Sử dụng phương pháp tình huống kết hợp phương pháp đóng vai trong dạy học môn giáo dục công dân lớp 12 (qua khảo sát tại trường THPT lê viết thuật, thành phố vinh) luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục

Việc nghiên cứu sử dụng phương pháptình huống kết hợp với phương pháp đóng vai không những có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn có ý nghĩa trong thực tiễn, góp phần vào việc đổi mới phươngph

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

-ĐÀO THỊ HƯỜNG

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG KẾT HỢP VỚI PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 12 (Qua khảo sát tại trường THPT Lê Viết Thuật,

Thành phố Vinh)

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGHỆ AN - 2011 MỤC LỤC Trang

9

1.1 Cơ sở lý luận của việc sử dụng phương pháp tình huống kết

hợp với phương pháp đóng vai 9

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc sử dụng phương pháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12

MÔN GDCD LỚP 12

69

3.1 Quy trình sử dụng phương pháp tình huống kết hợp với phương pháp

đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12 69

3.2 Điều kiện sử dụng phương pháp tình huống kết hợp với phương pháp

đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong xu thế phát triển của thế giới hiện nay, cả dân tộc ta đang nỗ lực

thực hiện một nhiệm vụ hết sức quan trọng là “phấn đấu đến năm 2020 nước

ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại” [9; 103] Để thực

hiện được nhiệm vụ lớn lao này, một trong những vấn đề vừa cấp bách vừamang tính chiến lược hiện nay là cần phải xây dựng một nền giáo dục có chấtlượng ngày càng cao, góp phần nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡngnhân tài cho quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và hội nhậpquốc tế

Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã xác định một trong bakhâu đột phá chiến lược là: “Phát triển nhanh nguồn nhân lực, nhất là nguồnnhân lực chất lượng cao, tập trung vào việc đổi mới căn bản và toàn diện nềngiáo dục quốc dân; gắn kết chặt chẽ phát triển nguồn nhân lực với phát triển

và ứng dụng khoa học, công nghệ” [9;106] Trong định hướng phát triển kinh

tế - xã hội 2011 - 2020 về “Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đổi mới toàndiện và phát triển nhanh giáo dục và đào tạo” [9; 130] đã nhấn mạnh: “Đổimới mạnh mẽ nội dung, chương trình, phương pháp dạy và học ở tất cả cáccấp, bậc học Tích cực chuẩn bị để từ sau năm 2015 thực hiện chương trìnhgiáo dục phổ thông mới” [9; 132]

Ngay từ năm học 2006 - 2007, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo việcđổi mới nội dung, chương trình sách giáo khoa và phương pháp dạy học ở cấp

THPT, đặc biệt tập trung vào đổi mới phương pháp dạy học theo hướng pháthuy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, khả năng tự học của học sinh.

Hơn 4 năm (kể từ năm học 2006 - 2007) thực hiện chương trình và đổimới phương pháp dạy học, qua khảo sát thực tế cho thấy phong trào đổi mớiphương pháp dạy học bước đầu đã thu được nhiều kết quả khả quan Tuynhiên, bên cạnh những giáo viên nghiêm túc, tâm huyết với nghề, năng động,mạnh dạn tìm tòi, áp dụng các phương pháp dạy học tích cực thì cũng cònmột bộ phận không nhỏ giáo viên chưa chịu cải tiến phương pháp dạy học:phương pháp chủ đạo trong dạy học vẫn là diễn giảng, thuyết trình; vẫn cònhiện tượng “đọc - chép” trong các giờ dạy; giáo viên vẫn ôm đồm kiến thức,làm việc quá nhiều mà chưa tạo điều kiện, chưa hướng dẫn và khích lệ họcsinh làm việc, hay nói cách khác, học sinh vẫn hoàn toàn thụ động trong quátrình tiếp nhận kiến thức

Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải nghiên cứu, vận dụng các phương pháp dạyhọc phù hợp đặc trưng bộ môn GDCD, phù hợp với nội dung từng phần, lựachọn phương pháp phù hợp với từng bài dạy, từng tiết dạy nhằm phát huy tínhtích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, bồi dưỡng cho học sinh khảnăng hợp tác trong tập thể, rèn luyện kỹ năng biết vận dụng các kiến thức đãhọc vào thực tiễn cuộc sống, đem lại niềm vui và sự hứng thú trong từng tiếthọc

Trong hệ thống các phương pháp dạy học có thể vận dụng trong dạy học

môn GDCD nói chung và môn GDCD lớp 12 nói riêng thì phương pháp tình

huống và phương pháp đóng vai là những phương pháp dạy học tích cực, đápứng được yêu cầu của đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, có tác dụngphát huy tư duy sáng tạo, nghiên cứu, tìm tòi giải quyết những vấn đề đặt ra

trong học tập đồng thời rèn luyện kỹ năng biết vận dụng kiến thức áp dụngvào đời sống thực tiễn

Một trong những nội dung chủ yếu của môn GDCD lớp 12 ở THPT làtrang bị hệ thống tri thức cơ bản, phổ thông, thiết thực về pháp luật cho họcsinh, từ đó hình thành cho các em nhận thức, suy nghĩ, hành động và tuân thủ

theo pháp luật Nội dung phần Công dân với pháp luật được thể hiện tập trung

trong chương trình sách giáo khoa GDCD lớp 12

Nghiên cứu mục tiêu, nội dung dạy học môn GDCD lớp 12, chúng tôithấy rằng, phương pháp tình huống và phương pháp đóng vai là hai phươngpháp quan trọng và hoàn toàn phù hợp trong dạy học môn GDCD lớp 12 Thếnhưng so với các phương pháp dạy học khác thì hai phương pháp này ít đượcgiáo viên quan tâm và chưa có nhận thức đúng đắn về vai trò vị trí của củacác phương pháp đó Trong thực tế, ít giáo viên biết tổ chức cho học sinhnghiên cứu tình huống kết hợp với đóng vai thể hiện tình huống theo một quitrình hợp lý, phù hợp với mục đích, yêu cầu, nội dung bài học, dẫn đến giờhọc nặng nề, buồn tẻ, kém hiệu quả Việc nghiên cứu sử dụng phương pháptình huống kết hợp với phương pháp đóng vai không những có ý nghĩa về mặt

lý luận mà còn có ý nghĩa trong thực tiễn, góp phần vào việc đổi mới phươngpháp dạy học hiện nay theo hướng tổ chức cho học sinh học tập dưới sự tổchức, hướng dẫn của giáo viên Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu của

mình là: “Sử dụng phương pháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng

vai trong dạy học môn Giáo dục công dân lớp 12” (Qua khảo sát tại trường

THPT Lê Viết Thuật, Thành phố Vinh) làm đề tài nghiên cứu

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Phương pháp tình huống và phương pháp đóng vai là những phươngpháp dạy học tích cực nhằm phát huy tính tích cực, chủ động từ người học

Vận dụng các phương pháp dạy học tích cực này vào quá trình dạy học vớimục đích lấy người học làm trung tâm là một vấn đề luôn được các nhà giáodục trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu.

Phát huy tính tích cực trong nhận thức không phải là một vấn đề mới.Ngay từ thời cổ đại, nhiều nhà sư phạm tiền bối như Khổng Tử, Aristôt đãtừng nói nhiều đến tầm quan trọng to lớn của việc phát huy tính tích cực, chủđộng của học sinh và đã đặt nền móng đầu tiên khi nêu những tư tưởng mangnội dung của phương pháp tình huống nhằm phát huy tính tích cực, chủ độngcủa người học Socrat (469 - 399), nhà triết học của Hi Lạp cổ đại luôn dạyhọc trò mình bằng cách đặt ra câu hỏi gợi mở để từ đó học trò tự tìm hiểu,khám phá kiến thức Quan điểm nổi tiếng của ông là “… Sự tự nhận thức,nhận thức chính mình…” [17; 29]

Bước sang thế kỷ XX, khoa học - kỹ thuật phát triển nhanh chóng thì yêucầu tự nghiên cứu, chủ động, sáng tạo của người học đặt ra cấp thiết hơn.IF.Kharlamop - nhà giáo dục Xô viết đã viết “Tri thức trở thành kiến thứcthực sự khi học sinh chiếm lĩnh nó bằng sức lao động, sáng tạo của mình”[16; 13] Quá trình dạy học bằng phương pháp tình huống luôn đặt ra yêu cầuhọc sinh phải tìm tòi, suy nghĩ “Điều quan trọng đối với giáo viên là phảicung cấp các tình huống đa dạng, các khía cạnh lý thú của một kỹ năng cụ thểcũng như các mục rèn luyện lý thú, các tình huống trong đó học sinh có thể sửdụng kỹ năng hay kiến thức trong các giai đoạn học tập khác, các mục rènluyện có liên hệ với những kinh nghiệm và hứng thú của học sinh…” [1;175]

