Một số luận án tiến sỹ chuyên nghành cũng tỏ ra đặc biệt chú trọng đếnmảng đề tài về sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc, như: Luận án tiến sỹ “Nghiên cứu v
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH
Trang 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Người hướng dẫn khoa học:
PGS TS TRẦN VIẾT THỤ
NGHỆ AN - 2012
Trang 3MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU 0
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 4
3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 8
4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 8
5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 9
6 Giả thuyết khoa học 10
7 Đóng góp của luận văn 10
8 Ý nghĩa của luận văn 10
9 Cấu trúc luận văn 11
NỘI DUNG 12
Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ DÂN TỘC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 12
1.1 Cơ sở lí luận 12
1.1.1 Quan niệm về tài liệu lịch sử địa phương 12
1.1.2 Phân loại tài liệu lịch sử địa phương 13
1.1.3 Ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông 15
1.2 Cơ sở thực tiễn 23
Trang 41.2.1 Thực trạng của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương
trong dạy học lịch sử dân tộc hiện nay ở trường THPT tỉnh Nghệ An 23 1.2.2 Kinh nghiệm thực tiễn và những vấn đề tồn tại 30
Trang 5Chương 2 NỘI DUNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG CẦN KHAI
THÁC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1930-1945 Ở TRƯỜNG THPT TỈNH NGHỆ AN (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) 35
2.1 Mục tiêu, nội dung kiến thức cơ bản Lịch sử Việt Nam từ
1930 đến 1945 (lớp 12 - THPT, Chương trình Chuẩn) 35 2.1.1 Mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường Trung học phổ thông 35 2.1.2 Nội dung kiến thức cơ bản của Lịch sử Việt Nam giai đoạn
1930 -1945 (lớp 12 - THPT, Chương trình Chuẩn) 37 2.2 Nội dung một số tài liệu lịch sử Nghệ An cần khai thác sử
dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945
39
2.2.1 Những tiêu chí lựa chọn các tài liệu lịch sử địa phương sử
dụng trong dạy học lịch sử dân tộc 39 2.2.2 Nội dung lịch sử địa phương Nghệ An cần khai thác trong
dạy học lịch sử dân tộc giai đoạn 1930 -1945, lớp 12 ở trường THPT 40
Chương 3 BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG
TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN
1930 - 1945 Ở TRƯỜNG THPT TỈNH NGHỆ AN 72
3.1 Nguyên tắc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy
học lịch sử dân tộc ở trường THPT 72 3.1.1 Tài liệu lịch sử địa phương được lựa chọn trong dạy học
lịch sử dân tộc phải bảo đảm tính Đảng, tính khoa học, cơ bản, điển hình 73
Trang 63.1.2 Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử
dân tộc phải xuất phát từ mục đích đổi mới phương pháp dạy học, phải phát huy năng lực nhận thức, phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh 76
Trang 73.1.3 Nội dung tài liệu lịch sử địa phương được lựa chọn phải
đảm bảo yêu cầu giáo dục tư tưởng, tình cảm, phát triển
nhân cách và năng lực hoạt động nhận thức cho học sinh 77
3.1.4 Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam phải phù hợp đặc điểm tâm lý học sinh, đảm bảo tính vừa sức và phù hợp với thực tiễn dạy học hiện nay ở trường THPT 79
3.2 Một số biện pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc ở trường THPT Nghệ An (Chương trình Chuẩn) 81
3.2.1 Sử dụng tài liệu lịch sử Nghệ An trong dạy học lịch sử Việt Nam (1930 - 1945) ở bài nội khóa 82
3.2.2 Sử dụng tài liệu lịch sử Nghệ An trong dạy học lịch sử Việt Nam (1930 - 1945) ở các hoạt động ngoại khóa 95
3.3 Thực nghiệm sư phạm 104
3.3.1 Mục đích thực nghiệm 104
3.3.2 Đối tượng thực nghiệm 104
3.3.3 Nội dung thực nghiệm 105
3.3.4 Phương pháp thực nghiệm 105
3.3.5 Kết quả thực nghiệm sư phạm 106
3.3.6 Những kết luận được rút ra từ kết quả thực nghiệm sư phạm 107
KẾT LUẬN 109
TÀI LIỆU THAM KHẢO 112 PHỤ LỤC
Trang 8trưởng kinh tế, xã hội, là “con đường, giải pháp cơ bản để xây dựng một xã
hội phát triển liên tục, bền vững” [63, tr 31] Đảng cũng chỉ rõ nhiệm vụ của
Giáo dục – Đào tạo trong giai đoạn mới là: “Nâng cao dân trí, đào tạo nhân
lực, bồi dưỡng nhân tài, hình thành đội ngũ lao động có trí thức, có tay nghề,
có năng lực thực hành, tự chủ, năng động và sáng tạo, có đạo đức cách mạng, tinh thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội” [70, tr 81]
Môn Lịch sử có nhiều ưu thế trong việc giáo dục thế hệ trẻ, đáp ứng yêucầu, mục tiêu của đất nước trong thời kỳ đổi mới dưới sự lãnh đạo của Đảng
cộng sản Việt Nam, “góp phần hình thành ở học sinh thế giới quan khoa học,
giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, truyền thống dân tộc cách mạng, bồi dưỡng các năng lực tư duy, hành động, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời
sống xã hội” [11, tr 3] Như vậy đổi mới phương pháp dạy học lịch sử nhằmnâng cao hiệu quả bài học là việc làm hết sức cần thiết của mỗi người giáoviên bộ môn, góp phần thiết thực vào việc thực hiện các mục tiêu nói trên
Là một bộ phận của lịch sử dân tộc, lịch sử địa phương có mối quan hệmật thiết với lịch sử dân tộc Bất kỳ một sự kiện nào của lịch sử dân tộc cũngdiễn ra trong một thời gian, không gian nhất định, trong một địa phương cụthể nào đó Kiến thức về lịch sử dân tộc được hình thành trên nền tảng hệthống tri thức lịch sử địa phương đa dạng, đã được tổng hợp khái quát ở mức
độ cao Vì vậy, việc sử dụng tư liệu lịch sử địa phương trong dạy học sẽ gópphần cụ thể hóa lịch sử dân tộc, vừa làm nổi bật tính riêng lẻ đặc trưng của
Trang 9lịch sử địa phương, vừa làm rõ tính đa dạng phong phú của lịch sử dân tộc Sửdụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam sẽ tạo đượcbiểu tượng sinh động, vững chắc về các sự kiện, hiện tượng lịch sử cho họcsinh, giúp các em hình thành các thuật ngữ, khái niệm, kết luận khoa họcmang tính khái quát.
Mỗi sự kiện lịch sử địa phương đều gắn liền với tên đất, tên người cụthể, gần gũi với cuộc sống nơi các em sinh ra và lớn lên Vì vậy sử dụng tàiliệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam làm cho các em hiểusâu sắc hơn về quê hương mình Từ đó giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đứccho các em, gợi cho học sinh niềm tự hào, yêu mến quê hương, lòng biết ơnkính trọng các tiền nhân, tạo cho các em ý thức trách nhiệm đối với quêhương đất nước
Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương càng cụ thể, phong phú, sinh độngbao nhiêu thì càng tạo nên những xúc cảm thật trong học sinh bấy nhiêu,
“những chất liệu của lịch sử địa phương sẽ làm cho bài học về lịch sử dân tộc, thậm chí cả lịch sử thế giới thêm sống động, cụ thể và thực hơn, tạo nên những xúc cảm thật của học sinh hoặc của thầy giáo trong một bài học lịch sử” [57, tr 9], làm cho bài giảng lịch sử càng thêm hấp dẫn, sâu sắc, gây
hứng thú học tập, phát huy tính tự giác tích cực học tập của học sinh, cũngnhư rèn luyện kỹ năng tìm hiểu, nghiên cứu về lịch sử địa phương cho họcsinh
Như vậy, sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dântộc là hết sức cần thiết, có ý nghĩa lớn về giáo dưỡng, giáo dục và phát triểntoàn diện học sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn
Việc giảng dạy lịch sử ở các trường THPT hiện nay trên cả nước nóichung, Nghệ An nói riêng còn nhiều hạn chế: thiếu tài liệu, nhất là tài liệulịch sử địa phương Mặt khác, việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trongdạy học lịch sử dân tộc còn bất cập: giáo viên ít đầu tư, quan tâm tới lịch sửđịa phương, chưa có phương pháp sử dụng lịch sử địa phương một cách khoa
Trang 10học, giờ dạy còn mang tính hình thức, có trường còn chưa tiến hành giảng dạylịch sử địa phương Do đó hiệu quả bài học chưa cao, học sinh hiểu biết vềlịch sử địa phương mình còn mờ nhạt, thậm chí có em còn chưa biết đến nhânvật lịch sử, những sự kiện tiêu biểu diễn ra trên quê hương mình Từ đó cũngchưa tạo được cảm xúc thực, chưa tạo ra tình cảm gắn bó giữa học sinh vớiquê hương, và do đó cũng chưa tạo được hứng thú học tập thực sự cho họcsinh… Vì vậy, việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sửdân tộc nhằm góp phần thiết thực khắc phục những hạn chế nói trên.
