Hiện thực chiến tranh trong nhật ký chiến tranh chống mỹ

Sau khi các cuốn nhật kí đến với công chúng đã xuất hiện nhiều bài viết,công trình nghiên cứu về nhật kí chiến tranh dới nhiều góc nhìn khác nhau.Nhìn một cách tổng quát, những bài viết

Bộ giáo dục và đào tạo Trờng Đại học Vinh

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

1 Phạm vi đề tài 2

3 Lịch sử vấn đề 2

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 12

5 Phương pháp nghiên cứu 12

6 Cấu trúc của luận văn 12

Chương 1: Hiện thực chiến tranh - một cái nhìn phác thảo 14

1.1 Hiện thực chiến tranh trong văn học Việt Nam (1945- 1975) 14

1.2 Khái quát chung về nhật kí viết trong chiến tranh chống Mĩ 22

Chương 2: Hiện thực chiến tranh bi hùng qua cái nhìn 33

của người trong cuộc 2.1 Hiện thực đất nước và con người Việt Nam trong chiến tranh 34

2.1.1 Hiện thực về đất nước 34

2.1.2 Hiện thực về cuộc sống con người 40

2.2 Hiện thực cuộc sống của chính những người trong cuộc 44

2.2.1 Đối mặt với nhiều khó khăn, gian khổ 45

2.2.2 Thấm thía những mất mát, hi sinh 52

2.2.3 Con người với những mặt trái 56

2.2.4 Con người với những suy nghĩ thầm kín 62

Chương 3: Hình thức thể hiện hiện thực chiến tranh trong 83

nhật kí chiến tranh chống Mĩ 3.1 Hình thức ghi chép đa dạng, linh hoạt 83

3.2 Hình thức tự sự ngôi thứ nhất 91

3.3 Giọng điệu chân thành, lời văn ngắn gọn, tự nhiên 97

KẾT LUẬN 105

TÀI LIỆU THAM KHẢO 107

mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Chiến tranh luôn là đề tài nổi bật, xuyên suốt hành trình văn học ViệtNam từ sau cách mạnh tháng Tám Sau khi đất nớc thống nhất, những d âm vềchiến tranh vẫn còn Con ngời phải đối diện với chính mình và lơng tâm củamình, giữa cái đợc và cái mất chênh vênh không biên giới Vì vậy mảng đề tàinày vẫn đang là vấn đề thời sự thu hút sự quan tâm của nhiều người Trongkhông khí đổi mới, tác phẩm viết về đề tài chiến tranh thực sự có đợc nhữngthành tựu mới mẽ Đi sâu nghiên cứu về đề tài chiến tranh sẽ giúp chúng ta có

đợc cái nhìn toàn diện về chiến tranh và sau chiến tranh, cũng nh quy luật vận

động của văn xuôi nói chung, nhật kí nói riêng

1.2 Nhật kí là tiểu loại thuộc loại hình kí văn học, song từ trớc đến nay

nó ít đợc quan tâm hơn so với các tiểu loại khác: phóng sự, hồi kí, bút kí, kí sự,truyện kí, It đợc chú ý không phải bởi giá trị của nó nhỏ, không có những

đóng góp quan trọng mà do từ trớc tới gần đây, số lợng các cuốn nhật kí củachúng ta đợc xuất bản cha nhiều, cha tơng xứng với tầm đón nhận của bạn đọc,cũng nh việc đi sâu tìm hiểu của các nhà nghiên cứu Do đó, các vấn đề phản

ánh trong nhật kí cũng ít đợc đi sâu tìm hiểu Trớc thực trạng đó, đòi hỏi cầnchú ý hơn nữa đến việc nghiên cứu nhật kí từ góc độ phản ánh hiện thực

1.3 Trong những năm gần đây, nhật kí đợc xuất bản ngày càng nhiều,

đặc biệt là nhật kí viết trong chiến tranh chống Mĩ Sự xuất hiện của nó đã làmphong phú hơn diện mạo nền văn học đồng thời có tác động lớn đến xã hội.Nhật kí đang là thể loại đợc nhiều ngời quan tâm Nhật kí chiến tranh đợc xuấtbản đã và đang tạo nên sức hấp dẫn với công chúng Song hiện tại còn ít côngtrình nghiên cứu sâu về nó ở góc độ phản ánh hiện thực Do đó việc tìm hiểuhiện thực chiến tranh trong nhật kí qua một số nhật kí tiêu biểu viết trong chiếntranh chống Mĩ có ý nghĩa lớn cả về lí luận và thực tiễn

2 Phạm vi đề tài

Các tác phẩm nhật kí chiến tranh thời chống Mỹ ở Việt Nam đã đợc xuấtbản và một số nhật kí chống Pháp Tuy nhiên số lợng nhật kí viết trong khángchiến chống Pháp không nhiều nên chúng tôi chỉ tập trung tìm hiểu, khảo sátnhững tác phẩm nhật kí viết trong chiến tranh thời chống Mỹ, bao gồm nhữngtác phẩm sau: Mãi mãi tuổi hai mơi của Nguyễn Văn Thạc (2005), Nhật kí

Đặng Thuỳ Trâm (2005), Bão lửa cầu vòng của Nguyễn Văn Thân (2006), Tài hoa ra trận của Hoàng Thợng Lân (2005), B trọc của Phạm Việt Long (2003), Tôi là ngời may mắn của Vũ Hồng Nhật (2006), Nhật kí chiến tranh của Chu

Cẩm Phong (2000), Nhật kí - tác phẩm của Dơng Thị Xuân Quý (2007), Nhật

kí nhà giáo vợt Trờng Sơn của Võ Tề (2006), Cuối trời mây trắng bay - Nhiều

3.1 Nghiên cứu về thể loại nhật kí

Trong hệ thống các thể loại văn học của dân tộc, mỗi thể loại có vị trí, vaitrò và sự phát triển riêng qua từng thời kì lịch sử Trong văn học Việt Nam, nhật

kí là thể loại xuất hiện cha nhiều, bớc phát triển có phần hạn chế hơn so với cácthể loại khác.Trớc thời điểm 2005 (cái mốc đánh dấu sự xuất bản nhật kí), số l-ợng nhật kí đợc biết đến rất ít, chỉ tính trên đầu ngón tay Tác phẩm ít nên thểloại này cha thu hút đợc sự quan tâm của ngời đọc và các nhà nghiên cứu Nhật

kí chỉ đợc đề cập đến một cách sơ lợc, khái quát và chỉ giới hạn trong một vàimục nhỏ của các bài viết, các công trình nghiên cứu,… cha trở thành đối tợngnghiên cứu của các công trình nghiên cứu độc lập Thậm chí khái niệm nhật kí

nh một thể loại văn học còn cha đợc nhắc tới trong các giáo trình lí luận vănhọc trớc đây

Song cho tới gần đây, thể loại nhật kí đã và đang đợc tìm hiểu, nghiêncứu rộng rãi hơn từ nhiều góc độ Một trong những công trình đầu tiên đề cập

đến nhật kí nh một thể loại văn học độc lập là cuốn Từ điển thuật ngữ văn học

của tập thể tác giả Trần Đình Sử - Lê Bá Hán - Nguyễn Khắc Phi Trong mụcNhật kí các tác giả đã định nghĩa: "một thể loại thuộc loại hình kí Nhật kí làhình thức tự sự ngôi thứ nhất đợc thực hiện dới dạng những ghi chép hàng ngàytheo thứ tự ngày tháng về những sự kiện của đời sống mà tác giả hay nhân vậtchính là ngời trực tiếp tham gia hay chứng kiến Khác với hồi kí, nhật kí thờngchỉ ghi lại những sự kiện, những cảm nghĩ " vừa mới xảy ra" cha lâu" [40,237].