Tác giả Thái Duy Tuyên đã đề cập nhiều đến bản chất của các phươngpháp dạy học hiện đại nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của người học

“J.A.Komenxki nhà sư phạm Tiệp Khắc lỗi lạc (1592 – 1670) đã đưa ra

những biện pháp dạy học bắt học sinh phải tìm tòi, suy nghĩ để tự nắm bắt

được bản chất của sự vật, hiện tượng” [27; 478]

Ở nước ta, phương pháp đóng vai được sử dụng trong quá trình dạy họcchưa nhiều Một trong những vấn đề cơ bản của đổi mới phương pháp dạyhọc hiện nay đó là tổ chức cho học sinh “học mà chơi, chơi mà học” đã vàđang nhận được sự quan tâm đặc biệt của toàn xã hội Nó làm giảm đi sự quátải cho học sinh trong quá trình tiếp nhận tri thức, phù hợp với đặc điểm tâm,sinh lý học sinh Trong xu thế hiện nay, nếu vận dụng được phương phápđóng vai thành công cũng hạn chế được truyền thống “thuyết giảng” Tác giảAllan C.Ornstein đã nghiên cứu sâu về các kỹ năng, kỹ thuật của dạy học,trong đó tác giả nhấn mạnh các chiến lược để dạy học có hiệu quả chủ yếuthông qua thực hành Tác giả viết: “Học sinh sẽ học dễ dàng hơn và sẽ nhớlâu hơn nếu chúng thực hành cái mà chúng hiểu hay đã học thông qua nhữngkinh nghiệm trong lớp có ý nghĩa và những kinh nghiệm trước đó” [1; 175] ỞViệt Nam, một số tác giả như Nguyễn Nghĩa Dân [7], Đặng Vũ Hoạt [11],Trần Bá Hoành [12] rất quan tâm đưa phương pháp đóng vai vào để giảng dạytrong các nhà trường Các tác giả đều nhấn mạnh tầm quan trọng của phươngpháp đóng vai trong quá trình dạy học

Ở Việt Nam, thời gian qua đã có nhiều nhà khoa học, nhà sư phạmnghiên cứu về các phương pháp dạy học tích cực, đặc biệt là phương pháptình huống kết hợp với phương pháp đóng vai Nhiều bài báo, nhiều cuốnsách, công trình nghiên cứu đã được công bố, hỗ trợ rất lớn cho đội ngũ giáoviên, sinh viên, học sinh tham khảo học tập

Khi nghiên cứu các phương pháp dạy học tích cực, nhiều tác giả đã phântích rất sâu sắc đặc điểm, nội dung và những cơ sở để vận dụng phương pháptình huống, phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD ở trường THPT

Điển hình là các công trình: Một số phương pháp dạy học tích cực của PGS.TS Vũ Hồng Tiến [26]; Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và

sách giáo khoa của Trần Bá Hoành [12]; Thạc sĩ Dương Thuý Nga cũng đã

nghiên cứu về Sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học môn GDCD

[20]… Ngoài ra, các chuyên đề thay SGK, chương trình bồi dưỡng thườngxuyên, tài liệu hướng dẫn dạy học bộ môn cũng đề cập nhiều đến phươngpháp tình huống và phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD

Đã có nhiều học viên Cao học nghiên cứu việc sử dụng phương pháp tìnhhuống và phương pháp đóng vai trong các môn học khác nhau Thạc sĩ Vũ

Thị Hồng Quế với đề tài: Qui trình sử dụng phương pháp dạy học đóng vai

kết hợp với phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn đạo đức (Bậc

tiểu học) [23]; Thạc sĩ Đỗ Khánh Năm với đề tài: Sử dụng phương pháp đóng

vai kết hợp thảo luận nhóm trong dạy học môn khoa học nhằm giáo dục kỹ năng sống cho học sinh tiểu học [19].

Tuy nhiên, trong các công trình nghiên cứu, các tài liệu chuyên ngànhphương pháp dạy học cũng như các tài liệu tham khảo chưa có tác giả nào đisâu nghiên cứu việc vận dụng phương pháp tình huống kết hợp với phươngpháp đóng vai, đặc biệt là trong dạy học bộ môn GDCD ở cấp THPT

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Luận văn làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng phươngpháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai Trên cơ sở đó đề xuấtquy trình và điều kiện sử dụng phương pháp tình huống kết hợp với phươngpháp đóng vai nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn GDCD lớp 12

3.2 Nhiệm vụ:

3.2.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng phươngpháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy học mônGDCD lớp 12.

3.2.2 Thực nghiệm sư phạm về việc sử dụng phương pháp tình huốngkết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12 tạitrường THPT Lê Viết Thuật, Thành phố Vinh

3.2.3 Đề xuất quy trình và điều kiện sử dụng phương pháp tình huốngkết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12 nhằmgóp phần nâng cao hiệu quả dạy học của bộ môn

4 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu về việc sử dụng phương pháp tình huốngkết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy học một số bài cụ thể của bộmôn GDCD lớp 12 (Qua khảo sát ở trường THPT Lê Viết Thuật, thành phốVinh)

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Đề tài nghiên cứu dựa trên quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin và tưtưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Namqua các văn kiện Đại hội Đảng, Luật Giáo dục 2005

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu dựa trên các phương pháp phân tích, so sánh,phương pháp lịch sử - lô gic, phương pháp thống kê toán học…

6 Giả thuyết khoa học

Vận dụng một cách phù hợp, linh hoạt phương pháp tình huống kết hợpvới phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12 sẽ phát huy đượctính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS, tạo niềm vui và sự hứng thútrong học tập, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn GDCD lớp 12.

7 Đóng góp của luận văn

- Đề xuất điều kiện sử dụng phương pháp tình huống kết hợp với phươngpháp đóng vai nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học của bộ môn, pháthuy tính năng động, sáng tạo, chủ động trong việc chiếm lĩnh tri thức, tạoniềm vui và sự hứng thútrong học tập của học sinh

- Góp phần thực hiện việc đổi mới phương pháp dạy học môn GDCD lớp

12 ở trường THPT hiện nay

8 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục các tài liệu tham khảo, phụ lục,luận văn gồm có 3 chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng phương pháp tìnhhuống kết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12Chương 2: Thực nghiệm sư phạm về việc sử dụng phương pháp tìnhhuống kết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12tại trường THPT Lê Viết Thuật, thành phố Vinh

Chương 3: Quy trình và điều kiện nhằm nâng cao hiệu quả việc sử dụngphương pháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy họcmôn GDCD lớp 12

Theo Từ điển Tiếng Việt, phương pháp là “cách thức để làm một việc gì sau khi nghiên cứu kỹ: làm việc có phương pháp” [30; 994].

Theo Từ điển Triết học, “Phương pháp - theo nghĩa chung nhất là cách

thức đạt tới mục tiêu, là hoạt động được sắp xếp theo một trình tự nhất định”[28; 458]

Thuật ngữ phương pháp bắt nguồn từ tiếng Hi lạp “methodos”, có nghĩa

là: con đường, công cụ nhận thức Theo nghĩa thông thường, phương pháp là

những cách thức, thủ đoạn được chủ thể sử dụng để thực hiện mục đích nhấtđịnh Còn theo nghĩa khoa học, phương pháp là hệ thống những nguyên tắcđược rút ra từ tri thức về các qui luật khách quan để điều chỉnh hoạt độngnhận thức và hoạt động thực tiễn nhằm thực hiện mục tiêu nhất định.

Phương pháp dạy học là một trong những yếu tố quan trọng của quátrình dạy học Cùng một nội dung nhưng học sinh có hứng thú hay không, kếtquả bài giảng đạt hiệu quả như thế nào, phần lớn phụ thuộc nhiều vào phươngpháp dạy học

Xung quanh khái niệm phương pháp dạy học, hiện nay còn tồn tại nhiều

ý kiến khác nhau

Theo Phạm Viết Vượng, phương pháp dạy học là tổng hợp các cách thứchoạt động phối hợp của giáo viên và học sinh, trong đó phương pháp dạy chỉđạo phương pháp học, nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh hệ thống kiến thứckhoa học và hình thành hệ thống kỹ năng, kỹ xảo thực hành sáng tạo [27; 102

- 103]

Mặc dù chưa có ý kiến thống nhất về định nghĩa phương pháp dạy họcsong các tác giả đều thừa nhận rằng phương pháp dạy học có những đặc trưngsau:

- Nó phản ánh sự vận động quá trình nhận thức của học sinh nhằm đạtđược mục đích đề ra

- Phản ánh sự vận động của nội dung đã được nhà trường qui định

- Phản ánh cách thức trao đổi thông tin giữa thầy và trò

- Phản ánh cách thức giao tiếp giữa thầy và trò

- Phản ánh cách thức điều khiển hoạt động nhận thức và kiểm tra đánhgiá kết quả hoạt động

Qua sự phân tích trên, chúng ta có thể khẳng định rằng: Phương phápdạy học là tổ hợp các cách thức hoạt động của cả thầy và trò trong quá trìnhdạy học, dưới sự chỉ đạo của thầy nhằm thực hiện tốt nhiệm vụ dạy học.