Riêng Nghệ An - mảnh đất “địa linh, nhân kiệt”, nơi có truyền thống yêu
nước và cách mạng được hun đúc từ bao đời Trong tiến trình lịch sử ViệtNam, nhân dân Nghệ An đã cùng với nhân dân cả nước viết nên những trang
sử vàng chói lọi cho dân tộc Truyền thống yêu nước và tinh thần cách mạngquật cường đó lại càng được phát huy khi Đảng ra đời Đặc biệt trong cuộcchiến đấu chống thực dân Pháp xâm lược, nhân dân Nghệ An dưới sự lãnhđạo của Đảng đã kề vai sát cánh cùng với nhân dân cả nước chuẩn bị và chiếnđấu ngoan cường, giành được độc lập Trong thời kỳ 1930 - 1945, các sự kiệnlịch sử diễn ra ở Nghệ An rất sinh động và oanh liệt, để lại nhiều tài liệu quýbao gồm các tài liệu thành văn, tài liệu hiện vật, tài liệu dân gian, tài liệu ngônngữ, tài liệu địa danh cần được khai thác để sử dụng cho việc dạy học lịch
sử ở trường THPT, tạo được hứng thú thực sự cho học sinh, góp phần nângcao hiệu quả bộ môn
Việc sử dụng tài liệu lịch sử Nghệ An trong dạy học lịch sử dân tộc ởtrường THPT còn làm sáng tỏ thêm những đóng góp to lớn của nhân dânNghệ An trong sự nghiệp giành và giữ nền độc lập dân tộc, giáo dục truyềnthống và niềm tự hào về quê hương, đất nước cho thế hệ trẻ, khích lệ các thế
hệ hôm nay và mai sau tiếp bước cha ông làm đẹp cho quê hương đất nước
Với những lý do cơ bản trên đây, tôi chọn đề tài: “Sử dụng tài liệu lịch
sử địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930- 1945, lớp 12- Trung học phổ thông tỉnh Nghệ An (Chương trình Chuẩn)” làm đề tài
Trang 11luận văn Thạc sỹ Giáo dục học, chuyên nghành Lý luận và Phương pháp dạyhọc bộ môn Lịch sử Chúng tôi hi vọng rằng, việc thực hiện đề tài sẽ có giá trịtrong thực tiễn dạy học lịch sử, góp phần nâng cao chất lượng bộ môn hiệnnay, nhất là trên địa bàn tỉnh Nghệ An.
2.1 Tài liệu nước ngoài
Giới khoa học ở Liên xô trước đây và Cộng hòa Liên bang Nga ngày nay
đã quan tâm đến công tác nghiên cứu lịch sử địa phương từ rất sớm Nhiềutrường học ở nước này đã sử dụng tài liệu lịch sử địa phương vào việc giáodục tư tưởng, tình cảm cho học sinh
I F Kharlamốp trong cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh
như thế nào?” đã nói rõ: Trong quá trình làm việc với SGK và tài liệu họctập, trong đó có tài liệu lịch sử địa phương, học sinh nắm vững và củng cốđược kiến thức Tài liệu học tập, bao gồm cả tài liệu lịch sử địa phương - tự
nó đã chứa đựng nhiều yếu tố kích thích, động viên tính ham hiểu biết và tínhtích cực tư duy học sinh Đó là tính chất mới lạ của tri thức khoa học, tínhsáng tỏ của các sự kiện, tính độc đáo của các kết luận, phương pháp đặc sắc
để phát hiện ra các khái niệm đã được hình thành, sự thâm nhập sâu xa vàobản chất của hiện tượng Tài liệu lịch sử địa phương còn góp phần hoàn thànhnhiệm vụ giáo dục tư tưởng, tình cảm, hoàn thiện nhân cách cho học sinh
N G Đai ri trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào” cũng đã
khẳng định: “Toàn bộ công tác dạy học sẽ vô cùng có lợi, nếu thầy giáo hiểumôn học trên cơ sở tất cả những nguồn tư liệu có liên quan đến sự kiện ” [22,
tr 10] Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng không ngừng và có
hệ thống tất cả mọi nguồn tư liệu, như: tác phẩm kinh điển, văn kiện của
Trang 12Đảng và Nhà nước, sách chuyên khảo, sách giáo khoa, sách báo tạp chí,những cuộc tham quan Ông đã đề xuất phương pháp sử dụng SGK, tài liệutham khảo và chỉ rõ mối quan hệ hữu cơ giữa SGK, tài liệu tham khảo với bàigiảng giáo viên trên lớp, thể hiện qua một sơ đồ nổi tiếng.
Trong giáo trình “ Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông”,
A.A.Vaghin cũng đã chỉ rõ: Tài liệu lịch sử (trong đó có tài liệu lịch sử địaphương) chiếm vị trí quan trọng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông,lĩnh hội tài liệu ấy là điều kiện cần thiết làm cho học sinh có quan điểm đúngđắn về lịch sử
Tại các hội nghị khoa học về giáo dục lịch sử được tổ chức hàng năm ởTrung Quốc, các nhà sử học đã đặt nhiều vấn đề liên quan đến phương phápluận và phương pháp nghiên cứu lịch sử địa phương, các nguồn sử liệu vàphương pháp xử lý nguồn sử liệu
Nhiều nước ở khu vực Đông Nam Á đã được coi trọng việc thực hiệndạy học lịch sử địa phương, không chỉ trong giáo dục mà còn gắn với hoạtđộng du lịch, phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế- xã hội của từng vùng và cảquốc gia
2.2 Tài liệu trong nước
Trong các giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” xuất bản 1978
(Tập1), 1980 (Tập 2), đặc biệt cuốn giáo trình xuất bản năm 1992 và tái bảnnăm 1998, 2000, 2001 do Phan Ngọc Liên và Trần Văn Trị chủ biên đã nói rõ
ý nghĩa quan trọng của tài liệu lịch sử địa phương, loại kiến thức và hình thức
sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Các tác giả đã xemviệc nghiên cứu, giảng dạy lịch sử địa phương và sử dụng tài liệu lịch sử địaphương như một nguồn tài liệu thành văn trong dạy học là một trong những
biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học Giáo trình “Phương pháp dạy
hoc lịch sử”, tập 2, do Phan Ngọc Liên chủ biên - xuất bản năm 2002, đã
dành hẳn chương XV “Các hình thức hoạt động ngoại khóa lịch sử - Công táclịch sử địa phương và phòng học lịch sử” để trình bày việc sử dụng nguồn tài
Trang 13liệu này Riêng tác giả Nguyễn Thị Côi đi sâu vào việc hướng dẫn phươngpháp sử dụng tài liệu LSĐP (phần II của chương XV, trang 235)
Các giáo trình “ Lịch sử địa phương” của Trương Hữu Quýnh, Phan
Ngọc Liên, Nguyễn Thái Hoàng, Nguyễn Văn An - xuất bản 1989; “Lịch sử
địa phương” của G.S Phan Ngọc Liên, PGS Nguyễn Cảnh Minh xuất bản
năm 1995; “Giáo trình lịch sử địa phương” của Nguyễn Cảnh Minh (chủ
biên), Đỗ Hồng Thái, Hoàng Thanh Hải, Nguyễn Văn Đằng xuất bản năm2007, đều đã đề cập đến công tác sưu tầm, chỉnh lý, kiểm tra tư liệu, biênsoạn công trình lịch sử địa phương và hoàn chỉnh các bài giảng lịch sử địaphương; lưu ý nhiều vấn đề về sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạyhọc nội khóa, các bài lịch sử dân tộc cũng như các bài lịch sử địa phương,cách dạy học một bài lịch sử địa phương tại thực địa; nhấn mạnh đến tầmquan trọng của việc sử dụng tài liệu lịch lịch sử địa phương trong dạy học lịchsử
Các nhà nghiên cứu lý luận và phương pháp dạy học bộ môn, như: GSPhan Ngọc Liên, GS Nguyễn Thị Côi, PGS Trịnh Đình Tùng, PGS Trần VĩnhTường, PGS Nguyễn Công Khanh, PGS Trần Viết Thụ, thông qua nhiều bàiviết trên các sách báo, tạp chí nghiên cứu đã đề cập đến nhiều vấn đề và đềuthống nhất quan điểm cần thiết đưa lịch sử địa phương và tài liệu lịch sử địaphương vào giảng dạy trong nhà trường phổ thông
Một số luận án tiến sỹ chuyên nghành cũng tỏ ra đặc biệt chú trọng đếnmảng đề tài về sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân
tộc, như: Luận án tiến sỹ “Nghiên cứu việc dạy học lịch sử địa phương ở
trường PTTH (qua thực nghiệm ở Bình Định)” của Đặng Công Lộng,“Phong trào chống Pháp của các dân tộc tỉnh Đắc Lắc trước cách mạng tháng Tám”
của Phan Văn Bé,“Dạy học bài lịch sử dân tộc tại di tích lịch sử, cách mạng
cho học sinh THPT” của Hoàng Công Hải,“ Sử dụng tài liệu lịch sử địa
phương trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919-1975 ở trường THPT Thừa Thiên Huế” của Nguyễn Thành Nhân Nhiều luận văn thạc sỹ cũng
Trang 14chọn mảng đề tài này để nghiên cứu, như:“Sử dụng tài liệu lịch sử địa
phương trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 – 1954) ở trường THPT Đồng Tháp” của Nguyễn Văn Triển,“Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc (1954 – 1975) ở trường THPT tỉnh Quảng Bình” của
Nguyễn Minh Đức,“Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử
Việt Nam giai đoạn 1919-1975 ở trường THPT tỉnh Kon Tum” của Dương
Đức Trí… Nhìn chung, các luận văn, luận án đã nêu bật được tính cấp thiếtphải đưa nguồn tài liệu lịch sử địa phương vào giảng dạy trong nhà trường,nhấn mạnh mối quan hệ giữa địa phương với dân tộc, đồng thời cũng đưa ramột số biện pháp, hình thức sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong cả nướccũng như ở từng địa phương như: Đồng Tháp, Quảng Bình, Kon Tum
Riêng ở Nghệ An, công tác nghiên cứu về văn hóa và lịch sử địa phươngđược đẩy mạnh nhằm phát huy truyền thống lịch sử - văn hoá của quê hương
Nhiều công trình đã được xuất bản, như: Lịch sử Đảng bộ Đảng Cộng sản
Việt Nam tỉnh Nghệ Tĩnh, tập 1 (1925 1954) (Ban nghiên cứu lịch sử Đảng
-tỉnh ủy Nghệ Tĩnh, NXB Nghệ Tĩnh – Vinh 1987), Xô viết Nghệ Tĩnh (Ban
nghiên cứu lịch sử Đảng - tỉnh ủy Nghệ Tĩnh, NXB Sự thật HN, 1981),
Những sự kiện lịch sử của Đảng bộ Nghệ Tĩnh (Ban nghiên cứu lịch sử Đảng
- tỉnh ủy Nghệ Tĩnh, NXB Nghệ Tĩnh, 1981), Lịch sử Nghệ Tĩnh (Ban nghiên cứu lịch sử tỉnh Nghệ Tĩnh, , tập 1, NXB Nghệ Tĩnh – Vinh, 1984), Nghệ An
– Những tấm gương Cộng sản (Ban nghiên cứu lịch sử Đảng – Tỉnh ủy Nghệ
An, tập 1, NXB Nghệ An, 1998) Đó là chưa kể đến các công trình về lịch sửđảng bộ các huyện, thị trong tỉnh Nghệ An
Tất cả các công trình nói trên được chúng tôi tham khảo, kế thừa để đềxuất các biện pháp sư phạm sử dụng tài liệu lịch sử Nghệ An trong dạy họcmột giai đoạn lịch sử cụ thể của lịch sử dân tộc Các công trình của những nhànghiên cứu đi trước đã giải quyết tương đối thỏa đáng nhiều vấn đề quantrọng về lý luận sử dụng tài lệu lịch sử địa phương trong dạy học, tuy nhiêncho đến nay chưa có một công trình nào đề cập một cách cụ thể, có hệ thống
Trang 15về việc lựa chọn và sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Nghệ An trong dạyhọc lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 ở trường THPT.
