So sánh tu từ với tiếng cười trong truyện ngắn nguyễn công hoan

Trong tác phẩm của ông có cả một kho tàng thủ pháptạo tiếng cời bằng ngôn ngữ nh : đa ngôn ngữ bình dân, suồng sã vào truyện; cáchnói mập mờ , nớc đôi đa nghĩa; lối chơi chữ ;nghệ thuật

Bộ giáo dục và đào tạoTrờng đại học VinhKhoa ngữ văn *******o0o*******

Lê Thị thu hàKhoá luận tốtnghiệp

So sánh tu từ với tiếng cời trong truyện ngắn Nguyễn Công

Thanh Mai, các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn trờng Đại học Vinh cùng gia

đình và bạn bè đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt thời gian nghiên cứu

Khoá luận này chắc chắn không thể tránh khỏi những thiếu sót, vì vậy chúngtôi rất mong đợc sự góp ý của tất cả những ai tham khảo công trình này

1.2.3 Quan niệm nghệ thuật về tiếng cời của Nguyễn Công Hoan 20

1.2.4 Cuộc đời từ góc nhìn hài hớc 23

Chơng 2: Nghệ thuật tạo tiếng cời trong so sánh tu từ của truyện

2.1 Cấu trúc của so sánh tu từ trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan 282.2 Nghệ thuật gây cời trong so sánh tu từ của Nguyễn Công Hoan 32

Chơng 3 : Tiếng cời và các thang độ của tiếng cời qua so sánh

tu từ trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan 51

so sánh tu từ với tiếng cời trong truyện ngắn

Ngay từ những tác phẩm đầu tiên, Nguyễn Công Hoan đã chinh phục đợc

độc giả khắp nơi trong cả nớc và gây đợc sự chú ý của các nhà phê bình nghiên cứu

đơng thời Với tài năng và phong cách độc đáo, Nguyễn Công Hoan đã từng bớckhẳng định mình và giữ một vị trí đặc biệt quan trọng trong trong nền văn học ViệtNam

Sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Công Hoan đã để lại cho kho tàng văn học

n-ớc nhà một di sản khá đồ sộ Ông sáng tác trên rất nhiều thể loại nh: truyện ngắn,tiểu thuyết, kịch … song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài

là có giá trị hơn cả Với hơn hai trăm truyện ngắn và khoảng ba mơi truyện dài, nhàvăn đã khẳng định đợc chỗ đứng của mình trong lòng độc giả Tuy nhiên phải thấyrằng, Nguyễn Công Hoan ít thành công ở truyện dài dù so với các nhà văn cùngthời ông viết khá nhiều Nói đến Nguyễn Công Hoan, trớc hết phải nói đến mộttrong những tác giả nổi tiếng nhất về truyện ngắn của nớc ta từ trớc đến nay Ngời

đọc nhớ tới Nguyễn Công Hoan bởi những sáng tác của ông rất giàu chất hiện thực,

đậm ý nghĩa phê phán và còn bởi nghệ thuật viết truyện điêu luyện, đặc biệt là nghệthuật trào phúng hấp dẫn, đặc sắc Truyện ngắn trào phúng chính phần tinh tuý nhấtlàm nên gơng mặt độc đáo của nhà văn, A.Niculin – nhà phê bình văn học ViệtNam ngời Xô Viết đã nhận xét : “Chính trong loại truyện trào phúng đó, thiên tàixuất sắc của nhà văn đợc nảy nở hết sức mạnh mẽ” [ ] Nếu Nguyễn Công Hoanxứng đáng đợc coi là “bậc thầy”, một “ tài năng lớn” thì có thể nói tài năng lớn củaNguyễn Công Hoan chủ yếu thể hiện ở thể loại truyện ngắn

Truyện ngắn trào phúng Nguyễn Công Hoan đã mở ra một thế giới nghệthuật mới lạ, hấp dẫn Ông nhạy bén tạo nên tiếng cời từ những phát hiện hết sứctinh vi ở những sự việc, hiện tợng tởng nh nhỏ nhặt, tủn mủn Từ đó, bằng nghệthuật trào phúng hấp dẫn, ông đã khái quát và liên hệ với những vấn đề đang diễn

ra một cách nóng bỏng, gay gắt trong xã hội Đối tợng trào phúng của NguyễnCông Hoan cũng rất phong phú: Từ bọn địa chủ quan lại, bọn ngời t sản, nhà giàu

đến những ngời thuộc tầng lớp nhà nho lỗi thời và có khi những ngời dân lao độngnghèo khổ cũng trở thành đối tợng để cời ở mỗi đối tợng, tiếng cời lại có nhữngtính chất, thang độ khác nhau thể hiện thái độ của tác giả Tiếng cời có khi hài hớc

dí dỏm, lúc lại giễu cợt, châm biếm hoặc đả kích sâu cay và không ít lần tiếng cờixót xa cay đắng cho những kiếp ngời khốn khổ, bị vùi dập phải bật lên… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài

Về mặt ngôn ngữ, Nguyễn Công Hoan có những đóng góp đáng kể vào sựphát triển của nền văn xuôi hiện đại Việt Nam Có mặt trên văn đàn từ khi văn xuôiquốc ngữ còn chập chững non trẻ, những tác phẩm văn học của ông là một bằngchứng điển hình sinh động cho sự trởng thành nhanh chóng kì diệu và ngày cànghoàn thiện của ngôn ngữ văn xuôi quốc ngữ Đọc truyện của ông, ta thấy cách sửdụng ngôn ngữ rất linh hoạt Chính nghệ thuật sử dụng ngôn từ là một trong nhữngyếu tố cơ bản nhất, quan trọng nhất làm nên thành công cho truyện ngắn tràophúng Nguyễn Công Hoan Trong tác phẩm của ông có cả một kho tàng thủ pháptạo tiếng cời bằng ngôn ngữ nh : đa ngôn ngữ bình dân, suồng sã vào truyện; cáchnói mập mờ , nớc đôi đa nghĩa; lối chơi chữ ;nghệ thuật so sánh ví von… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài

Chính bởi những lẽ đó truyện ngắn trào phúng của Nguyễn Công Hoan đã

đ-ợc đông đảo bạn đọc trong và ngoài nớc hào hứng đón nhận, yêu thích và ngỡng

mộ ở trong nớc, các tập truyện của ông đã đợc xuất bản rất nhiều lần ở nớcngoài, theo thống kê của nhà nghiên cứu Lê Thị Đức Hạnh, ngay từ những năm 60của thế kỷ 20, truyện ngắn Nguyễn Công Hoan đã đợc chọn lọc, dịch và giới thiệu

ra nhiều thứ tiếng nh : Anh, Pháp, Nga, Bungari, Hungari, Anbani, Cộng hoà dânchủ Đức, ấn Độ, Tây Ban Nha, Trung Quốc, Tiệp Khắc và cả quốc tế ngữ

Có thể khẳng định Nguyễn Công Hoan là một nhà văn đầy tài năng, giàu tâmhuyết, một cây bút lực lỡng, dũng khí, lạ lùng (chữ của Tô Hoài ) Truyện ngắn tràophúng của ông là một “đặc sản”của nền văn học hiện thực Việt Nam, góp phần làmnên sự đa dạng ,đặc sắc cho văn học dân tộc Chính vì vậy, Nguyễn Công Hoan đ-

ợc hầu hết các nhà nghiên cứu đánh giá là nhà văn “bậc thầy”, có “biệt tài” về tràophúng với nhiều tác phẩm đạt đến giá trị cổ điển

Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về tiếng cời trong truyện ngắn tràophúng của Nguyễn Công Hoan ở mọi phơng diện : kết cấu cốt truyện, lời văn, ngônngữ, tính kịch … song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài Các công trình này tuy phần lớn đều khẳng định giá trị cao về nộidung và nghệ thuật của những truyện ngắn trào phúng Nguyễn Công Hoan nhngvẫn có nhiều ý kiến cha thống nhất Do vậy cần có một công trình đi sâu hơn vàonghiên cứu tiếng cời trong truyện ngắn của ông để đi đến một kết luận đầy đủ,toàn diện và chính xác nhất Mặt khác, ở góc nhìn ngôn ngữ, lời văn, các nhànghiên cứu đã nói tới các thủ pháp nghệ thuật, các biện pháp tu từ trong đó có sosánh, song lại cha xem nó là vấn đề trung tâm, cha đi sâu nghiên cứu một cách kĩ l-

ỡng từng thủ pháp Các ý kiến nêu ra còn chung chung, cha sâu sắc Với đề tài này,chúng tôi sẽ tìm hiểu, nghiên cứu thủ pháp so sánh tu từ một cách đầy đủ hơn, toàndiện hơn và có hệ thống chặt chẽ, hoàn chỉnh Chúng tôi sẽ xem so sánh tu từ làmột đối tợng trung tâm, là cơ sở để khám phá tiếng cời

Đây là một đề tài rất mới mẻ, do vậy không thể tránh khỏi những thiếu sót.Rất mong đợc sự góp ý của tất cả những ai đã tham khảo khoá luận này

2 lịch sử vấn đề.

