định những nét đẹp, nét độc đáo trong phong cách nghệ thuật và sức sống mãnh liệt của văn chơng Thạch Lam

Nguyễn Phơng Chi và Nguyễn Huệ Chi đã có những nhận xét mới rất xác đáng

về truyện ngắn Thạch Lam Theo các tác giả này, Thạch Lam đã biết “khai thác những tác động tinh vi giữa con ngời và ngoại cảnh, cũng nh khi đi vào những diễn biến bên trong, những trạng thái phức tạp của tình cảm, những đổi thay khó nhận biết của tâm hồn con ngời”; Thạch Lam “thuộc số những nhà văn

có khả năng đi sâu khai thác thế giới nội tâm nhân vật một cách tinh tế và phát

ở Từ điển văn học, tập 2, mục Thạch Lam, Nguyễn Hoành Khung cũng đã nhấn mạnh những nét đặc sắc: Sự hớng nội với việc khám phá những cảm xúc tinh tế cùng chất thơ của ngòi bút Thạch Lam Cùng đồng nhất với hớng đánh giá này là Vơng Trí Nhàn với nhiều ý kiến cụ thể khẳng định giá trị của văn chơng Thạch Lam Ông chỉ ra thế giới riêng trong tác phẩm của Thạch Lam dù chỉ là “một thế giới bé nhỏ, hạn hẹp” “nhng là một thế giới độc đáo, không lẫn với ai” [5, 24],

đồng thời thể hiện sự ngỡng mộ “Thạch Lam không chỉ có sự rung động đến cực

Những năm 90, đặc biệt nhân dịp Hội thảo 50 năm ngày mất của Thạch Lam (1992), tên tuổi Thạch Lam xuất hiện nhiều trên các báo Nhiều bài tham luận tại Hội thảo đã đi sâu nghiên cứu những đóng góp của văn chơng Thạch Lam trên nhiều phơng diện: quan niệm nghệ thuật của nhà văn, thi pháp truyện ngắn và những giá trị nhân văn của tác phẩm Tiêu biểu là các bài viết của các tác giả Bùi Hiển, Vũ Tuấn Anh, Hà Minh Đức, Nguyễn Phúc, Bích Thu, Lê Thị Đức Hạnh…

chơng và cái đẹp do tác giả Vũ Tuấn Anh làm chủ biên, tập hợp các bài viết

nghiên cứu về Thạch Lam nhân 50 năm ngày mất của ông; thứ hai là cuốn sách về

Thạch Lam, tác gia tác phẩm của hai tác giả Vũ Tuấn Anh và Lê Dục Tú (2001),

tuyển chọn, giới thiệu và tập hợn phần lớn các bài nghiên cứu về Thạch Lam từ cuối những năm 1930 lại nay, cung cấp những tài liệu cần thiết về cuộc đời và văn chơng Thạch Lam, qua đó góp phần khẳng định vị trí của Thạch Lam trong hàng ngũ những nhà văn lớn của nớc nhà

Ngoài ra phải kể đến một số ý kiến đánh giá về Thạch Lam ở những góc độ

Thạch Lam đã đi đến kết luận: “Sự vơn tới một thế giới tinh thần tuyệt thiện, tuyệt

mĩ - đó là mục đích của Thạch Lam khi ông muốn miêu tả con ngời” [61, 120]

văn chơng làm cho con ngời cảm thông, chia sẻ với nhau nhiều hơn, nếu nó làm cho con ngời tĩnh tâm hơn, có nghĩa là văn chơng đã làm tròn thiên chức của nó Văn Thạch Lam có đặc tính ấy – một thứ văn có sức mạnh thanh lọc con ngời, nâng đỡ con ngời”

Cho đến nay, việc đi sâu khám phá những giá trị văn chơng cùng quan niệm nghệ thuật của Thạch Lam vẫn cha kết thúc Nhiều bài nghiên cứu của các nhà văn, nhà phê bình, các nhà giáo vẫn lần lợt xuất hiện trên các báo, tạp chí

trong nớc Nhiều luận văn tốt nghiệp đại học, nhiều luận án thạc sĩ, tiến sĩ gần đây cũng tập trung tìm tòi, phát hiện thêm những phẩm chất thẩm mĩ của văn chơng Thạch Lam Điều đó cho ta thấy thành công của một nhà văn nh Thạch Lam không phụ thuộc vào số lợng tác phẩm mà chủ yếu căn cứ vào giá trị nhân văn cũng nh đóng góp về nghệ thuật của chính tác giả ấy.

Trở lên, chúng tôi đã điểm qua một số công trình nghiên cứu phê bình, một

số ý kiến nhận định về văn chơng Thạch Lam suốt hơn nửa thế kỉ qua Trong quá trình tiếp cận, tìm hiểu, bớc đầu chúng tôi có một số nhận xét chung nh sau:

Thứ nhất, việc nghiên cứu về Thạch Lam đã có nhiều thay đổi theo sự biến

động thăng trầm của lịch sử – xã hội Việt Nam suốt hơn nửa thế kỉ qua Và do

đó, không phải lúc nào những đóng góp cho nghệ thuật của ông cũng đợc ghi nhận, khẳng định Mặc dù vậy, xu hớng tăng nhanh sự quan tâm của các nhà phê bình nghiên cứu những năm gần đây đã cho thấy vị trí xứng đáng của Thạch Lam trong văn học hiện đại Việt nam

Thứ hai, các công trình nghiên cứu về Thạch Lam chủ yếu tập trung tìm

hiểu, nghiên cứu về lĩnh vực sáng tác văn học của ông trên các bình diện cụ thể nh: nhân cách ngời nghệ sĩ ở Thạch Lam, cách miêu tả, đề tài, nhân vật và những

trình nghiên cứu về quan niệm văn chơng của Thạch Lam Hay nói cách khác, Thạch Lam chủ yếu đợc khẳng định ở vai nhà văn – ngời trực tiếp sáng tác; cha

đợc nhìn nhận và khẳng định đúng mức ở vai nhà lí luận văn học- ngời đóng vai trò định hớng cho sáng tác Và nếu có đề cập tới vai thứ hai này thì cũng chỉ là những những nhận định có tính chất phát hiện, gợi mở, cha thành công trình nghiên cứu có tính hệ thống

Thứ ba, mối quan hệ gắn kết chặt chẽ giữa quan niệm văn chơng của Thạch

Lam với toàn bộ sự nghiệp sáng tác của ông hầu nh vẫn là một lĩnh vực còn bỏ ngỏ, ít ngời đề cập đến Do đó, cần đặt ra vấn đề nghiên cứu dành cho lĩnh vực

này một cách thoả đáng để có cái nhìn toàn diện hơn, sự đánh giá đầy đủ hơn đối với nhà văn Thạch Lam.

3 Phạm vi và đối tợng nghiên cứu

- Về nội dung quan niệm văn chơng, Luận văn chủ yếu khảo sát phần tiểu

trị cũng nh những đóng góp của Thạch Lam trong lĩnh vực này

- Về thực tiễn sáng tác, Luận văn tiến hành khảo sát các tác phẩm nghệ

đầu mùa, Nắng trong vờn, Sợi tóc; bút kí Hà Nội băm sáu phố phờng, tiểu

4 Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi nhằm có cái nhìn toàn diện , hệ thống về những quan niệm văn chơng và thực tiễn sáng tác của Thạch Lam, qua đó có cái nhìn toàn diện và thấy đợc sự chi phối từ quan niệm t tởng tới sáng tác văn học của ông

- Từ việc nghiên cứu quan niệm văn chơng và thực tiễn sáng tác của Thạch Lam, chúng tôi muốn góp một phần nhỏ vào việc thúc đấy những vấn đề của đời sống lí luận phê bình và sáng tác văn học hiện nay

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Khảo sát toàn bộ tập tiểu luận phê bình của Thạch Lam, trên cơ sở đó đúc rút những vấn đề cơ bản trong quan niệm nghệ thuật tiến bộ và đặc sắc của nhà văn

- Đi sâu nghiên cứu sáng tác của Thạch Lam, tập trung làm sáng tỏ sự nhất quán giữa quan niệm văn chơng và thực tiễn sáng tác cũng nh mối quan hệ chặt chẽ giữa hai yếu tố này

6 Đóng góp mới của luận văn

- Trên cơ sở tiếp thu những thành quả nghiên cứu của những ngời đi trớc, luận văn cố gắng đa ra một cái nhìn toàn diện hơn, hệ thống hơn về mối quan hệ chặt chẽ giữa quan niệm văn chơng và thực tiễn sáng tác của Thạch Lam, tạo cơ

sở lí giải những đóng góp , giá trị và sức sống của tài năng nghệ thuật văn chơng Thạch Lam

- Với đề tài này, chúng tôi cũng hi vọng góp thêm một tiếng nói mới vào việc nghiên cứu, tìm hiểu và giảng dạy văn chơng của Thạch Lam ở trờng phổ thông hiện nay

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mục lục, Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung luận văn đợc triển khai trong ba chơng:

Chơng 1: Sự thống nhất giữa quan niệm và sáng tác trên vấn đề đối

tợng của văn chơng Chơng 2: Sự thống nhất giữa quan niệm và sáng tác trên vấn đề chức

không có ý muốn kể những truyện thần tiên hay lãng mạn, nhng những cảm tởng

của tôi với các đời sống kín đáo và giản dị quanh mình Bởi vì đối với tôi văn chơng không phải là một cách đem đến cho ngời đọc sự thoát li hay sự quên ” [ 34,6] Đó chính là t tởng nghệ thuật của Thạch Lam T tởng nghệ thuật ấy đã theo Thạch Lam trong suốt cuộc đời sáng tác Trong khi những ngời thuộc trờng phái lãng mạn với

ông hớng ngòi bút nghệ thuật vào những điều xa vời, siêu thực thì Thạch Lam lại chủ trơng đa văn học gần lại với cuộc sống Trong văn chơng Tự Lực văn đoàn,

ngời say mê một thời nhng sau khi đọc lại, họ thấy thật nhạt nhẽo, vô vị Khác với Nhất Linh, Hoàng Đạo, Khái Hng, Thạch Lam không bị thu hút bởi những thị hiếu

và xu hớng chính trị thời thợng lúc bấy giờ Những tác phẩm của ông thực sự có chất lợng nghệ thuật cao và đến nay vẫn còn nguyên giá trị Bởi chăng, Thạch Lam

có một t tởng nghệ thuật tiến bộ, tự giác, và mới mẻ Theo Nguyễn Đăng Mạnh thì

t tởng nghệ thuật trớc hết là “thứ t tởng có tính tổng hợp cao rút ra từ toàn bộ tác phẩm của nhà văn, chi phối về cơ bản toàn bộ nghệ thuật của ông ta Nó tạo ra cho

sự nghiệp ấy, cho thế giới nghệ thuật ấy tính thống nhất, tính hệ thống, hay nói

đúng hơn là tính tổng thể" [42,9] Mà một trong những cơ sở hình thành t tởng nghệ thuật theo sự phân tích của Nguyễn Đăng Mạnh chính là hoàn cảnh ra đời, hoàn cảnh sống của nhà văn đó Đặc biệt, ông rất tâm đắc và gần nh khẳng định sự tác