3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài luận văn là khai thác và sử dụng tài liệulịch sử địa phương Nghệ An trong dạy học lịch sử Việt Nam, giai đoạn 1930– 1945 ở trường THPT trên địa bàn tỉnh Nghệ An
mà thôi
- Luận văn không nghiên cứu tài liệu lịch sử địa phương Nghệ An dướigóc độ Sử liệu học phục vụ nghiên cứu lịch sử dân tộc, mà chỉ xác định nộidung nguồn tài liệu thành văn phục vụ cho việc dạy học lịch sử Việt Nam giaiđoạn 1930 – 1945 Trên cơ sở đó đề xuất một số biện pháp sử dụng chúngtrong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 ở bài nội khoá trên lớp
4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
4.1 Mục đích nghiên cứu
Từ việc nghiên cứu cơ sở lý luận và khảo sát, đánh giá tình hình dạy họclịch sử dân tộc ở các trường THPT, luận văn đi sâu xác định nội dung nguồn
tư liệu lịch sử địa phương Nghệ An và đề xuất biện pháp sử dụng các tài liệu
đó trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 ở lớp 12- THPTtỉnh Nghệ An (Chương trình Chuẩn)
Trang 164.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích trên, chúng tôi thực hiện những nhiệm vụ sau đây:
- Tìm hiểu những vấn đề cơ sở lí luận có liên quan và tình hình thực tiễn
để làm nền tảng cho việc giải quyết vấn đề mà đề tài đặt ra
- Xác định những nội dung lịch sử cụ thể cần sử dụng tài liệu lịch sửNghệ An phù hợp trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 ởtrường THPT tỉnh Nghệ An
- Dựa vào nội dung bài học, tài liệu khai thác, đối tượng và điều kiện dạyhọc, đề xuất những biện pháp sư phạm theo hướng phát huy tính tích cực họctập của học sinh
- Thực nghiệm sư phạm để thẩm định hiệu quả của các biện pháp đã đềxuất Từ đó có cơ sở khẳng định tính khả thi của các luận điểm khoa học do
đề tài luận văn đề xuất, nhằm sử dụng có hiệu quả các tài liệu lịch sử địaphương trong dạy học lịch sử dân tộc
5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
5.1 Cơ sở phương pháp luận
Cơ sở phương pháp luận của đề tài là quán triệt lý luận của chủ nghĩa
Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm, đường lối của Đảng và Nhànước ta về lịch sử và giáo dục lịch sử phổ thông
5.2 Phương pháp nghiên cứu
Chủ yếu vận dụng các phương pháp nghiên cứu của khoa học giáo dục:
- Nghiên cứu lý thuyết: Nghiên cứu các tác phẩm của các nhà sử học,của Hồ Chí Minh bàn về công tác giáo dục ở trường phổ thông Nghiên cứucác công trình của các nhà lý luận khoa học giáo dục, tâm lý học, các chuyênkhảo về lịch sử địa phương, lý luận dạy học lịch sử
- Nghiên cứu nội dung lịch sử dân tộc trong SGK lịch sử lớp 12 – THPT,chương trình Chuẩn, nghiên cứu - vận dụng tài liệu lịch sử địa phương Nghệ
An (thành văn) và các tài liệu liên quan khác
Trang 17- Tiến hành điều tra: Dự giờ, quan sát, điều tra xã hội học giáo dục đểtìm hiểu thực tiễn việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch
sử dân tộc giai đoạn 1930 - 1945 ở trường THPT tỉnh Nghệ An
- Tiến hành thực nghiệm sư phạm một số biện pháp sử dụng tài liệu lịch
sử địa phương trong dạy học một số bài lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930
-1945 ở trường THPT Diễn Châu 2 - tỉnh Nghệ An, để từ đó đề xuất một sốbiện pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộcgiai đoạn 1930 - 1945
6 Giả thuyết khoa học
Nếu biết lựa chọn, sử dụng một cách hợp lý tài liệu lịch sử địa phương
và đề xuất được những biện pháp sư phạm phù hợp dựa trên cơ sở đặc trưng,chức năng, nhiệm vụ bộ môn, đối tượng và điều kiện dạy và học, thì có thểnâng cao chất lượng dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 ở cáctrường THPT tỉnh Nghệ An
7 Đóng góp của luận văn
- Tiếp tục khẳng định, làm rõ thêm lí luận về sử dụng tài liệu lịch sử địaphương trong dạy học lịch sử dân tộc ở trường THPT
- Làm rõ thực trạng việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạyhọc lịch sử dân tộc trên địa bàn tỉnh Nghệ An
- Lựa chọn, xác định hệ thống tài liệu lịch sử (thành văn) Nghệ An để sửdụng trong dạy học lịch sử dân tộc giai đoạn 1930 - 1945 ở trường THPT
- Đề xuất được một số biện pháp sư phạm mang tính khả thi để sử dụngnội dung tài liệu lịch sử Nghệ An một cách hợp lý, khoa học, phù hợp với yêucầu đổi mới việc dạy học lịch sử trong phạm vi đề tài nghiên cứu, góp phầnnâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường THPT
8 Ý nghĩa của luận văn
- Luận văn sẽ góp phần bổ sung thêm về lí luận dạy học nói chung, dạyhọc lịch sử địa phương nói riêng
Trang 18- Kết quả nghiên cứu của luận văn là tài liệu tham khảo, ứng dụng trongdạy học nhằm nâng cao hiệu quả, chất lượng dạy học trong giai đoạn 1930 -
1945 ở tỉnh Nghệ An Đồng thời có thể làm tài liệu tham khảo cho sinh viênngành Sư phạm Lịch sử của các trường sư phạm trong tỉnh và trong cả nước
9 Cấu trúc luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dungchính của luận văn được trình bày trong 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng tài liệu lịch sử địaphương trong dạy học lịch sử dân tộc ở trường THPT
Chương 2: Nội dung tài liệu lịch sử địa phương cần khai thác trong dạyhọc lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 ở trường THPT tỉnh Nghệ An(Chương trình Chuẩn)
Chương 3: Biện pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy họclịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 ở trường THPT tỉnh Nghệ An
Trang 19NỘI DUNG CHƯƠNG 1:
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ DÂN TỘC Ở
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.1 Cơ sở lí luận
1.1.1 Quan niệm về tài liệu lịch sử địa phương
Việc dạy học lịch sử địa phương không chỉ góp phần nâng cao chấtlượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông, mà còn giúp học sinh hiểu biết sâusắc về quê hương mình, từ đó giáo dục các em lòng yêu quê hương, đất nước.Theo cách hiểu cụ thể “địa phương” là những vùng đất riêng lẻ của đấtnước, có những mối liên hệ với cả nước và là một bộ phận cấu thành của mộtquốc gia Nhưng lịch sử địa phương cũng có những nét riêng, tạo nên nhữngsắc thái riêng của khu vực mình Hay nói cách khác, địa phương là nhữngvùng đất nhất định của một quốc gia được hình thành trong lịch sử, có ranhgiới riêng, được nhân dân địa phương xác định từ lâu đời, như: Tây Bắc, TâyNguyên… Hoặc do công tác quản lý hành chính nhà nước quy định, dưới cấptrung ương nhằm phân biệt nó với những vùng đất tương tự xung quanh nó,như: huyện Diễn Châu (tỉnh Nghệ An), thành phố Vinh (tỉnh Nghệ An),huyện Kỳ Anh (tỉnh Hà Tĩnh) Thông thường nói đến địa phương là nói đếnthôn, xã, huyện, tỉnh, thành phố Nhưng bên cạnh đó, “địa phương” cònđược mở rộng để chỉ những tổ chức, đơn vị, tập thể, hoạt động về một lĩnhvực nào đó, như: trường học, đơn vị sản xuất, chiến đấu, xí nghiệp sản xuất.Nếu địa phương được hiểu như vậy thì lịch sử địa phương là lịch sử củacác thôn, xã, huyện, tỉnh, các đơn vị sản xuất, hành chính
Từ ý nghĩa của hai thuật ngữ “điạ phương” và “lịch sử địa phương” nhưtrên chúng ta có thể hiểu: “Tài liệu lịch sử địa phương” là những tài liệu phảnánh các mặt khác nhau trong đời sống quá khứ ở các khu vực, vùng, miền, các
Trang 20đơn vị hành chính, sản xuất, trên nhiều lĩnh vực khác nhau Chính vì thế, tài
liệu lịch sử địa phương hết sức phong phú và đa dạng
1.1.2 Phân loại tài liệu lịch sử địa phương
Có nhiều cách phân loại nguồn tài liệu lịch sử địa phương khác nhau
Trong “Phương pháp dạy học lịch sử”, tập 2 (tr 231-233), Phan Ngọc Liên,
Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng cho rằng: nguồn tài liệu lịch sử địa phươngđược dùng trong dạy học lịch sử bao gồm:
- Tài liệu thành văn hay sử liệu viết
- Tài liệu hiện vật hay tài liệu vật chất
- Tài liệu dân tộc
- Tài liệu ngôn ngữ học
- Tài liệu truyền miệng
Theo các tác giả Trương Hữu Quýnh, Nguyễn Thái Hoàng, Nguyễn CảnhMinh, Nguyễn Văn An trong cuốn “Lịch sử địa phương” thì tài liệu lịch sử địaphương cũng gồm các nguồn chính sau:
- Sử liệu thành văn hay sử liệu viết
- Sử liệu hiện thực hay sử liệu vật chất
- Sử liệu dân tộc học
- Sử liệu ngôn ngữ học
- Sử liệu truyền miệng
Còn theo Huỳnh Công Bá, tài liệu lịch sử địa phương gồm các nguồn chủyếu:
Trang 21- Các nguồn sử liệu khác.