Từ định nghĩa đó, các tác giả còn khái quát rất rõ về đặc trng của nhật kí Đó là:những điều ghi chép và những cảm nghĩ trong văn nhật kí thờng có độ chânthực, cởi mở đáng tin cậy Nhật kí còn là thể loại độc thoại, song lời độc thoại

ấy có thể là cuộc đối thoại ngầm với ngời khác về con ngời và cuộc đời nóichung và về chính bản thân mình nói riêng Đồng thời các tác giả còn phân loạinhật kí thành: nhật kí văn học và nhật kí ngoài văn học

Nh vậy trong giáo trình này, nhật kí đợc nhìn nhận với t cách là một thểloại văn học có những đặc trng riêng, những tiểu loại riêng Song các đặc điểmcủa nhật kí mới chỉ đợc nêu ra một cách khái quát, sơ lợc, cha có sự tìm hiểu cụthể

Cũng nhìn nhật kí với t cách là một thể loại thuộc loại hình kí văn học,cuốn Từ điển văn học của tập thể tác giả Đỗ Đức Hiểu - Nguyễn Huệ Chi -

Phùng Văn Tửu - Trần Hữu Tá đã viết: "loại văn ghi chép sinh hoạt thờng ngày.Trong văn học, nhật kí là hình thức trần thuật ngôi thứ nhất số ít, dới dạngnhững ghi chép hàng ngày có đánh số ngày tháng,…nhật kí là thể tài độc thoạinhng lời độc thoại của tác giả nhật kí có thể mang tính đối thoại bên trong, dochỗ phải tính đến ý kiến của ngời khác về cuộc đời và về bản thân mình"[12,1257] ở đây, các tác giả mới chỉ dừng lại ở việc định nghĩa về " thể tài"nhật kí một cách khái quát, sau đó đa ra một số ví dụ cụ thể về "thể tài" nhật kí

nh Nhật kí ngời điên của Lỗ Tấn, Nhật kí trong tù của Hồ Chí Minh, cha đi sâu

vào phân tích, chỉ ra những đặc trng cụ thể của nó

Tiếp đến giáo trình Lý luận văn học Tập II - Tác phẩm và thể loại văn học do tác giả Trần Đình Sử chủ biên thì nhật kí chính thức trở thành một tiểu

loại thuộc thể kí ở cuốn giáo trình này, trong mục "phân loại kí văn học" đã đềcập đến những đặc điểm của tiểu loại nhật kí nh sau: "Nhật kí ghi chép sự việc, suy nghĩ, cảm xúc theo ngày tháng, có thể liên tục nhng cũng có thể ngắt quãng Đặc điểm lời văn của nhật kí là sự ngắn gọn, tự nhiên, bởi đó là lời nói bên trong, là tiếng nói nội tâm về những sự việc riêng t, những tâm sự thầm kín, ý nghĩ thành thực, nên thờng kết hợp linh hoạt tự sự và trữ tình,…"

[41,379]

Tuy vậy, trong cuốn giáo trình này cũng mới khái quát sơ lợc về một vài

đặc điểm của nhật kí, cha phân tích sâu những đặc điểm cụ thể về nội dung,ngôn từ, cấu trúc của nhật kí nh các tiểu loại khác: phóng sự, kí sự, bút kí, tuỳbút Về cơ bản đặc trng chung nhất của nhật kí mà giáo trình đề cập đến là: ghichép sự việc, suy nghĩ, cảm xúc hàng ngày của chính ngời viết và mang tínhchân thực, độ tin cậy cao

Ngoài các cuốn từ điển và giáo trình trên, nhật kí còn đợc đề cập đến ởmột số bài viết, công trình nghiên cứu khác nhng chỉ ở dạng định nghĩa ngắngọn Nguyễn Đăng Na trong bài viết Ký Việt Nam thời Trung đại - quá trình hình thành, phát triển và đặc trng thể loại, đã nghiên cứu quá trình hình thành,

phát triển của thể kí nói chung, trong đó ông quan niệm nhật kí nh là một tiểuloại của thể kí Theo tác giả Nguyễn Đăng Na, nhật kí là một tiểu loại của thể

kí, ngoài việc mang đặc trng chung của thể kí nh "bám sát hiện thực, phản ánhtrực tiếp những sự kiện, những con ngời quanh ông" (nói về kí của Trần Tiến),thì kí có các đặc điểm riêng là: "ghi theo diễn biến từng ngày, nghĩa là việc gìxảy ra ngày nào thì ghi ngày ấy, không hồi tởng ghi lại (khác với kí dới dạngniên phả)" [27,434] Song ở bài viết này, tác giả không đi sâu vào đặc trng nhật

kí, cũng cha chỉ ra đợc tác phẩm nhật kí của văn học Việt Nam Trung đại Nhngchúng ta thấy rõ một điều qua bài viết này đó là: nhật kí có những đặc điểmkhác biệt so với các tiểu loại khác trong thể kí đã đợc nói đến: ghi chép sự việctheo ngày tháng

Nhật kí đợc đề cập đến với t cách là một thể loại còn xuất hiện ở nhiềubài viết khác tuy là sơ lợc Nhìn chung, qua khảo sát, tìm hiểu, chúng tôi thấy

các công trình, bài viết nghiên cứu về nhật kí còn sơ sài, mới chỉ thừa nhận nhật

kí là một thể loại văn học thuộc thể kí, có những đặc trng cơ bản là ghi chép sựkiện, cảm xúc, suy nghĩ theo ngày, ghi chép sự việc vừa mới xảy ra hoặc đangxảy ra, những điều ghi chép trong nhật kí có độ chân thực, tin cậy cao Các vấn

đề nói về nhật kí mới chỉ ở bớc đầu, mang tính khái quát chung Cha có mộtcông trình nghiên cứu nào đi vào nghiên cứu các đặc trng của nhật kí một cách

kĩ càng, cụ thể và sâu rộng Những nghiên cứu bớc đầu mới chỉ là tri thức cơ sở

để chúng ta tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về thể loại nhật kí từ nhiều góc độ khácnhau Hiện nay nhật kí đang là thể loại thu hút đợc sự quan tâm của bạn đọccũng nh các nhà nghiên cứu, phê bình văn học Cho nên việc nghiên cứu sâuhơn nữa về đặc trng nhật kí là một việc làm cần thiết

3.2 Nghiên cứu về nhật kí chiến tranh chống Mĩ

Nhật kí là thể loại đợc biết đến khá muộn trong văn học Trớc thời điểm

2005, số lợng nhật kí xuất bản là rất ít Do tác phẩm ít nên các bài viết, côngtrình nghiên cứu về nó cũng vắng bóng, nếu có cũng chỉ đếm trên đầu ngón tay

Và hiển nhiên nhật kí viết trong chiến tranh chống Mĩ cũng không nằm ngoàitình hình chung đó Nhng từ sau 2005, nhật kí Nguyễn Văn Thạc xuất bản đãthu hút đợc sự quan tâm của d luận (nhất là tầng lớp thanh niên) Tiếp đó cuốn

Nhật kí Đặng Thuỳ Trâm cũng đợc ra mắt bạn đọc, nó đã gây ra một "làn sóng"

và có sức hấp dẫn kì lạ Số lợng phát hành tác phẩm này đã đạt đến con số kỉ lục

và đã xuất hiện một "phong trào" su tầm nhật kí chiến tranh Đặng Vơng Hng

đã biên soạn bộ sách Mãi mãi tuổi hai mơi (2006), biên soạn tất cả những th từ,

nhật kí viết trong chiến tranh chống Pháp, chống Mĩ

Sau khi các cuốn nhật kí đến với công chúng đã xuất hiện nhiều bài viết,công trình nghiên cứu về nhật kí chiến tranh dới nhiều góc nhìn khác nhau.Nhìn một cách tổng quát, những bài viết về nhật kí chiến tranh chống Mĩ có thểphân loại theo các hớng sau đây:

Loại bài viết về vai trò, vị trí và tác động của nhật kí chiến tranh chống

Mĩ đối với xã hội: Những bài viết theo hớng này chiếm đa số trong các bài viết

về nhật kí viết trong chiến tranh chống Mĩ Trong các bài viết đó, chủ yếu đánh

giá, nhìn nhận và cảm thụ nhật kí chiến tranh chống Mĩ từ góc độ tiếp nhận vănhọc Tác giả Nguyễn Hoà đã viết: "Thiết nghĩ, nếu có thể coi Mãi mãi tuổi hai mơi và Nhật kí Đặng Thuỳ Trâm là hiện tợng cho thấy văn hoá dân tộc ở Việt

Nam hình nh "cha xuống cấp", thì có thể đa ra gợi ý: "phải chăng muốn lí giả vìsao ngời đọc thờ ơ với văn chơng thì trớc hết cần đi tìm nguyên nhân từ ngờiviết? Và nếu có thể coi tác phẩm văn chơng cũng là loại hàng hoá có chất lợng

nh thế nào và nhu cầu trình độ của" ngời tiêu thụ- bạn đọc" ra sao?" [13] Quakhảo sát, chúng tôi thấy rằng, các bài viết ở dạng này đều khẳng định chỗ đứngrất lớn của nhật kí chiến tranh đối với công chúng cũng nh chỉ ra đợc sự tác

động của nó đối với xã hội Họ đã háo hức tìm đọc nhật kí chiến tranh và thật sự

có đợc những rung động sâu sắc, những xúc động chân thành và niềm đam mêkhó tả Đọc nhật kí chiến tranh chống Mĩ, bạn đọc dờng nh cảm nhận đợc, thấy