động của tuổi thơ đến các nhà văn: “Cái kho tàng hình tợng này thờng đợc nhà văn tích luỹ một cách hồn nhiên tự phát ngay từ khi cha hề có ý thức về viết văn, làm sách Nghĩa là từ khi còn nhỏ tuổi” Ông nhấn mạnh: “Theo kinh nghiệm của nhiều nhà văn thì chính những kỷ niệm hồn nhiên thời thơ ấu ấy thờng để lại nhiều ấn t-ợng sâu sắc nhất, nó sẽ theo đuổi ngời cầm bút trong suốt cả cuộc đời sáng tác”[42,51] Điều này đã đợc Vơng Trí Nhàn khái quát thành “chất tiểu sử” [5, 243] của truyện Thạch Lam

Thạch Lam viết nhiều về những hồi ức, kỷ niệm, và nhất là những kỷ niệm thời thơ ấu Thời gian nh cái bình lọc kỳ diệu, nó chỉ để lại trong tâm hồn đa cảm

và tinh tế của Thạch Lam những chi tiết điển hình, những cảm giác sâu lắng, những ấn tợng không thể phai mờ Truyện ngắn viết về kỷ niệm ấu thơ của Thạch Lam làm ta xúc động chính là vì thế Những kỷ niệm về phố huyện Cẩm Giàng bên cạnh đờng xe lửa, nơi cái xóm chợ của những ngời dân nghèo là chất liệu của

lấy chất liệu từ cuộc sống thờng nhật, mà có tác giả cho đó là “không gian hiện thực hàng ngày” Ông ít tô vẽ và cách điệu nó Bởi vì với ông: “Cái đẹp man mác khắp vũ trụ, len lỏi khắp hang cùng ngõ hẻm, tiềm tàng ở mọi vật tầm thờng” [36,436].

xét, họ thấy không cần đi đâu cả: Cuộc đời hàng ngày bao bọc chung quanh cũng

đã cho họ thừa tài liệu” [36,436] Bởi thế nên những tài liệu mà ông cần, cuộc sống xung quanh ông đã cung cấp đủ Thạch Lam không thiên về khai thác các câu chuyện có những tình tiết ly kỳ, gay cấn, giật gân, mà chỉ khai thác nét kín

đáo, giản dị, gần gũi với cuộc sống Với Thạch Lam, văn chơng luôn bắt nguồn từ cuộc sống

Trong cuộc đời sáng tác của mình, dờng nh Thạch Lam không xa rời ngoài những cảnh đời ông đã sống và chứng kiến Tuổi thơ ông gắn liền với phố huyện Cẩm Giàng, Hải Dơng, một vùng quê nông thôn đồng bằng Bắc bộ Và miền quê chân chất yêu thơng ấy đã in đậm dấu ấn trong văn chơng ông Từ truyện ngắn

Nhà mẹ Lê, Hai đứa trẻ, Dới bóng hoàng lan, Cô hàng xén, Trở về, Ngời lính cũ, Gió lạnh đầu mùa đến tiểu thuyết Ngày mới Phố huyện nghèo trong tác phẩm

của Thạch Lam hiện lên không chỉ một lần mà đợc ông nhắc đi nhắc lại nhiều lần

của phố huyện ban đêm hiện lên rất nhẹ nhàng, tinh tế, nhiều dáng vẻ, trung tâm là chuyến tàu đêm Cả truyện ngắn là một bài thơ đầy tâm trạng, đầy không khí của một ga xép tỉnh lẻ Ai đọc truyện ngắn này cũng nhận ra hình ảnh phố huyện Cẩm

đứa trẻ chỉ là một hồi ức trọn vẹn Hai đứa trẻ là chị em Thạch Lam, bà già mua

r-ợu là một ngời có họ xa, khung cảnh là phố huyện sau nhà ga Cẩm Giàng Bà Nguyễn Thị Thế, chị gái Thạch Lam nói: “tôi không ngờ em Sáu có trí nhớ dai thế,

nh truyện em tôi kể lại chị em đứng đợi chuyến tàu đêm qua rồi mới đi ngủ Năm

đó tôi mới có chín tuổi, em tôi lên tám mà mẹ tôi đã giao cho hai chị em tôi coi

phố huyện nghèo Hải Dơng trên trục đờng sắt Hà Nội - Hải Phòng cũng đã in bóng dáng mình trong đó

Văn chơng Thạch Lam cho ta thấy ở tác giả tâm hồn yêu quê hơng, đất nớc tha thiết, một sự gần gũi với con ngời, nhất là những ngời nghèo khổ mà không phải nhà văn bình dân nào cũng có đợc.Điều đó có thể lý giải đợc bởi chính hoàn cảnh sống và những mối quan hệ trong gia đình cũng nh ngoài xã hội của Thạch Lam Tuy xuất thân từ gia đình viên chức gốc quan lại, nhng một thời gian dài gia đình Thạch Lam sống dựa vào sự lao động vất vả, tảo tần của ngời mẹ Và gia đình ấy lại gắn với cái xóm chợ nghèo nơi phố huyện Đó là những yếu tố, đã tạo nên cách nhìn tích cực và lòng nhân ái của nhà văn Bà Nguyễn Thị Thế xác nhận trong hồi

ký “Xóm chợ gần nhà tôi chủ yếu là ngời làm ruộng quê ở Hà Nam, Phủ Lý vì bị lụt lội không đủ sống nên đa nhau đến đây Đa số gia đình làm nghề đi kéo xe hoặc làm mớn nh nhà Bác Đối, đánh cá vớt tép nh nhà bác Lê và còn nổi tiếng nghèo vì

vật Tâm mang bóng dáng của nhiều cô hàng xén chợ quê đảm đang tháo vát, có tâm hồn và tình yêu đẹp Làng quê nông thôn Việt Nam đợc tác giả miêu tả hiện lên tĩnh mịch mà ấm cúng, gần gũi mà thân thơng Từ “anh giáo” đến “cô bán hàng”, hình ảnh những ngời dân quê hiền lành chân thật đáng yêu ấy hiện lên dới

bóng hoàng lan, Hai lần chết, Ngời lính già cũng vậy Mỗi truyện một dáng vẻ

khác nhau nhng đều mang bóng dáng của miền quê mà Thạch Lam đã từng sống

Cuộc sống dội vào văn chơng Thạch Lam những âm thanh sống động, muôn hình, muôn vẻ Là nhà văn sáng tác theo trờng phái lãng mạn, nhng Thạch Lam không quá thi vị hóa cuộc sống ấy Đằng sau những trang văn của ông vẫn bàng bạc một nỗi buồn man mác, một niềm trắc ẩn dành cho những số phận bạc bẽo,

Tối ba mơi… đau đớn quá, tàn nhẫn quá nhng đó lại là sự thật- sự thật cuộc sống,

số phận của những con ngời mà Thạch Lam đã biết, đã chứng kiến và ông thiết tha muốn thành tâm chia sẻ

Đó là minh chứng sinh động nhất, sâu sắc nhất trong quan niệm văn chơng bắt nguồn từ cuộc sống, gắn bó với cuộc sống của Thạch Lam.

1.2 “ Cuộc sống không đứng yên một chỗ, lúc nào cũng hoạt động, cũng lu

chuyển nh dòng sông chảy mãi không ngừng ”

Theo Thạch Lam , sự sống, cái khách thể, cái đối tợng phản ánh của nghệ thuật là cái đang diễn ra, chứ không phải là cái tĩnh tại, nó vô cùng sinh động và “ không có khuôn phép gì nhất định cả" [36,444] Có thể nói Thạch Lam đã tiếp nhận quan điểm triết học cơ bản nhất của chủ nghĩa duy vật biện chứng, luôn nhìn

“ Nói đến sự sống tức là nói đến sự đổi thay Cuộc sống không đứng yên một chỗ, lúc nào cũng hoạt động, cũng lu chuyển nh dòng sông chảy mãi không ngừng” [36,427], bởi vậy nên: "tìm xét sự sống ở trong ta và ở xã hội quanh ta tức là biết nhận đợc những cái gì đang thay, những mầm mống gì sắp nảy nở" [ 36,427]

Đứng trớc một sự vật (cây đào lớn trổ hết các bông hoa, làm hồng tơi cả một

ph-ơng trời), ông cũng thấy "ở những cái nở tung của những cánh hoa ấy, có một chiều nhựa lên mạnh mẽ, một nguồn sống ngấm ngầm” Và ông suy luận ra cái lớn lao "Đấy là hơn sự đầy đủ của một thân cây, đấy hình nh là sự nảy nở của cả

Đến với thế giới truyện ngắn của Thạch Lam , do vậy, là đến với một thế

một mẩu sinh hoạt hàng ngày và kéo dài của hai chị em đứa trẻ thay mẹ trông nom một gian hàng vặt ở phố huyện gần một cái ga xép Đêm đêm có những bóng ngời bình thờng lù mù đi qua trớc gian hàng, những bóng ấy cũng lù mù nh nhiều chấm lửa ở những nguồn ánh sáng quanh quất nơi phố huyện Trong cái bốn bề chìm chìm, nhạt nhạt bỗng có tiếng động mạnh và những luồng sáng mạnh của một chuyến xe lửa kéo qua hàng ngày Hai chị em đứa trẻ ngày nào cũng chờ một

thực cuộc sống ảm đạm, buồn với rất nhiều những tình tiết chân thực hiện lên rõ ràng Đó là cảnh vãn chợ “ngời về hết và tiếng ồn ào cũng mất Trên đất chỉ còn rác rởi, vỏ bởi, vỏ thị, lá nhãn và bã mía Một mùi âm ẩm bốc lên, hơi nóng của ban ngày lẫn mùi cát bụi quen thuộc quá, khiến chị em Liên tởng mùi riêng của

đất, của quê hơng này” Đó là hình ảnh "mấy đứa trẻ con nhà nghèo ở ven chợ cúi lom khom trên mặt đất đi lại tìm tòi Chúng nhặt nhạnh thanh tre, thanh nứa, hay bất cứ cái gì dùng đợc của các ngời bán hàng để lại, Liên trông thấy động lòng th-

ơng nhng chính chị cũng không có tiền để mà cho chúng nó” Trong khung cảnh tiêu điều, buồn bã đó, hình ảnh những con ngời nghèo khổ, lam lũ, nhếch nhác của phố huyện cứ hiện dần ra Trớc hết là những đứa trẻ nhặt rác trên bãi chợ vắng vẻ, trống trải, sau đó đến chị Tý với hàng nớc cầu may “chẳng kiếm đợc bao nhiêu”; rồi chị em Liên, An với “gian hàng tạp hoá nhỏ xíu” và luôn mang trong mình ký

ức về Hà Nội “ một vùng sáng rực và lấp lánh", mà đêm đêm chúng vẫn cố thức

và chờ đợi chuyến tàu mang hơi thở và ánh sáng của Hà Nội qua để đợc sống lại

ký ức rực rỡ đó; hình ảnh bà cụ Thi điên với tiếng cời khanh khách, dáng đi lảo

đảo vào bóng đêm; bác Siêu với gánh phở “ một thứ quà xa xỉ, nhiều tiền, hai chị

Khi ánh sáng trong buổi chiều tàn đã tắt hẳn thì đêm tối bao phủ các đờng phố, ngõ xóm Bóng tối đen ngòm của trời đất, bóng tối của cuộc sống nghèo nàn, khốn khó, bóng tối ngự trị cả trên bầu trời và dới mặt đất, cuộc sống của con ngời chìm sâu vào đêm tối mênh mông Ngời đọc chỉ nhận ra những hình ảnh ấy qua những đốm lửa: ngọn đèn trên chõng hàng nớc của chị Tý chỉ là một “ quầng sáng

nhỏ nhoi, chiếu sáng một vùng đất”; ánh sáng nơi bếp lửa bác Siêu chỉ là “chấm lửa nhỏ vàng"; trong gian hàng của chị em Liên thì “tha thớt từng hột sáng lọt qua phên nứa” Những ánh sáng yếu ớt ấy là biểu tợng về kiếp sống leo lét, nghèo