Như vậy, tài liệu lịch sử địa phương rất phong phú, đa dạng cả nội dung
và hình thức, gồm nhiều nguồn tài liệu:
Tài liệu ngôn ngữ học, phổ biến nhất là địa danh và phương ngôn
Tài liệu hiện vật gồm các di tích lịch sử, cách mạng ở địa phương, di vậtkhảo cổ, các công trình kiến trúc, nghệ thuật (đình, chùa )
Tài liệu truyền miệng gồm những câu chuyện lịch sử, cổ tích, ca dao, tụcngữ, hò vè, truyện kể của các cụ già, các cán bộ lão thành cách mạng
Tài liệu dân tộc học nghiên cứu đời sống sinh hoạt, phong tục, tập quán,quan hệ xã hội, ăn ở của các dân tộc, địa phương
Tài liệu thành văn gồm địa phương chí, nhân vật chí, các bài văn bia, văn
tế, minh chuông, gia phả, hồi ký, đinh bạ, địa bạ, các văn bản của Đảng bộ,chính quyền địa phương, trích lục, chúc thư, nhật ký, truyền đơn, báo chí, vănkiện, báo cáo
Trong các nguồn tài liệu kể trên thì nguồn tài liệu lịch sử thành văn (haycòn gọi là sử liệu viết) được coi là “nguồn tư liệu giữ vị trí quan trọng hàngđầu trong các nguồn tư liệu lịch sử địa phương” [37, tr 11] Nguồn tài liệunày phong phú, đa dạng rất thuận lợi cho nghiên cứu hoàn cảnh lịch sử cụ thể,phản ánh nhiều nội dung trên các mặt kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, dulịch, tôn giáo, quân sự… ở địa phương
Do giới hạn của đề tài, chúng tôi chủ yếu tập trung khai thác, sử dụngnguồn tài liệu lịch sử thành văn Nghệ An, bao gồm:
- Lịch sử Đảng bộ, lịch sử các huyện, thị xã, các ban ngành của địaphương, như: Lịch sử Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Nghệ Tĩnh, tập
1 (1925 - 1954), Lịch sử Đảng bộ huyện Nghi Lộc, Lịch sử Đảng bộ huyệnNam Đàn, Lịch sử Đảng bộ huyện Đô Lương, Lịch sử huyện Yên Thành, tập
1
- Các công trình sử học nghiên cứu các vấn đề lịch sử của Nghệ An, như:Danh nhân Nghệ Tĩnh, Nghệ An – Những tấm gương Cộng sản (tập 1), Những
Trang 22sự kiện Lịch sử của Đảng bộ Nghệ Tĩnh, Xô viết Nghệ Tĩnh, Lịch sử Nghệ Tĩnh(tập 1).
- Các bài viết đăng trên các báo, tạp chí có liên quan đến sự kiện lịch sửNghệ An, như: Những bức thư, bài viết, bài nói chuyện của Bác Hồ với quêhương Nghệ An; Trương Vân Lĩnh , Lê Hồng Sơn – cuộc đời và sự nghiệp (kỷyếu tọa đàm khoa học)
- Hồi ký cách mạng, như: Nhà lao Vinh
Tùy vào mục đích sử dụng mà mỗi loại tài liệu có một ưu thế riêng.Trong thời kỳ hiện đại, với sự phát triển của nền sử học nước nhà thì các sáchghi chép, sách nghiên cứu về lịch sử và các loại sách liên quan có vai trò quantrọng hơn Đặc biệt, từ khi sự nghiệp cách mạng của dân tộc có sự lãnh đạocủa Đảng thì các sách, báo, các nghị định, nghị quyết, báo cáo, truyền đơn,chỉ thị, văn kiện, lịch sử Đảng bộ tỉnh, huyện, xã là nguồn tài liệu rất quý giácho nghiên cứu, giảng dạy Nếu giáo viên làm tốt công tác sưu tầm, lựa chọn
và có biện pháp sử dụng hợp lí nguồn tài liệu trên trong dạy học lịch sử sẽgóp phần vào việc thực hiện tốt mục tiêu giáo dục
1.1.3 Ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông
Có thể nói, bất kỳ môn học nào cũng có sẵn những khả năng to lớn trongviệc phát triển hứng thú học tập ở học sinh Nếu như “ hóa học là một “bà phùthủy” có chiếc đũa thần chạm vào những chất này lại biến được thành ra chấtkhác như có thể biến chì thành vàng, biến chất Silic có trong cát tầm thườngthành nguyên liệu chế ra các bộ vi mạch của người máy Rôbôt” [51, tr 35],hay “ địa lý học dẫn con người đi đến những miền đất xa xôi bí hiểm, từngkhu rừng già nhiệt đới có đủ kỳ hoa dị thảo đến miền băng giá địa cực chỉ cógấu trắng” [51, tr 35], thì sử học lại “ đưa con người hiện đại trở về những cáinôi, hang động thời tiền sử, giúp chúng ta hiểu rõ cội nguồn nòi giống vànhững bước thăng trầm của dân tộc, quốc gia, những niềm vinh quang và cảnỗi đắng cay mà đất nước và con người từng trải qua” [51, tr 35 - 36] Đối
Trang 23tượng của sử học là lịch sử xã hội loài người đã trải qua, vì thế, khác với cácngành khoa học khác, khoa học lịch sử có đặc trưng cơ bản, đầu tiên của nhậnthức lịch sử là con người không thể trực tiếp tri giác những gì đã xảy ra trongquá khứ, mà chỉ nhận thức chúng một cách gián tiếp thông qua các tài liệu.Như vậy, sử dụng tài liệu tham khảo nói chung, tài liệu lịch sử địa phương nóiriêng có ý nghĩa giáo dưỡng, giáo dục và phát triển rất quan trọng trongchương trình lịch sử ở trường phổ thông.
1.1.3.1 Về mặt giáo dưỡng
Lịch sử địa phương là biểu hiện cụ thể, sinh động của lịch sử dân tộc, làhình ảnh thu nhỏ, minh họa cho lịch sử dân tộc Bất kỳ một sự kiện nào củalịch sử dân tộc cũng diễn ra trong một thời gian, không gian nhất định, trongmột địa phương cụ thể nào đó, trong đó có những sự kiện lịch sử địa phươngtrở thành biến cố của lịch sử dân tộc Tài liệu lịch sử địa phương giúp cụ thểhóa kiến thức chung của lịch sử dân tộc, là cơ sở để tạo biểu tượng lịch sử,góp phần nhất định vào việc khôi phục, tái hiện hình ảnh quá khứ, giúp họcsinh dễ hình thành trong đầu những biểu tượng chân thực, chính xác về sựkiện, hiện tượng lịch sử với đầy đủ mọi khía cạnh của nó Ví như, khi dạy bài
16 “Phong trào giải phóng dân tộc và Tổng khởi nghĩa tháng Tám (1939 1945) Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời”, trong mục III – “Khởi nghĩa
-vũ trang giành chính quyền”, 1 – “Khởi nghĩa từng phần (từ tháng 3 đến giữatháng 8 - 1945)”, giáo viên có thể sử dụng một đoạn tư liệu để tạo biểu tượng
về nạn đói khủng khiếp ngay trên quê hương để học sinh thấy được nỗi khổcực của nhân dân tỉnh nhà trong nạn đói chung của cả nước như thế nào
“Theo thống kê chưa đầy đủ, chỉ ba tháng đầu năm 1945, hai tỉnh Nghệ An và
Hà Tĩnh đã có 10 vạn người chết đói Hàng vạn gia đình tan nát, hàng ngànthôn xóm tiêu điều Làng Đô Uyên ở Nghi Xuân tỉnh Hà Tĩnh có 845 ngườithì 378 người bị chết đói Ở Nghệ An có tới 2.250 gia đình bị chết đói cả nhà.Nhiều gia đình chỉ còn một vài người sống sót Người đi xin ăn đầy đường,chật chợ Người chết đói la liệt khắp nơi Hàng ngày, bọn cầm quyền ở Vinh
Trang 24phải thuê xe bò đi nhặt xác người chết đói trên các lề đường, vỉa hè, đình chợrồi đem đổ vào những cái hố chôn chung ở ngoài thành phố” [4, tr 179] Đềcập những sự kiện lịch sử diễn ra ngay tại địa phương của các em trong dạyhọc lịch sử dân tộc như vậy càng làm tăng sức gợi cảm, tác động mạnh mẽđến tư tưởng, tình cảm của học sinh, nhằm tái tạo lại bức tranh lịch sử đã qua,tạo nên sự nhận thức cụ thể về thời gian và xác định không gian diễn ra các sựkiện, hiện tượng lịch sử.