đợc cuộc sống của dân tộc một thời qua tâm sự chân thật của chính tác giả nhật

kí Mỗi cuốn nhật kí, mỗi trang nhật kí là một bài học quý giá đối với mỗi ngờiViệt Nam Nhất là tuổi trẻ Việt Nam trong giai đoạn hiện nay thì nhật kí chiếntranh chống Mĩ là những"t liệu sống" để họ ý thức hơn về trách nhiệm nghĩa vụcủa mình đối với đất nớc, đối với xã hội Sâu xa hơn nữa, nó làm cho con ngờiluôn hớng tới khát vọng, lí tởng sống tốt đẹp Trên các diễn đàn văn học, có rấtnhiều độc giả đã tâm sự: những cuốn nhật kí tiêu biểu nh Mãi mãi tuổi hai mơi

của Nguyễn Văn Thạc và Nhật kí Đặng Thuỳ Trâm đã làm họ xúc động vô

cùng: "Đọc nhật kí Đặng Thuỳ Trâm tôi thấy trong lòng nh có lửa cháy, ngọnlửa chiến tranh mà tôi cha từng biết đến Cuốn nhật kí của chị cho tôi thêm nghịlực trong cuộc sống" [47] Những cuốn nhật kí đó, không chỉ có tác động lớn

đến lớp trẻ ngày nay mà ngay cả với những thế hệ đã tham gia kháng chiếncũng đón nhận rất nhiệt tình bởi qua đó họ nh tìm lại đợc tuổi trẻ đầy tự hào vàtơi đẹp của mình đã qua đi

Những bài viết này đều hớng đến khẳng định sức sống của nhật kí tronglòng ngời tiếp nhận Nó không chỉ làm sống lại một quá khứ hào hùng, vẻ vangcủa dân tộc mà còn chứa đựng những tình cảm chân thành, cao đẹp Nhà vănBảo Ninh- ngời đầu tiên tìm thấy nhật kí Đặng Thuỳ Trâm ở Mĩ cũng khẳng

định hai cuốn nhật kí này đã trở thành sách văn học best- seller cũng là "sựquyến rũ của câu chuyện chân thật", và những bạn trẻ hiện nay say mê nhữngcuốn nhật kí đó là bởi "khi bắt gặp một câu chuyện rất thật, một câu chuyện viếtcho chính mình, họ đã "lên cơn sốt" Cái chân thật bao giờ cũng có sức quyến

rũ hơn sự giả tạo" [28] Nhà văn Nguyên Ngọc cũng đã có tới hai bài viết vềnhật kí Đặng Thuỳ Trâm, đó là: Có một ngời con gái tuổi hai mơi và Ngọn lửa Thuỳ Trâm đã khẳng định sức hấp dẫn của cuốn nhật kí này là ở tính chân thật:

"nó ra đời, nó nói về tất cả với một sự chân thật đến thắt lòng về những đau khổkhông đâu của một ngời con gái rất anh hùng mà cũng rất đỗi bình thờng, rấtcon ngời, một ngời con gái có đòi hỏi cao về đạo đức, về tình yêu, rất đỗi nhânhậu, rộng lòng mà cũng đầy tự ái, rất dễ bị tổn thơng" [31]

Cũng nhấn mạnh tính chân thật của nhật kí Đặng Thuỳ Trâm, tác giảDavid Perlmutt đã đánh giá: "đây là một trong những tác phẩm hay nhất viết về

đề tài chiến tranh mà tôi đã từng đọc" [8]

Tác giả Vơng Trí Nhàn đánh giá nhật kí Đặng Thuỳ Trâm đợc bạn đọctrong nớc u ái bởi nó đợc "viết bằng tất cả tâm huyết của bản thân Những ghichép chân thực của Đặng Thuỳ Trâm đáp ứng đợc nhu cầu của xã hội" [33]

Nh vậy, nhìn chung các bài viết trên chỉ tập trung nhấn mạnh đến sự tác

động của nhật kí chiến tranh chống Mĩ đối với xã hội, có nhắc tới một vài đặctrng của nhật kí là: là những ghi chép hàng ngày của cá nhân về sự kiện, sự việcmình chứng kiến, những tâm t suy nghĩ của mình, mang tính chân thực cao Tuynhiên nội dung phản ánh trong nhật kí nh thế nào thì cha đợc đề cập đến, đặcbiệt là vấn đề về hiện thực chiến tranh cha đợc nói đến một cách cụ thể Song đócũng là một số gợi dẫn giúp chúng tôi tìm hiểu sâu hơn về nhật kí chiến tranhchống Mĩ

Loại bài viết thứ hai về nhật kí chiến tranh chống Mĩ đó là những bài viết mang tính chất giới thiệu Các tác giả của những bài viết này chỉ tập trung

vào việc giới thiệu một cách ngắn gọn, sơ lợc về nội dung của cuốn nhật kí vànhững thông tin đáng chú ý về tác giả nhật kí ở loại bài viết này, không manghớng nghiên cứu sâu mà chỉ khái quát và điểm qua sự kiện, thông tin một cách

ngắn gọn Có thể kể đến một số bài viết theo khuynh hớng này nh Trang sách cuộc đời anh của tác giả Phạm Xuân Nguyên [32], Có một ngời con gái tuổi hai mơi: chị là tất cả của chúng ta của tác giả Đặng Kim Trâm [50], Nghĩ về hiện tợng Nguyễn Văn Thạc - Đặng Thuỳ Trâm của tác giả Lê Minh Tiến [44], Giới thiệu sách: Nhật kí nhà giáo vợt Trờng Sơn của tác giả Thuỳ Dung [9].

Loại bài viết về "những chuyện bên ngoài" có liên quan đến các cuốn nhật kí, trong đó chuyện về nhật kí của hai tác giả Đặng Thuỳ Trâm và Nguyễn

Văn Thạc đợc chú ý nhiều hơn cả ở các bài viết này, các tác giả đi vào khaithác nhiều chi tiết, sự kiện, sự việc liên quan đến ngời viết nhật kí, những nhânvật đợc nhắc tới trong nhật kí, cả việc liên quan đến việc xuất bản nhật kí Viếttheo hớng này, có thể kể tới một số bài viết tiêu biểu nh: bài viết dài kỳ của nhàbáo, phóng viên Uyên Ly đăng trên báo Tuổi trẻ: Hành trình đi tìm Nguyễn Trung Hiếu bao gồm các bài viết nhỏ: Những cuộc trò chuyện lúc 0 giờ (kì 1),

Hành trình không ga cuối (kì 2), Tôi nhớ có mấy câu thơ núi đôi trong nhật kí

(kì 3), Nguyễn Trung Hiếu - một thân phận chiến tranh (kì 4); Nhật kí chị

Trâm đợc dịch sang tiếng Hàn, Nhật; Trớc những mất mát hi sinh chúng tôi không còn quá trẻ của tác giả Thuỳ Nga Loại bài viết này cha đi sâu vào các

vấn đề nh nội dung, hình thức hay đặc trng thể loại nhật kí mà chỉ đề cập đếnnhững "chuyện ngoài lề" xoay quanh các cuốn nhật kí, nhật kí cha phải là đối t-ợng nghiên cứu độc lập của loại bài viết này Song qua đó cung cấp cho ngời

đọc thêm nhiều t liệu, thông tin đáng quý để hiểu rõ hơn về tác giả nhật kí cũng

nh chính các cuốn nhật kí chiến tranh đó

Viết về nhật kí chiến tranh chống Mĩ còn phải kể tới những bài viết, những bài nghiên cứu sâu hơn về đặc trng thể loại cũng nh nội dung phản ánh của nó Loại bài viết này số lợng không nhiều nh các loại bài viết nêu trên, chủ

yếu là các bài tham gia hội thảo Đây là những t liệu quan trọng, là cơ sở giúpchúng tôi rất nhiều trong quá trình làm luận văn Tác giả Tôn phơng Lan trongbài viết Nguồn t liệu văn học đáng quý qua nhật kí chiến tranh [19] đã khẳng

định nhật kí chiến tranh là nguồn t liệu đáng quý bởi giá trị vô cùng to lớn của

nó Trong bài viết, tác giả đã đi vào khảo sát khá nhiều cuốn nhật kí nh: Nhật kí

Đặng Thuỳ Trâm, Mãi mãi tuổi hai mơi của Nguyễn Văn Thạc, Tài hoa ra trận của hoàng Thợng Lân, Sống để yêu thơng và dâng hiến của Hoàng Kim