Tiếng cời trào phúng Nguyễn Công Hoan luôn gây đợc sự chú ý của d luậntrong và ngoài nớc Ngời đọc tìm đến truyện của ông để đợc chia sẻ, đợc thoả mãnnhu cầu khám phá hiện thực xã hội qua ngôn ngữ, đợc thởng thức những tác phẩmnghệ thuật độc đáo Các nhà nghiên cứu cũng quan tâm tới văn của ông để tìm hiểuphong cách, tài năng của một nhà văn hiện thực, một bậc thầy về truyện ngắn Sautập “Kép T Bền” (1935) cho đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu truyệnngắn Nguyễn Công Hoan đợc công bố rộng rãi Mỗi công trình là một cách đánhgiá, nhìn nhận từ các phơng diện khác nhau nh:

- Kĩ thuật viết truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan ( Lê Thị Đức Hạnh )

- Chất hài trong câu văn của Nguyễn Công Hoan ( Nguyễn Thanh Tú)

- Chất trí tuệ của tiếng cời và óc châm chọc tinh quái của Nguyễn CôngHoan ( Trần Văn Hiếu)

- Chất kịch trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan ( Nguyễn Văn Đẩu)

- Thi pháp truyện ngắn trào phúng của Nguyễn Công Hoan ( Trần Đình Sử,Nguyễn Thanh Tú)

Còn rất nhiều công trình nghiên cứu mà chúng tôi không thể kể ra hết ở đây

Điều đó cho thấy tiếng cời trào phúng Nguyễn Công Hoan đã để lại nhiều ấn tợngmạnh mẽ cho độc giả nói chung Bên cạnh những đánh giá ngợi khen tiếng cờiNguyễn Công Hoan thì vẫn có những ý kiến không tán đồng nó Nhìn chung các ýkiến vẫn còn có sự cha thống nhất

Nhóm tác giả cuốn “ Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam 1930-1945 ” chorằng một số truyện ngắn Nguyễn Công Hoan có “ cái cời tầm thờng thô kệch (thí dụ nhà văn dùng “cứt” làm một yếu tố để gây cời ), cời không đúng chỗ, cờinhững cái không đáng cời hoặc không nên cời đã làm hỏng nhiều tác phẩm củaNguyễn Công Hoan ”

Tác giả Trơng Chính trong cuốn “Lợc thảo lịch sử văn học Việt Nam” tập 3nhận xét gay gắt : “ Trong các truyện ngắn của ông, có những truyện kể ra hết sứcthơng tâm, chẳng hạn nh một thằng ăn cắp lăn vào ăn để đợc bữa no bụng đã quênrằng đang đợc bị “ một bữa no đòn” Một ngời nông dân vì trốn nợ phải nằm trong

cũi chó rồi phải chui qua lỗ chó chui… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài Thế mà ông cũng cời đợc và làm cho ngờikhác cùng cời với mình bằng cách cờng điệu phóng đại là môn sở trờng của ông Thật là quá quắt !”

Trong một bài viết khác, tác giả cho rằng “Hầu hết truyện nào ông cũng xenyếu tố hài hớc vào Ông đặt nhân vật vào những cảnh ngộ buồn cời để rồi đi đếnnhững kết thúc ngộ nghĩnh làm cho ngời ta không thể nhịn cời đợc Ông lại dùngthoải mái những thủ thuật của truyện tiếu lâm không sợ phóng đại, không tránh cáitục, khi cần thì thoá mạ không tiếc lời Cũng nh truyện tiếu lâm, ông thích nóitruyện quan hệ nam nữ, vì truyện quan hệ nam nữ cũng dễ gây cời Mục đích của

ông là đánh ngã kẻ thù và gây tiếng cời, cách nào cũng tốt cả Thành thử truyện nào

ông cũng xây dựng thành hài kịch ”

Tác giả Vũ Ngọc Khánh trong “ Thơ văn trào phúng Việt Nam” nhận xét :

“Thủ pháp quen thuộc và độc đáo của Nguyễn Công Hoan là hay làm cho bộ mặt

đối tợng trở nên méo mó hơn, lố bịch hơn để bản chất ti tiện của nó đợc nổi rõ hơn.Tuy vậy, nụ cời phũ phàng này nhiều lúc cũng rơi vào những đối tợng không đángchâm biếm, hoặc rơi vào chủ nghĩa tự nhiên ngoài ý muốn của tác giả”

Nhà nghiên cứu và phê bình văn học Phong Lê đã nhận định về tiếng cờiNguyễn Công Hoan là “một thứ vũ khí Ông đứng lên trên tất cả mà cời Cời vớimọi cung bậc: hả hê, khoái chá, chua chát, chế giễu, khinh bỉ, đau xót, căm giận … song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài

Có cái cời ra nớc mắt của một tấm lòng u ái, nhân hậu nhng lại có cái cời để mà cờicủa một ngời vô tính hoặc vô tâm thậm chí có khi lạc điệu Cho nên cần thấy nét

đặc sắc trong cái cời của Nguyễn Công Hoan, nhng cũng phải thấy không phải cáicời nào của ông cũng đúng chỗ và có ý nghĩa”

Vũ Ngọc Phan khẳng định : “Cái cời của Nguyễn Công Hoan là cái cời sặcsụa, cái cời hả hê của ngời sung sớng và ngoài cuộc ”

Tác giả Lê Thị Đức Hạnh – ngời dành nhiều tâm huyết và công bố nhiềucông trình nhất về truyện ngắn Nguyễn Công Hoan đã đánh giá: “Tiếng cời củaNguyễn Công Hoan vừa phong phú, đa dạng vừa có một bản sắc riêng, khó lẫn vớitiếng cời của một nhà văn nhà thơ nào khác … song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài Tiếng cời của ông có nhiều nhịp độ,cung bậc, lúc thì cời phá lên giòn giã, vui đùa thoải mái, lúc lại châm biếm sâu cay,phũ phàng … song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài Trong điều kiện có thể, ông đã nhiều lần sử dụng cái cời phũ phàng,phẫn nộ nh những lời lên án đanh thép và ngay cả khi sử dụng những hình thứcbóng gió, ngụ ngôn ông cũng trêu cợt, chỉ trích kẻ địch nhiều đòn khá đau Nhng

dù sao, ông cũng là một nhà giáo, nên vẫn giữ t thế nghiêm trang, nửa kín nửa hở,

và dù muốn cũng không dám và không thể đi quá nụ cời tinh nghịch hoặc tràolộng… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài Cái cời của Nguyễn Công Hoan đã phần lớn trở thành vũ khí của cái thiện,thành sức mạnh tấn công cái cũ lui về quá khứ Và dĩ nhiên từ đó cái tích cực thêm

điều kiện nảy nở, chứ không phải nh có ngời đã nhận định về tiếng cời của ông :

“làm dịu mát nỗi chua xót, đánh tan mất nỗi lòng căm phẫn ”(trích “Nghệ thuậttrào phúng trong truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan” )

Nh vậy đã có rất nhiều ý kiến đánh giá về truyện ngắn Nguyễn Công Hoannói chung và tiếng cời trào phúng nói riêng Trong các ý kiến này phần lớn là đánhgiá cao sáng tạo của ông nhng cũng còn có nhiều ý kiến cha thống nhất

Một điểm nữa cần chú ý là các công trình nghiên cứu từ trớc đến nay vềtruyện ngắn trào phúng Nguyễn Công Hoan tuy đã đề cập rất nhiều tới giá trị nộidung và nghệ thuật của những sáng tác của ông nhng cha thể nói là đầy đủ, triệt để

đợc Đặc biệt, khi nghiên cứu truyện ngắn trào phúng Nguyễn Công Hoan ở góc độngôn ngữ thì mặc dù các nhà nghiên cứu nói tới các thủ pháp ngôn ngữ gây c ời nh:ngôn ngữ bình dân suồng sã, chơi chữ, nghịch nghĩa, cách nói mập mờ, đa nghĩa,

so sánh ví von… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài song các công trình trớc đây chỉ mới tìm hiểu một cách khái quát,chung chung tất cả các thủ pháp nghệ thuật kể trên mà cha có công trình nào đi sâukhai thác một cách kĩ lỡng từng thủ pháp một

Những nhận thức trên đây đã thúc đẩy chúng tôi muốn đi vào nghiên cứumột cách chặt chẽ, sâu sắc từng thủ pháp Tuy nhiên, do điều kiện về thời gian, khảnăng còn hạn chế và phạm vi của khoá luận nên chúng tôi chỉ đi sâu vào một thủpháp, đó là nghệ thuật so sánh tu từ Hi vọng sau này sẽ có nhiều điều kiện đểchúng tôi đợc tiếp tục đi tiếp những vấn đề còn lại

3 phạm vi nghiên cứu của đề tài

Thực hiện khoá luận này, chúng tôi đi vào nghiên cứu tiếng cời và các trờnghợp so sánh có tiếng cời của Nguyễn Công Hoan trong các truyện ngắn trớc và saucách mạng:

1 Nguyễn Công Hoan Truyện ngắn chọn lọc T1 NXB Hội nhà văn 2002

2 Nguyễn Công Hoan Truyện ngắn chọn lọc T2 NXB Hội nhà văn 2002

4. phơng pháp nghiên cứu

ở khoá luận này, chúng tôi đã sử dụng phối hợp các phơng pháp sau đây:

- Phơng pháp thống kê phân tích để phân loại tài liệu theo từng đặc trng cụthể

- Phơng pháp vận dụng những tri thức ngôn ngữ học về phong cách học: từvựng, cú pháp Đây là phơng pháp chủ yếu đợc sử dụng để nghiên cứu Trong khoáluận này chúng tôi luôn ý thức kết hợp chặt chẽ các tri thức về các lĩnh vực lí luậnvăn học , văn học sử, ngôn ngữ… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài để làm nổi bật vấn đề

5 nhiệm vụ và những đóng góp mới của khoá luận

5.1.Nhiệm vụ

Khoá luận có nhiệm vụ đi sâu vào khai thác nghệ thuật so sánh tu từ và tiếngcời để tìm hiểu tiếng cời trào phúng trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan mộtcách triệt để, toàn diện

Khoá luận nghiên cứu các trờng hợp so sánh tu từ trong truyện ngắn nh mộtchỉnh thể cả về nội dung và hình thức: từ mặt cấu trúc cho đến cách sử dụng ngôn

từ, lối liên tởng độc đáo Đồng thời chúng tôi còn nghiên cứu các mức độ của tiếngcời qua so sánh tu từ trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan

6 cấu trúc của khoá luận

5 Nhiệm vụ và những đóng góp của khoá luận

6 Cấu trúc của khoá luận

1.1.4 So sánh tu từ trong các phong cách tiếng Việt

1.2 Quan niêm nghệ thuật về tiếng cời và cuộc đời của Nguyễn Công Hoan 1.2.1 Khái niệm “ quan niệm nghệ thuật ”

1.2.2 Những vấn đề lí luận về tiếng cời

1.2.3 Quan niệm nghệ thuật về tiếng cời của Nguyễn Công Hoan

1.2.4 Cuộc đời từ góc nhìn hài hớc

Chơng 2: Nghệ thuật tạo tiếng cời trong so sánh tu từ của truyện ngắn Nguyễn Công Hoan

2.1 Cấu trúc của so sánh tu từ trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan

2.2 Nghệ thuật gây cời trong so sánh tu từ của Nguyễn Công Hoan

Chơng 3 : Tiếng cời và các thang độ của tiếng cời qua so sánh tu từ trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan

3.1 Đối tợng của tiếng cời

3.2 Các thang độ của tiếng cời

1.1 so sánh tu từ

1.1.1 Khái niệm.

So sánh tu từ (còn gọi là so sánh hình ảnh tỉ dụ) là một biện pháp tu từ ngữnghĩa, trong đó ngời ta đối chiếu hai đối tợng khác loại của thực tế khách quankhông đồng nhất với nhau hoàn toàn mà chỉ có một nét giống nhau nào đó nhằmlàm nổi bật đặc điểm, thuộc tính của hiện tợng kia

Ví dụ: "Thân em nh quả mít trên cây"

( Quả mít – Hồ Xuân Hơng)

Nó ớt nh chuột lột

Cần phân biệt so sánh tu từ với so sánh logic ( so sánh luận lí ) Nếu so sánh

tu từ có hai đối tợng so sánh phải khác loại thì so sánh logic cái đợc so sánh và cái

so sánh là các đối tợng cùng loại và mục đích của nó là xác lập sự tơng đơng giữachúng

Ví dụ: So sánh tu từ :

Mắt cô ấy trong nh biển trời mùa thu (1)

So sánh logic:

Trời hôm nay nóng nh hôm qua (2)

Nh vậy ở hai câu trên có sự khác nhau về loại đối tợng so sánh ở câu (1),hai đối tợng so sánh là khác loại: một bên là chỉ bộ phận trên cơ thể con ngời (mắt)

và một bên là cảnh thuộc về thiên nhiên ( biển trời mùa thu ) ở câu (2), hai đối ợng so sánh với nhau lại cùng loại, chúng đều là hiện tợng tự nhiên (thời tiết) 1.1.2 Cấu trúc.