Từ chỗ có được biểu tượng vững chắc, biện chứng, sinh động, chân xác,học sinh sẽ dễ dàng lĩnh hội được những khái niệm, thuật ngữ phức tạp,những kết luận chung mang tính khái quát ở bài học lịch sử dân tộc
Khi sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc có thểnói đã làm cho lịch sử dân tộc được cụ thể hóa, vì vậy học sinh sẽ hiểu sâusắc hơn, toàn diện hơn về lịch sử dân tộc; hiểu được mối quan hệ mật thiết,gắn bó giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc; đồng thời giúp các emthấy được mối quan hệ giữa “cái chung” thống nhất của lịch sử dân tộc và
“cái riêng” đa dạng, phong phú của lịch sử địa phương, thấy được tính quyluật và tính đặc thù trong sự phát triển đi lên của lịch sử dân tộc
Việc đưa tài liệu lịch sử địa phương vào bài giảng lịch sử dân tộc còn làđiều kiện cho học sinh tiếp cận thực tế, thực hiện nguyên lý giáo dục củaĐảng ta “Học phải đi đôi với hành, giáo dục phải kết hợp với lao động sảnxuất, lý luận gắn liền với thực tiễn, nhà trường gắn liền với giáo dục gia đình
và giáo dục xã hội”, để việc dạy và học lịch sử không bị thoát li với cuộc sốnghiện tại, làm cho quá khứ xích lại gần với nhận thức của học sinh, biến nhữngkiến thức sách vở thành những hiểu biết cụ thể, sâu sắc về cuộc sống hiệnthực Sử dụng nguồn tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộccòn tạo nên một trạng thái tâm lý đặc biệt, giúp học sinh hiểu một cách tựnhiên, sinh động quá khứ lịch sử, khắc sâu kiến thức cơ bản bài học, giúp các
em nhớ lâu kiến thức, nâng cao hiểu biết lịch sử
Trang 25Như vậy, sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong bài giảng nội khóa sẽgiúp học sinh hiểu sâu sắc hơn lịch sử dân tộc Từ đó làm cho học sinh hứngthú hơn đối với việc học tập bộ môn lịch sử, và do đó có tác dụng nâng caochất lượng kiến thức lịch sử.
1.1.3.2 Về mặt giáo dục
Ngoài ý nghĩa giáo dưỡng, việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trongdạy học lịch sử dân tộc còn ý nghĩa giáo dục sâu sắc Trong đời sống xã hội,việc giáo dục thế hệ trẻ thông qua giáo dục lịch sử không chỉ có tác dụng vềtrí lực mà cả về tư tưởng, đạo đức, thẩm mỹ So với các bộ môn khác, mônlịch sử có ưu thế trong việc giáo dục tư tưởng đạo đức cho học sinh Tronggiai đoạn hiện nay, nền kinh tế thị trường với những mặt tích cực đã đem lạikết quả khả quan trong bước đường đổi mới toàn diện của đất nước Tuynhiên, do tác động của mặt trái của nền kinh tế thị trường nên phải tăng cườnghơn nữa việc giáo dục tư tưởng đạo đức, hình thành nhân cách và bồi dưỡngniềm tin cho các em trong dạy học lịch sử Mặt khác, phần lớn các em họcsinh đều lớn lên và học tập ngay tại mảnh đất mình sinh ra, vì vậy học sinh ítnhiều có nhu cầu tìm hiểu về quê hương mình Do đó, việc đưa những chấtliệu lịch sử địa phương vào bài giảng lịch sử dân tộc sẽ là phương tiện làmphong phú sự hiểu biết của học sinh về quê hương, tự hào với những truyềnthống tốt đẹp của quê hương: anh hùng, bất khuất trong đấu tranh; cần cù,sáng tạo trong lao động sản xuất, đoàn kết, tương thân tương ái Từ đó giáodục cho các em lòng yêu quê hương “Điều này có vai trò không nhỏ tronggiáo dục tư tưởng – chính trị, đạo đức cho học sinh, góp phần hình thành lòngyêu nước chân chính kết hợp với tinh thần quốc tế vô sản cho thế hệ trẻ” [57,
Trang 26nước của nhân dân tỉnh nhà, giáo viên có thể sử dụng đoạn tư liệu sau đây:
“Sáng ngày mồng 1 tháng 5, tại thành phố Vinh – Bến Thủy và các huyện HưngNguyên, Nghi Lộc, Thanh Chương đã nổ ra biểu tình lớn
Tại thành phố Vinh – Bến Thủy, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của xứ ủy Trung
kỳ, Đảng bộ Vinh vận động 1.200 nông dân các làng ngoại ô như Lộc Đa, ĐứcThịnh, Yên Dũng (Hưng Nguyên), An Hậu, Đức Hậu (Nghi Lộc) kéo vào thànhphố phối hợp với công nhân các nhà máy biểu tình, đưa yêu sách đến tên Công
sứ và Tổng đốc Nghệ An Khi nhận được tin về cuộc biểu tình, tên Công sứPháp ở Nghệ An huy động lính đến canh gác, bảo vệ các nhà máy và sai viên triphủ Hưng Nguyên đưa lính đến ngăn cản đoàn biểu tình của nông dân đang trênđường hàng tỉnh Cửa Hội – Vinh kéo vào thành phố Theo lệnh của tên công sứNghệ An , bọn giám binh, chánh mật thám, chánh cảnh sát thành phố huy động
10 chiếc ô tô chở đầy lính khố xanh, cảnh sát đến đàn áp quần chúng biểu tình.Gạt lưỡi lê, báng súng của kẻ thù, đoàn biểu tình của công nhân, nông dân vẫnxiết chặt hàng ngũ, vừa tiến bước, vừa hát vang bài ca quốc tế:
“Hỡi ai nô lệ trên đời, Hỡi ai cực khổ đồng thời đứng lên, Bất bình này chịu sao yên, Phá cho tan nát một phen cho rồi”
Khí thế hiên ngang của đoàn biểu tình đã lôi cuốn thêm nhiều bà connông dân các huyện Nghi Xuân, Can Lộc đang trên đường đi chợ Vinh cùngtham gia đấu tranh Không ngăn cản được bước tiến của đoàn biểu tình, đếquốc Pháp xua lính xuống ngã ba Bến Thủy lập thành hàng rào chặn ngangtrước cổng các nhà máy Đoàn biểu tình mỗi lúc một đông thêm Từ trong nhàmáy công nhân ùa ra, ở ngoài nhà máy đoàn biểu tình ào ạt sát vào hàng ràolính Tên giám binh Pháp luống cuống hô lính bắn Hàng loạt súng nổ lên trời.Tên giám binh dùng báng súng đánh lính Đồng chí Nguyễn Đôn Nhoãn, mộtđảng viên cộng sản, xông lên tát vào mặt tên giám binh và cướp súng của hắnđập xuống nền đường làm khẩu súng gãy đôi Bọn chánh cảnh sát, chánh mật
Trang 27thám và chủ nhà máy diêm bắn xả vào đoàn biểu tình làm 6 người chết, 10người bị thương Đồng chí Nguyễn Đôn Nhoãn anh dũng hi sinh Đoàn biểutình tiếp tục xông lên xung đột với kẻ thù Gần một trăm người đã bị chúng bắtđưa về giam ở nhà lao Vinh Mặc dù bị địch khủng bố, nhưng các cán bộ, đảngviên vẫn ở lại cùng nhân dân lượm xác những người đã hi sinh đưa về mai táng
và dìu dắt những người bị thương về nhà cứu chữa.” [7, tr 34 - 36]
Qua những đoạn tư liệu cụ thể, sinh động như thế sẽ tạo được cảm xúc thựccho học sinh, làm cho các em không chỉ hiểu rõ hơn truyền thống bất khuất củaquê hương mà còn giáo dục cho các em lòng căm thù sâu sắc bọn xâm lượcPháp và tay sai Cũng qua đó học sinh sẽ nhận thấy rằng, những thành quả cáchmạng có được ngày hôm nay không hề dễ dàng, mà phải đánh đổi bằng xươngmáu của biết bao nhiêu người Đồng thời giáo dục cho các em lòng khâm phục,kính yêu và biết ơn các chiến sỹ cộng sản, những người con kiên trung của Đảng
đi đầu trong sự nghiệp cách mạng của dân tộc
Như vậy, việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sửdân tộc sẽ góp phần xây dựng nền móng vững chắc, là cái gốc để hình thànhlòng yêu nước, từ đó giáo dục cho học sinh thế giới quan khoa học, nhân sinhquan cách mạng Tài liệu lịch sử địa phương là tài liệu cần thiết để cùng vớiSGK giúp học sinh có những hình ảnh, biểu tượng sinh động về những sựkiện, con người cụ thể, qua đó mà khơi dậy trong các em những tình cảm đạođức đúng đắn Chính những tấm gương về tinh thần chiến đấu không khoannhượng với kẻ thù trong thời chiến và ý thức vươn lên xây dựng quê hươngđất nước trong thời bình sẽ góp phần giáo dục các em có thái độ đúng đắn,lòng biết ơn sâu sắc thế hệ cha ông, những người đã mang lại cuộc sống tươiđẹp hôm nay, các em biết noi gương các thế hệ cha ông đi trước, có ý thứctrách nhiệm với những thành quả cách mạng cả trong quá khứ và trong cuộcsống hiện tại Từ đó các em sẽ tự hình thành trách nhiệm với bản thân, kíchthích tinh thần học tập, đoàn kết, ý chí phấn đấu, năng lực vượt khó, tham gia
Trang 28có hiệu quả các hoạt động chính trị, lao động sản xuất, noi gương tiếp bướccha ông làm đẹp cho quê hương đất nước.