Cũng như các bộ môn khoa học khác, có thể vận dụng vào quá trình dạyhọc môn GDCD nhiều phương pháp khác nhau như: phương pháp thuyếttrình, diễn giảng, phương pháp đàm thoại, phương pháp thảo luận nhóm,phương pháp tình huống, phương pháp đóng vai, phương pháp dự án… Trong

đó, với đặc thù về mục tiêu của môn GDCD lớp 12 thì phương pháp tìnhhuống và phương pháp đóng vai là hai phương pháp giữ vai trò quan trọng,đặc biệt trong xu thế đổi mới phương pháp dạy học hiện nay góp phần nângcao chất lượng và hiệu quả của dạy học bộ môn

1.1.1.2 Phương pháp tình huống

* Tình huống

Theo Từ điển Tiếng Việt, “Tình huống: Tình trạng và cảnh huống” [30;

1129]

“Tình huống là một sự kiện có thực trong đời sống xã hội với những đặc

trưng vật lý, sinh lý, tâm lý và xã hội” [20; 11] Con người luôn luôn sống

trong những tình huống nhất định, thường xuyên phải đối mặt và chịu sự tácđộng của những tình huống đó; có những tình huống đơn giản xảy ra trongsinh hoạt, trong giao tiếp hàng ngày và có những tình huống phức tạp tronghoạt động nghề nghiệp, hoạt động nghiên cứu khoa học…

“Ở mức độ phổ quát nhất thì mọi tình huống đều có giá trị dạy học, bởi

lẽ bất kỳ tình huống nào cũng đều hàm chứa những tri thức về các sự kiện, trithức về kỹ năng và phương pháp giải quyết chúng” [20; 11] Tuy nhiên, dạyhọc không phải là một quá trình tự phát mà là một hoạt động có chủ đích, vìvậy một tình huống thông thường chưa phải là một tình huống dạy học, nó chỉ

trở thành tình huống dạy học khi được giáo viên sử dụng với dụng ý tạo ramôi trường làm việc cho học sinh, và khi học sinh giải quyết tình huống sẽ đạtđược mục tiêu dạy học.

* Phương pháp tình huống

- Khái niệm: Phương pháp tình huống (hay còn gọi là phương phápnghiên cứu trường hợp điển hình) là một phương pháp dạy học, trong đó họcsinh tự lực nghiên cứu một tình huống thực tiễn và giải quyết các vấn đề củatình huống đặt ra [5;14]

Tình huống là một hoàn cảnh thực tế, trong đó chứa đựng những mâuthuẫn, xung đột Người ta phải đưa ra một quyết định trên cơ sở cân nhắc cácphương án khác nhau Tình huống cũng có thể là một hoàn cảnh gắn với câuchuyện có cốt chuyện, nhân vật, có chứa đựng xung đột, có tính phức hợpđược viết ra để minh chứng một vấn đề hay một số vấn đề của cuộc sống thực

tế Tình huống trong dạy học là những tình huống thực hoặc mô phỏng theotình huống thực, được cấu trúc hoá nhằm mục đích dạy học

- Yêu cầu sư phạm

Trong một bài giảng, tình huống được lựa chọn có thể dài hay ngắn, tuỳtừng nội dung vấn đề

Tình huống phải được được kết thúc bằng một loạt các vấn đề hoặc câuhỏi như: Bạn nghĩ điều gì sẽ xảy ra tiếp theo? Bạn sẽ làm gì nếu bạn là nhânvật A? Nhân vật B? Vấn đề này có thể được ngăn chặn như thế nào? Lúcnày cần phải làm gì để hạn chế tính trầm trọng của vấn đề?

Vấn đề trả lời các câu hỏi này phải được dùng để khái quát một tìnhhuống rộng hơn, khái quát hơn

Tình huống cần liên hệ với kinh nghiệm hiện tại cũng như tình huốngrộng hơn, với nghề nghiệp trong tương lai của người học.

Tình huống có thể diễn giải theo cách nhìn của người học và để mởnhiều hướng giải quyết

Tình huống cần chứa đựng mâu thuẫn, vấn đề và có thể liên quan đếnnhiều phương diện

Giáo viên cũng luôn lưu ý, tình huống đưa ra phải luôn vừa sức với họcsinh và có thể giải quyết trong điều kiện cụ thể

Một tình huống đưa ra cần có nhiều cách giải quyết khác nhau Trongviệc giải quyết các tình huống thực tiễn, không phải bao giờ cũng chỉ có giảipháp duy nhất đúng

Cần phải đa dạng hoá hình thức đưa ra các tình huống Đôi khi, nghiêncứu tình huống có thể được thực hiện trên video hay một băng cát-xét màkhông phải ở dạng chữ viết hoặc lời nói

* Các bước tiến hành

Các bước nghiên cứu tình huống có thể là:

Bước 1: Giáo viên cung cấp cho học sinh tình huống để học sinh đọc(hoặc xem hay nghe) tình huống thực tế và suy nghĩ về nó

Bước 2: Giáo viên đưa ra một hay nhiều câu hỏi hướng dẫn liên quan đếntình huống để học sinh suy nghĩ

Bước 3: Học sinh tiến hành thảo luận tình huống thực tế

1.1.1.3 Phương pháp đóng vai

* Đóng vai

Theo Từ điển Tiếng Việt, đóng vai (đóng kịch): có nghĩa là đóng trò, giữ

một vai diễn trong một vở kịch [30; 374] Như vậy, quá trình đóng vai là sự

thể hiện nhân vật trong kịch bản lên sân khấu hoặc màn ảnh bằng các hoạtđộng nói năng y như thật Khi một chủ đề, một vấn đề nào đó trong cuộc sốnghiện thực được xây dựng thành một vở kịch thì đó được gọi là kịch bản,nhưng để thể hiện nội dung kịch bản đó người diễn viên phải đảm nhận sắmvai một nhân vật và biểu diễn vai diễn đó Quá trình đó được gọi là đóng vai

* Phương pháp đóng vai

Phương pháp đóng vai là cách thức tổ chức cho học sinh thực hành

“làm thử” một số cách ứng xử nào đó trong một tình huống giả định, hoặcmột tình huống của thực tế cuộc sống, bằng cách diễn xuất một cách ngẫuhứng mà không cần kịch bản hoặc luyện tập trước nhằm giải quyết tình huốngnày trên cơ sở óc tưởng tượng và ý nghĩ sáng tạo của các em [5;16]

Đây là phương pháp dạy học nhằm giúp học sinh suy nghĩ sâu sắc về

một vấn đề bằng cách tập trung vào một sự kiện cụ thể mà họ quan sát được.

Việc diễn không phải là phần chính của phương pháp này, mà điều quan

trọng là sự thảo luận sau phần diễn ấy [5; 16].

* Cách tiến hành

Phương pháp đóng vai được tiến hành chủ yếu theo các bước sau:

- Giáo viên nêu chủ đề, chia nhóm và giao tình huống Tình huống nêu racho học sinh đóng vai gần như là tình huống có thật trong thực tế; yêu cầuđóng vai của từng nhóm, trong đó có qui định rõ thời gian chuẩn bị, thời gianđóng vai của mỗi nhóm

- Các nhóm thảo luận chuẩn bị đóng vai

- Các nhóm tiến hành đóng vai, bắt đầu biểu diễn, trong khi đó các emkhác theo dõi “các vai diễn”, xem họ suy nghĩ và hành động như thế nào đểgiải quyết tình huống.