Mô hình cấu tạo so sánh hoàn chỉnh gồm 4 yếu tố sau:

- Yếu tố 3: Yếu tố thể hiện quan hệ so sánh

- Yếu tố 4: Yếu tố đợc đa ra làm chuẩn để so sánh

Trong thực tế có nhiều trờng hợp không đầy đủ 4 yếu tố :

- So sánh vắng yếu tố 2 đợc gọi là so sánh chìm :

Ví dụ : Mái tóc ngời thiếu nữ ấy nh dòng suối ban mai

So sánh chìm tạo điều kiện cho sự liên tởng rộng rãi hơn là so sánh nổi.Chính vì sự khuyết mặt của cơ sở so sánh nên nó có thể kích thích sự làm việc củatrí tuệ và tình cảm nhiều hơn để có thể xác định đợc những nét giống nhau giữa hai

đối tợng ở hai vế và từ đó mà tạo ra đặc điểm của đối tợng miêu tả

Chẳng hạn ở ví dụ trên, chúng ta có thể liên tởng nh sau :

+ Mái tóc ngời thiếu nữ ấy dài nh dòng suối ban mai

+ Mái tóc ngời thiếu nữ ấy đẹp nh dòng suối ban mai

+ Mái tóc ngời thiếu nữ ấy mềm mại nh dòng suối ban mai

- So sánh vắng yếu tố 2 và yếu tố 3 là so sánh sử dụng chỗ ngắt giọng vàhình thức đối chọi

Ví dụ : " Ngời giai nhân : bến đợi dới cây già

Tình du khách: thuyền qua không buộc chặt"

(Xuân Diệu) "Đàn ông nông nổi giếng khơi"

Lại có những trờng hợp đảo vị trí yếu tố 4 đứng trớc yếu tố 1 nhằm mục đíchnhấn mạnh tính chất, trạng thái của hành động và tạo lối nói mới mẻ để thu hút sựchú ý của ngời đọc, ngời nghe :

Ví dụ : "Chòng chành nh nón không quai

Nh thuyền không lái nh ai không chồng"

( Ca dao )1.1.3 Hình thức của so sánh.

Căn cứ vào từ ngữ dùng làm yếu tố thể hiện quan hệ so sánh, có thể chia racác hình thức sau đây:

* Yếu tố 3 là từ “ nh ”( tựa nh, chừng nh… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài)

Ví dụ : " Chị em gái nh trái cau non"

(Ca dao) "Công cha nh núi thái sơn Nghĩa mẹ nh nớc trong nguồn chảy ra"

Cho con trèo hái mỗi ngày "

(Đỗ Trung Quân)Hình thức này là loại so sánh ẩn dụ vì ở đây “là” có chức năng liên hệ sosánh ngầm mà không phải “là” trong kiểu câu tờng giải khái niệm Nếu thay “là”bằng “nh” thì nội dung cơ bản không thay đổi, chỉ thay đổi về sắc thái ý nghĩa từsắc thái khẳng định chuyển sang giả định

1.1.4 So sánh tu từ trong các phong cách tiếng Việt.

Do mang chức năng nhận thức và chức năng biểu cảm và do cấu tạo đơngiản nên so sánh tu từ đợc dùng nhiều trong phong cách tiếng Việt, nhất là trongvăn học

Trong lời nói hằng ngày, so sánh là một dạng thức phổ biến vì không có cáchgì làm cho ngời khác hiểu nhanh điều mình muốn nói bằng một sự so sánh cụ thể.Thực tế, chúng ta có những cách ví von rất hay, rất có hình ảnh Dân gian đã sửdụng biên pháp này một cách sáng tạo :

Ví dụ : Xấu nh ma, xấu nh hủi, xấu nh quỷ… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài

Ngủ nh chết, ngủ nh trâu… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài Nhanh nh sóc, nhanh nh cắt, nhanh nh chớp, nhanh nh điện… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dàiTrong phong cách chính luận, so sánh đợc sử dụng khá phổ biến nhằm tăngcờng sức bình giá Các hình ảnh so sánh thờng đợc dùng để phát huy thêm tính biểuhiện

Ví dụ : "Sự nghiệp của chúng ta giống nh rừng đơng lên, đầy nhựa sống và càngngày càng lớn nhanh chóng Đi sâu vào từng nhóm cây, từng cây, chúng ta thấy cónhững cây của chúng ta còn có bệnh, cong queo, cha phải tốt lắm, nhng phải thấynhững cây ấy có sức vơn lên bởi vì nó có rừng che chở và tất cả những cây cộng lạithành rừng"

(Phạm Văn Đồng)

Trong lời nói nghệ thuật, so sánh tu từ đã biểu hiện đầy đủ những khả năngtạo hình, biểu cảm của nó Nhà văn luôn cố gắng phát hiện ra những nét giống nhauchính xác bất ngờ, điều mà ngời ta không để ý đến hoặc không nhận thấy

Ví dụ: "Trong nh tiếng hạc bay qua "

(Nguyễn Du) " Tiếng rơi rất mỏng nh là rơi nghiêng "

(Trần Đăng Khoa) Trong thơ ca, so sánh tu từ kép thờng đợc sử dụng để nêu lên một cách trigiác mới mẻ hoàn chỉnh về đối tợng bằng những hình ảnh ngày càng trở nên phongphú, đậm nét, sâu sắc hơn :

Những tri thức về so sánh tu từ trên đây sẽ là cơ sở lí thuyết để chúng tôi tìmhiểu so sánh tu từ trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan và vai trò của nó trongviệc tạo nên tiếng cời trào phúng

1.2 quan niệm nghệ thuật về tiếng cời và cuộc đời của Nguyễn Công Hoan

1.2.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật “ ”

Quan niệm nghệ thuật là “ nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con ngời vốn cócủa hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó khả năng thể hiện đời sống với một chiềusâu nào đó” [ ]

Quan niệm nghệ thuật xét về mặt bản chất là một khái niệm về chủ thể kháiniệm về hệ quy chiếu, thể hiện tầm lí giải, tầm biểu biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ,tầm nhìn, tầm cảm, nói tổng quát là tầm hoạt động của chủ thể Chính vì vậy, hìnhthức nghệ thuật tuy làm hiện lên những khách thể nhất định nhng về bản chất làhình thức của chủ thể bao trùm lên khách thể

Mỗi nhà văn lớn đều có một quan niệm nghệ thuật riêng Quan niệm này sẽchi phối quá trình sáng tác và là cơ sở để tạo nên t duy nghệ thuật

Hạt nhân của quan niệm nghệ thuật là quan niệm nghệ thuật về con ngời bởivì dù nhà văn có miêu tả khía cạnh nào của thế giới tựu chung lại cũng đều nói tớicon ngời Đi sâu chiếm lĩnh giá trị nghệ thuật của một tác phẩm văn chơng trớc hếtphải đi tìm quan niệm nghệ thuật về cuộc đời và con ngời của ngời nghệ sĩ đã sángtạo ra tác phẩm ấy

1.2.2 Những vấn đề lí luận về tiếng cời trào phúng.

Tiếng cời là một yếu tố không thể thiếu đợc trong cuộc sống sinh hoạt củanhân loại Nó là một trong những hình thức thể hiện trạng thái tâm lí, thái độ củacon ngời Khi vui ngời ta cời, nhng có lúc buồn hận, căm giận, đau đớn… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài tiếng cờivẫn nảy sinh Điều đó cho thấy tiếng cời có nhiều thang độ, nhiều cung bậc khácnhau ở đây, chúng tôi không nghiên cứu tiếng cời nói chung mà chỉ tập trung tìmhiểu tiếng cời trào phúng

Tiếng cời trào phúng đã trở thành đối tợng nghiên cứu từ rất lâu Ngay từ thờiAristôt, ông đã nghiên cứu về tiếng cời nhng còn cha đầy đủ Phải đến mĩ học Đức,tiêu biểu là Kant và Hegel rồi sang mĩ học dân chủ cách mạng Nga mà điển hình làTsernshevski thì mới có cái nhìn toàn diện và những cống hiến sâu sắc trong quanniệm về bản chất của cái hài nói chung và tiếng cời trào phúng nói riêng

Tiếng cời là hạt nhân cơ bản của cái hài Tuy nhiên không phải mọi tiếng cời

đều có quan hệ với cái hài Trong cuộc sống hàng ngày chúng ta có thể cời với rấtnhiều lí do khác nhau : cời vì hành động và lời nói ngây ngô, ngộ nghĩnh của trẻthơ, cời vì cảm thấy sung sớng, thoả mãn, cời vì bị cù nôn… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài Những cái cời nàykhông liên quan đến cái hài bởi đó là tiếng cời do những tình huống ngẫu nhiênhoặc do bản năng, sinh lí Tiếng cời trào phúng phải là những tiếng cời gắn liền với