đói, tối tăm Ngày nào cũng nh ngày nào, cuộc sống của họ cứ lặp lại một cách

đơn điệu, tẻ ngắt

Nhng nét đặc sắc của ngòi bút Thạch Lam là đã làm bừng lên một tia nắng

ấm trong cảm nghĩ của ngời đọc Tuy sống trong cảnh buồn lặng, tù đọng, tối tăm, nhng ánh sáng của nỗi khát khao vẫn không ngừng đợc thắp lên từ những cuộc đời lầm lũi Những con ngời vô danh không chịu thoả hiệp cùng bóng tối, không chịu hoà tan vào cái lặng lẽ của đêm đen Cả phố huyện âm thầm, bền bỉ chờ đợi chuyến tàu đêm nh một bằng chứng đầy sức thuyết phục về khát vọng hớng ra ánh sáng của những con ngời nơi đây “Giờ đây, trong cái tối tăm của phố huyện, Liên mơ ớc đợc nhìn thấy đoàn tàu đêm đi qua phố huyện Liên muốn đợc nhìn thấy

ánh sáng, muốn tận hởng những điều mới lạ dù chỉ trong khoảnh khắc, nó sẽ xua tan đi không khí ngột ngạt, tẻ nhạt nơi phố huyện, xua tan đi nỗi buồn chán đang ngập đầy tâm hồn Liên Dù buồn ngủ đến đâu, hai chị em Liên vẫn cố thức để đợi chuyến tàu cho kì đợc Chuyến tàu với "các toa tàu đèn sáng trng, chiếu sáng cả

chị em Liên đợc miêu tả nh cơn khát cháy họng của ngời lữ khách trên sa mạc Sự khát khao ánh sáng - thế giới của những điều mới lạ phải chăng chính là sự khao khát hớng tới cái đẹp toả ra trong tâm hồn Liên - tâm hồn tởng nh đang mòn dần trong cái thế giới tàn tạ của phố huyện nghèo trớc Cách mạng Chuyến tàu đến nh

là cứu tinh cho nỗi buồn của chị em Liên, mang đến một thế giới khác lạ cho phố huyện: Một thế giới văn minh, giàu sang, nhộn nhịp huyên náo và đầy ánh sáng Trong thế giới cuộc đời, bóng tối mênh mông bao phủ, dày đặc, vây hãm không cho con ngời có đờng ra Trong thế giới tâm tởng, ánh sáng của những nỗi khát khao ngự trị không một bóng tối nào có thể huỷ diệt đợc Sự tin yêu vào những giá trị tốt đẹp của con ngời đã làm nên tính nhân văn sâu sắc cho tác phẩm Thạch Lam

Thạch Lam trân trọng những ớc mơ nhỏ bé của con ngời, cho dù ở hoàn cảnh nào tối tăm nhất, họ vẫn cố vơn lên một niềm tin cháy bỏng “Chừng ấy ngời trong bóng tối mong đợi một cái gì tơi sáng cho cuộc sống nghèo hèn của họ” Lời phát biểu của Thạch Lam bao giờ cũng thầm kín, dịu dàng mà thấm thía, cứ ngấm mãi vào lòng ngời và ám ảnh mãi tâm trí ta: ấy là tiếng nói xót thơng với những kiếp ngời nghèo khổ, sống quẩn quanh, bế tắc, không hạnh phúc, không tơng lai, những con ngời bị chôn vùi trong kiếp sống vô danh, vô nghĩa

cái yên tĩnh, và tĩnh mịch bề ngoài ấy, nhà văn miêu tả những biến động (biến

động về tâm hồn của nhân vật) vừa lặng lẽ, vừa gay gắt, vừa nhỏ bé, vừa mênh

Thạch Lam kể chuyện phố huyện bằng những cảnh biến động của thời gian, không gian Thời gian trôi qua, lặng lẽ và sống động Bóng tối tràn đến, chiếm tất cả và

ánh sáng bừng lên, rực rỡ, náo động, rồi tắt hẳn Thạch Lam chiêm ngỡng, miêu tả một cách tinh tế, sâu xa bớc đi của thời gian nơi phố nghèo Ông đã sáng tạo một ngôn từ nghệ thuật riêng để biểu đạt cái xao động, cái náo nức của sự sống khẽ vang lên, dội lên trong một không gian - thời gian tĩnh mịch, để diễn tả cái nhẹ nhàng thanh thoát, dịu dàng của tâm hồn nhân vật Liên Bao giờ văn phong của

ông cũng bình lặng, thong thả lắng dần vào tâm hồn ngời đọc Dù diễn tả cái náo nức bên trong, cái sôi động của mơ ớc, Thạch Lam vẫn nhẹ nhàng, tự nén ngòi bút “Hà Nội xa xăm, Hà Nội sáng rực, vui vẻ, và huyên náo”, “con tàu nh đem một chút thế giới khác đi qua” Quá khứ và hiện tại, giấc mơ đẹp và sự nghèo khổ tạo nên biến động sâu kín trong tâm hồn Liên, hay biến động của truyện

Thời gian trong truyện Thạch Lam nh một dòng chảy nghịch biến, thể hiện một khao khát sống, một hào hứng sống của những con ngời vui vẻ, sẵn sàng đón

trang văn nhẹ nhõm tơi sáng, cứ nh cha từng có một cái không gian rét mớt, tối tăm đã từng ngự trị ở phần lớn tác phẩm của ông ở đây, các nhân vật nh Loan,

cảm giác khác: quá khứ dẫu nặng nề hay vui vẻ thì cũng đã qua rồi, không còn ám

ảnh nhân vật nữa, còn hiện tại và tơng lai tuy không rực rỡ nh thiên đờng nhng cũng hứa hẹn một cuộc sống bình yên, dễ chịu Con ngời đợc sống một cuộc sống hồn nhiên với những tình cảm, những khao khát của mình mà không phải lo âu, sợ

mực yêu đời “Nàng mở lòng ra đón một sự hân hoan lạ, một thế giới khác nàng

Có thể nói, nhân vật của Thạch Lam thể hiện cái nhìn của Thạch Lam về cuộc đời, cái nhìn của ngời thấu hiểu lẽ tự nhiên, sự trôi chảy không cùng của đời sống Với ông, sự sống vô cùng sinh động, nó bao hàm cái đang diễn ra, đang tuôn trào và nhất định là cái mạch ngầm mạnh mẽ, không ngừng sôi réo chứ không thể

là cái biểu hiện bề mặt

Đến với thế giới truyện ngắn của Thạch Lam là đến với một thế giới hiện thực vừa sinh động, vừa linh hoạt qua những biến đổi của thời gian, của không gian, của thế giới tâm trạng con ngời để tạo nên dòng lu chuyển không ngừng, không nghỉ của cuộc sống Văn học phải “linh hoạt” nh cuộc đời; phải là “sự sống”, mà sự sống thì luôn sôi réo, xô đẩy dồn dập, rối loạn, “chẳng khác gì một nguồn nớc reo đơng vợt bờ tràn ra ngoài"[36,447] Văn chơng Thạch Lam đã kết tinh t tởng nghệ thuật của Thạch Lam Hiện thực cuộc sống mà Thạch Lam phản

ánh trong tác phẩm đó là một hiện thực vừa sinh động, vừa linh hoạt, đúng nhtrong quan niệm nghệ thuật của ông

1.3 “Những cái nhỏ nhặt, vụn vặt hay tỷ mỉ chính lại là những cốt yếu của tiểu thuyết hay ”

Văn học là tấm gơng phản ánh hiện thực cuộc sống, mà cuộc sống quanh ta vốn dĩ luôn thay đổi, nó muôn màu muôn vẻ và thực sự sinh động, là chân trời vô tận cho sáng tạo nghệ thuật Song điều làm nên sức hấp dẫn kỳ diệu cho tác phẩm văn chơng không phải chỉ là những anh hùng, những chiến công, những biến động lớn lao của cuộc đời mà nhiều khi chỉ là những chi tiết vụn vặt, tỷ mỉ của cuộc

sống Bởi những đề tài nhỏ bé ấy, nếu nhà văn biết lựa chọn, khai thác nó ở tầm cao của t tởng triết học, nhân sinh sâu sắc thì giá trị của nó không phải là nhỏ bé Thơ Hồ Xuân Hơng chỉ nói về cái bánh trôi nớc “bảy nổi ba chìm với nớc non” mà làm động lòng bao con ngời, vì thấm đợm trong từng lời thơ ấy là biết bao thơng cảm xót xa về thân phận đầy oan nghiệt, đắng cay của ngời phụ nữ trong xã hội phong kiến Những truyện ngụ ngôn của Êdốp, La Phông Ten viết về những điều t-ởng chừng vặt vãnh của cuộc sống cỏ cây, muông thú mà lại trở thành những bài học đợc ghi nhớ mãi của bao thế hệ con ngời Đến với nhà văn Nam Cao là đến với

Trẻ con không đợc ăn thịt chó… nhng đó là những tác phẩm có giá trị sâu sắc.

Thạch Lam gần với những nhà văn đi trớc ở điểm này Ông quan niệm: Những cái “ nhỏ nhặt, vụn vặt hay tỷ mỉ chính lại là những cốt yếu của tiểu thuyết hay”[36,420]

Thạch Lam đề cao những nền văn chơng gần cuộc đời Theo ông, Văn

ch-ơng Anh, Nga gần sự thực, gần cuộc đời hơn những nền văn chch-ơng khác Những nền văn chơng ấy có những tiểu thuyết hay nhất, những tác phẩm bất hủ mang “ tính cách duy nhất uyển chuyển và rộng ngay của sự sống” Ông viết "Các tác giả ngời Anh hay Nga rất khéo làm linh động cái không khí bằng những việc nho nhỏ

nh thế Bởi vậy, tiểu thuyết của Anh bao giờ cũng hay hơn Pháp Tiểu thuyết Anh hay hơn Nga, gần chúng ta hơn và làm chúng ta cảm động hơn Tiểu thuyết của Pháp, bởi cách xếp đặt và bố trí khéo léo và chặt chẽ khiến chúng ta phục, nhng không thích vì không đi sâu vào trong tâm hồn ta Văn chơng Pháp là một văn ch-

ơng trí thức, mà đặc điểm là sáng sủa, sự đẹp đẽ Nhng chịu ảnh hởng của văn chơng nớc ngoài, các tác giả Pháp bây giờ đã biết chú trọng hơn về cách làm hoạt

động tiểu thuyết bằng những cái chi tiết nho nhỏ" [36,420] Thạch Lam cũng rất trân trọng văn chơng Mỹ, nó có cái bồng bột, mạnh mẽ và tràn đầy của nhựa sống,

nó mang nhiều mầm giống tốt và có giá trị bởi “sự chú ý ân cần đến tất cả những cảnh tợng, dù nhỏ nhặt của cuộc đời” [71,230]