Mặt khác, việc sử dụng các tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học sẽgóp phần giáo dục cho học sinh sự quý trọng, ý thức gìn giữ, bảo vệ các disản lịch sử - văn hóa của ông cha để lại Ví dụ, khi được tiếp xúc với các tàiliệu về các di sản văn hoá của quê hương, học sinh tự hào Nghệ An là mộtvùng đất lịch sử - văn hoá, với nhiều di sản văn hoá tiêu biểu cho cả nước,hiểu rõ hơn ý nghĩa của các di sản đó nên càng có ý thức tôn trọng, gìn giữphát huy chúng
Trong tình hình không ít học sinh phổ thông hiện nay không thích tìmhiểu lịch sử dân tộc, không say mê học tập môn lịch sử; việc khai thác, sửdụng tài liệu lịch sử còn tạo cho học sinh sự yêu thích, say mê nghiên cứu, tìmhiểu lịch sử, góp phần thay đổi thái độ của học sinh đối với môn học
1.1.3.3 Về mặt phát triển
Tài liệu lịch sử địa phương dùng trong dạy học lịch sử dân tộc không chỉ
có ý nghĩa to lớn về mặt giáo dưỡng, giáo dục mà còn có vị trí quan trọngtrong sự phát triển toàn diện học sinh Trước hết là phát triển các năng lựcnhận thức: sử dụng tài liệu lịch sử địa phương góp phần cụ thể hóa nội dunglịch sử trong SGK, thông qua các bài tường thuật, miêu tả, tái hiện bức tranhquá khứ một cách cụ thể, sinh động sẽ góp phần làm cho học sinh được pháttriển về tri giác, quan trọng là óc quan sát; nhận thấy cái mới, cái đặc điểmchung – riêng giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc, đồng thời trí tưởngtượng của học sinh cũng được phát triển Từ đó làm giàu thêm các kỹ năngnhớ và tư duy cho học sinh, thông qua việc giáo viên dùng tài liệu lịch sử địaphương để tường thuật, miêu tả, thông báo làm minh chứng trong bài học lịch
sử dân tộc sẽ góp phần giúp học sinh phát triển trí nhớ: nhớ hình ảnh, nhớlôgich Từ chỗ nhớ những hình ảnh của tư liệu lịch sử địa phương, học sinh dễliên tưởng – nhớ đến cái chung của hiện tượng, sự kiện lịch sử dân tộc trongmột khoảng thời gian cụ thể nào đó Bên cạnh đó học sinh còn được phát triển
Trang 29các kỹ năng tư duy: trên cơ sở phân tích, so sánh, liên hệ từ những “cái riêng”của lịch sử địa phương, học sinh sẽ tổng hợp và rút ra được bản chất, quy luậtphát triển chung của lịch sử dân tộc, giải thích được những “cái riêng” ấy nảysinh và tồn tại trong hoàn cảnh chung của dân tộc như thế nào, thấy được mốiliên hệ biện chứng giữa “cái chung” và “cái riêng”.
Việc phát triển các năng lực nhận thức không tách rời việc phát triểnnhân cách cho học sinh Tài liệu lịch sử địa phương dùng trong dạy học lịch
sử dân tộc sẽ làm cho bài học sinh động hơn, hấp dẫn hơn, không nhữngkhông nhàm chán mà còn lôi cuốn học sinh tập trung theo dõi, vì vậy học sinhđược phát triển kỹ năng chú ý Mặt khác, với những bằng chứng người thật,việc thật mà tài liệu lịch sử địa phương mang lại sẽ gợi cho học sinh nhữngxúc cảm thật, tạo cho các em cảm giác ngạc nhiên, đồng tình hay phản đối,kính trọng hay khinh ghét là những điều kiện cho học sinh lĩnh hội kiến thứctốt hơn và là cơ sở để giáo dục tư tưởng, tình cảm cho học sinh Từ chỗ họcsinh chú ý vào bài học, có cảm xúc thực từ bài học sẽ tạo ra hứng thú học tậpcho các em, không cần sự động viên từ bên ngoài mà chính sự hấp dẫn, lôicuốn của bài học - trong đó có vai trò của tài liệu lịch sử địa phương sẽ làmcho các em hào hứng, say mê, tự giác học tập lịch sử, do đó góp phần nângcao hiệu quả bài học lịch sử và chất lượng bộ môn
Tài liệu lịch sử địa phương ngoài việc góp phần phát triển các năng lựcnhận thức, thành phần nhân cách, không tách rời việc hình thành kỹ năng, kỹxảo cho học sinh, quan trọng là kỹ năng tư duy độc lập, sáng tạo: phân tích, sosánh, tổng hợp, khái quát Bên cạnh đó là kỹ năng bộ môn: từ biết đến hiểuđến vận dụng, vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học để lĩnh hội kiến thức, kỹnăng mới, vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống hiện tại ở địa phương;học sinh còn được phát triển kỹ năng sưu tầm, làm việc với tài liệu lịch sử địaphương; phát triển kỹ năng thực hành bộ môn, thiết kế và sử dụng đồ dùngtrực quan quy ước
Trang 30Tóm lại, trong học tập nói chung, học lịch sử nói riêng, học sinh “khôngthỏa mãn với tính chất đơn điệu của các hình thức và phương pháp dạy học,với sự nhắc lại nguyên vẹn các câu chữ trong SGK, với các câu hỏi khôngchứa đựng tình huống có vấn đề” [28, tr 192] Vì vậy trong giờ học, giáo viêncần phải có những biện pháp khác nhau,cần phải đổi mới phương pháp dạyhọc để gây hứng thú học tập cho học sinh Trong dạy học lịch sử, với đặctrưng cụ thể của bộ môn thì việc sử dụng tài liệu tham khảo, đặc biệt là nguồntài liệu lịch sử địa phương trong bài giảng góp phần quan trọng trong đổi mớiphương pháp dạy học, có ý nghĩa thiết thực cả về mặt giáo dưỡng, giáo dục vàphát triển toàn diện học sinh.
Sau cuộc cải cách giáo dục lần thứ 2 (1956) và các lần sửa chữa, bổ sung
từ sau năm học 1960- 1961, vấn đề sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trongdạy học lịch sử dân tộc càng được chú trọng Từ năm học 1978 - 1979, cáctiết lịch sử địa phương được quy định cụ thể trong chương trình lịch sử cấp III(tiết 49 ở lớp 9 và tiết 23 ở lớp 10)
Theo phân phối chương trình môn lịch sử của Vụ giáo dục Phổ thông BộGiáo dục và Đào tạo ban hành năm 1992 - 1993 ở bậc THPT có 2 tiết lịch sửđịa phương: 1 tiết ở lớp 10 (tiết 32) và 1 tiết ở lớp 11 (tiết 32)
Trang 31Theo chương trình mới môn Lịch sử ở cấp THPT, ban hành kèm theoquyết định số 47/2002/QĐ - Bộ giáo dục và Đào tạo, lịch sử địa phương đượcdạy 6 tiết trong chương trình: 2 tiết ở lớp 10, 2 tiết ở lớp 11, 2 tiết ở lớp 12.Như vậy, chúng ta có thể thấy vấn đề sử dụng tài liệu lịch sử địa phươngtrong dạy học lịch sử ngày càng được chú trọng.
Để có được những nhận xét khách quan, khoa học về thực tiễn việc sửdụng tri thức lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc giai đoạn 1930
- 1945 ở trường THPT tỉnh Nghệ An, chúng tôi đã tiến hành điều tra, khảo sát
ở trường THPT Diễn Châu 2, tỉnh Nghệ An Đối tượng khảo sát là các giáoviên bộ môn lịch sử và học sinh lớp 12
- Đối với giáo viên: Chúng tôi đã kết hợp với dự giờ, phỏng vấn, trao đổi
và đã xây dựng 11 câu hỏi trắc nghiệm khách quan (xem Phụ lục II) để khảosát ý kiến của các giáo viên nhằm hiểu rõ thực trạng của việc sử dụng tài liệulịch sử địa phương ở các trường THPT tỉnh Nghệ An, các câu hỏi tập trungvào những nội dung sau:
+ Nội dung thứ nhất, tìm hiểu nhận thức của giáo viên về tầm quan trọngcủa việc sử dụng tài liệu lịch sử Nghệ An vào dạy học lịch sử dân tộc
+ Nội dung thứ hai, tìm hiểu xem tình hình thực tế giáo viên đã sử dụngtài liệu lịch sử Nghệ An trong dạy học lịch sử dân tộc ở trường THPT như thếnào
+ Nội dung thứ ba, tìm hiểu những thuận lợi và khó khăn của giáo viênkhi sử dụng tài liệu lịch sử Nghệ An trong dạy học lịch sử dân tộc ở trườngTHPT
+ Nội dung thứ tư, ý kiến đề xuất của giáo viên về sử dụng tài liệu lịch
sử địa phương vào dạy học lịch sử dân tộc ở trường THPT Nghệ An
Dựa trên kết quả điều tra giáo viên, thông qua 5 phiếu điều tra (xem Phụlục II), qua xử lí, chúng tôi nhận thấy:
Ở nội dung thứ nhất, có tới 80 % (4/5 phiếu) cho rằng việc sử dụng tàiliệu lịch sử Nghệ An trong dạy học lịch sử dân tộc (1930 - 1945) là rất cần
Trang 32thiết, 20 % (1/5phiếu) cho rằng cần thiết Phần lớn giáo viên cho biết, tài liệulịch sử địa phương nếu được sử dụng tốt trong dạy học lịch sử dân tộc khôngnhững gây hứng thú học tập cho học sinh mà còn giúp các em hiểu sâu hơn vềlịch sử dân tộc, tạo điều kiện cho các em tìm tòi, nâng cao hiểu biết của mình
về mảnh đất, con người nơi các em sinh ra và lớn lên, cũng như hiểu đượcmối dây liên hệ bản chất giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc, đồngthời góp phần thực hiện tốt mục tiêu giáo dục và phát triển toàn diện học sinh
Ở nội dung thứ hai, cả 5 giáo viên khi được hỏi về việc có thường xuyên
sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Nghệ An trong dạy học lịch sử dân tộc thìđều trả lời “không thường xuyên”, nếu có thì chỉ thực hiện trong tiết dạy lịch
sử địa phương (2 tiết ở học kì II) theo phân phối chương trình, chứ chưa xem
sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Nghệ An trong dạy học lịch sử dân tộc làviệc làm thường xuyên Ngoài ra, trong hoạt động ngoại khóa có chủ đề liênquan đến lịch sử thì cũng rất ít sử dụng đến tài liệu lịch sử địa phương Vềhình thức, giáo viên sử dụng tài liệu lịch sử địa phương chủ yếu nhằm đểminh họa cho kiến thức lịch sử dân tộc trong SGK dưới hình thức thông báo
Đa số giáo viên chưa xem tài liệu lịch sử địa phương là nguồn nhận thức, ítchú ý sử dụng nguồn tài liệu nói trên trong tường thuật, phân tích, giải thích,dùng để đặt câu hỏi nêu vấn đề, tổ chức thảo luận; chưa chú ý đến việc pháthuy tính tích cực nhận thức cho học sinh trong quá trình dạy học Rõ rànggiữa nhận thức và thực tế giảng dạy chưa có sự đồng nhất Đây là một trongnhững nguyên nhân khiến học sinh ít hứng thú đối với việc học lịch sử dântộc và khó tránh khỏi những lệch lạc trong nhận thức của các em