ý nghĩa xã hội là kết quả của “sự va đập, cọ sát giữa cái đẹp và cái xấu, giữa văn

hoá và vô văn hoá” [ 1 ;118] Đó là tiếng cời tích cực, là tiếng cời của cái đẹpchiến thắng cái xấu, cái cao cả chiến thắng cái tầm thờng ti tiện Tiếng cời tràophúng, bởi vậy là một loại vũ khí, phơng tiện để phê phán những gì xấu xa, giả dối ,lỗi thời; đó là hình thức phê phán đặc biệt- phê phán bằng cảm xúc đối với những gì

đối lập với lí tởng thẩm mĩ tốt đẹp và điều đó cũng đồng nghĩa với việc khẳng địnhcái mới, cái tiến bộ, cái đẹp Chẳng hạn Vũ Trọng Phụng đa tiếng cời trào phúngvào tác phẩm “ Số đỏ ” của mình là cách ông sử dụng vũ khí để đánh vào sự giảdối, cái nhố nhăng lố bịch của bọn t sản thành thị, đồng thời để lật mặt trái của xãhội bên ngoài thì tỏ ra văn minh nhng bên trong lại mục ruỗng, thối nát

Bản chất của cái hài, của tiếng cời trào phúng là kết quả của sự mâu thuẫn,

đối lập sự không tơng xứng, hài hoà giữa thực chất bên trong với vẻ bề ngoài màhiện tợng ấy có hoặc giả vờ có Nó đợc bật lên từ mâu thuẫn giữa “sự trống rỗng và

sự vô nghĩa lí bên trong đợc che đậy bằng một cái vỏ huênh hoang tự cho rằng cónội dung và ý nghiã thực sự ” [ ]

Nh vậy, cái xấu là nguyên nhân dẫn đến sự phát sinh tiếng cời trào phúng.Tuy nhiên, không phải mọi cái xấu đều là cơ sở tạo nên tiếng cời Với những cáixấu về mặt địa lí, tạo hoá thì không thể làm nên tiếng cời đợc Thậm chí trớc nhữngcái xấu về mặt sinh học, những khuyết tật bẩm sinh của con ngời, chúng ta khôngnhững không cời đợc mà trái lại còn cảm thấy xót xa, thơng cảm Chỉ có những cáixấu về mặt xã hội, về đạo đức, lí tởng nh thói xu nịnh, háo danh, hám của, giảdối, độc ác, keo kiệt, khoác lác… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dàimới là đối tợng của cái hài [4;120] Nói chung,

đó là những thói h tật xấu, những thiếu sót, những mặt trái, mặt tiêu cực trong conngời và cuộc sống của con ngời Tất cả những biểu hiện không phù hợp với quy luậtcủa cuộc sống, tất cả những gì đi chệch khỏi chuẩn mực thông thờng của sự vậthiện tợng đều có thể trở thành nguyên nhân gây nên tiếng cời mang chất hài Chẳnghạn một ông quan huyện nổi tiếng là nghiêm minh, “thét ra lửa ” , ghét cay gét

đắng thói ăn cắp mà lại bày mu ăn cắp đôi giày một cách có bài bản thì nh thế cáithói giả dối, sự đểu cáng, đê tiện của con ngời này đã trở thành đối tợng gây cời

Cần phải thấy rằng cái xấu tự nó cha làm nên tiếng cời trào phúng Chỉ khi

có một chủ thể nhận thức cái xấu đó tồn tại trong mâu thuẫn thì tiếng cời mới đợcbật lên Có những cái xấu nhng không biết là mình xấu hoặc cố tình không nhậnmình xấu, “không đành phận xấu” mà lại giả danh, đội lốt cái đẹp, cố tình che đậy,lấp liếm bằng cách huênh hoang tự cho mình là đẹp ; những cái đã lỗi thời, hết vaitrò lịch sử, đáng tiêu vong mà lại tự cho là còn đáng sống, có vị trí quan trọng ;những cái trống rỗng, vô nghĩa nhng lại tự cho là có ý nghĩa trọng đại” … song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài [4; 115]

đó mới là đối tợng để tiếng cời hớng vào phê phán, chế giễu

Tiếng cời trào phúng có thang độ biểu hiện rất đa dạng Sự đa dạng này phụthuộc vào tính chất nhiều màu, nhiều vẻ của đối tợng gây cời lẫn chủ thể cời Tiếngcời có nhiều thang độ khác nhau nhng cụ thể có những bậc sau :

Hài hớc : Tiếng cời ở đây xuất phát từ những mâu thuẫn bề ngoài mang tínhchất nhẹ nhàng, thoải mái

Dí dỏm : Tiếng cời này có tính chất trí tuệ hơn, những sự đối lập gây cời nằmsâu trong bản chất sự vật, hiện tợng hơn Tiếng cời trong trờng hợp này thờng có ýnghĩa nhận thức

Châm biếm, mỉa mai : ở đây tiếng cời mang màu sắc phê phán nhng mức độcòn nhẹ nhàng, không mang tính chất thù địch đối với những hiện tợng buồn cời,thậm chí mù quáng nhng có thể sửa chữa đợc

Đả kích : Mức độ này thể hiện khuynh hớng xã hội mạnh mẽ nhất Sự phêphán mang tính chất phủ định nhằm tiêu diệt, loại bỏ đối tợng gây cời

Tiếng cời trào phúng còn có ý nghĩa xã hội sâu sắc bởi đó là tiếng cời tíchcực, đem lại niềm vui, sự sảng khoái và sức khoẻ cho con ngời, là sự khẳng địnhnhững phẩm chất, trí tuệ, đạo đức và năng lực thẩm mĩ cao của con ngời Nhng ýnghĩa của nó không chỉ dừng lại ở đó mà tiếng cời trào phúng còn là một hình thứcphê phán đặc biệt, phê phán bằng cảm xúc sáng tạo tích cực nhằm loại trừ nhữngcái xấu xa, lạc hậu, lỗi thời ra khỏi cuộc sống lành mạnh, tiến bộ của con ngời

Đồng thời nó cũng là phơng tiện để khẳng định những cái mới, cái tích cực trongcuộc sống Chính vì vậy, tiếng cời là vũ khí hùng mạnh vì không một cái gì làmcho thói xấu phải nản lòng bằng sự nhận thức ra rằng thói xấu đã bị đoán ra vàtiếng cời đã vang lên vì nó Tiếng cời luôn đợc bật ra để chế giễu, lên án, tẩy chaynhững cái xấu còn mập mờ, lẩn khuất bên trong cái vỏ bọc đẹp đẽ, làm cho ngời takhông chỉ nhận diện nó một cách rõ ràng mà còn chán ghét và loại trừ nó Tiếng c-

ời càng giòn giã bao nhiêu thì sức công pha của nó càng quyết liệt, sự huỷ diệt của

nh : phóng đại, cờng điệu, so sánh, cách sắp xếp, bố cục tác phẩm… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài thêm vào đó là

sự sắc bén, hóm hỉnh, thông minh của ngời thể hiện cho nên tác phẩm văn học cókhả năng thâm nhập sâu vào cái hài, tập trung tô đậm, khắc sâu những mâu thuẫnmang tính hài, khiến cho nó nổi bật hơn Tiếng cời vì vậy nổ ra giòn giã hơn, sảngkhoái hơn ý nghĩa phê phán cũng vì vậy mà thấm thía hơn, sâu sắc hơn

Nh vậy, những vấn đề lí luận về tiếng cời trào phúng sẽ làm cơ sở giúp chúngtôi nghiên cứu nó trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan một cách đầy đủ, toàndiện và chính xác hơn.

1.2.3 Quan niệm nghệ thuật về tiếng cời Nguyễn Công Hoan.

Sở dĩ chúng tôi tìm hiểu tiếng cời trong quan niệm nghệ thuật của NguyễnCông Hoan là bởi vì hầu hết truyện ngắn của ông đều thuộc loại trào phúng Tiếngcời đã trở thành tâm điểm, là mục đích trong những truyện ngắn của ông Đâychính là điểm khác biệt của Nguyễn Công Hoan so với các nhà văn cùng thời Đểhiểu rõ tiếng cời trào phúng trong sáng tác của Nguyễn Công Hoan thì trớc hết cầnphải tìm hiểu quan niệm của ông về nó đợc thể hiện rõ nhất trong cuốn “Đời viếtvăn của tôi” và cụ thể là trong các tác phẩm

Văn học trào phúng dân gian Việt Nam với hạt nhân là tiếng cời có một vị tríkhá quan trọng trong nền văn học dân tộc Mỗi khi một chế độ chính trị bị mụcruỗng, thối nát khiến đời sống nhân dân cực khổ, lao đao là một lần tiếng cời dângian có dịp nổ ra đả phá, phê phán, châm biếm để ớc mơ tới một xã hội công bằng

và tơi sáng, tốt đẹp hơn Trong điều kiện nớc ta luôn có chiến tranh bởi thù tronggiặc ngoài, những chính sách cai trị hà khắc, tàn bạo của bọn cầm quyền dới chế độphong kiến và những tệ nạn đàn áp, bóc lột của bọn quan lại, địa chủ cờng hào đốivới nhân dân … song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài thì tiếng cời Việt Nam luôn có nhiệm vụ cấp bách Có tiếng cời

đánh đuổi giặc ngoại xâm, có tiếng cời đâm vào tận tim đen của tầng lớp thống trịphong kiến, nhng cũng có tiếng cời vui vẻ, lạc quan trong những giờ nghỉ ngơi củanhân dân lao động

Ngời Việt Nam ai cũng có ít nhiều đợc tiếp xúc với thế giới truyện cời,truyện tiếu lâm, tấu hề của văn học dân gian Chúng ta không thể quên cái thôngminh, hóm hỉnh, mu trí của những ngời dân thấp cổ bé họng đã nhiều phen làm chobọn vua quan tai to mặt lớn phải bẽ bàng, đau đớn Phải nói rằng bên cạnh nhữngthành công lớn lao về mặt nội dung, văn học dân gian đã xây dựng đợc một truyềnthống nghệ thuật trào phúng rất độc đáo Từng bớc qua các thời đại, nó đợc bổsung, nâng cao ngày càng phong phú và hoàn thiện nh : nghệ thuật phóng đại, cờng