Giao, Nhật kí chiến tranh của Chu Cẩm Phong, Nhật kí - tác phẩm của Dơng

Thị Xuân Quý, B trọc của Phạm Việt Long, Nhật kí của Nguyễn Ngọc Tấn,…

Theo tác giả thì nhật kí chiến tranh là những ghi chép có tính chân thực cao

"những trang viết này đợc tác giả viết ra không hề có ý định làm văn, coi đó lànhững trang văn dù cho tác giả của nó là nhà văn đã có sáng tác đợc độc giảbiết đến" Và cũng chính bởi nó đợc ghi chép một cách tự nhiên, chân thực chonên các cuốn nhật kí có "nhiều, rất nhiều những chi tiết có thực, sống động Nókhông đợc trau truốt, chọn lọc Và thô mộc Nhng rõ ràng là những t liệu quantrọng để cho chúng ta tìm hiểu thêm về cuộc sống, con ngời của một thời- thời

mà con ngời đợc coi là chân chính luôn luôn đặt công việc và lợi ích của tập thểlên cao nhất" Tác giả Tôn Phơng Lan đã khảo sát khá kỉ và cụ thể về các cuốnnhật kí, từ nhật kí của Nguyễn Ngọc Tấn viết trong kháng chiến chống Pháp

đến những cuốn nhật kí sau này viết trong chiến tranh chống Mĩ Từ đó, tác giảkhái quát nên giá trị chung của nhật kí chiến tranh, đó là nguồn t liệu văn học

đáng quý, là " cơ sở để cho hậu thế viết lại lịch sử bằng văn Sâu xa hơn, có thể

đó là một bài học kinh nghiệm trong cuộc hội nhập hôm nay" [19,9] ở bài viếtnày, tác giả đã đi vào nội dung của từng cuốn nhật kí, đã có sự phân tích, đánhgiá về nội dung cũng nh giá trị của các cuốn nhật kí một cách chính xác Songbài viết mới chỉ dừng lại ở nội dung của từng cuốn nhật kí riêng lẻ mà cha kháiquát thành những biểu hiện chung của nhật kí chiến tranh một cách rõ ràng, cụthể Mặc dù vậy, đây cũng là những gợi ý giúp chúng tôi khi thực hiện đề tàinày

Đi vào tìm hiểu, đánh giá về nhật kí chiến tranh, tác giả Nguyễn KhắcPhê trong bài viết Đã đến lúc cần có một cái nhìn toàn diện, tôn trọng sự thật

đã thể hiện rất rõ quan điểm của mình Ông đã chỉ ra những hạn chế lâu naytrong văn học khi viết về chiến tranh là chỉ mới nhìn một chiều, phiến diện Trong

văn học tồn tại nhiều cực đoan, đòi hỏi phải cố hết sức để xây dựng cho đợc nhữnghình tợng anh hùng, "chiến tranh hiện ra trên trang sách không sinh động, thờngchỉ một chiều diễn tả, chứng minh ta thắng - địch thua, và ngời anh hùng thì thờng

đơn giản, sơ cứng" [35,16] Từ đó tác giả yêu cầu văn học phải thay đổi trong quanniệm, trong cách viết về hiện thực chiến tranh Ông lấy dẫn chứng bằng nhật kí

Đặng Thuỳ Trâm và cho rằng đây là một hiện tợng có sự đổi mới trong quan niệmkhi viết về chiến tranh: "cuốn nhật kí không phải là một tác phẩm có nghệ thuậtcao cờng mà vẫn hấp dẫn đông đảo ngời đọc- kể cả những ngời xa kia là kẻ thùcủa ta Đơn giản chỉ vì nó miêu tả chân thực tâm trạng, thân phận con ngời trongchiến tranh, chứ không phải vì thành tích chiến đấu của anh hùng Đặng ThuỳTrâm" [35,18] Đọc nhật kí Đặng Thuỳ Trâm, chúng ta đợc tiếp xúc với một anhhùng có nhiều nớc mắt, nhiều nỗi buồn, có tình yêu nồng nhiệt mà thầm kín vàmột lí tởng sẵn sàng hi sinh vì Tổ quốc Tuy ý kiến của tác giả có phần thiên về

ca ngợi nhật kí Đặng Thuỳ Trâm nhng đồng thời ngời viết đã chỉ rất trúngnhững đặc điểm của cuốn nhật kí: miêu tả chân thực tâm trạng, số phận con ng-

ời trong chiến tranh Bài viết này là một trong những cơ sở quan trọng giúp chúngtôi khi triển khai đề tài này cần có một cái nhìn toàn diện hơn để phân tích thấu

đáo tất cả những biểu hiện của nó nhất là ở phơng diện phản ánh hiện thực chiếntranh

Nh vậy, qua khảo sát và tìm hiểu, chúng tôi thấy rằng nhật kí chiến tranh

đang là đối tợng thu hút sự quan tâm lớn của toàn xã hội, từ độc giả cho đếnnhững nhà phê bình Đã có rất nhiều bài viết về nhật kí chiến tranh chống Mĩ ởnhiều khuynh hớng tiếp cận khác nhau Hiện nay bên cạnh các cuốn nhật kí viếttrong chiến tranh chống Mĩ còn có rất nhiều nhật kí cá nhân của những con ng-

ời bình thờng trong xã hội Chúng cũng đang đợc nhiều ngời quan tâm nh Khát

vọng sống để yêu của Nguyễn Hồng Kông, Xin đừng khóc nữa mẹ ơi - Nguyễn

Ngọc Sơn, Nguyên ơi - Lê Hải Triều,…Nh thế có nghĩa là thể loại nhật kí rất

phong phú và đa dạng Song những nghiên cứu của chúng ta mới chỉ ở bớc đầu,cha có công trình nào chuyên sâu và quy mô về nhật kí chiến tranh nói riêng vànhật kí nói chung Những nghiên cứu hiện tại có đợc mới chỉ dừng lại ở những

giới thiệu sách hay đề cập đến những chuyện "ngoài lề" tác phẩm, có tìm hiểu,khảo sát nhng còn sơ lợc, khái quát Những vấn đề thuộc về nội dung phản ánhhiện thực hay đặc trng thể loại có nói đến nhng hết sức ngắn gọn, mức độ khaithác cha hợp lí và cha xứng với giá trị vốn có của đối tợng này Từ những bàiviết, công trình nghiên cứu đó, chúng tôi thấy việc nghiên cứu sâu hơn về phản

ánh hiện thực đặc biệt là hiện thực chiến tranh trong nhật kí là một việc làm cầnthiết Khi tìm hiểu về hiện thực chiến tranh trong nhật kí chiến tranh chống Mĩ

sẽ chỉ ra đợc những đặc trng riêng biệt trong nội dung phản ánh của nó so vớicác kiểu nhật kí khác Đồng thời còn giúp chúng ta có một cái nhìn trung thực,

đầy đủ hơn về cuộc sống của dân tộc, nhân dân trong một giai đoạn lịch sử đãqua Cũng qua đó, nó bồi đắp thêm lòng yêu Tổ quốc, tự hào về lịch sử vẻ vangcủa cha anh đối với thế hệ mai sau Tuy nhiên khi thực hiện đề tài này, chúngtôi không có tham vọng nghiên cứu đầy đủ và quy mô về tất cả những vấn đềcủa nhật kí chiến tranh chống Mĩ mà chỉ nghiêng sâu hơn về hiện thực chiếntranh Những nghiên cứu này mới chỉ là bớc đầu đi vào khảo sát, tìm hiểu nhật

kí chiến tranh nh là một đối tợng nghiên cứu độc lập Hơn nữa trong điều kiệnnguồn t liệu lại rất ít chắc chắn luận văn sẽ không tránh khỏi những hạn chế vàthiếu sót Vì vậy, chúng tôi mong muốn nếu có điều kiện sẽ tiếp tục theo đuổi

đề tài này một cách đầy đủ và toàn diện hơn

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khi triển khai đề tài này, chúng tôi thực hiện một số nhiệm vụ nghiêncứu sau đây:

4.1 Giới thuyết chung về hiện thực chiến tranh trong văn học chống Mĩ

và một số cuốn nhật kí tiêu biểu

4.2 Khảo sát, tìm hiểu những biểu hiện về hiện thực chiến tranh trongnhật kí chiến tranh chống Mĩ

4.3 Phân tích rõ một số hình thức thể hiện về hiện thực chiến tranh trongnhật kí chiến tranh chống Mĩ

5 Phơng pháp nghiên cứu

Khi triển khai đề tài này, chúng tôi vận dụng một số phơng pháp sau:

5.1 Phơng pháp thống kê - phân loại

Khi tìm hiểu về nhật kí viết trong chiến tranh chống Mĩ, chúng tôi đi vàothống kê những biểu hiện về hiện thực chiến tranh, từ đó phân loại để khái quátthành những đặc trng chủ yếu của nó

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài các phần Mở đầu và Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung chínhcủa luận văn gồm ba chơng:

Chơng 1: Hiện thực chiến tranh - một cái nhìn phác thảo

Chơng 2: Hiện thực chiến tranh bi hùng qua cái nhìn của ngời trong cuộc

Chơng 3: Hình thức thể hiện hiện thực chiến tranh trong nhật kí chiến tranh

chống Mĩ

Chơng 1 Hiện thực chiến tranh - một cái nhìn phác thảo

1.1 Hiện thực chiến tranh trong văn học Việt Nam (1945 - 1975)

Nói đến chiến tranh ngời ta thờng nghĩ nhiều đến những mất mát, hi sinh,những đau khổ, bất hạnh Chiến tranh luôn là những thảm hoạ gây ra nhiều đau

đớn cho con ngời Đó là những ám ảnh kinh hoàng cho toàn nhân loại Cũng vìthế mà đề tài chiến tranh đi vào văn học hết sức tự nhiên, chân thực Tuy nhiên

ở mỗi dân tộc, mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau, chiến tranh đợc đề cập trongvăn học với những mức độ biểu hiện khác nhau

Cuộc cách mạng tháng Tám năm 1945 là một bớc ngoặt vĩ đại trong lịch

sử dân tộc ta Mở đầu cho kỉ nguyên độc lập, tự do vĩnh viễn của dân tộc Tự do

cha đợc bao lâu thì giặc Pháp quay trở lại đánh chiếm miền Bắc Đất nớc thêmmột lần nữa chìm trong máu lửa chiến tranh khốc liệt Đánh Pháp cha xong thìgiặc Mỹ tràn tới Suốt 30 năm đấu tranh ròng rã không mệt mỏi, dân tộc ta đãgiành đợc độc lập, tự do, thống nhất đất nớc, Bắc - Nam sum họp một nhà Hoàchung không khí sôi sục của cách mạng là sự hớng về kháng chiến với tinh thần

"quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh" của toàn thể dân tộc Việt Nam:

"Ôi Tổ quốc ta yêu nh máu thịt

Nh mẹ cha ta, nh vợ nh chồng

Ôi Tổ quốc nếu cần ta chếtCho mỗi ngôi nhà, ngọn núi, dòng sông"

(Chế Lan Viên)Vì văn học bắt nguồn từ hiện thực cuộc sống cho nên nó phản ánh mộtcách chân thành, khách quan những gì xảy ra trong cuộc sống Lịch sử ViệtNam 1945 - 1975 với những biến động lớn lao đã ảnh hởng mạnh mẽ tới vănhọc Dới sự chi phối của lịch sử, của chế độ xã hội mới, sau 1945 ở nớc ta mộtnền văn nghệ mới ra đời trong chiến tranh và phát triển trong chiến tranh Đặcbiệt là đội ngũ các văn nghệ sĩ, họ là những ngời đi từ "Thung lũng đau thơng

đến cánh đồng vui" với cuộc kháng chiến chống Pháp, thực tế mới của nó đãgiúp cho các nhà văn vốn sống mới, đề tài mới đầy sáng tạo Với cuộc chiếntranh chống Mĩ, chúng ta đã đập tan âm mu xâm lợc bằng đại thắng mùa xuân

1975, đa đất nớc hoàn toàn độc lập Giờ đây chiến tranh, những vấn đề cáchmạng không còn xa lạ mà là vấn đề thờng nhật, là lẽ sống của dân tộc Vậnmệnh dân tộc và số phận của mỗi con ngời đặt trong thử thách của cuộc chiếntranh sinh tử khốc liệt Trong bối cảnh ấy, văn học đặc biệt quan tâm viết vềchiến tranh là lẽ tự nhiên, là tất yếu

Xét đến cùng, bất cứ một nền văn học nào cũng phục vụ cho một thể chếchính trị tơng ứng Vì thế văn học phải là tiếng nói của đông đảo quần chúngnhân dân, phục vụ đắc lực cho lợi ích của nhân dân nh Chủ tịch Hồ Chí Minh đãkhẳng định: "Văn học nghệ thuật là một mặt trận, anh chị em là chiến sĩ trênmặt trận ấy" Văn học trong thời kỳ chiến tranh phải là tiếng nói công lý chính

nghĩa bảo vệ cho lí tởng chiến đấu vì độc lập của Tổ quốc, cổ vũ mạnh mẽ cuộcchiến tranh vệ quốc vĩ đại Với tinh thần ấy, nền văn học suốt 30 năm chiếntranh của chúng ta đã theo sát từng thời kỳ lịch sử của dân tộc, phản ánh đợctinh thần của thời đại Một nền văn học bám rễ sâu trong nguồn lí tởng cáchmạng, đảm nhiệm vai trò tuyên truyền chính trị và cổ vũ chiến đấu

Mặc dù đảm nhiệm vai trò tuyên truyền chính trị, cổ vũ chiến đấu nhngvăn học giai đoạn này không sa vào tính công thức, minh hoạ, khô khan nh một

số ngời đã quan niệm Mà nó luôn xuất phát từ tiếng nói chân thành của nhữngrung cảm ngời nghệ sĩ Cuộc kháng chiến hào hùng, đầy khí thế của dân tộc lànguồn cảm hứng dồi dào cho sáng tác của cá nhà văn, là đề tài thu hút sự quantâm của đông đảo văn nghệ sĩ Các tác phẩm văn học thể hiện một cách sống

động hiện thực đất nớc trong chiến tranh với muôn màu, muôn vẻ khác nhau.Các nhà văn: "vừa là chiến sĩ vừa là nghệ sĩ luôn có mặt ở mũi nhọn của cuộcsống, những con ngời tiêu biểu cho một nền nghệ thuật chân chất, đẹp và khoẻ

nh những chàng trai đang độ lớn" Các nhà văn sống trong nhịp sống của dântộc, họ là những "ngời th kí chung thành của thời đại" Họ sống với bầu nhiệthuyết của tuổi trẻ, sẵn sàng hi sinh khát vọng, mơ ớc cho tự do của nhân dân.Những sáng tác của họ nghiêng về dòng chảy lịch sử với các sự kiện trọng đại,

có ý nghĩa trong lịch sử dân tộc Đối tợng trung tâm mà văn học hớng tới làtầng lớp công nông binh, những chiến sĩ anh hùng đại diện tiêu biểu, kết tinhcủa lí tởng cách mạng Những con ngời hết sức giản dị nhng quả cảm, anhhùng, sẵn sàng hi sinh mọi riêng t vì lí tởng chung Hiện thực đất nớc trở thànhmảnh đất màu mỡ để các nhà văn khám phá, thể hiện Song chính những sángtác giàu cảm xúc, chân thực trong văn học trở thành nguồn cổ vũ, động viênmạnh mẽ cho cuộc chiến đấu của toàn dân tộc Đặc biệt với cuộc chiến tranhchống Mĩ, thực tế xã hội "ra ngõ gặp anh hùng" đã mang lại cho nhà văn nguồn

t liệu dồi dào trong sáng tác Thời đại cho phép các văn nghệ sĩ đợc tự do cangợi sự nghiệp cách mạng của Tổ quốc Nhiều tác phẩm mang đậm khuynh h-ớng sử thi và cảm hứng lãng mạn

Chiến tranh trở thành hình tợng trung tâm xuyên suốt quá trình vận độngcủa nền văn học 30 năm chiến tranh (1945 - 1975) Đó là một quy luật hết sức

tự nhiên, xuất phát từ hiện thực cuộc sống và lí tởng, cảm hứng của ngời nghệsĩ

Văn học (1945 - 1975) đã tập hợp đợc đông đảo đội ngũ sáng tác Họ lànhững cây bút trởng thành trong cuộc kháng chiến nh Anh Đức, Tố Hữu, NamCao, Nguyễn Ngọc Tấn, Nguyên Ngọc,… Các tác phẩm của họ đã thể hiện đợctinh thần yêu nớc của con ngời Việt Nam, phản ánh một cách trung thực, sinh