Trong sáng tác, Thạch Lam thờng lặng lẽ đi vào những “bi kịch nhân sinh nho nhỏ” mà có sức ám ảnh không dứt Những bức tranh buồn thảm về số kiếp khốn khổ của ngời lao động nghèo, đặc biệt là những ngời trí thức tiểu t sản nghèo Ông đặc biệt quan tâm, cảm thông và thơng xót cuộc đời vất vả mòn mỏi

đời ngời), Dung (Hai lần chết) Ông phát hiện đợc trong đáy sâu tâm hồn những

khát khao tội nghiệp một cảnh sống lơng thiện, một mái ấm gia đình

nghèo khổ, Thạch Lam không đi sâu vào những vấn đề xã hội rộng lớn, không tập trung vào làm nổi bật mâu thuẫn giai cấp Với ngòi bút tài năng, tinh tế của mình,

ông chỉ lặng lẽ khơi gợi lòng trắc ẩn của ngời đọc bằng sự đồng cảm, xót thơng thành thật Mong muốn mọi sự trong “cái thế giới giả dối và tàn ác” này phải đợc thay đổi; muốn làm cho “ lòng ngời đợc thêm trong sạch và phong phú hơn", cho nên, miêu tả tình cảnh thê thảm của những ngời khốn khổ, nhà văn không cố ý tập trung những nét đen thẫm để tố cáo, mà trái lại, thỉnh thoảng ghi lại một cách nâng niu những niềm vui nhỏ bé, hiếm hoi trong cuộc đời buồn thảm của họ Đó là niềm vui chờ đợi chuyến tàu đêm đầy ánh sáng, rực rỡ, sang trọng chạy qua miền

một bữa cơm chống đói cho đàn con nheo nhóc của mình; niềm vui của những

ng-ời phố chợ, những ngày nắng ấm và những đêm sáng trăng mùa hạ hội họp nhau

hàng xén); sự sung sớng hồi hộp của Trinh khi chờ đợi để khoe với chồng đôi

tả bóng tối, Thạch Lam bao giờ cũng cố gắng để lộ ra một chút ánh sáng, một tia

hi vọng dù nhỏ nhoi Miêu tả nỗi buồn, bao giờ Thạch Lam cũng cố gắng không

để cho nhân vật của mình chìm mãi trong nỗi buồn tuyệt vọng Ông luôn có ý thức tìm kiếm một niềm vui để nâng đỡ, cứu vớt nhân vật

Để xây dựng tác phẩm, Thạch Lam thờng lấy chất liệu từ cuộc sống gần gũi,

mà có tác giả cho đó là “không gian hiện thực hàng ngày” Những chất liệu nhỏ nhặt (nhiều khi tầm thờng) đã đi vào trang viết của Thạch Lam đầy ấn tợng Đó là

“mùi bèo ở dới ao, mùi rạ ớt đa lên ẩm ớt”; “mùi phân trâu nồng ẩm sặc ngay vào

hàng xén) Đó là cái chợ họp giữa phố đã vãn "trên đất chỉ còn rác rởi, vỏ bởi, vỏ

thị , lá nhãn và bã mía”; là khu phố chợ vào đêm “văng vẳng tiếng ếch nhái kêu ran

bấc, rồi cái lạnh ở đâu ập đến làm cho ngời ta tởng đang ở giữa mùa đông rét mớt (Gió lạnh đầu mùa) Chỉ một mảnh giấy nhỏ mà chỉ trong giây phút, Sinh (Đói) đã

bị mất đi bao nhiêu cái hy vọng sung sớng cả đời chàng Chỉ vì cuốn sách mà khi nhìn thấy trong tay ngời thiếu nữ, Thành đã “rung động từ đầu đến chân nh có

nh có mũi tên xuyên thẳng vào tim” khi nhận thấy sự “bỏ quên” của công chúng (Cuốn sách bỏ quên) Chỉ vì cái cốc định lấy làm bát hơng cúng tổ tiên đêm giao

thừa mà hai cô gái làng chơi vốn trơ trẽn trở nên ngợng ngùng, thẹn thùng, tủi hổ Còn cái bùa túi bằng vóc nhiễu xanh đỏ đã làm cho chàng học sinh “thấy lòng nao nao vừa bực, vừa buồn nh thấy một sự gì êm đẹp vừa mất đi mà không còn can đảm

Một điều đặc biệt là những cái “vụn vặt” thờng xuyên ấy lại có sức khơi gợi những cảm xúc, cảm giác, làm nên nét tinh tế, đặc sắc và hấp dẫn trong thế giới nghệ thuật của Thạch Lam Trong sáng tác của Thạch Lam luôn thấp thoáng cái tôi trữ tình của nhà văn Nhà văn đã thực sự hoá thân vào những kiếp sống đói khổ, lầm than để cùng họ nói lên cảm giác buồn bã, chán chờng, sẻ chia, an ủi, vỗ

về cho những mất mát, đổ vỡ tinh thần của họ Nỗi nhục nhã ê chề vì nhân cách,

Thạch Lam chia sẻ, đồng cảm Thạch Lam cũng đã làm dịu đi nỗi tủi nhục, xót xa

chết) Thạch Lam đặc biệt tinh tế khi diễn tả, phân tích những rung động bên

trong, những cảm giác mong manh, thoáng qua, những biến thái tinh vi của tâm hồn trớc ngoại cảnh, những cái “nhỏ nhặt” “vụn vặt” hay “tỷ mỉ” nh Vũ Ngọc Phan đã từng nhận xét "Tỷ mỉ và sâu sắc đó là đặc tính của những truyện xuất sắc

Thạch Lam dờng nh thấu hiểu đợc trạng thái tinh thần của nhân vật Tân

“Một cảm tởng lạ, không rõ rệt, nảy nở trong lòng” Tân khi lần đầu tiên chàng nhìn thấy một đứa trẻ sơ sinh Chàng thấy "mấy cô xúm xít xung quanh cái nôi mây và thoáng nhìn thấy giữa đống vải trắng một vật gì đỏ hỏn đang động đậy”; rồi chàng “tò mò ngắm nhìn cái đầu đứa bé phủ áo đen và mợt”, rồi chàng lại thấy “cái

trớc cái “núm ruột” của mình chàng sẽ cảm động lắm lắm, yêu thơng lắm lắm

Nh-ng “Tân khôNh-ng thấy cảm độNh-ng nh chàNh-ng tởNh-ng và cũNh-ng khôNh-ng thấy một tình cảm gì

đối với đứa con mới đẻ”; “cái mầm mống nhỏ mọn và yếu ớt kia hình nh không có một chút liên lạc gì với chàng cả” Thế nên chàng chẳng hề quan tâm, chỉ “thỉnh thoảng mới chú ý một chút” đến đứa bé Thái độ của Tân quá vô tình trớc niềm hạnh phúc, sung sớng, âu yếm đứa con của vợ chàng Từ chỗ không có cảm tình, chàng không thấy nét đáng yêu nào của nó cả “Con mắt thì lờ đờ, một mắt to, một mắt nhỏ Cái đầu thì dài trông thế nào ấy Cái thân hình thì ngắn ngủn” làm chàng cảm thấy khó chịu Chàng xng hô “mày, tao” với đứa trẻ, và phũ phàng hơn, chàng nói xẵng, nói thẳng ra với vợ rằng việc giữ đứa bé không phải công việc của chàng

và “ trông nó khó chịu lắm” Nhng rồi thiên thần bé nhỏ, con chàng, cũng đã giúp chàng nhận thấy một điều có ý nghĩa lớn lao, đó là "cái thiêng liêng, sâu xa của sự sống", nhận thấy chính những cái vụn vặt, nhỏ nhặt, hèn mọn, tầm thờng hàng ngày nó phá hoại cuộc đời chàng Từ đó có “một mối cảm động êm đềm và phiền phức” dâng lên trong lòng chàng Và trớc hình ảnh đứa con bé bỏng thơng yêu, Tân thấy “trong lòng rung động khẽ nh cánh bớm non, một tình cảm sâu xa và mới

mẻ chàng cha từng thấy” Thạch Lam đã miêu tả hết sức tỷ mỉ những diễn biến

tình cảm trong lòng ngời cha từ khi đứa con chào đời mà có thể coi là một màn diễn biến tâm lý hết sức nhẹ nhàng nhng sâu sắc

nhng để diễn tả đợc điều đó Thạch Lam đã phải dày công miêu tả mọi sự việc thật

rất nhiều công sức trong việc tờng thuật kỹ lỡng mọi sự tình có liên quan đến sự nảy nở của tình yêu ấy Đó là một mối tình có cả sự vun vén và phá phách một cách vô tâm của mọi ngời Tình yêu của Lan dành cho Bình thì đã rõ, nhng còn Bình? Chàng trai này vẫn rất tỉnh ngay trong những phút xao động nhất của tâm hồn Chàng nói: "Đôi mắt nàng nhìn tôi, tôi bỗng rung động cả ngời; đôi mắt nàng phản chiếu một tình yêu mãnh liệt và tha thiết quá! Tôi hiểu ngay rằng nàng yêu tôi”, và “tôi để tay lên tay nàng Lan rung động cả ngời, toàn thân nàng mềm lại

chỉ săn sóc ân cần của Lan sẽ là niềm hạnh phúc rất lớn đối với chàng, và sự đổi thay tính nết của Lan sẽ là một nét rất đáng yêu Song mọi sự trong lòng chàng lại không diễn ra nh thế và tình yêu ấy đã sớm trở thành “tình xa” Ngời đọc ngậm ngùi khi đọc những chi tiết cuối cùng của truyện Lan thật tội nghiệp, đáng thơng Anh chàng tình nhạt kia trong khoảnh khắc cuối cùng khi sắp rời xa chốn cũ “ Bỗng thấy cả ngời xúc động khi nhìn thấy Lan lạc lõng giữa bến xe, ngơ ngác kiếm tìm để mong đợc nhìn thấy ngời mình yêu lần cuối" Hình ảnh tội nghiệp của Lan đã khiến Bình nhận ra sự tồi tệ trong cách đối xử của mình với ngời con gái đã hết lòng yêu thơng anh Có lẽ hình ảnh cuối cùng này của Lan mới là hình ảnh rõ

Thạch Lam viết rất thành công bởi ông nắm khá vững tâm lý của lớp ngời mới lớn, hiểu đợc chiều sâu, ngõ ngách suy nghĩ và tâm hồn nhân vật

Thạch Lam không thiên về khai thác những câu chuyện có những tình tiết

ly kỳ, gay cấn, giật gân, mà chỉ khai thác nét kín đáo và giản dị, gần gũi với cuộc sống bởi vì với ông "Cái đẹp man mác khắp vũ trụ, len lỏi khắp hang cùng ngõ

hẻm, tiềm tàng ở mọi vật tầm thờng" Trong Tấm áo lụa hồng ta gặp một tình

huống truyện nhẹ nh một làn gió thoảng, còn câu chuyện thì giống nh một tấm bu thiếp tặng cho tất cả nhân gian Tác giả của truyện ngắn này thì thật hóm hỉnh trong cách tạo dựng sự tình Chàng si tình Hiệp, một gã khờ, si tình đã bị biến từ thế chủ động sang thế hoàn toàn bị động trớc cách ứng xử khéo léo, chủ động xoay chuyển tình thế của Lan, để rồi từ chỗ chẳng hề quen biết họ đã nhanh chóng trở thành một đôi tâm đầu ý hợp