điệu, so sánh, nhng cũng rất giàu chất hiện thực Trong truyện “ Trạng Quỳnh”, “Trạng Lợn” là cái thông minh sắc sảo; hơi thô tục trong truyện tiếu lâm và cáiphong phú đa dạng của ngôn ngữ dân gian trong tấu, vè, chèo… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài Tất cả những đặcsắc đó của văn học trào phúng dân gian sau này đã đợc Nguyễn Công Hoan tiếp thumột cách sáng tạo Văn học dân gian đã khá thành công trong việc xây dựng cáchình tợng trào phúng sinh động và linh hoạt nh Trạng Quỳnh, Trạng Lợn, Xiển Bột,

Mẹ Đốp… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài nhng đặc sắc hơn cả là sự phong phú đa dạng, nhiều cung bậc của tiếngcời dân gian Việt Nam

Tiếng cời là sự bộc lộ nhiều trạng thái tâm hồn: vui, buồn, chê trách, cămgiận… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài Thực tế, tiếng cời Việt Nam là một đặc sắc, một truyền thống, một vốn quýthể hiện tinh thần lạc quan của dân tộc Nhân dân ta đã không chỉ cời vui trongniềm phấn khởi mà còn cời chua chát trong nỗi đau thơng tê tái, cời phẫn nộ trongnỗi căm giận… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài Chúng ta đã trải qua mấy nghìn năm dựng nớc giữ nớc với biết bao

đổi thay xã hội, trong đó có những khi nhân dân ta cời hả hê, cũng lắm lúc đau

th-ơng cay đắng mà vẫn cời Tiếng cời của Nguyễn Công Hoan bật lên phần lớn ở ờng hợp thứ hai Nhng đây là tiếng cời mang ý nghĩa xã hội sâu sắc, tiếng cời nhmũi tên nhằm vào từng loại đối tợng trong xã hội Những truyện ngắn giàu tính hàicủa ông có thể xem là loại văn đa tiễn tất cả những gì lỗi thời đi vào vơng quốc củabóng tối

tr-Sống giữa một không khí trào phúng sôi động với những ngời bạn văn, bạnthơ trào phúng trong nền văn học 1930-1945 nh Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Tú

Mỡ… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài thì ngòi bút trào phúng Nguyễn Công Hoan càng có động lực thúc đẩy sángtạo nhiều hơn, hiệu quả hơn những tác phẩm trào phúng Đặt ông bên cạnh với cácnhà văn khác cùng thời, ta sẽ thấy tuy văn mỗi ngừơi có một cái hay riêng nhngNguyễn Công Hoan đã nổi lên rõ rệt nhờ nghệ thuật trào phúng độc đáo Truyệnngắn trào phúng Nguyễn Công Hoan là bằng chứng điển hình cho sự phát triển vợtbậc của văn xuôi trào phúng hiện đại

Bản tính Nguyễn Công Hoan rất thích đùa Năng khiếu bẩm sinh xuất hiện từngày nhỏ ngày càng phát triển, hoàn thiện Ngay từ hồi còn đi học, ông đã có tínhhay đùa nghịch, chế giễu, nhìn đâu cũng chỉ thấy toàn những trò cời, việc gì ôngcũng muốn biến thành khôi hài Ngay cả việc làm giấy khai sinh là một việcnghiêm chỉnh mà ông cũng không bỏ đợc thói tinh nghịch Ông kể “ muốn ngàysinh tháng đẻ của tôi có ý nghĩa dối trá, tôi đã lấy ngày 1 tháng 4 là ngày mà phongtục nớc Pháp cho phép cả nớc đợc nói lừa để đùa nhau Tôi khai đẻ năm 1905, lậu

2 tuổi [11; ] Ông rất thích hài kịch Môlie Mấy anh em thờng diễn những đoạnkịch Môlie trong nhà “ chỉ có mục đích làm cho mọi ngời cời sặc sụa “ [11; ].Rồi sau đó ông “ tìm những thói xấu của mọi ngời xung quanh làm đề tài, dựng nênkịch để chế nhạo”[11; ] chính vì những lẽ đó, bạn bè nhận xét Nguyễn CôngHoan là “ biết lắm truyện buồn cời” và ” hay nói truyện buồn cời “ Một ngời bạnbảo ông : “ mày phải viết hài kịch, không viết thì tao đánh “ [11; ]

Nguồn gốc và cơ sở tiếng cời của Nguyễn Công Hoan là do tính cách nhàvăn, điều kiện gia đình hình thành Tiếng cời đã trở thành yếu tố hết sức quen thuộctrong cuộc sống hàng ngày và đặc biệt là trong sự nghiệp sáng tạo của NguyễnCông Hoan Lúc vui ông cời đã đành nhng khi buồn, khi căm giận ông cũng cời.Tất nhiên mỗi tiếng cời ở mỗi trạng thái tâm lí lại có một sắc thái khác nhau

Trong hoàn cảnh xã hội ông sinh sống, mọi bất công, sự mục ruỗng, sự phi lí luôngây cho ông những thái độ khinh bỉ, căm giận Mặt khác đối với những con ngời có

số phận đáng thơng thì ông lại xót thơng, đau đớn cho họ Dù ở tình thế nàoNguyễn Công Hoan cũng lấy tiếng cời để làm nổi bật lên sự vật, hiện tợng ôngquan tâm đến, đồng thời thể hiện tâm trạng, thái độ của chính mình

Nh vậy, tiếng cời trào phúng trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan chính làmột phơng thức nghệ thuật để tác giả phản ánh hiện thực và thể hiện thái độ củabản thân Tiếng cời đợc tác giả xem là vũ khí và ông đã nghệ thuật hoá thứ vũ khínày để tấn công mạnh mẽ vào những thói h tật xấu của ngời đời, để phê phán, bóctrần bộ mặt giả dối của bọn quan lại phong kiến, thói ti tiện, độc ác của bọn t sảncon buôn… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài a tiếng cời vào rất nhiều sáng tác của mình, Nguyễn Công Hoan đã Đtạo nên một phong cách độc đáo, khó lẫn với các nhà văn khác Đọc văn của ôngngời đọc luôn mang trong mình những ấn tợng sâu sắc bởi tiếng cời Chính nó đãgóp phần trọng yếu tạo nên những thành công của tác giả trên lĩnh vực truyện ngắntrào phúng

1.2.4 Quan niệm về cuộc đời ở khía cạnh hài hớc

Nh đã nói ở trên, Nguyễn Công Hoan là ngời rất có khiếu hài hớc, thêm nữa

là do sự tác động của hoàn cảnh xã hội và gia đình nên năng khiếu này càng có dịp

để phát triển mạnh mẽ Chính vì vậy nên khi nhìn đời, ông cũng nhìn ở khía cạnhhài hớc Ông xem cuộc đời nh một sân khấu hài kịch Điều này đợc ông thể hiệntrong những sáng tác của mình và sau này ông nhắc lại trong cuốn “Đời viết văncủa tôi”

Trớc hết phải thấy rằng Nguyễn Công Hoan có một tuổi thơ sớm tiếp xúc vớicảnh ngang trái trong xã hội Nó in dấu khá đậm đến tâm hồn, trí óc của ông Ông

kể lại: “ Tôi sinh trởng trong một gia đình phong kiến suy tàn, vì chế độ đổi thaynên bị lép vế Do đó tôi đã chịu sự giáo dục hằn học với quan lại ôm chân đế quốc

để mu cầu phú quý trên lng những ngời nghèo hèn Những câu truyện kể tội ác củabọn quyền quý tạo cho tôi tính tò mò, thích nhìn, thích nghe những loại truyện ấy.Mắt tôi lại đợc chứng kiến những cảnh áp bức bóc lột Những cảnh ấy củng cố chotôi lập trờng chính trị, thiện cảm với ai, ác cảm với ai Nghề dạy học của tôi cũng làmột nghề bị bạc đãi Nghề viết văn của tôi lại là một nghề bị tình nghi Đế quốcghét tôi Quan lại gian ác thù tôi Cho nên, quá mù ra ma, tôi cũng không yêu quýgì bọn ấy Nếp nhìn nếp nghe trong thủa thiếu thời của tôi vẫn đợc tiếp tục trongtuổi thanh niên Sự đụng chạm với các tầng lớp nhà giàu ở thành thị, sự giao thiệpvới các tầng lớp nhà nghèo ở nông thôn, những việc mắt thấy tai nghe ở cửa quyềnlàm cho tôi hiểu biết rộng rãi về trờng đời Tất cả những cái ấy ảnh hởng đến tôi,

đào tạo cho tôi một sở trờng viết truyện ngắn và một khả năng sáng tác truyện vềxã hội” [ 11; ].

Phần lớn truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan tập trung đả kích bọn thực dânphong kiến đế quốc bằng nghệ thuật trào phúng Ông là một trong số ít những nhàvăn hiện thực phê phán đã dũng cảm dùng ngòi bút của mình phơi bày cả một xãhội xấu xa Những trang viết của ông đã phanh phui, lật tẩy mặt trái của xã hội Cáinhìn của nhà văn đã góp phần quyết định làm nên những thành công ở các tácphẩm này.“ Do gia đình tôi là một gia đình quan lại lỗi thời, lép vế hằn học với vớibọn quan lại đơng lên, ôm chân đế quốc để có thế, có tiền, bản thân tôi làm cáinghề bị bạc đãi là nghề dạy học, lại làm thêm nghề viết tiểu thuyết kiểu tôi là nghề

mà bọn thống trị chẳng a thích tí nào Tất cả những cái ấy giáo dục cho tôi nhìn đếquốc, phong kiến, t sản bằng con mắt thù… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài” [ 11; ]

Thù địch với thực dân phong kiến nhng cha đợc tiếp thu một ánh sáng lí tởngtiến bộ, nhà văn đâm ra “bi quan đối với thời cuộc, hằn học đối với chế độ, hoàinghi đối với nhân tâm ” Ông chỉ biết lấy tiếng cời làm vũ khí lợi hại nhất đánh vàotất cả những gì xấu xa, chớng tai gai mắt đang tồn tại trong xã hội “ Tôi là một ng-