động cuộc chiến tranh của toàn dân tộc Đặc biệt tập trung ca ngợi tinh thầnchiến đấu anh dũng và quyết tâm chiến thắng của nhân dân ta cũng nh sứcmạnh nh vũ bão của cuộc chiến tranh nhân dân dới sự lãnh đạo của Đảng Nộidung bao trùm trong các sáng tác văn học thời kì này là phản ánh cuộc sống củadân tộc trong cuộc chiến tranh chống kẻ thù Cuộc sống vật chất tuy còn muônvàn khó khăn, gian khổ nhng họ vẫn vững tin ở sự lãnh đạo của Đảng, ở sứcmạnh của toàn dân, tin ở chiến thắng ngày mai, luôn hớng về cuộc sống tơi đẹphơn ở tơng lai Cách mạng tháng Tám đã thay đổi thân phận của mỗi ngời dânViệt Nam Họ từ thân phận của một ngời dân nô lệ trở thành ngời tự do làm chủ

đất nớc Giờ đây trong lúc quyền sống của mình bị xâm phạm, họ đã đứng lên

đấu tranh đòi quyền sống, đòi hạnh phúc và tự do cho dân tộc mình Góp sứclớn nhất vào cuộc đấu tranh của dân tộc chủ yếu là những ngời nông dân Nếutrớc đây tầm nhìn của ngời nông dân chỉ bó hẹp trong luỹ tre làng, nặng về tìnhcảm gia tộc thì nay đã chuyể dần sang ý thức dân tộc Tất cả cho tự do của dântộc, sẵn sàng hi sinh mọi thứ vì thắng lợi của cuộc kháng chiến Các tác phẩmvăn học thời kỳ này đi sâu vào khai thác để từ đó phản ánh những thay đổi trongnhận thức, trong tâm hồn, tình cảm cảm xúc của những ngời nông dân trongkháng chiến Tinh thần nổi bật giữa những con ngời Việt Nam đó là sự yêu th-

ơng, gắn bó, đoàn kết trên mặt trận chống kẻ thù; tinh thần hi sinh vì nghĩa, hoànhập cộng đồng Tác phẩm Đôi mắt của Nam Cao hiện lên hình ảnh ngời nông

dân hiền lành, chân chất "Răng đen, mắt toét", viết chữ quốc ngữ còn sai vần,hát tiến quân ca nh ngời buồn ngủ cầu kinh mà khi ra trận thì "xung phong can

đảm lắm" Ngời nông dân đã bắt đầu giác ngộ lí tởng cách mạng và sẵn sàngchấp nhận mọi khó khăn để làm cách mạng.

Bên cạnh hình ảnh ngời nông dân thì hình ảnh anh lính cụ Hồ cũng xuấthiện thật nhiều Họ đợc miêu tả từ nhiều góc độ, nhiều hoàn cảnh và t thế Họ lànhững ngời chịu đựng nhiều gian khổ, ác liệt nhất nhng cũng là ngời anh dũngnhất, kiên trung nhất Là những tấm gơng sáng về tinh thần yêu nớc, chủ nghĩaanh hùng cách mạng Điều này thể hiện rõ trong các sáng tác thơ của Tố Hữu (5tập thơ của Tố Hữu: Từ ấy, Gió lộng, Việt Bắc, Ra trận, Máu và hoa đợc gọi là

năm tập thơ phản ánh năm chặng đờng đấu tranh và xây dựng của dân tộc), Th nhà của Hồ Phơng.

Thực dân Pháp thất bại cha lâu, đế quốc Mĩ lại âm mu xâm lợc nớc ta.Chúng đa quân xâm lợc miền Nam Việt Nam, thiết lập nền thống trị tàn ác đốivới nhân dân miền Nam Vậy là dân tộc ta lại bớc vào cuộc chiến sinh tử chốnglại kẻ thù hùng mạnh nhất thế giới Sau những thất bại liên tiếp trên chiến trờngmiền Nam để cứu vãn tình thế, đế quốc Mĩ bắt đầu dùng không quân và hảiquân đánh phá các thành phố lớn miền Bắc, nhằm cắt đứt sự chi viện của hậuphơng lớn ở miền Bắc cho chiến trờng miền Nam Cả nớc bớc vào cuộc chiếntranh Có thể nói đây là những năm tháng dân tộc đặt trong hoàn cảnh hiện thực

đầy thử thách gay go, ác liệt, toàn dân tộc chìm trong bể máu Trong hoàn cảnh

ấy, lòng yêu nớc, chủ nghĩa anh hùng cách mạng lại trỗi dậy, cuồn cuộn chảytrong huyết thống của mỗi con ngời Việt Nam Nó đánh thức ở mỗi ngời ý thứ

tự tôn, lòng quả cảm, đức hi sinh và tinh thân vì nghĩa lớn Hiện thực mới đó đã

mở ra hớng phát triển mới của văn học Các tác phẩm văn học viết về chiếntranh đã có đợc mảnh đất hiện thực màu mỡ để cắm rễ, đâm chồi và phát triển.Rất nhiều thể loại với nhiều tác phẩm của các tác giả đã ra đời, phản ánh đợchiện thực đất nớc trong cơn thử lửa này Đời sống hiện thực sôi động của lịch sửcùng với sự chín muồi của lí tởng cách mạng đã trở thành những nhân tố hội tụmọi tiềm năng sức mạnh để văn học viết về đề tài chiến tranh

Văn học phát triển trong hoàn cảnh chiến tranh khốc liệt nên nội dungcơ bản là phản ánh cuộc sống của con ngời trong cuộc chiến đấu kiên cờng,

gian khổ chống lại đế quốc Mĩ bảo vệ nền độc lập của Tổ quốc Trong các tácphẩm văn học, hình ảnh miền Nam xuất hiện đầu tiên, đó là những cảnh đau th-

ơng, xót xa mà nhân dân ta phải chịu đựng dới chế độ cai trị thâm độc và sự tànphá dã man của kẻ thù Nhng cũng chính từ những đau khổ của quyền sống bị t-

ớc đoạt, từ trong máu và nớc mắt mà họ đã tìm đến với cách mạng Hình ảnhngời anh hùng Tnú trong Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành hiện lên thật

đẹp đẽ Sức mạnh của anh đợc hun đúc từ chính cái chết đau thơng của vợ vàcon do thằng Dục gây ra Càng đẹp đẽ hơn là hình ảnh cả dân làng Xô Manhừng hực khí thế cách mạng "Chúng nó đã cầm súng thì mình phải cầm giáomác" Sự đoàn kết của nhân dân là một sức mạnh thật phi thờng, sức mạnh đógiúp họ vợt qua đợc mọi đau thơng, gian khổ để sống và chiến đấu cho đến hơithở cuối cùng Rõ ràng là hiện thực đợc phản ánh trong văn học lúc này là hiệnthực cách mạng, hiện thực rộng lớn của cả dân tộc trong cuộc chiến tranh khóilửa khốc lịêt

Có thể nói văn học qua những chặng đờng phát triển đã phản ánh kịpthời, theo sát đợc từng thời kì phát triển của cách mạng Hiện thực cuộc chiến

đấu của nhân dân ta đợc miêu tả đầy đủ, sinh động từ nhiều điểm nhìn Nó đãtái hiện đợc không khí hào hùng, ngùn ngụt khí thế của quân và dân ta trongchiến đấu và chiến thắng nhng cũng ghi lại không ít những đau thơng do chiếntranh gây ra

Trong không khí chung đó, hình ảnh con ngời cách mạng, con ngời cộng

đồng không còn xa lạ với chính bản thân mỗi ngời Họ mang những phẩm chấtcao đẹp, là những đại diện tiêu biểu cho sức sống Việt Nam Con ngời hội tụtrong mình những phẩm chất của dân tộc, của thời đại Vì thế "Trong sự nghiệpchống Mĩ cứu nớc, chủ nghĩa anh hùng cách mạng không chỉ thể hiện ở một sốngời u tú nhất mà trở thành nếp sống, chiến đấu và lao động của hàng triệu quầnchúng thuộc mọi lứa tuổi và mọi tầng lớp nhân dân, chủ nghĩa anh hùng cáchmạng không chỉ bùng lên đột xuất trong những giờ phút thử thách gay go nhất,

mà đang diễn ra hàng ngày hàng giờ trong đấu tranh cách mạng dài lâu bền bỉ"

Trong hoàn cảnh ác liệt của chiến tranh, khi vận mệnh dân tộc đặt trongtình thế "ngàn cân treo sợi tóc" thì không còn cách nào khác là mỗi ngời ViệtNam phải đứng lên tự giải phóng lấy mình, dân tộc mình Phải chấp nhận gạt đimọi lợi ích cá nhân, thậm chí hi sinh cả tính mạng của mình vì sự nghiệp chungcủa dân tộc Ra đời và phát triển trong không khí lịch sử đó, văn học 1945 -