Miêu tả cuộc sống sinh hoạt bình dị hàng ngày rất mực quen thuộc, Thạch Lam đã dựng lên đợc một bức tranh sống động và ông đã diễn tả nó bằng những

xén diễn ra nh bao chợ quê thân thuộc của làng quê Việt Nam, nhng dới ngòi bút

của Thạch Lam, cái phiên chợ quê ấy đợc miêu tả sinh động và rất thật “ chợ mỗi lúc một ồn ào, ngời đến họp đã đông Cái đông đúc ồn ào ấy khiến cho Tâm nh lịm đi Tiếng cời nói, tiếng cời đùa, chửi rủa tràn đầy cả mấy gian hàng Sự hoạt

động rực rỡ nhiều màu Các hàng quà bánh, các thứ hàng rẻ tiền và vụn vặt ở thôn quê, những gian hoa quả chua chát hái xanh trong vờn nhà và bên kia đờng mùi thơm nồi cháo nóng của chị T bay ra ngào ngạt” [32, 135] Không khí phiên chợ quê đã đợc nhà văn miêu tả giàu hình ảnh, không chỉ có cái ồn ào, đông đúc, cái

chửi quen thuộc ấy cũng tạo nên hình ảnh góp vào không khí náo động đó Phiên chợ quê ấy cảm giác nh chẳng có gì đáng nói bởi nó quá bình thờng quen thuộc với tất cả con ngời ở nông thôn Việt Nam, song Thạch Lam thật tinh tế, thật tỷ mỉ,

ông đã phát hiện ra chất thơ đời sống của những phiên chợ ấy, gợi lên đặc trng riêng của không khí sinh hoạt bình dị quê nhà

Quan niệm của Thạch Lam về tiểu thuyết có sự gần gũi và tơng đồng với một trong những đặc trng cơ bản của thể loại này “gắn ngời đọc tiếp xúc với cuộc sống đang diễn biến nh là ở thời hiện tại, xảy ra đồng thời với mình, nh đang sống

làm chúng ta cảm động hơn, gần chúng ta hơn của tiểu thuyết Anh, Nga so với

tiểu thuyết Pháp là ở chỗ các tác giả ngời Anh hay Nga rất khéo làm linh động cái không khí bằng những việc nho nhỏ Quan niệm ấy còn đợc Thạch Lam thể hiện

ở các thể loại nghệ thuật khác trong quá trình sáng tác của ông Chính sự tinh tế đã giúp Thạch Lam thấy đợc, cảm đợc rất nhiều từ những cái nhỏ nhặt và diễn tả thật

phẩm tuỳ bút với độ dày khoảng 80 trang, đã đề cập đến nhiều khía cạnh về đời sống sinh hoạt, phong tục tập quán và văn hoá ẩm thực của ngời Hà Nội Thạch Lam miêu tả khá chi tiết quà Hà Nội Có thứ quà của sớm mai “ tang tảng sáng, tiếng bánh tây đã rao lẫn tiếng chổi quét đờng” có thứ của đêm tối Mỗi thứ quà lại

có vị mặn ngọt khác nhau, có thứ quà của con ngời, và cũng có thứ quà của đồng nội “ các thứ quà của cô hàng bún ốc, cái điểm không thể thiếu đợc của một cảnh bình dân hoạt đông trong các ngõ con và trên các bờ hè” Hay là thứ bánh cốm Hàng Than là thứ bánh gợi cho ta nhiều cảm xúc rất đậm đà vì nó là “ thứ bánh cới trao đi, đổi lại trong những ngày mùa thu để chứng nhận cho cái sung sớng của cặp vợ chồng mới và cái vui mừng của họ hàng Vuông vắn nh quyển sách vòng, bọc lá chuối xanh, buộc dây lạt đỏ, cái dây lạt đỏ nh sợi dây tơ hồng buộc chặt lấy những ái ân”[32, 178) Rồi nào là bún sờn, canh riêu, và giầy giò, bánh đậu, bánh khảo phụ thêm vào phở cốm Và say sa hơn cả là những dòng viết về phở: “ Phở

là một thứ quà đặc biệt của Hà Nội, không phải chỉ riêng Hà Nội mới có nhng chính là vì chỉ có phở Hà Nội mới ngon Đó là thứ quà suốt ngày của tất cả các hạng ngời, nhất là công chức và thợ thuyền Ngời ta ăn phở sáng, phở tra, và ăn phở tối, các gánh phở ngon đợc ngời hàng phố đặt tên để cho nhớ Anh phở Trọc, anh phở Bêrê, anh phở Mũ dạ, anh phở Cao Thạch Lam còn phát hiện ra một gánh phở mà ít ai biết đến, đó là gánh phở trong nhà thơng “ gánh phở của bà thì tuyệt, bát phở đầy đặn, tơi tắn, do hai cô con gái bà làm, trông thực muốn ăn Nớc thì trong và lúc nào cũng nóng bỏng, bốc khói lên nghi ngút Rau thơm, hạt tiêu bắc, giọt chanh cốm vắt lại điểm thêm một chút cà cuống thoảng nhẹ nh một “ nghi ngờ" [32, 179] Mỗi thứ quà ấy đều có những ý nghĩa riêng, bởi vì nó thể hiện tấm lòng cùng sự khéo léo tài hoa của ngời Hà Nội Quà Hà Nội không phải chỉ có

những thứ đắt tiền mà còn có những thứ ít tiền ai cũng có thể thởng thức Những thứ quà ít tiền ấy mang phong vị của đồng quê: đó là bánh cuốn Thanh Trì, cơm nắm, hàng bún ốc, hay quà của lúa non, cốm - đó không phải là thức quà của ngời ăn vội, ăn để lấy no, mà khi ăn cốm phải ăn từng tý một, thong thả và ngẫm nghĩ, để thu lại cả trong hơng vị ấy cái mùi thơm của lúa mới, cái tơi mát của lúa non, cái dịu dàng thanh đạm của loài thảo mộc.

Những sở thích và thói quen giản dị vẫn làm nên một vẻ riêng cho cuộc sống ngời Hà Nội Dới ngòi bút của Thạch Lam, những chi tiết tởng nh “vụn vặt” lại là

ph-ờng, không ai không một lần mong muốn đợc nếm thử những món quà độc đáo của

mảnh đất nghìn xa văn hiến ấy Đó không chỉ là những món ăn thuần tuý mà sâu hơn nữa là giá trị tinh thần nhân văn, là nét đẹp văn hoá không chỉ cho hiện tại mà còn lu gửi đến muôn đời sau.Với Thạch Lam, đời sống hiện thực hàng ngày có bao nhiêu cái hay, cái đẹp để ngòi bút tìm kiếm Chính vì vậy, có ngời đã nói dờng nh

ông là cây bút đầu tiên có ý thức khai thác chất thơ trong cuộc sống bình dị, thờng nhật Ông phê phán những nhà văn "tuy biết rất nhiều nhng mà sống rất ít" Chứng

tỏ rằng họ mới chỉ liệt kê sự việc mà cha nắm bắt đợc cái hồn, cái cốt của hiện thực Và nh vậy, họ cha linh động đợc những “ cái nho nhỏ”, những cái cốt yếu của tiểu

của ông không thành công nh một số nhà phê bình nhận định: “ Sự truyền tải một dung lợng lớn nhiều biến cố đời sống tâm hồn không hợp sở trờng một cây bút chuyên khám phá những cảm giác và cảm xúc tinh vi" nh Thạch Lam

việc khi viết về tấm gơng khổ công trong nghệ thuật Đostoievsky, nhà tiểu thuyết

ngời Nga, có lẽ là nhà viết tiểu thuyết có giá trị nhất của thế kỷ và trên hoàn cầu

“Nếu nhiều thì giờ hơn ông sẽ thêm đợc cái gì ? Ông tìm gì nữa ? Một sự giản dị hơn, một sự liên lạc chặt chẽ hơn trong các tiểu tiết” [36, 440] Với Thạch Lam cái thật, cái hay và cái đẹp nằm ở chính sự giản dị

Nh vậy, trong quan niệm của Thạch Lam, đối tợng phản ánh của nghệ thuật chính là cuộc sống, mà cuộc sống thì phong phú, đa dạng, nhiều chiều “không ngừng sôi réo”, nó hấp dẫn, lôi cuốn ngời đọc không phải chỉ ở những cái gì to tát, lớn lao, hoành tráng mà thật giản dị Dờng nh chính những cái “vụn vặt” thờng xuyên ấy lại có sức khơi gợi những cảm xúc, cảm giác tạo nét đặc sắc và hấp dẫn trong thế giới nghệ thuật của Thạch Lam, góp phần tạo nên tác phẩm “để đời”.

1.4 Thế giới tinh thần bên trong con ngời hiện thực thứ hai của văn–

chơng

Trong văn học cổ, trung đại, thế giới tinh thần, thế giới nội tâm của con ngời

dù đã đợc đề cập song cha bao giờ đợc các nhà văn coi đó là đối tợng chính để miêu tả Con ngời chỉ là sự hiện diện của những quan niệm đạo đức Nho giáo nh: Trung - hiếu - tiết - nghĩa Còn các nhà văn Tự Lực văn đoàn, trong đó có Thạch Lam đã có một cách tiếp cận, cách khám phá riêng về con ngời Họ đã chọn đời sống bên trong, đời sống nội tâm của con ngời để phản ánh và miêu tả Việc quan tâm thể hiện thế giới tinh thần, thế giới nội tâm chứng tỏ các tác giả đã hiểu con ngời không chỉ ở hình thức bên ngoài mà cả trong chiều sâu tâm linh, đặt con ngời trong một phạm trù văn hoá rộng lớn (con ngời đối diện trớc thế giới - con ngời trong cả quan hệ với chính mình) để xem xét và miêu tả chứ không đơn thuần chỉ xem xét con ngời trong bình diện giai cấp, xã hội Đó chính là quan niệm nghệ thuật về con ngời của Thạch Lam

Thạch Lam luôn quan tâm đến cái phần “Ngời ở trong con ngời” và lấy đó làm đối tợng nghệ thuật của mình Sự lựa chọn này có lẽ xuất phát từ chính những nét tính cách riêng biệt của Thạch Lam Thế Uyên - Cháu của Thạch Lam kể lại rằng “Theo lời mẹ tôi và thím tôi, Thạch Lam là ngời khó tính và yếu ớt, thích suy nghĩ và nếp sống yên tĩnh Cho tới khi chết, ông không có một hành động cuồng nộ

đáng nói Hình ảnh rõ rệt nhất tôi xây dựng về ông là một ngời yếu đuối, mắt sâu, trầm tĩnh ít nói, tâm hồn đa cảm và tế nhị Đọc một vài đoạn văn của ông đôi khi tôi có cảm tởng Thạch Lam là một hệ thống dây tơ bén nhạy đến có thể thu nhận đ-

ợc sự thay đổi về cờng độ ánh trăng hay âm sắc của các loại lá khô khi rụng và vào

đất ” [74, 36]

Con ngời Thạch Lam thích suy nghĩ, sống sâu sắc, thầm lặng “chăm lo nhiều đến cuộc sống nội tâm” và “không bị cuốn theo ngoại cảnh ồn ào” Trong căn trại gần nh biệt lập giữa đồng của gia đình, Thạch Lam thờng ngồi riêng một góc với vài bạn văn, “cách biệt với tất cả nh đôi mắt sâu và tối của chú” Dờng nh, Thạch Lam sinh ra để thuộc về cõi thanh tịnh và cao khiết giữa cuộc đời đầy biến

động Với tính cách của mình, ông không thể viết hay về những cái nhố nhăng, nhiễu nhơng, loạn luân trong xã hội đơng thời nh Vũ Trọng Phụng hay một số nhà văn đơng thời khác Thạch Lam đã đi tìm một mảnh đất riêng phù hợp với tạng tâm hồn mình, đó là thế giới nội tâm của những cảm xúc, cảm giác phong phú của con ngời

Sự lựa chọn thế giới nội tâm để phản ánh còn có một lí do khác: Thạch Lam

là một ngời thành thực Đời sống bên trong chính là nơi con ngời sống một cách thành thực nhất Trên phơng diện lí luận sáng tác, Thạch Lam cũng quan niệm

dòng).