- GV hướng dẫn lớp thảo luận, nhận xét Thường thì bắt đầu thảo luận vềcách ứng xử của các nhân vật cụ thể hoặc tình huống trong vở diễn, nhưng sẽ

mở rộng sang phạm vi thảo luận những vấn đề khái quát hơn hay những vấn

đề mà vở diễn chứng minh

- Giáo viên kết luận

Phương pháp này được thực hiện theo chủ đề một tình huống cụ thể củanội dung học tập, gắn liền với thực tế cuộc sống Trong tiết giảng, thời lượngthời gian để các “diễn viên” thể hiện không dài (chỉ 3- 5 phút) nên giáo viêncần hướng dẫn học sinh xây dựng kịch bản phù hợp, đơn giản và dễ hiểu.Trong một kịch bản, ít nhất phải có sự tham gia của 2 nhân vật Việc giảiquyết tình huống trong một tiết học không được xây dựng trước thành kịchbản, không nên diễn tập trước mà đòi hỏi các “diễn viên” phải nhập vai nhanhchóng, phải phát huy được óc tưởng tượng và tư duy sáng tạo, linh hoạt đểgiải quyết tình huống ngay trong khi biểu diễn

* Yêu cầu sư phạm

Vấn đề quan trọng nhất đối với giáo viên, đó là tình huống đưa ra chohọc sinh đóng vai phải phù hợp với chủ đề bộ môn GDCD, phù hợp với lứatuổi học sinh, trình độ học sinh và điều kiện hoàn cảnh của lớp học

Tình huống đưa ra cho học sinh đóng vai nên để mở, không cho trước

“ kịch bản” và lời thoại

Giáo viên phải dành lượng thời gian phù hợp cho các nhóm chuẩn bịđóng vai hoặc có thể giao cho các nhóm chuẩn bị đóng vai từ trước

Người đóng vai phải luôn hiểu rõ vai diễn của mình trong bài tập đóngvai để không lạc chủ đề.

Nên khích lệ tất cả học sinh cùng tham gia, kể cả những học sinh nhútnhát; hoặc giáo viên phân chia từng lượt để mọi học sinh đều có thể tham giađóng vai

Giáo viên nên hướng dẫn cho học sinh chuẩn bị hóa trang và những đạo

cụ đơn giản để tăng tính hấp dẫn của trò chơi đóng vai

Như vậy, mục đích của phương pháp đóng vai là cụ thế hóa bài họcbằng sự diễn xuất để phân tích nội dung bài giảng chi tiết hơn, sâu sắc hơn

1.1.1.4 Sử dụng phương pháp tình huống kết hợp với phương phápđóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12

Phương pháp dạy học môn GDCD rất phong phú, đa dạng bao gồm cácphương pháp truyền thống (diễn giảng, đàm thoại, kể chuyện…) và cácphương pháp hiện đại (hoạt động nhóm, phương pháp tình huống, phươngpháp đóng vai, dự án…) Mỗi phương pháp dạy học môn GDCD đều có ưuđiểm và hạn chế riêng, phù hợp với từng loại bài riêng, từng tiết dạy riêng Vìvậy, không nên quá lạm dụng hoặc phủ định hoàn toàn một phương pháp hoặchình thức dạy học nào Điều quan trọng đối với mỗi giáo viên trong quá trìnhdạy học là biết vận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo, sử dụng kết hợp cácphương pháp và hình thức tổ chức dạy học một cách hợp lý

Một trong những định hướng cơ bản của đổi mới phương pháp dạy học

bộ môn GDCD là quá trình dạy học phải gắn bó chặt chẽ với thực tiễn cuộcsống của HS Định hướng này đặt ra yêu cầu là GV cần tăng cường sử dụngcác tình huống, các câu chuyện, các hiện tượng thực tế, các vấn đề bức xúctrong xã hội để phân tích, so sánh, đối chiếu với bài giảng Quá trình dạy họcđồng thời cũng đòi hỏi GV phải hướng dẫn, khuyến khích HS biết liên hệ, tự

liên hệ, tìm hiểu, phân tích, đánh giá, thực hành ứng xử các tình huống, các sựkiện trong đời sống của lớp học, nhà trường và ở địa phương

Đặc thù riêng của bộ môn GDCD lớp 12 là dạy học kiến thức cơ bản vềpháp luật cho nên dễ gây cảm giác khô khan, nhàm chán Bởi vậy, các tiết dạy

về pháp luật đòi hỏi GV phải đưa ra nhiều tình huống để HS suy nghĩ, giảiquyết các tình huống pháp luật đặt ra trong thực tiễn Trong quá trình dạy học,

sử dụng phương pháp nghiên cứu tình huống bên cạnh nhiều ưu điểm còn cónhững nhược điểm nhất định Một trong những nhược điểm cơ bản là sử dụngphương pháp này vẫn còn nặng về lý thuyết, HS chủ yếu phải sử dụng tư duytrừu tượng để giải quyết tình huống đặt ra Điều này chỉ đáp ứng được ở một

số HS biết tư duy năng động, tư duy trừu tượng cao Nếu chỉ nghiên cứu tìnhhuống sẽ tạo nên sức nặng trong quá trình tư duy của HS, và vẫn chỉ dừng lại

ở tư duy về lý luận Để những kiến thức mang nặng về tư duy trừu tượng,nặng về lý thuyết giúp cho HS dễ hiểu, dễ tiếp thu hơn, phát triển sự sáng tạo,năng động của HS thì cần thiết phải thể hiện thông qua phương pháp đóngvai Quá trình này HS sẽ hứng thú, thông hiểu và ghi nhớ những gì các emnắm được qua hoạt động chủ động, tích cực của mình

Như vậy, để giải quyết tình huống có hiệu quả hơn cần cụ thể hoáthông qua đóng vai Bởi thực chất của sử dụng phương pháp đóng vai là đãbao hàm quá trình học sinh phải suy nghĩ, thảo luận để giải quyết tình huống.Thông qua hoạt động đóng vai cũng là bước HS được tiếp cận rõ hơn với tìnhhuống, giải quyết tình huống một cách cụ thể, sinh động, hấp dẫn hơn, kíchthích tính tích cực, hứng thú, chủ động hơn trong quá trình chiếm lĩnh tri thứccủa người học “Tổ chức cho học sinh hành động, vận dụng kiến thức có lẽ làđiểm hạn chế của chúng ta hiện nay” [2; 17] Bởi vậy, quá trình dạy học mônGDCD lớp 12 cần phải sử dụng phương pháp tình huống kết hợp với phươngpháp đóng vai nhằm phát huy những ưu điểm, khắc phục những hạn chế của

cả hai phương pháp Vì vậy, trong quá trình dạy học, một mặt, giáo viên biếtlựa chọn các tình huống pháp luật minh họa trong tiết dạy để các em biết gắn

kết bài học với thực tiễn, đồng thời tổ chức hướng dẫn cho các em đóng vai,

thể hiện thử các tình huống đó, từ đó giúp học sinh nhận thức bài học dễ dàng,

sâu sắc hơn, hình thành cho HS kỹ năng biết ứng xử, bày tỏ thái độ của mìnhtrong thực tế thực hiện pháp luật

1.1.2 Yêu cầu của dạy học nói chung và mục tiêu, nhiệm vụ của mônGDCD nói riêng

1.1.2.1 Mục đích của dạy học nói chung:

Hiện nay, đất nước ta đang tiến hành sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đạihóa đất nước Xu hướng hội nhập và toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ từngngày, từng giờ, đòi hỏi giáo dục và đào tạo phải đào tạo lớp người trẻ năngđộng, sáng tạo, nhạy bén, thích ứng nhanh Điều đó phụ thuộc rất nhiều vàophương pháp dạy học, giáo dục của người thầy

Quá trình dạy học người giáo viên giữ vai trò quyết định trong việc thựchiện mục tiêu của giáo dục phổ thông là “giúp học sinh phát triển toàn diện vềđạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản nhằm hình thànhnhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và tráchnhiệm công dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sốnglao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [17; 20]

Điều 28 khoản 2 Luật Giáo dục xác định: “Phương pháp giáo dục phổthông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh,phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tựhọc, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vàothực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho họcsinh” [17; 22]

1.1.2.2 Mục tiêu, nhiệm vụ của môn GDCD trong trường THPT

Giáo dục công dân là một trong những môn học đóng vai trò quan trọngtrong nhà trường THPT Bộ môn GDCD cùng với tất cả các môn học khácgóp phần hình thành và phát triển dần dần nhân cách, năng lực và phẩm chấtcủa người công dân Khác với các bộ môn khoa học khác, môn GDCD gópphần đào tạo những người lao động mới, vừa có tri thức khoa học, vừa có đạođức, vừa có năng lực hoạt động thực tiễn, có phẩm chất chính trị, tư tưởng,vừa có ý thức trách nhiệm đối với cộng đồng, với gia đình và đối với bản thânmình, nó gắn liền với đường lối xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Môn GDCD có nhiệm vụ góp phần đào tạo học sinh thành những ngườilao động mới, hình thành những phẩm chất tốt đẹp, tích cực của người côngdân tương lai, có thế giới quan khoa học, nhân sinh quan tiên tiến, có đạo đứctrong sáng, ra sức thực hiện đường lối, nhiệm vụ cách mạng đúng đắn củaĐảng và Nhà nước, sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật

Môn học GDCD là “môn học có vị trí hàng đầu trong việc định hướng vàphát triển nhân cách của học sinh ở trường THPT” [20; 28]