1975 là giai đoạn văn học của những sự kiện lịch sử, của số phận toàn dân, củachủ nghĩa anh hùng, văn học của những năm tháng đấu tranh quyết liệt khôngmệt mỏi của nhân dân Việt Nam Nhân vật trung tâm của nó là con ngời đạidiện cho giai cấp, dân tộc, thời đại ở họ kết tinh những phẩm chất tốt đẹp, caoquý của cộng đồng Văn học thời kì này có rất nhiều tác phẩm mang đậmkhuynh hớng sử thi và cảm hứng lãng mạn Chúng tập trung vào khai thácnhững đề tài chung của dân tộc, cộng đồng, thiên về khẳng định, ngợi ca vớigiọng điệu hào hùng Chất sử thi của tác phẩm không mâu thuẫn với hiện thực

mà có khả năng hoà hợp, gắn bó với hiện thực Hoà quyện những khuynh hớng

sử thi và cảm hứng lãng mạn trong tác phẩm đã tạo nên chủ nghĩa anh hùnglãng mạn Các tác phẩm văn học tập trung miêu tả cuộc đấu tranh cách mạng vànhững chiến công anh hùng của hàng chục triệu quần chúng Đặc biệt đi sâumiêu tả các trận đánh, những tình huống cảm động của tình quân dân Đó lànhững trận đấu của lực lợng dân quân, du kích, tự vệ nh Chiếc lợc ngà của

Nguyễn Quang Sáng, Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành Thậm chí những

ngời không tham gia trực tiếp vào cuộc chiến đấu cũng hiện lên rất rõ nh nhữngchiến sĩ lái xe, những cô thanh niên xung phong nh Mảnh trăng cuối rừng của

Nguyễn Minh Châu Điều đặc biệt trong không khí căng thẳng của những nămchiến tranh, cả dân tộc triệu ngời nh một đều tập trung sức lực và tinh thần phục

vụ cách mạng Bởi "Chiến tranh là một hoạt động đặc biệt, khẩn trơng, dứtkhoát và quyết liệt, đầy hi sinh Trong chiến tranh, con ngời trớc hết là con ngờicông dân chính trị, mọi vấn đề đời t cá nhân phải rút xuống hàng thứ yếu, thậmchí bị xoá bỏ đi trớc yêu cầu chung của đất nớc, cách mạng Cá nhân chủ yếusống với cộng đồng, giai cấp, dân tộc, đối diện với kẻ thù chung, ít có điều kiệnsống với bản thân mình" (Nguyễn Đăng Mạnh - Văn học Việt Nam 45 - 75,

Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1998) Nh vậy có nghĩa là con ngời ở đây là con ngờicộng đồng, xã thân vì nghĩa lớn, họ tìm thấy ý nghĩa cuộc đời trong sự gắn bóvới cộng đồng ở đây đời sống tập thể, không gian cộng đồng có ý nghĩa quantrọng hơn đời sống riêng t của mỗi cá nhân, mỗi gia đình.

Trong những năm tháng ác liệt của chiến tranh, văn học không chỉ tâptrung ca ngợi cuộc chiến đấu anh dũng hào hùng của nhân dân ta, những chiếncông chói lọi, những anh hùng chân đồng vai sắt bằng cảm hứng sử thi mà hiệnthực cuộc chiến đặc biệt là con ngời luôn đợc hiện lên ở cảm hứng lãng mạn

Đó là sự thấm nhuần tinh thần chiến thắng và chủ nghĩa anh hùng cách mạng.Không có lòng yêu nớc tha thiết, cháy bỏng, không có ý thức tự cờng dân tộc vàniềm tin mãnh liệt vào tơng lai, vào cuộc sống ngày mai tơi sáng của dân tộc thìlàm sao có đợc sức mạnh vợt qua những khó khăn, gian khổ, những đau thơng,mất mát của chiến tranh?

ơng của dân tộc ta trong suốt 30 năm chiến tranh là mảnh đất tốt cho sự ra đời

và phát triển của chủ nghĩa lãng mạn Dới sự lãnh đạo của Đảng, chúng ta đãtiến những bớc dài trong lịch sử, làm nên những chiến công và chiến thắng lớnlao, vĩ đại Trong điều kiện hết sức ngặt nghèo, chúng ta vẫn tiến hành cuộckháng chiến chống thực dân Pháp và giành thắng lợi vẻ vang Tiếp đó, mời nămxây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc cũng đạt đợc nhiều thành tựu vợt bậc,làm cho đất nớc ngày càng vững mạnh Cuộc kháng chiến chống Mĩ đã khơi

dậy niềm tự hào dân tộc của mỗi ngời dân Việt Nam Cả nớc dồn sức vào cuộcchiến sinh tử cuối cùng và đã giành đợc độc lập hoàn toàn bằng đại thắng mùaxuân năm 1975 Tất cả đã tạo nên niềm tin mãnh liệt, niềm tự hào, ớc mơ vềmột tơng lai tơi sáng của dân tộc Việt Nam trong nay mai.

Nh vậy suốt những năm chiến tranh, nền văn học của chúng ta đã theo sátnhịp đi của dân tộc, kịp thời tuyên truyên chính trị, cổ vũ chiến đấu, dựng lại cảmột thời kì sôi động, anh hùng của dân tộc Đó thực sự là một nền văn học của

đại chúng và vì đại chúng Và chiến tranh, mạch chảy cuộn sôi nóng bỏng củalịch sử dân tộc suốt ba mơi năm ấy (1945 - 1975) đã trở thành đề tài chủ đạo,xuyên suốt trong văn học Thời kỳ lịch sử dân tộc đầy biến động và oanh liệt đó

đã trở thành nguồn cảm hứng vô tận cho văn học phát triển ở nhiều thể loạikhác nhau

1.2 Khái quát chung về nhật kí viết trong chiến tranh chống Mĩ

* Hoàn cảnh đặc biệt cho sự ra đời của những cuốn nhật kí chiến tranh chống Mĩ

Những cuốn nhật kí đợc viết trong chiến tranh nói chung và chiến tranhchống Mĩ nói riêng đều có một hoàn cảnh vô cùng đặc biệt Nó đợc viết rakhông phải trong hoàn cảnh đất nớc thanh bình, cuộc sống con ngời tự do, khicon ngời chỉ sống và quan tâm đến những vấn đề riêng t cá nhân mà đợc viếttrong chiến tranh, nơi khói lửa bom đạn ác liệt Nó đợc viết trong lúc bom đạn

kẻ thù ngày đêm dội xuống đe doạ sự sống con ngời Trong hoàn cảnh khốc liệt

ấy, sự sống con ngời hết sức mỏng manh, cái chết luôn rình rập, hiện hữu Ngaycác tác giả viết nên những trang nhật kí đó cũng đang trong t thế sẵn sàng đốimặt với mọi hi sinh, mất mát, đau đớn xảy đến với mình Trong hoàn cảnh ấy,việc ghi nhật kí là một nổ lực lớn của ngời lính Bởi khi mà sự sống của con ng-

ời trở nên mong manh, tất cả mọi thứ đều dồn vào cuộc chiến sinh tử thì con

ng-ời không có thng-ời gian và cơ hội để nghĩ đến những chuyện cá nhân riêng t

Sống trong chiến tranh có nghĩa là con ngời phải chấp nhận và chịu đựng

đau thơng, chết chóc, mất mát, gian khổ Những tâm t, cảm xúc cá nhân, những

đau khổ, bất hạnh của mỗi con ngời đều không có nghĩa lí gì so với nỗi đau mất

nớc, nỗi đau của thân phận nô lệ Chiến tranh là nơi hiện hình rõ nhất những tội

ác, những kinh hoàng về sự tàn phá Tất cả mọi ngời không trừ một ai, một cánhân nào đều phải chịu những đau khổ đó Nhng gian khổ và ác liệt nhất vẫn làchiến trờng Đó là nơi mạng sống của con ngời mỏng manh nhất, nơi những ng-

ời lính phải vật lộn với những khó khăn gian khổ, phải đối mặt với muôn vànhiểm nguy và thử thách Đặc biệt sống giữa chiến trờng ác liệt, ai cũng chuẩn bịsẵn sàng cho mình một tâm thế có thể sẽ hi sinh bất cứ lúc nào Những giâyphút sống đối với họ lúc đó thật quý giá và thiêng liêng biết bao Ai cũng cốgắng để những giây phút sống ấy thật có ý nghĩa, thật nhiều niềm vui Bởi vậyngoài nhiệm vụ chiến đấu, những ngời lính còn tranh thủ ghi nhật kí Họ muốnghi lại tất cả những gì đã diễn ra xung quanh mình và nếu chẳng may mình hisinh thì đây còn là kỉ vật cuối cùng để gửi về gia đình Đợc viết trong hoàn cảnh