Nhận xét về lối viết của Đôxtôiepxki, Jose Ortega Gasset viết “Chúng ta ờng xuyên va phải hiện thực phức tạp của những ngời khác, chứ không phải khái niệm đơn giản về họ Thái độ bối rối muôn thuở của chúng ta trớc sự bí ẩn khép kín của ngời khác và sự phù hợp với những hình dung của chúng ta về họ, buộc ta phải cảm nhận họ nh một cái gì đó có nỗ lực đến mấy cũng không nắm bắt đợc” [5,167] Vì lẽ đó J.Gaset cho là “Hành vi của nhân vật không nằm vừa trong cái khung đợc tính cách giả tởng của tác giả tạo ra” và vì vậy “độc giả muốn tự mình

th-đa ra sự đánh giá cho nhân vật” Có cùng quan điểm với J.Gaset, Thạch Lam giải thích rõ hơn: “Ngời ta là một động vật sống rất phiền phức Tâm hồn ngời ta không giản dị nh một biểu hiện và bao giờ cũng có một phần bí mật” [36,419] Đó chính là lí do khiến Thạch Lam vô cùng băn khoăn lo lắng trớc thực tế văn học Việt Nam đơng thời: “Phong trào ở nớc ta, bất cứ phong trào gì, đều có một tính

chung là nông nổi, chỉ hời hợt bề ngoài mà tâm hồn ngời ta lại là một vật khó biết nhất” [ 66, 207] Từ đó, Thạch Lam yêu cầu nhà văn phải nỗ lực khám phá cái chiều sâu, phần tiềm ẩn, khám phá “sự bí ẩn khép kín" của con ngời Việc khám phá những bí mật và biểu hiện tâm hồn con ngời là sứ mệnh thiêng liêng, cao cả của nghệ sĩ và là nhu cầu tự thân của họ Với ông đời sống bên trong đó chính là

“phần Ngời” nhất của con ngời

Thạch Lam phê phán các nhà văn ngay trong văn đoàn khi họ đua nhau viết truyện xã hội Những tiểu thuyết luân lý, luận đề thì nhạt nhẽo, vô vị còn các “tâm lí tiểu thuyết” thì chỉ phân tích tâm lí hời hợt bên ngoài Ông chỉ rõ hạn chế của phái tả chân: “Có cái xa vọng đạt tới nghệ thuật bằng cách chỉ diễn tả cái gì trông thấy

Họ sẽ tạo nên những tác phẩm khôi hài chứ không cảm động đợc" [36,451]

Theo Thạch Lam, có hai lối quan sát: một lối quan sát bề ngoài, và một lối quan sát bề trong Ông cho rằng nếu chỉ nhìn bề ngoài, bề nổi thì chỉ thấy đợc một góc của nhân vật: “Một hành vi chỉ là một hành vi, chứ không có cái ánh sáng bên trong đem ra soi tỏ, giảng giải và làm thành rộng rãi” [36, 451] Mà con ngời ta thì

“Cái đời sống cần là cái đời sống bên trong, cái đời sống của tâm hồn” Sự phong phú dồi dào, hay mãnh liệt của tâm hồn mới là cái đáng quý Thạch Lam cho rằng: Cái đích cao nhất của mỗi ngời nghệ sĩ cần vơn tới là phải làm sao tạo ra đợc những nhân vật “thật” và “hoạt động” Đó là khi ngời nghệ sĩ đã tìm đến đợc, khám phá đợc "cái bí mật sâu kín ở trong mỗi con ngời", là "diễn tả đúng và thấu

đáo cái tâm lí uyển chuyển của con ngời" Và để soi thấu đợc cái bí mật của tâm

lí, ngời nghệ sĩ phải có “con mắt của linh hồn, có trực giác nhiệm mầu, những tâm hồn phong phú, phức tạp giàu có, những thiên năng, thiên bẩm” Và ông đã đa ra yêu cầu quan trọng đối với mỗi ngời cầm bút: “Nhà văn cốt nhất phải đi sâu vào tâm hồn mình, tìm thấy những tính tình và cảm giác thành thực: tức là tìm thấy tâm hồn của mọi ngời qua tâm hồn của chính mình để đi đến chỗ bất tử mà không

tự biết” Bởi “Qua tâm hồn chúng ta có thể đoán biết tâm hồn của mọi ngời Và khi nào chúng ta hiểu đựơc những trạng thái tâm hồn của mình một cách sâu sắc chúng ta mới hiểu biết đợc trạng thái tâm lí của ngời ngoài” [35, 358] Thạch Lam

đặt ra yêu cầu đối với ngời nghệ sĩ nói chung và đó cũng là yêu cầu ông đặt ra cho chính mình.

Trên con đờng khám phá vũ trụ đầy bí mật của tâm hồn con ngời, Thạch Lam đã tạo cho mình một lối đi riêng, khẳng định một chỗ đứng riêng độc đáo và sâu sắc Ngòi bút của ông dờng nh luôn biến hoá khi đi sâu thể hiện những trạng huống tinh vi và phức tạp của tâm hồn, đó là thế giới cảm giác mong manh, thầm kín trong con ngời

Yêu quý sự sống, yêu quý con ngời, Thạch Lam quan tâm đến tất cả mọi tầng lớp ngời trong xã hội Ông đi sâu khám phá nỗi niềm u uẩn, khuất lấp của con ngời qua nhiều dạng nhân vật khác nhau

Viết về hiện thực cuộc sống của những ngời nghèo khổ, trong khi Khái

H-ng, Nhất Linh, Hoàng Đạo viết bằng sự xót thơng của tầng lớp thợng lu nghiêng mình xuống nỗi thống khổ của những ngời thuộc tầng lớp dới, thì Thạch Lam trái lại, hết sức cảm thông, nâng niu trân trọng những ngời nghèo bằng những trang truyện ngắn làm ngời đọc rơi nớc mắt và thấm đầy d vị xót xa Ông tìm đến những tâm sự ẩn sâu trong tâm hồn ngời phụ nữ, cảm thông và chia sẻ với họ Ông thấu

ngời mẹ khốn khó, “lúc sinh ra bác đã thấy nó rồi; và từ đấy nó cứ theo liền bác mãi” Thạch Lam thấu đợc sự tuyệt vọng, thấu đợc tiếng kêu thất thanh và chua xót, trớc nỗi khát khao đến tội nghiệp của mẹ Lê “Giá nh cứ có ngời mớn làm ”

sinh hết cả cho gia đình mình, cho chồng con với cả gia đình nhà chồng Đã đến lúc cô mệt mỏi buồn rầu và e ngại khi nghĩ đến cuộc đời của mình “toàn khó nhọc

và lo sợ, ngày nọ dệt ngày kia nh tấm vải thô sơ”, một cuộc đời dờng nh hoàn toàn bế tắc, không lối thoát, mỏi mòn “trong ngõ tối” Thạch Lam đã tinh tế và sâu sắc nhìn thấu nỗi lòng của Tâm khi mà Tâm “buồn rầu nhìn thấu cả cuộc đời này dới cái vòng đen của rặng tre làng Bằng , tối tăm và dày đặc” Nếu nh trong các

dao sắc lẹm” bóc tách, lột tả những khoảnh khắc đầy giông bão của tâm trạng thì bây giờ đây, ngòi bút ấy lại nhẹ nhàng cảm thông và sẻ chia đến từng thoáng buồn vui, từng nét diễn biến tâm lí nhỏ nhoi, từng khoảnh khắc thay đổi tâm trạng trong

ra chỉ để chịu sự sai khiến, không dám phản kháng bao giờ, chỉ biết cam chịu Liên đã từ chối không dám bỏ đi với Tâm, ngời sẽ vớt nàng lên khỏi cái ao sâu, ra khỏi cái cuộc đời “bùn lầy nớc đọng” của nàng Thạch Lam đã hiểu cả những

gì mà nàng phải ở đây để chịu những nỗi khổ sở nh thế này? Phải đi, đi để thoát khỏi nơi địa ngục, đi để hởng chút hạnh phúc mà nàng có quyền đợc hởng ở

đời” Ông cũng đã soi thấu, đã cảm nhận đợc và chia sẻ nỗi đau đớn nhất của

hạnh của mình mà không đợc Dung nh một ngời bị bắt phải sống Dung chỉ còn biết ngậm ngùi xót xa cho số kiếp của mình Trong thẳm sâu tâm hồn, cô đã nhìn thấy hình ảnh của mình bơ vơ, chới với giữa dòng chảy cuộc đời không nơi bấu víu “Lần này về nhà chồng, nàng mới hẳn là chết đuối, chết không bấu víu vào đâu

đợc, chết không còn mong có ai cứu vớt nàng ra đợc nữa” Giữa biển đời mênh mông, Thạch Lam đã nhận thấy và xót thơng cho số phận “Chết dở, sống dở”,

“chết đi, sống lại” của những ngời phụ nữ nh Dung

Bên cạnh mảng hiện thực nghiệt ngã đó, đến với thế giới truyện ngắn Thạch Lam là còn đến với một thế giới khác của con ngời, đó là thế giới của những tình cảm tốt đẹp, ấm áp và êm dịu Có thể nói, dù trong cảnh ngộ nào, con ngời trong

sự miêu tả của Thạch Lam vẫn luôn hớng về một thế giới đẹp đẽ, trong sáng và giàu tính nhân bản, dờng nh cuộc sống nghèo khổ vẫn không làm mất đi ở con ng-

ruột thịt vẫn luôn hiện diện: “Tâm ngồi ăn dới con mắt hiền từ và thơng mến của

mẹ Các em cô quây quần cả xung quanh” Trong bức tranh ảm đạm của nhà mẹ

Lê, ta vẫn bắt gặp những đêm trăng “mọi ngời quên đi cái cảnh khổ sở hèn mọn, ai

ai cũng vui vẻ chuyện trò, tiếng cời to và dài của ngời lớn xen lẫn tiếng khúc khích

của các cô gái" Hai cô gái làng chơi Liên và Huệ vẫn hớng về cội nguồn tổ tiên bằng tấm lòng thành kính nâng niu trong một điều ớc muốn đợc trở về sống lại

“trong một căn nhà ấm cúng sáng đèn, then cửa cài chặt, mọi ngời tấp nập đón

Viết về thế giới trẻ em, Thạch Lam cũng khá tinh tờng khi khám phá tâm

hồn thơ ngây trong sáng và rất đáng yêu của chúng Hoàn cảnh dù ngặt nghèo, thân phận dù nhỏ bé, nhng khát vọng thì vẫn luôn bừng sáng Cái nhịp điệu tẻ nhạt lặp đi lặp lại hàng ngày ở một phố huyện nhỏ và nghèo với những “ngọn đèn hoa kì leo lét” bên gian hàng xén cũng nghèo nàn vẫn không làm tắt đi ở An và Liên niềm khát vọng về một thế giới văn minh rộng lớn, nơi có những “quầng sáng rực vui vẻ và huyên náo”, hay thế giới của vũ trụ thăm thẳm bao la có giải ngân hà với