Đặc thù của môn GDCD là giáo dục phẩm chất chính trị tư tưởng đạođức cho học sinh do tất cả các môn học, các hình thức giáo dục của nhàtrường thực hiện Song môn GDCD có nhiệm vụ hết sức quan trọng trongviệc giáo dục đó, nó có thể trực tiếp giáo dục cho học sinh những tri thức vềthế giới quan một cách tương đối có hệ thống, toàn diện; giúp cho học sinhhiểu đúng qui luật phát triển tất yếu của tự nhiên, của xã hội và của tư duy;giúp cho học sinh nhận thức đúng đắn cuộc sống của cá nhân và cộng đồngphải phù hợp với qui luật khách quan của sự phát triển của lịch sử xã hội, biếtsống trong điều kiện của bản thân, gia đình và xã hội, luôn có ý thức vươn tớinhững cái đẹp Trên cơ sở những tri thức đó, học sinh sẽ dần hình thành

những quan điểm mới, những khuynh hướng tư tưởng mới, động cơ, hoài bão,lòng tin và hành vi tốt đẹp của con người Đồng thời thông qua tri thức củamôn GDCD sẽ hình thành từng bước phương pháp nhận thức, tư duy khoahọc và phương pháp hành động đúng qui luật khách quan Đặc biệt trong thờiđại ngày nay việc định hướng đúng đắn suy nghĩ và định hướng đúng tronghành động có vai trò hết sức quan trọng đối với mỗi cá nhân.

1.1.3 Nội dung chương trình sách giáo khoa và định hướng đổi mớiphương pháp dạy học môn GDCD lớp 12 ở trường THPT

1.1.3.1 Nội dung chương trình SGK GDCD lớp 12

Về vị trí

Nội dung môn GDCD ở cấp THPT được xác định 5 phần chính với thờilượng phân phối như sau:

Phần thứ nhất: Công dân với việc hình thành thế giới quan và phương

pháp luận khoa học (16 tiết)

Phần thứ hai: Công dân với đạo đức (11 tiết)

Phần thứ ba: Công dân với kinh tế (13 tiết)

Phần thứ tư: Công dân với các vấn đề chính trị - xã hội (14 tiết)

Phần thứ năm: Công dân với pháp luật (27 tiết)

Xuất phát từ vị trí của từng phần trong chương trình, thời lượng phân bốcho từng khối lớp được bố trí như sau:

Lớp 10: Học phần thứ nhất và phần thứ hai

Lớp 11: Học phần thứ ba và phần thứ tư

Lớp 12: Học phần thứ năm

Như vậy, phần chương trình học của học sinh khối 12 chủ yếu là nhữngkiến thức về pháp luật Đặc biệt, đối với các em chuẩn bị rời khỏi nhà trường

để bước vào cuộc sống mới, chân trời mới với tư cách là những công dân trẻcủa đất nước, việc nắm vững những kiến thức cơ bản nhất về pháp luật để từ

đó tự điều chỉnh hành vi của mình trong cuộc sống có ý nghĩa vô cùng quantrọng

Về mục tiêu chương trình

Học xong chương trình GDCD lớp 12, học sinh cần đạt được các yêu cầu

cơ bản sau đây:

* Về kiến thức

- Hiểu được bản chất giai cấp, xã hội của pháp luật; mối quan hệ biệnchứng giữa pháp luật với kinh tế, chính trị, đạo đức

- Nhận biết được vai trò và giá trị cơ bản của pháp luật đối với sự tồn tại

và phát triển của mỗi công dân, Nhà nước và xã hội

- Hiểu được một số nội dung cơ bản của pháp luật liên quan đến việcthực hiện và bảo vệ quyền bình đẳng, tự do, dân chủ và phát triển của côngdân

* Về thái độ

- Trân trọng, tin tưởng ở lẽ phải và công bằng; có ý thức trách nhiệm vàtính tích cực công dân trong việc xây dựng Nhà nước của dân, do dân, vì dân.

- Tôn trọng và tự giác sống, học tập theo pháp luật, trước tiên là tuân thủcác qui định của pháp luật về quyền, nghĩa vụ của học sinh trong nhà trường,trong các hoạt động xã hội cũng như chủ động góp phần phòng, chống cácbiểu hiện vi phạm pháp luật và đạo đức xã hội

Về cấu trúc chương trình

Nội dung chương trình GDCD lớp 12 gồm 10 bài, thời lượng đượcphân phối như sau:

Bài 1: Pháp luật và đời sống (3 tiết)

Bài 2: Thực hiện pháp luật (3 tiết)

Bài 3: Công dân bình đẳng trước pháp luật (1 tiết)

Bài 4: Quyền bình đẳng của công dân trong một số lĩnh vực của đờisống xã hội (3 tiết)

Bài 5: Quyền bình đẳng giữa các dân tộc, tôn giáo (1 tiết)

Bài 6: Công dân với các quyền tự do cơ bản (4 tiết)

Bài 7: Công dân với các quyền dân chủ (3 tiết)

Bài 8: Pháp luật với sự phát triển của công dân (2 tiết)

Bài 9: Pháp luật với sự phát triển bền vững của đất nước (4 tiết)

Bài 10: Pháp luật với hòa bình và sự phát triển tiến bộ của nhân loại (2 tiết)

Toàn bộ chương trình GDCD lớp 12, phần Công dân với pháp luật gồm

hai chủ đề lớn:

Chủ đề thứ nhất: Bản chất và vai trò của pháp luật đối với sự phát triển

của công dân, đất nước và nhân loại - được cụ thể hóa trong các bài 1, 2, 8, 9,

10

Chủ đề thứ hai: Quyền và nghĩa vụ công dân trong một số lĩnh vực của

đời sống xã hội - được cụ thể hóa trong các bài 3, 4, 5, 6, 7 với mục tiêu của

chương trình

Như vậy, chương trình GDCD lớp 12 đã có rất nhiều nội dung mới,hiện đại hơn so với chương trình cũ Việc vận dụng những phương pháp dạyhọc mới như phương pháp tình huống và phương pháp đóng vai là hết sứcquan trọng nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinhnhằm đạt hiệu quả cao trong dạy học

1.1.3.2 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học môn GDCD

Luật Giáo dục, khoản 2, Điều 28 chỉ rõ: “Phương pháp giáo dục phổthông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh;phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tựhọc, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vàothực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho họcsinh” [18; 22]

Tác giả Nguyễn Văn Vọng viết: “Đổi mới phương pháp dạy học là đổimới cách thức tổ chức hoạt động của giáo viên… phương pháp học tập của

HS theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, bồi dưỡngphương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Đổimới phương pháp giảng dạy không phủ nhận phương pháp dạy học truyềnthống, không bác bỏ một phương pháp cụ thể nào, mà là sự kế thừa, nâng cao;

là sự kết hợp các phương pháp một cách hợp lý, phù hợp với đối tượng và

điều kiện thực tế” [29; 16] Có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học làhướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động.

Định hướng chung về đổi mới phương pháp dạy học là phát huy tínhtích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, tự học, kỹ năng vận dụng vào thực tiễn,phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; tác động đến tình cảm, đemlại niềm vui, tạo được hứng thú học tập cho học sinh, tận dụng được côngnghệ mới nhất, khắc phục lối dạy truyền thống, truyền thụ một chiều các kiếnthức có sẵn, rất cần phát huy cao năng lực tự học, học suốt đời trong thời đạibùng nổ thông tin Tăng cường hoạt động cá thể phối hợp với hợp tác Địnhhướng vào người học được coi là quan điểm định hướng chung trong đổi mớiphương pháp dạy học Quan điểm định hướng chung cần được cụ thể hóathông qua những quan điểm dạy học khác, như dạy học giải quyết vấn đề, dạyhọc theo tình huống (dạy học gắn với tình huống thực tiễn), dạy học địnhhướng hành động… cũng như các phương pháp, kỹ thuật dạy học cụ thể,nhằm tăng cường hơn nữa việc gắn lý thuyết với thực tiễn, tư duy với hànhđộng, nhà trường với xã hội

Phương pháp dạy học môn GDCD cũng phải tuân theo định hướngchung đó nhằm “phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của họcsinh, loại bỏ thói quen học tập thụ động theo kiểu: thầy giảng - trò nghe, thầyhỏi - trò trả lời, thầy đọc - trò ghi chép và học thuộc” [5; 10]

1.1.4 Sự cần thiết phải sử dụng phương pháp tình huống kết hợp vớiphương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12