ời bi quan, hoài nghi, nên khinh thế ngạo vật, hay đùa và hay chế nhạo Sống dớichế độ thống trị của thực dân, tôi thấy cái gì cũng là giả dối, lừa bịp, đáng khôi hài.Thế mà thằng làm trò khôi hài là thằng thực dân lại làm ra mặt nghiêm chỉnh Thật

là buồn cời Cho nên tôi hay chế giễu, mỉa mai để khôi hài Tôi coi thờng tất cả.Tất cả đối với tôi chỉ là trò cời Vì vậy, tôi hay pha trò cời Tôi viết tiểu thuyết cũngmang cái giọng nói thờng của tôi là trào phúng và hài hớc” [11; ].Từ cái nhìn xãhội “ cái gì cũng giả dối, lừa bịp, đáng khôi hài ”, Nguyễn Công Hoan đã khúc xạ

nó vào những tác phẩm của mình Đối tợng đả kích của ông là cả một xã hội thựcdân t sản cùng với mọi sản phẩm thối nát đồi bại của xã hội ấy Đó là bọn nhà giàu,quan lại t sản… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài cùng bọn thanh niên h hỏng đi ngợc lại đạo đức luân lí cổ truyền.Tác giả nhìn “ thế giới bị lộn trái “ ( từ dùng của M.Bakhtin) ấy đợc góc độ hàikịch ở đặc điểm này, Nguyễn Công Hoan đã bắt gặp Vũ Trọng Phụng Vũ TrọngPhụng nhìn đời là một “ xã hội chó đểu”, là “ vô nghĩa lí” : bố con trở thành kẻ thù,

vợ chồng hoá ra anh em, nghèo đói trở thành triệu phú, thằng mạt hạng, “ ma càbông ” lại trở thành vĩ nhân đầy tiếng tăm … song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài Tất cả cứ quay cuồng, hỗn loạn, điên

đảo chẳng còn biết phải trái, đúng sai là gì nữa Nguyễn Công Hoan nhìn đời là mộtsân khấu hài kịch Tất cả đối với ông, từ đạo lí, công lí, tình phụ tử, nghĩa vợ chồng,lòng thơng đều trở thành trò hề :

Nhà nớc diễn trò mị dân (Đào kép mới, tinh thần thể dục, ngậm cời )

Quan lại làm trò công minh ( Thật là phúc, Thịt ngời chết)

Đàn bà dâm đãng diễn trò tiết hạnh ( Oẳn tà roằn, Một tấm gơng sáng, Thế là

mợ nó… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài)

Vợ chồng diễn trò tam tòng tứ đức ( Xuất giá tòng phu)

Con cái diễn trò báo hiếu ( Báo hiếu : Trả nghĩa cha; Báo hiếu:Trả nghĩa mẹ ) Trò tình dục ( Samandji, Đàn bà là giống yếu )

Trò ăn xin ( Cái vốn để sinh nhai )

Đặc biệt nhà văn miêu tả rất giỏi trò ăn cớp, ăn cắp Trò này không chỉ có ởnhững kẻ cùng quẫn đầu đờng xó chợ mà nó đợc thể hiện nhiều qua hành động củanhững con ngời thuộc tầng lớp giàu sang, quyền quý, thợng lu Một ông quanhuyện chuyên xử các vụ lộn xộn, chộm cắp, cớp giật thì lại dùng quyền lực để đàn

áp, ăn cớp lại một cách trắng trợn của một thằng ăn cớp chuyên nghiệp khác( Thằng ăn cớp ) Một “cụ chánh” công minh, nghiêm khắc “thét ra lửa”, chúa ghétthói ăn cắp thì lại làm trò dựng đứng chuyện mất đôi giày cũ rích không thể đi nổi

để đợc một đôi giày mới Gia Định ( Cụ chánh Bá mất giày) Một vị quan ngồi chốncông đờng bệ vệ, oai phong lại ăn cắp một cách đê tiện hai hào bạc của một ngờiphụ nữ khốn nạn ( Đồng hào có ma ) Một đám ông huyện, quan đốc, bà tham… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài ănmặc sang trọng, lịch sự vừa khiêu vũ vừa nói chuyện với nhau bằng tiếng tây, t ởng

nh họ đang say vì nhạc, mê vì tình “ thế mà xoay ra lần ví của nhau (Cái ví ấy của

Bản thân cái xã hội thuộc địa nửa phong kiến lúc bấy giờ vốn đã nực cời lắmrồi với đầy rẫy mâu thuẫn thối nát, “ rất chi là ối ba la phèng” Song khi nó đợckhúc xạ qua cái nhìn của ngời nghệ sĩ trào phúng thì những đặc điểm ấy của xã hộilại càng hiện lên sinh động hơn, nổi bật hơn Do vậy nó gây hấp dẫn tạo mongmuốn khám phá hiện thực ở ngời đọc Đọc mỗi truyện, chúng ta sẽ đợc tiếp cận vớimỗi cảnh tợng, mỗi tình thế mâu thuẫn đầy hài hớc mà không truyện nào lặp lạinhau Làm đợc điều này, Nguyễn Công Hoan phải có một tài năng xuất sắc mộttâm huyết với nghề nghiệp, một tấm lòng khao khát loại trừ những thói xấu, bấtcông và mơ ớc có một xã hội công bằng, tốt đẹp.Quan niệm về cuộc đời còn đựơctác giả thể hiện rất rõ trong truyện “ Một tấm gơng sáng ” Trớc những cái phi lí

đang diễn ra một cách tự nhiên ngoài đời, ông viết : “ Vì “ thế sự ” đã quay thànhngợc mà “đời” ngày nay chẳng phải là một bà hiền mẫu biết thởng phạt công minh

“ Đời ” đã hoá ra một con mụ chửa hoang đẻ bậy, sinh non ra toàn những hạnghoặc mất dạy, hoặc đòi ăn ”.Nguyễn Công Hoan không còn tin vào thời thế Đốivới ông, quá khứ với những gì tốt đẹp nhất đã không còn nữa, thay vào đó là hiệntại đầy rẫy những thói xấu, những tệ nạn khó dẹp bỏ đợc Đời đã trở thành nguồngốc, nguyên nhân sản sinh vô vàn những cái bê bối, xấu xa, những hạng ”mất dạy”,những kẻ “đói ăn” Bằng lối liên tởng so sánh mới lạ này nhà văn đã phủ định dứtkhoát cái xã hội tồi tệ này Thái độ này không chỉ có ở trong “ Một tấm g ơng sáng

” mà ở hầu hết các truyện ngắn hiện thực trào phúng Nguyễn Công Hoan đều xuấthiện ở đây hạng “mất dạy” chính là bọn ngời sống đểu giả, lọc lõi, vô tình, vônghĩa, vô lơng tâm… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài thì nhiều vô kể nh : bọn quan lại độc địa bạc ác ; lũ sai nha,cờng hào, lính tráng thì ngu rốt nhng tàn bạo, lấy quyền lực để chèn ép dân lành;bọn ngời t sản đặt đồng tiền lên trên tất cả, “ là cái máy làm tiền nhiều hơn là ng -ời”, những kẻ lấy cái tân thời ra để diễn trò lố bịch, nhặng xị… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài Còn hạng ngời “

đói ăn ” cũng không thiếu gì trong xã hội Chế độ chính trị thì thối nát, bọn thốngtrị thì lộng hành bóp nghẹt cuộc sống của những con ngời thấp cổ bé họng thì làmgì không có những kẻ nghèo túng, khốn khổ Đó là những những ngời nông dânhiền lành mà cùng cực nh : ngời đàn bà đi kiện trong “ Đồng hào có ma”, anh phu

xe trong “ Một chuyến khách”, mẹ con chị công nhân trong “ Sáng , chị phu mỏ ” Đó còn là những kẻ đầu đ

… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài ờng xó chợ, không nhà không cửa phải kiếm ăn bằngnghề ăn cắp nh thằng ăn cắp trong “ Bữa no … song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài đòn” hay “ Thằng ăn cắp ” hoặcbằng cách đi ăn xin chấp nhận huỷ hoại thân thể cốt sao kiếm đợc bữa ăn qua ngày

nh đứa trẻ trong “ Cái vốn để sinh nhai ”

Cuộc đời, xã hội Việt Nam trong chế độ thuộc địa nửa phong kiến đầy giả dối,mục ruỗng trong con mắt trào phúng Nguyễn Công Hoan thì nó đã trở thành mộtsân khấu hài kịch mà trên đó diễn viên là những kẻ đồi bại, vô nhân tính với các tròdiễn nhố nhăng

Nh vậy, qua cách nhìn của Nguyễn Công Hoan, ngời đọc đã hiểu rõ hơn vềxã hội Việt Nam lúc bấy giờ, thấm thía đợc nguyên nhân dẫn đến thái độ phủ nhậnhiện thực xã hội của Nguyễn Công Hoan

Nhìn chung, ở chơng này, chúng tôi đã đi tìm hiểu những vấn đề cơ bản làmcơ sở cho việc nghiên cứu tiếng cời trong so sánh tu từ của Nguyễn Công Hoan

Chơng 2 : nghệ thuật tạo tiếng cời trong so sánh tu

từ của truyện ngắn Nguyễn Công Hoan

Nguyễn Công Hoan là nhà văn hiện thực tiêu biểu của nền văn học Việt Namtrớc cách mạng tháng Tám Những tác phẩm của ông đã phản ánh cuộc sống mộtcách chân thực và sinh động Để làm nên thành công của mỗi truyện ngắn, nhà văn

đã đa vào đó tiếng cời trào phúng sắc sảo, độc đáo Tiếng cời trong truyện ngắn của

ông rất đa dạng, phong phú và đạt đợc hiệu quả cao trong việc phản ánh thế giớixung quanh và thể hiện thái độ của tác giả Để có đợc tiếng cời ấy, Nguyễn CôngHoan đã sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật điêu luyện, tinh xảo

2.1. cấu trúc so sánh tu từ của Nguyễn Công Hoan

Các trờng hợp so sánh mang tiếng cời trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoanluôn có sự thay đổi linh hoạt về mặt cấu trúc Các yếu tố cấu tạo nên nó không phảilúc nào cũng có mặt đầy đủ và đợc sắp xếp theo một trình tự nhất định Chính sựbiến đổi ấy là dụng ý nghệ thuật để tác giả tạo nên sự mới mẻ cho lời văn và nângcao hiểu quả của tiếng cời đối với độc giả

Sự thay đổi linh hoạt này đợc thể hiện cụ thể ở các điểm sau :

2.1.1 Vị trí giữa yếu tố đợc (bị) so sánh (A) và yếu tố đợc (bị) làm chuẩn

đề cập tới Vì thế nó phổ biến ở khắp các trang giấy trong bất kì truyện ngắn nàocủa ông

Cụ thể trong số 114 truyện ngắn, chúng tôi khảo sát đợc có 90 trờng hợp sosánh có tiếng cời thì có tới 88 trờng hợp so sánh có vị trí này