“hàng ngàn ngôi sao ganh nhau lấp lánh”, một thế giới của tơng lai đang ẩn chứa bao điều bí mật và huyền diệu Và có lẽ không chỉ có Liên và An thả tâm hồn theo những ớc vọng đẹp đẽ, cao xa đó mà cả những ngời nh chị Tý, bác Siêu “chừng ấy ngời trong bóng tối, cũng mong đợi một cái gì tơi sáng cho cuộc đời nghèo khổ

một bức tranh cảm động về tình ngời của những con ngời nghèo khổ: một chiếc áo bông đã cũ cho bạn nghèo khi gió mùa đột ngột trở về

Bằng tất cả sự quan sát, tìm tòi, và phát hiện công phu, Thạch Lam đã đi vào thế giới tâm hồn trẻ thơ với một suy nghĩ nghiêm túc và rất tôn trọng, bởi vì

"trẻ con có lí luận, và trí quan sát riêng của nó ” [36, 442]

Viết về những ngời trí thức tiểu t sản, Thạch Lam đã không rơi vào lối viết

mộng mơ, lý tởng nh nhiều nhà văn đơng thời khác Thạch Lam đã khắc hoạ một cách chân thực cuộc sống của họ cũng nh cuộc sống của những ngời xung quanh

họ Trên cơ sở hiểu và đồng cảm, Thạch Lam đã khám phá đợc những “cõi vực” sâu kín nhất của lớp ngời trí thức tiểu t sản đơng thời

Đói là một truyện ngắn hay viết về anh chàng Sinh trớc kia đã từng sống những

ngày no đủ, giàu có Thế rồi anh ta lâm vào cảnh đói Nhng cái “đói” ở đây khác với cái “đói” trong những trang viết của Nam Cao ở Nam Cao, “đói” là một tình

trạng xã hội, nói nh nhà văn Phong Lê “nh là sự kết thúc của quá trình bần cùng hoá diễn ra mênh mông trong nhiều dạng”, bởi thế ngời ta không chỉ chết đói (Bu

đợc miêu tả ở cảm giác, “cơn đói lại sôi nổi lại nh cào ruột, xé gan, mãnh liệt át hẳn cả nỗi buồn Chàng muốn chống cự lại, muốn quên đi, nhng không đợc, cái

giác kia mất đi (vì nó diễn ra trong chốc lát) thì nỗi đau về tinh thần mới là nỗi đau

"thấm thía và sâu xa” khiến “Sinh cảm thấy chết ngay lúc ấy” khi biết rằng những thức ăn hấp dẫn kia có đợc là do sự phản bội của vợ chàng hay cái cảm giác xa lạ,

sự lạnh lẽo trong tình cảm của Tân với đứa con đầu lòng đã đợc Thạch Lam thể hiện qua bút pháp miêu tả tình cảm tỉ mỉ, điềm tĩnh và rạch ròi Tinh tế và đặc sắc hơn, ông còn nắm bắt đợc cả rung động “khẽ nh cánh bớm non, một tình cảm sâu

xa và mới mẻ” của một ngời lần đầu tiên làm cha khi sợi dây tình cảm giữa anh và

Thạch Lam còn chỉ cho chúng ta thấy sự tàn ác trong một cơn giận vô cớ của một con ngời nguyên bản tính thiện để rồi anh ta phải ăn năn hối lỗi, đau đớn

giận) Thạch Lam cũng soi tỏ đến cả sự ghen ghét ngấm ngầm đến bứt rứt trong

nhếch nhác của anh ta trớc cái nghèo của mình Miêu tả lòng căm giận vợ, căm giận những quyết định trớc đây cùng với sự ngây thơ của nhân vật Thành, cũng bằng bút pháp miêu tả tỉ mỉ, rạch ròi, điềm tĩnh, Thạch Lam đã khám phá và cho

tóc)

Ngòi bút của Thạch Lam hay đi sâu khám phá những cảm tởng, cảm giác thật trong lòng ngời Có những cảm giác rung động rất khó diễn tả trong tâm hồn nhân vật đã đợc Thạch Lam miêu tả chính xác khiến ngời đọc sửng sốt vì nó rất

việc mình cấy cắp hay không lấy cắp là tốt hay xấu Anh ta thổ lộ rất hồn nhiên

rằng “Nếu bây giờ tôi đã là kẻ ăn cắp, cái đó cũng không khiến tôi lấy làm ngạc nhiên hơn Mà còn là ngời lơng thiện, tôi tự thấy cũng chẳng có gì đáng khen Tôi nghĩ lúc đó không có một ý nghĩ nào về danh dự, về điều phải, điều trái ngăn cản tôi” [32, 103] Anh ta hồn nhiên lí giải việc không lấy ví của bạn là nh vậy, chính cái hồn nhiên ấy là suy nghĩ rất thật lòng của anh ta Thạch Lam đã chụp đợc khoảnh khắc chân thật ấy, ông cho rằng nhà văn không chỉ quan tâm đến các tâm trạng, trạng thái tâm lí mà còn phải tìm đến một cách thức biểu đạt thích hợp nhất cho từng tình huống nhân vật.

Đi vào "cõi vực" bí mật của nội tâm con ngời, Thạch Lam nh muốn nhắc nhở con ngời hãy cảnh giác, tỉnh táo không phải với ai xa lạ mà ngay chính cái

“tôi” của mình, để hoàn thiện bản thân, vợt lên những tình huống, những thử thách

mà con ngời gặp phải Trong tác phẩm của mình, Thạch Lam luôn đặt nhân vật vào những bối cảnh, những tình huống nào đó để làm nảy sinh một tình cảm, một thái độ ứng xử để quan sát và phân tích quá trình diễn biến tâm lí của nhân vật

Đặt nhân vật vào những tình huống nh vậy, Thạch Lam đã phanh phui những quãng u tối, khuất lấp trong tâm hồn con ngời, tạo nên tính chân thật cho những trang viết Thạch Lam là một nhà văn có tâm hồn, nói nh Thế Lữ “có cả một cái kho tàng cuộc sống bên trong rất sẵn châu báu”[40 , 104] Thạch Lam đã diễn tả những diễn biến tâm lí con ngời một cách chân thật và đầy tính nghệ thuật

Viết về thế giới của những lớp ngời khá giả, bằng con mắt tinh tờng, Thạch

đàn bà cay nghiệt khét tiếng keo kiệt Nhng khi nhìn đứa trẻ kháu khỉnh con chị Sen, tình mẫu tử thiêng liêng trong lòng bà trỗi dậy Bà rung động "mắt bà đờ ra

nh đang theo đuổi một ớc vọng xa xôi" Thiên chức làm mẹ, cái mà bà không bao giờ có đợc đã biến bà thành một ngời độ lợng, hào phóng, khác hẳn với con ngời thờng ngày Một điều ngẫu nhiên và cũng là một điều kì lạ xảy ra trong tâm trí bà

“giá bà đánh đổi tất cả của cải để lấy đứa con!” Lòng nhân ái và vị tha đã giúp Thạch Lam hiểu và soi tỏ đợc những trắc ẩn trong lòng ngời Cũng vẫn bằng những ấn tợng, những cảm giác tinh tế của mình, Thạch Lam đã phát hiện ra một

phần cõi tâm linh, một đốm sáng nho nhỏ trong tâm hồn tởng nh đã hoàn toàn xơ

Đời sống nội tâm của các nhân vật Thạch Lam rất phong phú, có chiều sâu

và nhiều ngõ ngách Đúng nh Thạch Lam đã từng nói “Tâm hồn ngời ta không giản dị nh một biểu hiện và bao giờ cũng có một phần bí mật” Nhà văn đã cố công tìm tòi để khám phá ra cái phần bí mật ấy

Có thể nói trong toàn bộ sáng tác của mình, Thạch Lam đã hớng ngòi bút đi sâu miêu tả con ngời, xem thế giới tinh thần bên trong con ngời nh là một đối tợng

để miêu tả và biểu hiện Con ngời với toàn bộ tâm lý phức tạp, với tất cả cái mới,

nh Nam Cao nghiêng về t tởng thì Thạch Lam lại có xu hớng nghiêng về cảm xúc Mọi trạng thái, cung bậc, cảm xúc của con ngời đều đợc nhà văn chiêm nghiệm, khám phá và thể hiện Tập hợp các tác phẩm của Thạch Lam, chúng ta có một thế giới bên trong phong phú, phức tạp, đầy đủ những bí ẩn và bất trắc của con ngời Bởi hiện thực trong quan niệm của Thạch Lam không giống với các nhà văn cùng thời Nếu một số nhà văn khác quan niệm hiện thực là những gì tồn tại khách quan thì Thạch Lam đặc biệt quan tâm đến thế giới tinh thần thế giới nội tâm của con ngời tức là nhà văn chú trọng vào hiện thực của tâm hồn con ngời Thạch Lam phản ánh hiện thực chủ yếu bằng "phần hồn" chứ không phải "phần xác", hiện thực đi vào trang viết, theo ông phải đợc "sống", phải đợc lắng lọc qua tâm trạng, cảm xúc của nhà văn

Thạch Lam thuộc số nhà văn có khă năng đi sâu khai thác thế giới nội tâm nhân vật một cách tinh tế và phát hiện đợc trong những cái bình thờng, những điều sâu xa thầm kín mà không phải nhà văn nào cũng dễ dàng phát hiện đợc Tất nhiên, không có tham vọng khám phá hết thảy, nói hết tất cả thế giới bên trong luôn bí ẩn của con ngời, nhng Thạch Lam cho rằng ít ra, nhà văn phải lấy việc diễn tả chính xác và thấu đáo tâm lí con ngời làm sáng tác nghệ thuật cho mình, coi đó là đối tợng miêu tả Và chính điều đó đã làm nên bản sắc Thạch Lam

Chơng 2

Sự thống nhất giữa quan niệm và sáng tác trên Vấn đề

chức năng của văn chơng

Quan tâm đến chức năng của văn chơng là sự trăn trở của hầu hết các nghệ

viết “ Đối với tôi, văn chơng không phải là một cách đem đến cho ngời đọc sự thoát li hay sự quên, trái lại văn chơng là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng ngời đợc thêm

quan niệm của mình: “ Thiên chức của nhà văn cũng nh những chức vụ cao quý khác,

là phải nâng đỡ những cái tốt để trong đời có nhiều công bằng, nhiều thơng yêu hơn” [36, 420]

Xuất phát từ tuyên ngôn ấy, Thạch Lam đã đề cập đến các phơng diện của chức năng văn học: Chức năng phản ánh hiện thực xã hội, chức năng cải tạo xã

Trong quan niệm văn chơng của Thạch Lam, vấn đề đối tợng (nh đã trình bày ở trên) và vấn đề chức năng có quan hệ mật thiết với nhau

Trong phạm vi luận văn, chúng tôi tập trung tìm hiểu, khai thác ba chức năng cơ bản của văn chơng trong quan niệm nghệ thuật của Thạch Lam

2.1 Chức năng phản ánh hiện thực

“ Văn chơng không phải là một cách đem đến cho ngời đọc sự thoát li hay

sự quên ” Thực chất của quan niệm này là sự chống lại xu hớng lãng mạn thoát

li, và hớng đến một thứ văn chơng không xa rời đời sống, không quay lng lại hiện

tại Điều đó cũng có nghĩa là Thạch Lam nhấn mạnh đến chức năng phản ánh hiện thực của văn chơng.