1.1.4.1 Vai trò của phương pháp tình huống và phương pháp đóng vaitrong dạy học môn GDCD lớp 12

* Vai trò của phương pháp tình huống

Phương pháp tình huống là một phương pháp dạy học tích cực và cầnthiết áp dụng vào giảng dạy môn GDCD lớp 12 Trong thực tế giáo dục ởnhiều nước phát triển, người ta chú trọng đến cách học (phương pháp) nhiều

hơn học cái gì (nội dung) Với giáo viên đúng nghĩa, chức năng chính là dạy

cách học (thay vì truyền đạt kiến thức), với HS đúng nghĩa, nhiệm vụ chủ yếu

là học cách học (thay vì dùi mài kinh sử) Với ý nghĩa đó, phương pháp tìnhhuống đã thực hiện được chức năng của nó Bởi thông qua các tiết dạy theohướng tìm tòi và nghiên cứu dựa trên vấn đề, hoặc dựa trên các tình huốngcho HS nghiên cứu sẽ hạn chế được những bài giảng dài dòng, lý thuyết

Phương pháp tình huống có nhiều ưu điểm:

- Phương pháp tình huống nâng cao tính thực tiễn của môn học Sau khi

đã được cung cấp các kiến thức lý thuyết, một tình huống đưa ra cho HS suynghĩ sẽ giúp HS có cách nhìn sâu hơn và thực tiễn hơn về vấn đề lý thuyết đãđược học Thông qua việc xử lý tình huống, HS sẽ có điều kiện để vận dụnglinh hoạt các kiến thức lý thuyết

- Nâng cao tính chủ động, sáng tạo và sự hứng thú của HS trong quátrình học tập Đây là ưu điểm nổi trội của phương pháp này so với các phươngpháp truyền thống Khác với việc tiếp thu lý thuyết một cách thụ động, khiđược giao các tình huống, HS sẽ được tiếp cận với các tình huống pháp luậtdựa trên các sự kiện đã từng xảy ra hoặc có thể xảy ra trong thực tiễn Tínhsinh động và tình tiết rất “thực” của các hành vi pháp luật làm cho HS hứngthú hơn trong học tập

- Nâng cao kỹ năng làm việc theo nhóm, kỹ năng phân tích, giải quyếtvấn đề, kỹ năng trình bày và bảo vệ ý kiến của mình trước đám đông Để giảiquyết tình huống, HS được yêu cầu làm việc theo nhóm Quá trình này HScùng trao đổi, thảo luận, chia sẻ kiến thức, thông tin, hình thành các kỹ năng

như trình bày, tranh luận, bảo vệ ý kiến của mình, biết tôn trọng và lắng nghe

ý kiến người khác

- Đối với giáo viên, trong vai trò là người dẫn dắt, cũng sẽ tiếp thuđược rất nhiều kinh nghiệm và những cách nhìn, giải pháp mới từ phía HS đểlàm phong phú thêm bài giảng Đây chính là một kênh quan trọng giúp GVthu thập kinh nghiệm từ phía HS

Tính tích cực của phương pháp tình huống là không thể phủ nhận Tuynhiên, trong quá trình ứng dụng có những hạn chế nhất định

- Sử dụng phương pháp này khá mất nhiều thời gian so với phươngpháp thuyết giảng Qui trình triển khai phương pháp này cho thấy cả giáo viên

và HS đều phải hoạt động trên lớp HS với vai trò diễn viên chính và GV vớivai trò định hướng, dẫn đường Vì vậy, quĩ thời gian sẽ phải chia sẻ ra chonhiều hoạt động của cả GV và HS để giải quyết vấn đề đặt ra

- Phương pháp tình huống chỉ thực sự phát huy giá trị của nó khi có sựtham gia chủ động và yêu thích của HS Tuy nhiên, do đã quá quen thuộc vớicách tiếp thu kiến thức thụ động (thầy giảng - trò ghi chép), không có kỹ nănglàm việc theo nhóm, thụ động, không hợp tác nên khi chuyển qua phươngpháp mới, đòi hỏi tư duy năng động, sự sáng tạo thì một bộ phận HS khôngthích ứng được Bên cạnh một số HS yêu thích kiến thức, muốn suy nghĩ, tìmtòi thì một bộ phận khác ngồi học chỉ vì nghĩa vụ Vì vậy sử dụng phươngpháp này có thể sẽ quá sức so với đa số học sinh bởi yêu cầu chính củaphương pháp này là HS phải tự mình giải quyết vấn đề Để làm được điều đóđòi hỏi HS cần phải tập trung tư duy trí tuệ cao và phải thực sự tích cực, năngđộng, sáng tạo

* Vai trò của phương pháp đóng vai

Phương pháp đóng vai là một phương pháp khá mới mẻ, nằm trong hệthống các phương pháp dạy học tích cực hiện nay Đặc thù của phương phápđóng vai là học sinh được trực tiếp tham gia diễn xuất, làm thử một tìnhhuống có thể diễn ra trong cuộc sống hàng ngày Dưới vai trò hướng dẫn củagiáo viên, học sinh thực sự đóng vai trò chủ thể tích cực trong hoạt động đóngvai Với những đặc thù đó, phương pháp đóng vai có nhiều ưu điểm.

- Thông qua các vai diễn, học sinh được rèn luyện, thực hành những kỹnăng ứng xử và bày tỏ thái độ của mình trong môi trường an toàn trước khibước vào thực hành trong đời sống thực tiễn

- Do học sinh được hóa thân và các vai diễn nên đây là phương phápgây nhiều hứng thú và sự chú ý cho học sinh, kể cả những em là “diễn viên”tham gia diễn xuất và cả những em được xem hoạt động đóng vai của bạn.Lớp học sôi nổi, sinh động, người học được tiếp thu kiến thức thông quanhững hoạt động tích cực trong vai diễn của họ

- Quá trình đóng vai sẽ phát huy được những kinh nghiệm trong thực tế

và tạo điều kiện phát triển tư duy sáng tạo của từng học sinh cũng như sự phốihợp chặt chẽ của các cá nhân với tập thể nhóm

- Thông qua hoạt động đóng vai, những lời nói, hành vi ứng xử của cácvai diễn thể hiện trong tình huống, có thể thấy ngay tác động và hiệu quả củalời nói, việc làm và khích lệ sự thay đổi thái độ, hành vi của học sinh theohướng tích cực

Rõ ràng, phương pháp đóng vai có nhiều ưu điểm và hoàn toàn đáp ứngđược mục tiêu của đổi mới phương pháp dạy học là phát huy tính tích cực,chủ động, sáng tạo và gây hứng thú cho học sinh trong học tập Tuy nhiên, sửdụng phương pháp này trong quá trình dạy học cũng có những hạn chế nhấtđịnh

Đối với giáo viên, để sử dụng phương pháp này đòi hỏi phải có sự đầu tư

về thời gian, phải suy nghĩ và lựa chọn tình huống, phải suy nghĩ rèn luyệncho học sinh về kỹ năng xây dựng kịch bản, vai diễn…

Đối với học sinh, một trong những điểm yếu nhất của các em là kỹ nănggiao tiếp, kỹ năng ứng xử còn hạn chế nên việc thực hành đóng vai, thể hiệnmình trước tập thể còn là cả một vấn đề Sử dụng phương pháp đóng vai cũng

dễ gây cười cho cả người diễn lẫn người xem cho nên sẽ có thể không quantâm được hết các diễn biến, cách giải quyết tình huống của các nhân vật Đa

số học sinh còn hay e dè, nhút nhát, ngại suy nghĩ về kịch bản, ngại làm việc,ngại diễn xuất trước đông người… Bởi vậy, vấn đề quan trọng nhất được đặtlên vai của người giáo viên, đòi hỏi phải có sự đầu tư, chỉ đạo và hướng dẫncông phu, nghiêm túc thì mới đem lại hiệu quả

1.1.4.2 Sự cần thiết phải sử dụng phương pháp tình huống kết hợp vớiphương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12

- Xuất phát từ nội dung, phương pháp dạy học môn GDCD lớp 12 Việc đổi mới nội dung, chương trình và phương pháp dạy học trong hơn

4 năm qua đã và đang được thực hiện có hiệu quả nhưng nhìn chung chưa đápứng được yêu cầu Hình thức “độc thoại” thuyết trình theo kiểu “thầy nói - trònghe”, “thầy đọc - trò chép” tuy không còn phổ biến như trước nhưng thực sựvẫn chưa được đẩy lùi triệt để Mặc dù ai cũng nhận thức được yêu cầu và vaitrò của đổi mới phương pháp dạy học nhưng do không nắm được thấu đáobản chất của dạy học tích cực nên hình thức thuyết trình kiểu thông báo, đọc -chép biến tướng thành chiếu - chép, hay có nêu câu hỏi, có sử dụng dụng cụtrực quan trong dạy học nhưng cũng chủ yếu là duy trì sự đọc - chép Tìnhtrạng này phải được thay đổi vì nó không thể đáp ứng được yêu cầu của đổi

mới phương pháp dạy học, không thể đạt được mục tiêu chương trình môn

GDCD nói chung và phần Công dân với pháp luật (GDCD lớp 12) nói riêng.