2.1.1.2 B đứng trớc A.

Vị trí này trong so sánh lại không có nhiều Nguyên nhân của hiện tợng này

là do lối đảo ngợc vị trí nh vậy thờng khó diễn đạt đợc ý cần so sánh

Tuy nhiên những trờng hợp so sánh có vị trí nh thế này thờng gây một sự chú

ý, bởi cách diễn đạt mới mẻ và ấn tợng Chính điều này tạo nên hiệu quả của nghệthuật trào phúng của Nguyễn Công Hoan

"Nh một cuộc đánh bạc càng về khuya càng đánh to, là phiếu càng đến giờcuối càng đắt"

( Trần Thiện, Lê Văn Hà )

2.1.2 Số lợng của A và B.

Đây cũng là một đặc điểm thể hiện sự linh hoạt trong nghệ thuật so sánh củaNguyễn Công Hoan Thông thờng ngời ta chỉ đem một sự vật đi so sánh với một sựvật khác, nhng có những lúc tơng quan này lại có sự thay đổi, một sự vật đợc sosánh với nhiều hiện tợng sự vật khác ( 1A- nhiều B ) hoặc cùng một lúc nhiều sựvật hiện tợng này cùng đợc đối chiếu với các sự vật hiện tợng khác ( nhiều A-nhiều B )

2.1.2.1 Một A- một B

"Lng áo lụa của bà phồng lên nh cánh buồm"

( Phành phạch )Loại tơng quan này giữa A và B chiếm phần lớn trong số các trờng hợp sosánh có chất hài ở truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan Cụ thể nó chiếm 84/90 tr-ờng hợp so sánh

2.1.2.2 Một A- nhiều B.

“ Con mẹ thấy thầy quản thẳng nh nòng súng, rắn nh hòn đạn … song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài”

( Lập gioòng )Kiểu so sánh này xuất hiện không nhiều, chỉ có 5/90 trờng hợp so sánh cótiếng cời

2.1.2.3 Nhiều A- nhiều B

Đây là cách so sánh rất ít khi xảy ra Để tạo nên đợc một câu có lối so sánhnày không phải là dễ bởi nhà văn phải có sự liên tởng sáng tạo và có dụng ý nghệthuật rõ ràng nhằm mục đích đồng hoá các sự vật hiện tợng so sánh

" Thấy cả từ bọn chó cho đến chủ nhân đều dấm dẳn, khinh khỉnh nh ngờ,

nh muốn đuổi chúng tôi, tôi rất bực mình"

(Cái lò gạch bí mật )

Đây cũng là trờng hợp duy nhất trong tổng số 90 so sánh trong lối tơng quan

độc đáo này

2.1.3 Đặc điểm khuyết các yếu tố trong cấu trúc so sánh

Nh đã nói ở trên, không phải lúc nào các trờng hợp so sánh cũng có mặt đầy

đủ cả bốn yếu tố Để làm câu văn ngắn gọn hoặc do tác giả muốn để một khoảngtrống tạo điều kiện cho ngời đọc suy ngẫm và liên tởng thì ở chỗ này, chỗ kia vẫn

có sự khuyết yếu tố ( mà yếu tố vắng mặt chỉ có thể là 2 hoặc 3 hoặc cả hai yếu tốnày chứ tuyệt nhiên hai yếu tố 1 và 4 thì không thể không xuất hiện )

đợc nội dung của so sánh do bản thân vế B ( con s tử ) đã ngầm chứa cơ sở so sánh

ở trong đó Đó chính là sự dữ tợn của ngời đàn bà mà nhân vật Nguyệt nhắc đến

2.1.3.2 Khuyết cả yếu tố 2 và 3.

Đây là lối so sánh rất ít xuất hiện (2/90 trờng hợp so sánh có tiếng cời )

Nh-ng chính vì cách nói ấy đã tạo nên một sự bất Nh-ngờ cho Nh-ngời đọc vì họ phải hoàntoàn tự liên tởng tới cơ sở so sánh và sự tơng quan giữa hai vế so sánh

"Quan ông vừa nói tiếp, vừa lả lơi cời rồi ôm chầm lấy quan bà : Một connhái bén bám vào một quả da chuột " ( Đàn bà là giống yếu )

( ái tình tiểu thuyết)

2.1.4.6 Từ so sánh là từ nh“ Hình thức này của yếu tố 3 là phổ biến nhất”

(Có tới 79 trờng hợp ).

"Mợ nó thì mặc nh con cào cào trắng"

( Nỗi vui sớng của thằng bé khốn nạn )Nhìn chung, các đặc điểm của so sánh tu từ có tiếng cời trong truyện ngắnNguyễn Công Hoan về mặt cấu trúc là khá đa dạng, phong phú Trong các đặc

điểm về vị trí của các yếu tố tạo nên một trờng hợp so sánh, về số lợng hai vế thamgia so sánh, sự vắng mặt của yếu tố và về hình thức của yếu tố thứ 3 thì có những

đặc điểm không thể tạo nên tiếng cời nhng lại có đặc điểm góp phần làm nổi bậtlên chất hài và tạo nên câu văn có sự mới mẻ, linh hoạt

2.2 Nghệ thuật gây cời trong so sánh tu từ của Nguyễn Công Hoan

Nh đã nói, so sánh là một biện pháp tu từ ngữ nghĩa đợc sử dụng rất nhiềutrong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan Biện pháp này không chỉ giúp cho việcmiêu tả sự vật, hiện tợng một cách linh hoạt, hấp dẫn mà còn góp phần làm nên sựthành công của nghệ thuật trào phúng trong tác phẩm của ông Để làm nên tiếng c -

ời trong so sánh, tác giả đã đa nhiều yếu tố mang tính hài cả về nội dung và hìnhthức

2.2.1 Nói tới tiếng cời trong so sánh tu từ của Nguyễn Công Hoan thì đầu tiên phải khẳng định nhà văn đã có lối ví von so sánh hết sức độc đáo

2.2.1.1 Trớc hết là sự liên tởng bất ngờ thú vị :

" Quan ngắm một lúc, hai con mắt sáng quắc nh hai ngon đèn trời "

( Thật là phúc )Một vị quan bệ vệ nơi công đờng, là ngời cầm cân nẩy mực, đem lại côngbình cho nhân dân và xã hội mà khi nhìn thấy gái, một ngời đàn bà bình dân đếnkêu kiện thì hai mắt lại nh to ra, sáng quắc lên chằm chặp nh thiêu nh đốt, nh muốn

ăn tơi nuốt sống ngời ta thì tác giả đã tạo nên một tiếng cời phê phán đối với tênquan lại này Bằng nghệ thuật so sánh rất ngắn gọn: Coi hai con mắt quan , một sựvật cụ thể có hình khối, có màu sắc nh hai ngọn đèn trời, sự vật chỉ có trong tởng t-ợng thì Nguyễn Công Hoan đã bóc trần đợc bản tính đê tiện, dâm đãng của một kẻ

ăn trên ngồi trốc Nh vậy, làm nên tiếng cời phê phán ấy là nhờ vào sự liên tởng độc

đáo ấy, đầy hấp dẫn này

ở trờng hợp: "Quan ông vừa nói tiếp, vừa lả lơi cời rồi ôm chầm lấy quan bà:Một con nhái bén bám vào một quả da chuột" ( Đàn bà là giống yếu ), sự bất ngờ

là ở chỗ lả lơi, tình tứ của hai con ngời mà đợc tác giả miêu tả vật hoá với hình ảnhhết sức ngộ nghĩnh : Một con nhái bén vừa gầy nhỏ vừa xấu xí bám vào quả dachuột Lối so sánh nh thế chỉ có Nguyễn Công Hoan mới nghĩ ra đợc và nó đã đểlại nhiều ấn tợng thú vị cho ngời đọc

Cách ví von này xuất hiện nhiều trong truyện Nó là lối nhanh nhất và hiệuquả nhất tạo nên tiếng cời

" Một cái áo dài sặc sỡ, chi chít những hoa là hoa, vẽ rắc rối nh thời cục nớcTàu" (Cô Kếu gái tân thời)

Chiếc áo của ngời con gái với hoạ tiết điệu đà lại đợc so sánh với bối cảnhlịch sử của cả một đất nớc thì có ai ngờ tới đợc Nhà văn đã bất ngờ so sánh giữacái cụ thể với cái khái quát trừu tợng, so sánh một sự vật mang tính cá nhân với mộthiện tợng mang tính cộng đồng, so sánh giữa cái hiện tại và cái qúa khứ Rõ ràngkiểu nói nh thế này chỉ có Nguyễn Công Hoan mới làm đợc

2.2.1.2 Bên cạnh lối so sánh bất ngờ, thú vị thì có những lúc tác giả lại so sánh rất tự nhiên, ngộ nghĩnh

" Xe thứ bẩy, thì một cô xấu nhng tân thời mặt phấn má hồng, môi đỏ rẽlệch, chiếc áo căng lờn, trông tức anh ách nh một bài thơ thất luật "

( Đào kép mới )

Nét tự nhiên là ở chỗ tác giả thản nhiên so sánh hai loại hình nghệ thuật vớicác đặc thù hoàn toàn khác nhau : một bên là sân khấu và một bên là văn chơng.Qua cách so sánh này, Nguyễn Công Hoan đã mỉa mai sự lố bịch, sự sống sợng của

đó

" Hai ông bà cùng béo tốt, đẹp đẽ, nhất là ông , cái bụng phỡn ra, nấp trong

bộ quần áo xếp nếp cứng thẳng nh cái hộp Tóc mợt, nhẵn nh cái gáo úp lên đầu … song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài

" ( Báo hiếu : Trả nghĩa cha )

Cái hộp là vật có đặc điểm vuông thành sắc cạnh lại đợc lấy để ví với ngời

đàn ông giàu có mà đốn mạt trong bộ quần áo phẳng lì thì đó là sự so sánh đầy hình

ảnh và khá chính xác, nó làm cho ngời đọc thấy đợc sự chau chuốt, kiểu cách củanhân vật Đồng thời cái gáo nhẵn bóng do dùng lâu lại gợi cho ta thấy sự đơn sơ vàrất quen thuộc trong đời sống sinh hoạt hàng ngày của ngời dân lại trở thành vật đ-