Ở nội dung thứ ba, chúng tôi tìm hiểu những thuận lợi và khó khăn trongviệc sử dụng tài liệu lịch sử Nghệ An trong dạy học lịch sử dân tộc Về thuậnlợi, 100% giáo viên cho rằng nếu sử dụng có hiệu quả sẽ thu hút học sinh vàonhiệm vụ giờ học, tạo được sự hứng thú học tập cho học sinh, các em say mêhọc tập bộ môn hơn Mặt khác, giáo viên cũng cho rằng tài liệu lịch sử địaphương có thể sử dụng linh hoạt kết hợp với nhiều nguồn tài liệu tham khảo
Trang 33khác trong dạy học lịch sử, làm cho bài giảng phong phú, lôi cuốn, hấp dẫnhơn
Về khó khăn, đa số giáo viên được hỏi đều cho rằng khó khăn lớn nhất làthiếu nguồn tài liệu lịch sử địa phương tham khảo cần thiết có thể vận dụngtrong dạy học, trong khi lâu nay giáo viên chưa chú trọng việc sưu tầm và vậndụng nguồn tài liệu nói trên Khi trao đổi trực tiếp, hầu hết giáo viên cho rằng
hệ thống tài liệu lịch sử địa phương dùng cho bậc THPT ở Nghệ An chưađược biên soạn, nếu có sử dụng thì chủ yếu là vận dụng tài liệu lịch sử địaphương của bậc THCS do Sở Giáo dục – Đào tạo Nghệ An biên soạn năm
2008, hoặc chỉ là những tài liệu có liên quan đến lịch sử Đảng bộ tỉnh, huyện,các công trình lịch sử địa phương viết về Nghệ An và một số tác phẩm là hồi
ký của các nhà cách mạng lão thành… Nhìn chung, hệ thống tài liệu lịch sửđịa phương dùng cho dạy học còn quá ít, thậm chí là không có ở thư viện một
số trường THPT trên địa bàn tỉnh Nghệ An Ngoài ra còn những khó khănkhác, như: thiếu sự quan tâm, hướng dẫn chỉ đạo về phân bố thời gian, nộidung, phương pháp của các cấp quản lí chuyên môn Do đó, việc triển khainội dung tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc còn thiếuđồng bộ, thiếu thống nhất, thiếu phương pháp hợp lí Vì vậy, trả lời cho câu
hỏi “Khi chưa có tài liệu lịch sử địa phương chính thống dùng trong nhà
trường phục vụ cho việc dạy học các tiết lịch sử địa phương theo phân phối chương trình thì thường thời gian tiết đó các Thầy (Cô) làm gì?”, đa số giáo
viên cho rằng sử dụng để ôn tập, tổng kết, dạy bù cho các ngày nghỉ ngoài kếhoạch trong năm, hoặc sử dụng vào các công việc khác của trường, lớp Một
số giáo viên có thực hiện, nhưng do thiếu tài liệu cần thiết, thống nhất nênviệc dạy các tiết lịch sử địa phương đôi khi vẫn còn tùy tiện, không thực hiện
đủ số tiết quy định của chương trình Theo nhận xét của chúng tôi, vấn đề dạyhọc lịch sử địa phương ở trường THPT Nghệ An, tuy có đặt ra nhưng chưađược chú trọng đúng mức và hiệu quả dạy học lịch sử đạt được trên thực tếchưa cao
Trang 34Với nội dung thứ tư, đa số giáo viên đều nhận thấy được tầm quan trọng
và ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu lịch sử Nghệ An trong dạy học lịch sửViệt Nam Vì vậy các giáo viên có đề xuất tương đối giống nhau, đó là cầnbiên soạn nội dung lịch sử địa phương, tăng cường hệ thống tài liệu thamkhảo cần thiết cho phù hợp với nội dung, chương trình sách giáo khoa mới,cần mở các lớp tập huấn để thống nhất nguồn tài liệu lịch sử địa phương cóthể sử dụng trong dạy học, cần có sự thống nhất chỉ đạo qua các cấp để việc
sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc được xem làviệc làm thường xuyên, góp phần thực hiện mục tiêu gắn nhà trường với xãhội
- Đối với học sinh: chúng tôi đưa ra 10 câu hỏi (xem Phụ lục I) tập trungvào ba nội dung cơ bản sau:
+ Nội dung thứ nhất: điều tra mức độ hứng thú học tập của học sinh,mức độ sử dụng tài liệu lịch sử Nghệ An trong dạy học lịch sử dân tộc củagiáo viên (bài nội khóa)
+ Nội dung thứ hai: điều tra, tìm hiểu mức độ hiểu biết của học sinh vềcác sự kiện, nhân vật lịch sử địa phương có liên quan đến lịch sử Việt Namgiai đoạn 1930 – 1945
+ Nội dung thứ ba: điều tra xem việc nắm các vấn đề lịch sử Nghệ An
có giúp các em hiểu sâu sắc lịch sử dân tộc không
Qua xử lí hệ thống phiếu điều tra (xem Phụ lục I) từ 137 học sinh ởtrường THPT Diễn Châu 2, tỉnh Nghệ An, chúng tôi nhận thấy:
Ở nội dung thứ nhất, học sinh khi được hỏi “Em có thích học bộ mônLịch sử ở trường trung học phổ thông không?”, có tới 83,2% (với 114/ 137phiếu) đều có chung câu trả lời “bình thường” Học sinh không tỏ thái độ dứtkhoát là “thích” hoặc “không thích” Chỉ một số ít học sinh trả lời “thích”hoặc “rất thích” Cá biệt có một số học sinh trả lời là “không thích” học tập bộmôn Lịch sử Về vấn đề này chúng tôi đã trao đổi với một số giáo viên ởtrường THPT Diễn Châu 2 để tìm hiểu và được họ cho biết do xu thế chung
Trang 35đa số phụ huynh không muốn con em mình theo học các ngành khoa học xãhội, họ chủ yếu đầu tư cho các em theo học các ngành khoa học tự nhiên hoặc
là khối chuyên ngoại ngữ nên việc các em chú ý đầu tư cho việc học bộ môn
Sử là rất ít Chỉ có trường hợp, các em không học được các môn khoa học tựnhiên nên mới tập trung cho các môn khoa học xã hội Mặt khác, một số giáoviên còn cho biết thêm: có một số ít học sinh thích học môn Sử là do các em
có năng khiếu hoặc có đam mê thật sự đối với bộ môn lịch sử
Với câu hỏi “Em có thích khi giáo viên sử dụng tài liệu lịch sử Nghệ Antrong dạy học lịch sử Việt Nam không ?” thì đa số các em trả lời là “rấtthích”, nhưng vẫn còn 31,3% học sinh (43/137 phiếu) trả lời là“bình thường”hoặc “không thích" Qua trao đổi trực tiếp với các em, chúng tôi được biết,các giáo viên có sử dụng tài liệu lịch sử Nghệ An trong dạy học lịch sử ViệtNam Mặt khác, các em đều cho rằng, nội dung tài liệu không phong phú,cách giảng của giáo viên còn mang nặng tính minh họa, nội dung đưa vào bàigiảng lịch sử dân tộc còn dài, làm nặng nề, không hấp dẫn được các em Đồngthời các em còn cho biết học môn lịch sử là học thuộc lòng bài mà thầy côcho ghi ở trên lớp, các em chỉ quan tâm đến tài liệu lịch sử địa phương khinào giáo viên yêu cầu
Với câu hỏi về việc giáo viên có thường xuyên liên hệ kiến thức lịch sửđịa phương khi dạy học lịch sử dân tộc hay không, thì có tới 84,6% (116/137phiếu) học sinh trả lời là “một vài lần”, có 12,4% (17/137 phiếu) học sinh trảlời “chưa lần nào” và có vài em trả lời là “thường xuyên” Đặc biệt khi chúngtôi đưa ra câu hỏi “Giáo viên có thường xuyên yêu cầu các em tìm hiểu vớinguồn tài liệu lịch sử địa phương hay không?” Với câu hỏi này, đa số họcsinh đều trả lời là “không thường xuyên” Như vậy, chúng tôi nhận thấy phầnđông giáo viên giảng dạy lịch sử hiện nay ở các trường THPT ít nhiều đãnhận thức được tầm quan trọng của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phươngtrong dạy học lịch sử dân tộc, nhưng chưa xem đây là việc làm thường xuyên,
Trang 36chưa hướng dẫn một cách đầy đủ để các em tiếp cận với nguồn tài liệu lịch sửquan trọng này
Ở nội dung thứ hai, với 6 câu hỏi liên quan đến nhân vật, sự kiện lịch sửcủa Nghệ An Qua điều tra cho thấy kết quả thật đáng buồn vì trong 6 câu hỏi
mà chúng tôi đưa ra thì chỉ có 16,7% (23/137 phiếu) học sinh trả lời đúng cả 6câu, phần đa các em chỉ trả lời đúng 3 câu và có nhiều trường hợp các emkhông chọn phương án nào vì còn lúng túng trong việc lựa chọn phương ánđúng cho mình Chẳng hạn như chúng tôi đưa ra câu hỏi:“Đảng bộ tỉnh Nghệ
An ra đời vào thời gian nào?” thì đa số các em trả lời tháng 2 năm 1930 Với
câu hỏi: “Ai được bầu làm bí thư tỉnh ủy đầu tiên của tỉnh Nghệ An?”, nhiều
em trả lời là Nguyễn Đức Dương Hay với câu hỏi “Những nhân vật nào dưới đây là người con của quê hương Nghệ An?”, đa số các em trả chọn đáp án là
Trần Phú, Hà Huy Tập, Lý Tự Trọng, Nguyễn Văn Cung (Đội Cung) là ngườicon của quê hương Nghệ An Điều đáng buồn hơn khi chúng tôi kiểm tra kiến
thức hiểu biết của các em bằng việc đưa ra câu hỏi:“Khởi nghĩa giành chính
quyền trong Cách mạng tháng Tám năm 1945 ở Nghệ An diễn ra và giành thắng lợi vào ngày nào?” thì hầu hết các em trả lời sai Còn với câu hỏi “Lúc
Nguyễn Ái Quốc bị mật thám Anh bắt tại Hương Cảng – Trung Quốc (tháng 6 năm 1931, lúc đó Nguyễn Ái Quốc lấy mật danh là Tống Văn Sơ), nhân vật nào ở Nghệ An đã yêu cầu luật sư Lôgiơbai giúp đỡ cứu thoát Người?” thì
nhiều em trả lời là Lê Hồng Sơn hoặc một số em không chắc chắn nên không
trả lời Riêng câu hỏi: “Cuộc binh biến ngày 13 tháng 1 năm 1941 do Nguyễn
Văn Cung (Đội Cung) lãnh đạo diễn ra ở huyện nào của tỉnh Nghệ An?” thì
đại đa số các em trả lời đúng, có lẽ do sự kiện này các em đã được học ở lịch
sử dân tộc, bài nội khóa
Nhìn chung, học sinh nhớ rất ít các nhân vật, sự kiện lịch sử địa phương
có liên quan đến lịch sử dân tộc Một số em tuy có nắm được nhưng còn rờirạc thiếu tính bền vững, chưa thấy được mối liên hệ giữa lịch sử địa phươngvới lịch sử dân tộc, vốn kiến thức của các em còn nghèo nàn, chính vì thế nên
Trang 37động cơ thái độ và hứng thú của các em đối với việc hoc tập của các em chưađúng đắn.