Mặt khác, môn GDCD lớp 12 là một môn học trừu tượng, hầu như không

có đồ dùng dạy học làm cho học sinh khó tiếp thu bài học, kiến thức dễ trởnên khô khan, cứng nhắc, càng tạo nên sức ỳ trong ý thức học tập của họcsinh Hơn nữa, đây là một môn học chưa thi tốt nghiệp bao giờ, không nằmtrong môn thi định hướng khối của Đại học nên trong tâm lý của các em, đây

là một môn học không đáng phải quan tâm Đặc biệt, đối với học sinh khối

12, các em đang tập trung và ưu tiên cho việc học tập các môn thi tốt nghiệp

và Đại học thì tâm lý này lại càng thể hiện rất rõ nét Vấn đề quan trọng đòihỏi giáo viên giảng dạy môn GDCD nói chung và đặc biệt là giáo viên giảngdạy môn GDCD lớp 12 nói riêng phải có sự đầu tư, nghiên cứu, tìm tòi, cónhững phương pháp dạy học phù hợp thì những bài giảng mới thu hút được sựchú ý của học sinh, mới đạt được hiệu quả của giáo dục và thực hiện đượcmục tiêu, yêu cầu của chương trình môn học

Tri thức phần Công dân với pháp luật là những nội dung cần thiết cho

mỗi công dân khi đến tuổi trưởng thành Đối với học sinh lớp 12, các emchuẩn bị rời trường THPT, chuẩn bị những hành trang cần thiết để là mộtcông dân thực sự bước vào ngưỡng cửa mới, tự khẳng định mình và tự chịutrách nhiệm trước pháp luật, trước xã hội Một trong những hành trang cầnthiết, quan trọng không thể thiếu được đó là những kiến thức cơ bản, phổ

thông nhất về pháp luật Hệ thống kiến thức trong phần Công dân với pháp

luật tương đối khó, đặc biệt là gây cảm giác khô khan, nặng nề về lý thuyết,

đòi hỏi phải có phương pháp dạy học phù hợp Với nội dung phần kiến thứcnày, nếu giáo viên cứ sử dụng phương pháp thuyết trình, đàm thoại, diễngiảng thì học sinh sẽ có cảm giác áp đặt, giáo viên không nắm được tâm tư,

tình cảm, thái độ của người học, không phát huy được tính tích cực chủ độngcủa học sinh trong quá trình tiếp thu kiến thức

- Xuất phát từ vai trò của phương pháp tình huống và phương pháp đóngvai trong dạy học môn GDCD lớp 12

Như đã phân tích, bên cạnh mặt tích cực, phương pháp tình huống vàphương pháp đóng vai luôn có những hạn chế nhất định Để phần nào khắcphục những hạn chế của phương pháp tình huống (Học sinh chưa năng động,chưa tích cực, chưa tư duy độc lập để giải quyết tình huống; tình huống vẫncòn nặng về lý thuyết trừu tượng…) đặt ra vấn đề là cần phải sử dụng phươngpháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai Thông qua đóng vai, quátrình tiếp nhận kiến thức lý thuyết của HS sẽ trở nên hứng thú hơn, kích thích

sự sáng tạo, năng động hơn đối với người học Để hiện thực hoá, sinh độnghoá các tình huống trong bài học lại thông qua phương pháp đóng vai Quátrình thực hiện phương pháp đóng vai lại liên quan tới việc giải quyết tìnhhuống, bao hàm trong nó là phương pháp tình huống Bởi như chúng ta đãbiết, bản chất của phương pháp đóng vai là phải sử dụng phương pháp tìnhhuống, phải có tình huống để HS hoá thân vào vai diễn thể hiện lại nội dungcủa tình huống đặt ra Như vậy, ngay khi sử dụng phương pháp đóng vai vàodạy học là đồng thời đã phải sử dụng phương pháp tình huống Giữa haiphương pháp này, bản thân chúng đã có mối quan hệ chặt chẽ, ràng buộc vớinhau Mặt khác, chúng ta biết rằng, quá trình nắm bắt tri thức qua bài học củahọc sinh “có nghĩa là biến tri thức được tiếp nhận thành tri thức của chính bảnthân và vận dụng tri thức đó vào thực tiễn Học sinh không chỉ dừng lại ởtrình bày, lý giải, chứng minh vấn đề một cách hoàn chỉnh, chặt chẽ mà cònbiết vận dụng nó để giải quyết những vấn đề thực tiễn” [2; 16] Do đó, dạyhọc phần này đòi hỏi phải sử dụng thường xuyên phương pháp tình huống kếthợp với phương pháp đóng vai trong vai trò là những phương pháp chủ đạo

nhằm phát huy một cách cao nhất những ưu thế của phương pháp này gắn vớiđặc thù của bộ môn GDCD lớp 12 Thông qua những tình huống pháp luậtdiễn ra (và có thể diễn ra) trong cuộc sống hàng ngày, học sinh tập nghiên cứu

và đề xuất những phương án giải quyết tình huống, hoặc tự mình tham giadiễn xuất thể hiện những tình huống đó Quá trình này, kiến thức nặng và khôcứng về lý thuyết đã được “mềm hóa” thông qua quá trình chủ động làm việccủa học sinh Thực hiện được điều này thì những ưu điểm của phương pháp tìnhhuống và phương pháp đóng vai sẽ phát huy được giá trị của nó và như vậy sẽ làyếu tố quyết định đến sự thành công trong dạy học môn GDCD lớp 12

1 2 Cơ sở thực tiễn của việc sử dụng phương pháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12

1.2.1 Thực trạng việc sử dụng phương pháp tình huống kết hợp vớiphương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12 ở một số trườngTHPT trên địa bàn tỉnh Nghệ An hiện nay

Trong những năm gần đây, nhất là từ năm 2006 - 2007, thực hiện yêucầu đổi mới phương pháp dạy học ở bậc THPT, đội ngũ giáo viên mônGDCD trong toàn tỉnh Nghệ An đã tích cực tham gia và tạo nên nét chuyểnbiến mới trong công tác dạy học lấy HS làm trung tâm Nhiều giáo viên mônGDCD đã tích cực học hỏi lẫn nhau, nghiên cứu tài liệu, học lên sau Đạihọc… để nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học Hình thức dạy học thuyếttrình, thụ động, một chiều đang dần được thay thế bằng các phương pháp dạyhọc tích cực, lấy HS làm trung tâm

Bản thân tôi là một giáo viên bộ môn GDCD đã hơn 18 năm trực tiếpgiảng dạy tại trường THPT Lê Víêt Thuật, vừa là cộng tác viên Thanh tra của

Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Nghệ An trong nhiều năm Với kinh nghiệm dạyhọc của mình trong hơn 18 năm qua và nhiều năm trực tiếp thanh tra các giờ

dạy của một số giáo viên tại một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Nghệ An(Trường THPT Đặng Thai Mai, Nghi Lộc 5, Anh Sơn 1, Diễn Châu 3, QuỳnhLưu 2, Phạm Hồng Thái…), tôi nhận thấy việc thực hiện chương trình thaySGK, đổi mới phương pháp dạy học, phương pháp tình huống và phươngpháp đóng vai đã được vận dụng vào dạy học môn GDCD nói chung và ở lớp

12 nói riêng Tuy nhiên, nhiều giáo viên không linh hoạt trong vận dụng cácphương pháp dạy học, chưa hiểu được bản chất của phương pháp tình huốngkết hợp với phương pháp đóng vai nên trong quá trình thực hiện còn mangtính tự phát và hiệu quả chưa cao Giáo viên chưa thực sự đầu tư nghiên cứucác tình huống pháp luật để đưa vào dạy học, chưa có sự chuẩn bị nghiêm túc

và đầu tư để hướng dẫn cho HS biết cách đóng vai thể hiện các tình huốngpháp luật diễn ra (và có thể diễn ra) trong đời sống hàng ngày

Nhiều giáo viên quá tham kiến thức khi dạy học, đưa vào bài giảng nhiềunội dung tri thức vượt quá yêu cầu của chương trình chuẩn nên không thể sửdụng phương pháp nghiên cứu tình huống kết hợp với phương pháp đóng vaivào dạy học một cách có hiệu quả