ợc lấy để so sánh với cái đầu óng mợt, nhẵn nhụi do đợc chải chuốt công phu củangời đàn ông ấy Lối so sánh ngộ nghĩnh này cho độc giả tởng tợng tới cái gáo úplên một vật tròn tròn gọi là cái đầu rồi cắm lên cái hộp phẳng đét thì hẳn không ainhịn đợc cời

“Nghĩa lí gì cái mặt đen bóng nh sơn, bộ tóc cứng nh dây đồng và cặp môidày chẩu ra cao bằng hai mũi “ (Samanji)

Lối so sánh ngắn gọn với một vài nét phác hoạ, Nguyễn Công Hoan đã táihiện đợc một khuôn mặt xấu xí, thô kệch ở một ngời đàn ông da đen Nó là hậu quả

do sự thiếu mĩ thuật của tạo hoá

Tóm lại, sự liên tởng là yếu tố không thể thiếu đợc trong nghệ thuật so sánh

Đặc biệt trong so sánh tu từ của Nguyễn Công Hoan thì liên tởng đã trở thành yếu

tố phổ biến nhất, trọng yếu nhất tạo nên tiếng cời, góp phần nâng cao nghệ thuậttrào phúng cho truyện ngắn của ông

2.2.2 Bên cạnh sự liên tởng độc đáo thì lối nói ngợc trong so sánh cũng gây nên tiếng cời.

“ Chỉ vì số nó chẳng tốt nh thằng bé cụt, nh bà lão loà ”

(Cái vốn để sinh nhai)Khi đọc lên, chắc hẳn ai cũng phải bật cời vì cách diễn đạt có vẻ vô lí này

Từ đó ngời đọc sẽ không thể kìm nén đợc sự tò mò và phải đi tìm hiểu vì sao tác giảlại có lối so sánh lạ lùng nh vậy Có ai lại than thân trách phận không đợc may mắn

‘tốt số” nh những ngời tàn phế, cụ thể ở đây là thằng bé cụt nheo nhếch và bà lãoloà già yếu Nhng khi đọc tác phẩm này, hiểu đợc hoàn cảnh bi đát của thằng bé ănxin thì chúng ta mới thấu hiểu và thông cảm với mong muốn của nó, đồng thời ngời

đọc mới hiểu rõ vì sao tác giả lại có lối nói ngợc nh vậy Có nh vậy thì ta mớikhông chỉ cời vì cách diễn đạt tởng nh ngô nghê mà còn cời vì cái ớc muốn khốnkhổ của thằng bé khốn nạn Đó là tiếng cời xót xa, đau đớn cho những kiếp ngờinhỏ nhoi, bất hạnh

2.2.3 Mức độ không đồng nhất giữa các đối tợng so sánh

Các đối tợng đợc đem ra để so sánh với nhau thì buộc phải khác loại Song,trong các trờng hợp so sánh có tiếng cời của Nguyễn Công Hoan thì sự không đồngnhất giữa các đối tợng lại có nhiều mức độ, tầng bậc khác nhau Có thể hai sự vật,hiện tợng so sánh có mức độ gần nhau, có thể mức độ ấy bình thờng, lại có trờnghợp mức độ so sánh giữa chúng là khác biệt hoàn toàn Tuy nhiên, những trờng hợp

so sánh với hai đối tợng khác loại ở mức độ gần hoặc bình thờng thì thờng khôngtạo nên tiếng cời ở sự chênh lệch đó mà tiếng cời đợc xuất phát do các yếu tố khác

đem lại Chỉ khi tác giả đặt hai sự vật, hiện tợng hoàn toàn khác nhau, thậm chí đốilập nhau để tìm nét tơng đồng thì mức độ đó mới làm bật lên tiếng cời Hai đối t-ợng so sánh có mức độ khác xa nhau về tính chất xuất hiện rất nhiều trong các tr-ờng hợp so sánh ở truyện ngắn Nguyễn Công Hoan vì nhà văn thờng chú ý đếntừng chi tiết nhỏ có thể tạo nên tiếng cời

Trong các so sánh thông thờng thì hai hiện tợng đặt bên nhau phải có mốiquan hệ gần gũi để dễ dàng nhận ra điểm tơng đồng giữa chúng

Chẳng hạn: “Cô ấy đẹp nh hoa” ở ví dụ, này ta thấy hai đối tợng so sánh làngời con gái và bông hoa mặc dù là khác loại nhng giữa chúng vẫn có nhiều điểm t-

ơng đồng Đó là ngời con gái và hoa đều gợi lên sự mềm mại tơi trẻ và tợng trngcho cái đẹp

Còn trong so sánh mang tính trào phúng của Nguyễn Công Hoan thì ông haychọn những sự vật, hiện tợng có sự khác biệt về mặt đặc điểm,bản chất để so sánhvới nhau từ đó tìm ra nét giống nhau giữa chúng Chính thao tác này đã tạo nêntiếng cời

2.2.3.1 Mức độ khác xa nhau về đặc điểm,bản chất giữa các đối tợng so sánh : Đó là các sự vật, hiện tợng đợc đem ra so sánh lại rất khác nhau về bản

chất Quan hệ về ý nghĩa giữa chúng ta lại có phần lỏng lẻo

* Mức độ khác nhau đợc thể hiện qua hai tình huống khác nhau

“ Thế rồi mắt chú lim dim nh lúc ngắm súng”

( Thật là phúc )

ở đây, tác giả đã đặt nhân vật vào hai tình thế rất khác nhau về bản chất đểtìm ra một nét chung Chính điểm tơng đồng ấy đã tạo nên tiếng cời cho câu sosánh này Cụ thể là tình thế " chim gái " của chú lính ván- cách đựơc lấy để so sánhvới lúc ngắm súng Lẽ ra, việc tán tỉnh phải thật tình tứ, ý nhị và có cái gì đó mợt

mà, ngọt ngào trong cử chỉ, hành động và lời ăn tiếng nói thì trái lại, sự việc đầycảm hứng ấy lại diễn ra một cách thô lỗ, trơ tráo … song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài Mắt khi ngấm “ngời mình yêu”

mà săm soi nh hai viên đạn chỉ chờ đợc bắn chúng đích thì thật đáng cời và nó chỉ

có ở kể ít học, lỗ mãng và vô văn hoá mà thôi Việc đối chiếu hai hành động củatên lính này đã tạo nên chất hài Đó là tiếng cời đối với bộ dạng của kẻ hám sắc đợctác giả phác hoạ qua con mắt Và cao hơn là tiếng cời phê phán, chỉ trích đối vớibọn ngời dâm dục, chúng đã để cái dâm lấn át cả lí trí của mình, làm cho chínhmình bị mất đi phần ngời mà chỉ còn lại phần con lộng hành

* Mức độ khác nhau đợc thể hiện qua các sự vật, hiện tợng

"Con mẹ thấy lòng thầy quản thẳng nh nòng súng, rắn nh hòn đạn… song những tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và truyện dài”

( Lập – gioòng ) Hai đối tợng so sánh, một bên là ngời một bên là vật, một bên mang tínhtrừu tợng, còn một bên lại cụ thể thì rõ ràng mức độ so sánh đã khác xa nhau Tuynhiên, ở hai đối tợng này, tác giả vẫn tìm thấy điểm chung giữa chúng và nó cũngrất có lí Chính sự có lí ở cái tơng quan giữa hai đối tợng tởng nh phi lí này lại làmấu chốt của cái hài Bởi vì trên thực tế có bao giờ một tên quan chuyên " ăn bẩn",chuyên đục khoét của cải và công sức của nhân dân lại có tấm lòng ngay thẳng vàliêm khiết đâu Vậy mà tác giả đã để cho ngời đàn bà này nhầm lẫn về sự nghiêmminh, chính trực của " quan lớn " Chính sự nhầm lẫn của nhân vật đã tạo nên tiếngcời.

Đặc biệt hơn, tính cách ngay thẳng, cứng rắn của tên quan mà mụ đàn bàbuôn lậu nhầm tởng lại đợc so sánh rất khôi hài với hai sự vật là nòng súng và viên

đạn Hai vật này là vật bất li thân của bọn thống trị Chúng dùng nó để đàn áp, bóclột và giết hại nhân dân Rõ ràng tác giả coi cái “ thẳng’’, cái “ rắn’’ cũng chính làcái công minh, liêm khiết của tên quan lại này trong suy nghĩ của ngời đàn bà này

nó cũng tàn bạo, đáng ghét, đáng căm nh chính khẩu súng, viên đạn, những vậtdụng hỗ trợ đắc lực cho công cuộc thống trị của bọn quan lại

Nh vậy, nhờ sự khác xa nhau về bản chất của các đối tợng so sánh mà câuvăn đã hàm chứa tiếng cời sâu sắc Tiếng cời đó xuất phát từ lối so sánh mới lạ độc

đáo Nhà văn bằng so sánh đã cụ thể hoá cái trừu tợng, gợi ra nhiều liên tởng chongời đọc Mặt khác, câu văn còn có tiếng cời nhằm vào sự nhầm lẫn của mụ đàn bàbuôn lậu gian xảo và ngu muội Mạnh hơn nữa là tiếng cời đả kích, tố cáo bản chấtbên trong thì bẩn thỉu, đầy âm mu, lọc lõi và hết sức dâm đãng còn bên ngoài lại tỏ

ra trong sạch, nghiêm khắc của tên quan cai trị

" Quan ngắm một lúc, hai con mắt sáng quắc nh hai ngọn đèn trời"

(Thật là phúc)

Sự không đồng nhất giữa hai đối tợng so sánh ở đây là rất khác nhau Theoquan niệm từ lâu đời nay, khi nói tới trời là nói tới sự vô tận và mang tính tuyệt đối.Ngọn đèn trời là vật không có thực mà nó chỉ là sự tởng tợng của nhà văn để chỉ thứ

ánh mắt của tên quan huyện khi nhìn thấy gái- một ngời đàn bà bị hại đang cầu cứu

sự công minh lại sáng rực lên nh hai ngọn đèn trời Đây là lối so sánh hết sức táobạo để xoáy vào bản tính dâm đãng của tên quan chốn công đờng Sự so sánh hai

đối tợng tởng nh không có gì liên quan với nhau nh thế này đã làm nên đợc tiếng

c-ời Tiếng cời ấy hài hớc vì lối ví von hết sức bất ngờ thú vị, độc đáo của tác giả.Bên cạnh đó, tiếng cời còn có ý nghĩa sâu cay, lật tẩy bộ mặt con quỷ dâm dục ẩngiấu bên trong vẻ uy nghi của tên quan đê tiện