Văn học Việt Nam trớc Cách mạng Tháng Tám (1945) tồn tại nhiều khuynh ớng văn học khác nhau Có không ít tác phẩm đã vô tình hay hữu ý đem đến cho ngời đọc “sự thoát li hay sự quên”; có ngời dờng nh chỉ sống trong thế giới của ái tình mộng ảo Lại có nhà thơ u phiền, tê tái trong “vạn cổ sầu”, càng buồn càng cô

h-đơn, chỉ muốn siêu thoát đến một cõi xa xăm mơ hồ Chính Khái Hng, một cây bút chủ yếu của Tự Lực văn đoàn cho rằng văn chơng là vô t lợi, nó không phục vụ cho lợi ích nào cả Quan điểm này đợc Khái Hng phát biểu qua những dòng suy nghĩ của Nam, nhân vật hoạ sĩ trong tiểu thuyết Đẹp “với Nam vẽ để vẽ, đó là nguyên tắc của chàng về hội hoạ Đợc vẽ là đủ rồi , chàng không cần phải hỏi vẽ

để làm gì? chàng vẽ nh chim hót Con chim nó hót để hót, nào cho tiếng hót ấy của nó là quan trọng”

Thế Lữ, cũng là thành viên quan trọng của Tự Lực văn đoàn Ông chính là ngời đầu tiên công khai đề xớng con đờng thoát li bằng nghệ thuật Trong bài thơ

Cây đàn muôn diệu, Thế Lữ viết “Không chuyên tâm, không chủ nghĩa: nhng cần

chi? Tôi chỉ là một khách tình si, ham vẻ đẹp muôn hình, muôn vẻ” Ông ham cái

đẹp ở chốn Bồng Lai, một thế giới huyền ảo, đối lập với thế giới hiện thực trần thế Nhà nghệ sĩ muốn thoát li cuộc sống hiện tại để tìm tới một cuộc sống trong mộng tởng Đành rằng, những biểu hiện của “sự quên” hay “thoát li” của một số nghệ sĩ lãng mạn ấy, về mặt nào đó, là một trong những cách phản ứng lại thực tại đen tối xấu xa của xã hội đơng thời Nhng sự phản kháng yếu ớt, chạy trốn hiện thực đó rõ ràng chỉ là hiện tợng tiêu cực, một thái độ bất lực mà thôi

Các nhà văn hiện thực, trái lại dứt khoát chống lại thái độ thoát li Trong một bài bút chiến với Tự Lực văn đoàn, Vũ Trọng Phụng đã đả kích sâu cay thái

độ “Chạy xa sự thực bằng những danh từ điêu trá của văn chơng” Ông dõng dạc tuyên bố “Các ông muốn tiểu thuyết cứ là tiểu thuyết, tôi và các bạn cùng chí h-ớng nh tôi, muốn tiểu thuyết là sự thật ở đời” Nam Cao cũng phát biểu “Nghệ thuật không phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối Nghệ thuật

chỉ có thế là tiếng đau khổ thoát ra từ những kiếp lầm than” Đó là t tởng chống lại khuynh hớng nghệ thuật lãng mạn thoát li, “nghệ thuật vị nghệ thuật” - một thứ văn chơng chỉ biết đi tìm cái đẹp, cái thơ mộng không có ở cuộc đời thực.

Thạch Lam là thành viên quan trọng của Tự Lực văn đoàn, nhóm văn hoá

đ-ợc coi là trung tâm của trào lu lãng mạn, nhng có thể nói sáng tác của ông lại không nằm gọn trong khuôn khổ của văn đoàn cũng nh của trào lu lãng mạn nói chung Thạch Lam đặc biệt phê phán thứ văn chơng đã đem đến cho ngời đọc “sự thoát li hay sự quên” cũng nh “ánh trăng lừa dối” đã thi vị hoá cuộc đời Mọi thứ đều

đẹp, đều thơ mộng, nhng chính cái thơ mộng ấy là “ánh trăng lừa dối” đã che lấp thực trạng đời sống, làm ngời ta quên đi những cái đen tối xấu xa của xã hội Việt Nam đ-

ơng thời

Khác với các tác phẩm hiện thực của Nguyễn Công Hoan, Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, bức tranh xã hội mà Thạch Lam xây dựng và phản ánh trong các tác phẩm của mình là một phần chân thực về hiện thực xã hội Việt Nam trớc Cách mạng Bức tranh ấy không rộng lớn, không có tính phổ quát, không ồn ào, náo

động mà nó thờng nhỏ hẹp và lặng lẽ Chỉ là một vùng quê yên lặng và tù túng, một xóm chợ tiêu điều, một phố huyện nghèo nhng cũng đủ để làm chúng ta hình dung đợc khung cảnh xã hội Việt Nam thời thuộc Pháp - một xã hội tù đọng

mà ở đấy có biết bao con ngời đang phải sống dở, chết dở vì đói rét, khổ cực Đó

xén suốt đời lo toan tảo tần chịu thơng, chịu khó, là những cô gái điếm trơ trọi

tàn nh bao căn nhà khác của những ngời dân nghèo khổ sống bằng nghề làm thuê, làm mớn Những ngôi nhà thấp lè tè, lụp xụp ấy làm nên cái xóm nghèo còn gọi là

“phố chợ” của những kẻ ngụ c Gia đình nhà mẹ Lê éo le bởi đông con quá, đến những mời một đứa con, “đứa lớn nhất mới có mời bảy tuổi, đứa bé nhất hãy còn

bế trên tay” [32, 32] Cũng vì miếng cơm, manh áo để lo cho con, mà mẹ Lê đã

phải chết một cách đau đớn Mẹ chết là mối đe dọa tới sự sống của cả đàn con Và cái chết ấy là lời buộc tội sâu sắc những kẻ cờng hào, ác bá sống nhởn nhơ đầy rẫy trong xã hội Miêu tả cảnh tàn ác của cha con lão Bá đối với mẹ Lê, nếu là Nam Cao, hay Ngô Tất Tố, thì ngòi bút ấy sẽ dồn xuống bao nhiêu phẫn nộ, nhng Thạch Lam vẫn nhẹ nhàng Cái độc đáo, sâu sắc của Thạch Lam là ở chỗ không chỉ cho ngời đọc nhìn thấy mà khiến ngời đọc cảm nhận thấm thía nỗi đau tột cùng của nhân vật mẹ và qua đó họ thấy đợc bộ mặt thật của xã hội Bằng giọng

điệu nhẹ nhàng, kín đáo trớc số phận nghèo khổ, bất hạnh, bế tắc không lối thoát của nhân vật, giọng văn của Thạch Lam trở nên âm thầm, lặng lẽ, chứa đầy sự xót thơng, cảm thông chia sẻ “ Khi trở về, qua căn nhà lạnh lẽo âm u, họ thấy mấy đứa con nhỏ bác Lê ngồi ở vỉa hè, con Tý đang dỗ cho thằng Hy nín khóc, nói dối rằng

mẹ nó đi một lát sẽ về Nhng họ biết rằng bác Lê không trở về nữa Và họ thấy một cảm giác lo sợ đè nén lấy tâm can họ, những ngời ở lại, những ngời còn sống

lời văn tởng nh bình thản ấy không chỉ là sự thông cảm và xót thơng ngời mẹ nghèo và đàn con mà còn ẩn chứa, dồn nén sự căm phẫn với một lớp ngời giàu có,

ác nghiệt Không ồn ào, không gay gắt, không quyết liệt nhng hiệu quả phê phán trong sáng tác của Thạch Lam có khi thấm thía không kém các nhà văn hiện thực phê phán lúc bấy giờ

ng-ời bé nhỏ, là một bản cáo trạng với cái xã hội giả dối và tàn ác đã đẩy biết bao số phận con ngời vào đêm trờng nghèo khổ và bất hạnh Đó là cảnh những đứa trẻ nghèo suốt ngày lang thang nhặt nhạnh bất cứ thứ gì còn dùng đợc trong cái rác rởi của phiên chợ chiều đã vãn Đó là hình ảnh mẹ con chị Tý quanh năm mò cua, bắt

ốc, ngày ngày dọn hàng bán bát nớc chè xanh cho đến tận đêm khuya mà cũng chẳng ăn thua gì Đó là hình ảnh bà cụ Thi điên với tiếng cời khanh khách, chỉ đủ tiền mua cút rợu uống ực một hơi rồi lần vào bóng tối Đó là cảnh vợ chồng nhà Xẩm ế khách, thỉnh thoảng góp chuyện bằng một tiếng đàn bầu rung lên bần bật trong yên lặng Ngay cả chị em Liên cũng chẳng khá gì hơn, cũng nghèo nàn với

cái cửa hàng nhỏ xíu, bán mấy gói thuốc lào, và từng nửa bánh xà phòng Đó là số phận những con ngời sống âm thầm, lay lắt, tàn lụi trong bóng tối của cuộc đời Là những kiếp ngời nhỏ bé, vô danh, không tơng lai, không hạnh phúc Cái đói, cái nghèo giờng nh lúc nào cũng đeo đẳng số phận các nhân vật, xô đẩy họ vào những tình huống nghiệt ngã, tuyệt vọng Vơng Trí Nhàn cho rằng “ Nếu phải hình dung

đứa trẻ, Liên khao khát một thế giới mới, một không gian mới, Liên mơ tởng đến

một Hà Nội xa xăm, Hà Nội sáng rực, vui vẻ và huyên náo” [44, 20] Thạch Lam

đã khái quát hoá cái sự thực khách quan ấy bằng một tấm lòng hết sức thơng cảm: “ Chừng ấy ngời trong bóng tối mong đợi một cái gì tơi sáng cho sự sống nghèo khổ hàng

không công Ngày này tháng khác chị phải đầu tắt mặt tối, hầu hạ phục dịch bà

những con ngời phải chịu cảnh ép duyên “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy”, rồi họ phải khốn khổ một đời vì cảnh hành hạ tàn nhẫn của chồng, và mẹ chồng Họ hiểu rõ nỗi bất hạnh của mình và cứ sau mỗi lần vùng vẫy lại bị nhấn chìm sâu hơn xuống đáy

Nếu nh ở nông thôn, con ngời, cụ thể là những ngời dân nghèo bị xã hội phong kiến, bọn địa chủ cờng hào bóc lột, bị luân lí lạc hậu đè nén, thì ở thành thị, con ngời cũng đang bị bào mòn, bị xô đẩy đến bớc đờng cùng Xã hội thành thị và lối sống “âu hoá”, cực đoan đang trên đà phát triển, ngời giàu tiếp tục giàu lên, ngời nghèo lại ngày một nghèo đi Nạn đói, nạn thất nghiệp quanh năm, suốt tháng hoành hành, đe doạ, cuộc sống của họ chẳng lúc nào yên Cái đói, cái nghèo của các nhân vật tiểu t sản của Thạch Lam đâu có thua kém gì cái đói, cái nghèo

mình vì nạn thất nghiệp, hay cảnh đời của cô Lê Minh mong có việc làm để tìm

tuổi trẻ đến già, toàn khó nhọc và lo sợ, ngày nọ dệt ngày kia nh tấm vải thô sơ”

Và tơng lai của họ đợc khép lại bằng hình ảnh bế tắc, tuyệt vọng, nh "đi mau vào