Nhiều giáo viên chưa thật sự quyết tâm thực hiện phương pháp dạy họctình huống kết hợp với phương pháp đóng vai vì họ cho rằng HS chưa thíchứng với phương pháp dạy học mới Phương pháp tình huống, phương phápđóng vai vẫn còn là phương pháp mới lạ đối với giáo viên Giáo viên vẫn bịchi phối bởi các phương pháp dạy học chỉ thiên về thuyết trình, giảng giải,đàm thoại là chủ yếu Giáo viên chưa mạnh dạn, tự tin, vì vậy phương pháptình huống kết hợp với phương pháp đóng vai chưa được sử dụng nhiều trongthực tế dạy học Họ cho rằng HS đã quen với phương pháp truyền thống nênkhi giáo viên đưa ra phương pháp mới thì phải mất nhiều công sức để hướngdẫn, mà HS thì lúng túng không giải quyết được Các tiết học vẫn đơn thuầndiễn ra với các hoạt động như thuyết trình, đàm thoại, giảng giải và rút ra kiến

thức, nội dung bài học Do đó, các tiết học GDCD vẫn chưa thực sự gây hứngthú học tập cho HS, HS tiếp thu bài một cách thụ động, không tích cực trongcác hoạt động để chủ động tìm hiểu kiến thức khiến cho hiệu quả các tiết dạyGDCD chưa cao

Đối với HS, vốn lâu nay đã quen với lối học tập thụ động, ngại suy nghĩ,nhút nhát, hay xấu hổ thì rất khó triển khai phương pháp nghiên cứu tìnhhuống kết hợp với phương pháp đóng vai

Như vậy, động lực đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên đặt rachưa cao, chưa có sự tác động trở lại từ phía đối tượng người học nên chưathôi thúc giáo viên môn GDCD nghiên cứu thêm tài liệu nâng cao kiến thức,chưa khuyến khích được giáo viên nghiên cứu, sử dụng phương pháp tình

huống kết hợp với phương pháp đóng vai vào dạy học phần Công dân với

pháp luật.

1.2.2 Kết quả khảo sát việc sử dụng phương pháp tình huống kết hợp vớiphương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12 ở trường THPT LêViết Thuật, Thành phố Vinh

1.2.2.1 Vài nét về trường THPT Lê Viết Thuật, Thành phố Vinh

Trường THPT Lê Viết Thuật thành lập năm 1977 được tách ra từ trườngcấp 3 Vinh (nay là trường THPT Huỳnh Thúc Kháng) Trường đóng trên địabàn giáp ranh giữa hai phường: phường Trường Thi và phường Bến Thuỷ.Gần 35 năm xây dựng và trưởng thành với qui mô học sinh ngày càng lớn,chất lượng đào tạo ngày càng khẳng định, số lượng cán bộ, giáo viên đạtchuẩn cao Năm học 2011 - 2012, trường có 34 giáo viên từng đạt Giáo viêngiỏi cấp Tỉnh, 25 cán bộ, giáo viên đạt Chiến sĩ thi đua các cấp Trường vinh

dự có ba thầy giáo được nhà nước phong tặng Nhà giáo Ưu tú Bản thân tôi làmột giáo viên giảng dạy môn GDCD tại trường THPT Lê Viết Thuật đã hơn

18 năm, rất vinh dự và tự hào được chứng kiến và nỗ lực đóng góp sức mìnhvào sự lớn mạnh của nhà trường.

1.2.2.2 Về tình hình đội ngũ giáo viên GDCD của nhà trường

Bảng 1.1 Thống kê đội ngũ giáo viên GDCD trườngTHPT Lê Viết Thuật

Số lượng Trình độ

(đại học)

Chuyênngành

GVG tỉnh Thâm niên

trên 10 năm

(Nguồn: Số liệu điều tra khi thực hiện đề tài, 2010 – 2011)

Những năm gần đây, do số lớp HS của nhà trường có giảm hơn so vớitrước nên đội ngũ giáo viên môn GDCD chỉ còn lại 4 người, tất cả đều cótrình độ Đại học và được đào tạo đúng chuyên ngành Có thể nói chất lượngđội ngũ giáo viên GDCD của trường THPT Lê Viết Thuật rất cao so với mặtbằng chung của các trường trong toàn tỉnh Nghệ An bởi tỉ lệ giáo viên đã từngđạt GV giỏi tỉnh chiếm tới 75% (3/4 GV); có 3/4 GV đã từng có kinh nghiệmdạy học trên 10 năm Những điểm này sẽ tạo thuận lợi trong việc nâng caochất lượng dạy học môn GDCD trong nhà trường

1.2.2.3 Tình hình sử dụng phương pháp tình huống kết hợp với phươngpháp đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12 tại trường THPT Lê ViếtThuật, Thành phố Vinh

Tất cả giáo viên giảng dạy môn GDCD của nhà trường khi được hỏi đềucho rằng phương pháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai làphương pháp dạy học mới có thể phát huy tính tích cực của học sinh Nhiều

GV còn khẳng định dạy học bằng phương pháp tình huống kết hợp vớiphương pháp đóng vai làm cho HS học tập tích cực, hứng thú hơn hẳn cácphương pháp dạy học truyền thống

Tuy nhiên, cũng có GV cho rằng đây là một phương pháp dạy học khó,đòi hỏi cao ở sự chuẩn bị của GV và sự đồng đều về nhận thức, sự chủ động

của HS Hầu hết GV được hỏi cho biết khó khăn nhất để áp dụng phươngpháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai vào bài học là thời gian:thời gian soạn giáo án, thời gian chuẩn bị các tình huống và cả thời gianhướng dẫn, thời gian thực hiện đóng vai trên lớp.

(1)Thực trạng nhận thức của GV về bản chất của phương pháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai.

Bảng 1 Cách hiểu của GV về phương pháp tình huống kết hợp với phươngpháp đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12 phần “Công dân với pháp

luật”

1 Là phương pháp diễn kịch cho HS xem thông qua

tình huống

2 Là cách tổ chức cho HS tham gia giải quyết một

tình huống của nội dung học tập gắn liền với thực

tiễn cuộc sống bằng cách diễn xuất một cách ngẫu

hứng mà không cần kịch bản hoặc luyện tập trước

4 Là cách diễn lại các động tác có thật trong cuộc

sống

(Nguồn: Số liệu điều tra khi thực hiện đề tài, 2010 – 2011)

Kết quả điều tra cho thấy, 3/4 GV của nhà trường cho rằng phương pháptình huống kết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD là

“cách tổ chức cho HS tham gia giải quyết một tình huống của nội dung họctập gắn liền với thực tiễn cuộc sống bằng cách diễn xuất một cách ngẫu hứng

mà không cần kịch bản hoặc luyện tập trước” chiếm tỉ lệ 75% Như vậy, GV

đã hiểu đúng về bản chất của phương pháp tình huống kết hợp với phương

pháp đóng vai trong quá trình dạy học môn GDCD Đóng vai là việc giảiquyết một tình huống cụ thể của nội dung bài học Các tình huống ấy gắn vớithực tiễn cuộc sống của các em Thông qua cử chỉ, lời nói, tâm trạng và hành

vi ứng xử… từ đó các em hiểu và rút ra được nội dung bài học

Chỉ có 1/4 GV cho rằng phương pháp tình huống kết hợp với phươngpháp đóng vai là “Phương pháp diễn kịch cho HS xem thông qua tình huống”.Với cách hiểu này của GV là chưa đúng với bản chất của phương pháp tìnhhuống kết hợp với phương pháp đóng vai Không có GV nào có quan niệmdạy học theo phương pháp đóng vai “Là cách tổ chức cho HS vui chơi” hoặc

“diễn lại các động tác có thật trong cuộc sống” Điều đó chứng tỏ GV đã hiểuđúng về bản chất của phương pháp tình huống kết hợp với phương pháp đóngvai trong quá trình dạy học ở bậc THPT

Qua khảo sát, chúng tôi thấy vẫn có GV quan niệm phần diễn là phầnchính của phương pháp đóng vai Điều này đúng nhưng chưa đủ bởi phầndiễn mới thể hiện được nội dung của các tình huống thông qua tính cách vàứng xử của HS tham gia đóng vai Mục tiêu, nội dung bài học cần đạt đượckhông phải ở phần diễn mà GV phải biết cách tổ chức, hướng dẫn cho HS tíchcực, chủ động, sáng tạo trong toàn bộ quá trình từ khâu suy nghĩ tình huống,đóng vai thể hiện tình huống, thảo luận để từ đó các em rút ra được nội dungchính của bài học Số GV quan niệm như vậy còn ít, bởi vậy để đưa phươngpháp này vào thực tiễn cần phải nâng cao nhận thức và năng lực sư phạm của

GV về phương pháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy

học môn GDCD, đặc biệt trong dạy học phần Công dân với pháp luật.

(2) Thực trạng nhận thức của GV về vai trò của phương pháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy học phần “Công dân với pháp luật”.