Ở nội dung thứ ba, chúng tôi đưa ra câu hỏi phỏng vấn: muốn có đượctài liệu lịch sử địa phương khi học bài lịch sử dân tộc thì các em cần phải làmnhững công việc gì? Với câu hỏi này thì phần lớn các em đều nhận biết đượccách thức để có được nguồn tài liệu phục vụ cho việc học tập lịch sử dân tộc
Từ kết quả điều tra trên càng chứng tỏ được thái độ và hứng thú học tập củacác em đối với bộ môn lịch sử Điều khá bất ngờ là qua trao đổi với học sinhthì đa số đều cho rằng cần thiết phải sử dụng tài liệu lịch sử Nghệ An để các
em có thể hiểu biết hơn về lịch sử quê hương mình
1.2.2 Kinh nghiệm thực tiễn và những vấn đề tồn tại
Giới hạn của đề tài là nghiên cứu và sử dụng tài liệu lịch sử Nghệ Antrong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 ở trường Trung họcphổ thông Giai đoạn lịch sử dân tộc này được phân phối trong chương trìnhlịch sử lớp 12 - lớp cuối cấp của bậc Trung học phổ thông Ở lớp này, họcsinh đang ở trong độ tuổi thanh niên, yêu cầu khác nhiều so với lứa tuổi thiếuniên Sự khác nhau cơ bản không phải ở chỗ nội dung học ngày càng một sâuhơn mà ở chỗ hoạt động học tập ở độ tuổi thanh niên học sinh đòi hỏi nhiềuhơn tính năng động, sáng tạo và độc lập, ý thức của các em đối với việc họcngày càng phát triển Tính chủ động trong quá trình nhận thức ở lứa tuổi này
đã phát triển mạnh, thể hiện ở việc tri giác có mục đích đã đạt tới đỉnh cao, hệthống và toàn diện hơn; sự ghi nhớ có chủ định đóng vai trò chủ đạo trong
hoạt động trí tuệ, tư duy các em đã tỏ ra nhất quán, chặt chẽ, có căn cứ “Các
em có khả năng tư duy lý luận, tư duy trừu tượng một cách độc lập, sáng tạo trong những đối tượng quen biết đã học hoặc chưa được học trong nhà trường” [32, tr 60] Nhờ đó, các em có thể thực hiện các thao tác tư duy phứctạp, có thể phân tích, hiểu các khái niệm trừu tượng, các mối liên hệ nhân quảgiữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử Với mong muốn khẳng định mình, các
em thường độc lập khám phá về cuộc sống xung quanh, nhưng nhiều khi, các
Trang 38em chưa chú ý phát huy hết năng lực sáng tạo trong suy nghĩ của bản thân,nên dễ có những kết luận chưa chín chắn, vội vàng, đầy cảm tính Hiểu đượcvấn đề này, giáo viên cần chú ý kích thích các hoạt động tư duy độc lập, sángtạo và uốn nắn cho các em trong quá trình dạy học Do đó, chúng ta cần thiếtphải chú ý đến đặc điểm này khi sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạyhọc lịch sử Việt Nam
Từ thực tế điều tra, qua xử lý số liệu, chúng tôi rút ra một số nhận xétsau đây:
- Về phía giáo viên :
+ Trong dạy học lịch sử dân tộc, tuy giáo viên có sử dụng tài liệu lịch sửđịa phương nhưng chưa thường xuyên, còn lúng túng trong việc sưu tầm, lựachọn, sử dụng trong giảng dạy Nếu có sử dụng, giáo viên chỉ thực hiện tronggiờ nội khóa và chỉ dừng ở mức độ minh họa chứ chưa xem đó là nguồn nhậnthức, làm cho bài giảng thêm nặng nề, thiếu tính hấp dẫn, đôi khi còn làmloãng trọng tâm bài học Mặt khác, đa số giáo viên cũng chưa chú trọng đầu
tư thời gian, công sức cho việc sưu tầm, lựa chọn, chưa chú ý việc hướng dẫnhọc sinh làm việc với nguồn tài liệu lịch sử địa phương phục vụ cho dạy họclịch sử dân tộc một cách có hiệu quả
+ Tài liệu tham khảo dùng cho việc dạy học lịch sử nói chung, dạy họclịch sử địa phương nói riêng còn thiếu, một số giáo viên còn cho rằng sử dụngtài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc không phải là điềubắt buộc nên đôi khi chỉ dừng ở việc sử dụng SGK, sách hướng dẫn giáo viên.Mặt khác do nhận thức chưa đầy đủ về việc đổi mới phương pháp dạy học ởTHPT, nhiều giáo viên cho rằng sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong tiếtlịch sử dân tộc là không phù hợp, chỉ nên sử dụng trong các tiết lịch sử địaphương Thời gian chủ yếu của tiết học chỉ nên dành cho việc tổ chức cáchoạt động nhận thức cho học sinh thông qua việc phát vấn giữa thầy và trò.+ Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc là cầnthiết nhằm làm sinh động, phong phú bài giảng, tạo được sự hấp dẫn, thu hút
Trang 39được sự hứng thú học tập, giúp các em hiểu bản chất các sự kiện lịch sử dântộc, thấy được mối liên hệ gắn bó giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc,
sử dụng tốt nguồn tài liệu nói trên cũng có tác dụng trong việc phát triển tưduy, năng lực nhận thức độc lập cho các em, góp phần to lớn trong việc bồidưỡng tư tưởng, tình cảm, tinh yêu quê hương, biết trân trọng những giá trịtruyền thống của cha ông trong quá khứ
- Về phía học sinh:
+ Nhìn chung, đa số học sinh chưa thực sự hứng thú với việc học tập bộmôn lịch sử, điều này do nhiều nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan Trongviệc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương của giáo viên trong dạy học lịch sửdân tộc còn sơ sài, chiếu lệ, thiếu hấp dẫn, tài liệu học tập ít, các em không cóđiều kiện tiếp cận với nguồn tài liệu ngoài SGK
+ Trong việc học ở nhà, học sinh chỉ thuộc lòng những điều đã đượcthầy cho ghi chép ở trên lớp, ít được giáo viên hướng dẫn sưu tầm, tìm hiểulịch sử địa phương thông qua hệ thống bài tập, các hoạt động ngoại khóa, nênhiểu biết của các em về lịch sử địa phương còn hạn chế Do đó, học sinh ítnhớ và có biểu tượng đầy đủ về các nhân vật, sự kiện lịch sử địa phương cóliên quan đến lịch sử dân tộc và tất yếu là học sinh thiếu sự hứng thú động cơ,thái độ học tập lịch sử một cách đúng đắn
Từ thực tế cho chúng ta thấy, việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương làrất cần thiết trong dạy học lịch sử dân tộc nhằm làm sinh động, phong phú bàigiảng, tạo được sự hấp dẫn, thu hút được sự hứng thú học tập, giúp các emhiểu bản chất các sự kiện lịch sử dân tộc, thấy được mối liên hệ gắn bó giữalịch sử địa phương với lịch sử dân tộc; sử dụng tốt nguồn tài liệu trên còn cótác dụng trong việc phát triển tư duy, năng lực nhận thức độc lập cho các em;góp phần to lớn trong việc bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, tình yêu quê hươngbiết trân trọng những giá trị truyền thống của cha ông trong quá khứ Vì vậychúng ta cần có kế hoạch triển khai đồng bộ, phải có nguồn tài liệu lịch sửNghệ An đa dạng, phong phú, phải xác định được những nguyên tắc và
Trang 40phương pháp thích hợp, khoa học, để sử dụng tốt tài liệu lịch sử địa phươngvào bài giảng lịch sử dân tộc ở các trường THPT trên địa bàn tỉnh Nghệ An.
Từ việc nghiên cứu những vấn đề lý luận, ở chương này chúng tôi tìmhiểu thực tiễn của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch
sử dân tộc, qua ví dụ ở Nghệ An Trên tinh thần khách quan, khoa học, trungthực, chúng tôi ghi nhận và nhấn mạnh những mặt tích cực, tiến bộ đã đạtđược nhưng cũng chỉ ra những mặt còn hạn chế, thiếu sót cần khắc phục Việc tìm hiểu cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên là những căn cứ khoahọc để chúng tôi thực hiện phần việc tiếp theo của luận văn Dựa vào đó,chúng tôi sẽ tiến hành lựa chọn nội dung tài liệu, xác định các biện pháp sưphạm Trên cơ sở kết quả thực nghiệm sư phạm, chúng tôi sẽ rút ra những kết