đặc biệt đó, những trang nhật kí này quả là khác thờng Nó đợc viết ra bằngchính mồ hôi, xơng máu của con ngời Đó là những lời thổn thức chân thànhcủa trái tim, của tâm hồn

Khi tìm hiểu, khảo sát những cuốn nhật kí viết trong chiến tranh chống

Mĩ, chúng tôi thấy hoàn cảnh ghi chép đợc nhắc đến khá nhiều Sự đặc biệttrong hoàn cảnh ghi chép ở cuốn nhật kí nào cũng có Chiến tranh khốc liệt, sựtàn phá dữ dội của bom đạn, những mất mát, đau thơng không ngăn nổi nhữngngời lính sống và chiến đấu Không những thế họ còn miệt mài ghi nhật kí,thậm chí tận dụng mọi cơ hội, tranh thủ mọi thời gian: ghi trên đờng hành quân,trong hầm, những lúc tranh thủ giờ nghỉ giải lao, ngay cả lúc chiến đấu Trongnhững ngày tháng sống ở chiến trờng, nhật kí luôn theo sát ngời lính, dờng nh

nó là một ngời bạn để họ giãi bày, thổ lộ lòng mình Nhật kí Đặng Thuỳ Trâm

đợc viết trong hoàn cảnh ác liệt của chiến trờng Đức Phổ Nó đợc viết theonhững bớc đờng công tác của chị Nơi khói lửa ác liệt, giặc bắn phá suốt ngày

đêm vậy mà Đặng Thuỳ Trâm vẫn ghi nhật kí Chị ghi nhật kí rất đều đặn Đặcbiệt trong mọi hoàn cảnh, chị vẫn tranh thủ thời gian ghi: có lúc ghi trong đêmkhuya thanh vắng ngồi một mình bên ngọn đèn nhỏ mà suy ngẫm, ghi vàonhững lần đi công tác xuống đồng bằng hay sau những ngày làm việc vất vả

hoặc khi chứng kiến những cái chết xảy đến với đồng chí, đồng bào lòng chị

đau đớn, quặn thắt Những lúc ấy, chị đã giãi bày lòng mình vào những trangnhật kí Nhật kí còn đợc ghi giữa đêm đông lạnh buốt khi lòng chị ngỗn ngangbao tâm sự: "Đêm lạnh vì những hạt sơng tê buốt, trăng sáng nh gơng, cái lạnhcũng nh những lỡi dao nhỏ khẽ châm vào da thịt Lớp dù mỏng không đủ ấmlàm mình run lên khe khẽ, cái lạnh làm mình thao thức và hình nh còn có mộttình thơng sôi nổi cũng tràn ngập trong lòng mình" [49,230] Nhật kí đợc ghingay sau những trận càn và oanh tạc của kẻ thù: "không biết ngời ta nghĩ gì khi

đứng nhìn một vụ oanh tạc của những chiếc phi cơ ăn cớp của giặc Mĩ Chiềunay cũng nh mọi buổi chiều khác, chiếc tàu hai thân quần mấy vòng trong xómrồi một quả rocket phóng xuống xóm 13 Phổ An rồi liền theo đó, hai chiếc phảnlực thay nhau bổ nhào Từng quả bom rời chiếc máy bay nặng nề lao xuống vàbùng lên những khói lửa mịt mù, (…) máy bay vẫn gào, rú mỗi lần nh vậy hàngloạt bom lại rơi, tiếng nổ điếc tai nhức óc" [49,173] Trong những lúc đau đớntrớc cái chết của đồng đội, bạn bè, chị cũng đã ghi lại rất nhiều trong nhật kí:

"Trong một buổi đi càn giặc Mĩ đã tìm thấy công sự của Khiêm Chúng mở nắpcông sự Khiêm vọt lên dùng quả lựu đạn duy nhất trong tay quăng vào lũ giặc.Bọn quỷ khát máu sợ hãi nằm rạp xuống Khiêm chạy đợc một đoạn nhng quảlựu đạn chó chết đã câm, bọn giặc chồm dậy đuổi theo Khiêm, bắn Khiêm ngãxuống Lũ quỷ khát máu ùa đến băm nát ngời Khiêm" [49,68] Nhật kí đợc ghisau những trận càn của giặc, Đặng Thuỳ Trâm xót xa, bàng hoàng, đau đớn khichứng kiến cảnh tan hoang, xơ xác và không khí chết chóc bao trùm: "XuốngPhổ cờng sau khi xảy ra trận tác chiến ở đây Không khí còn nặng mùi trận địa

Bộ đội đang giải quyết thơng binh và tử sỹ (…) Mời lăm đồng chí bộ đội hi sinh,hai mốt cas thơng binh- con số đó đau phải là nhỏ" [49,154] Thậm chí nhật kí

đợc ghi khi chị quan sát máy bay địch oanh tạc và may mắn vì mình thoát chết.Nhật kí của Nguyễn Văn Thân ghi vào những giây phút nghỉ ngơi ngắn ngủitrên đờng hành quân: "Từ biệt núi rừng, chúng tôi tràn xuống đồng bằng, đặtchân xuống những cánh đồng phì nhiêu của Quảng Bình anh dũng Dọc đờng,

đó đây chằng chịt hố bom, bom thả vu vơ, trên đồi dới đồng Những hố bom sâu

thẳm đọng nớc trong xanh" [48,57] Thậm chí nó còn đợc ghi vào lúc "nhữngtrận bão lửa trút xuống", khi mà "sự sống và cái chết cận kề: "Ban đêm đi trongrừng đã là khổ, tối lạc trong rừng còn khổ hơn (…) đêm nay cũng là đêm hai lầnchết trợt Vừa kịp nằm xuống đã thấy mấy chục quả bom nổ cùng một lúc, câycối phủ kín cả ngời (…) Một mảnh đạn văng qua đầu, cắt đứt cây ngang đầu"[48,123] Nhật kí của Trần Danh Hải ghi vào giữa những cuộc hành quân, anhghi rất đều đặn và tỉ mỉ những gì mình chứng kiến: "18 giờ 45 phút đoàn xe rời

vị trí trú quân tiếp tục cuộc hành trình (…) 19 giờ đoàn xe tiếp tục lên đờng (…)

Đêm nay đoàn chiến binh lại tiếp tục lên đờng (…) 18 giờ 45 phút đoàn xechuyển bánh" [56,40 - 41] Nhà giáo Võ Tề ghi nhật kí giữa lúc máy bay địch

đang bắn phá dữ dội nhng cái ác liệt của bom đạn không ngăn nổi cảm xúc củangời thầy giáo Và vì vậy mà dù phải ngồi xổm để ghi anh vẫn không ngần ngạigì: "Chính cha ghi mấy dòng này cũng đặc biệt: trên trời máy bay địch vẫn lợn,cha kê quyển sổ trên chiếc bồng đặt dới gốc mít, cha ngồi xổm để ghi"[43,123] Anh đã kể trong nhật kí của mình rằng: "Anh đang ghi mấy dòng nàythì bên kia NL, chỉ cách một con sông, máy bay đang dội bom, đất rung cả dớichân" [43,105] Ra đời trong hoàn cảnh ác liệt đó thì những dòng nhật kí ghi đ-

ợc không phải là những ghi chép thông thờng nữa, nó thật đặc biệt, thật khác ờng Khi mà sự sống của con ngời thật mỏng manh, bao gian nguy kề cận vậy

th-mà họ vẫn tranh thủ ghi nhật kí Từ thời gian ghi, t thế ghi, cách ghi đều hết sức

đặc biệt Ghi không phải trong hoàn cảnh bình thờng mà giữa chiến trờng khivừa cầm bút vừa lo tránh bom đạn, vừa làm nhiệm vụ chiến đấu Võ Tề khôngchỉ "ngồi xổm để ghi" mà còn "nằm trên võng ghi mấy dòng này" hay "Sauchuyến vợt sông và đi đêm" [43,16] Chu Cẩm Phong không chỉ ghi nhật kí khibom đạn dội xuống dữ dội mà còn ghi giữa lúc cái đói đang hành hạ mình, khi

đồng chí, đồng đội cũng đang lả đi vì đói: "Cha có lần nào ngồi viết và làm tạpchí lại vất vả và cực khổ nh lần này Đói, mệt, thiếu thời gian và bị chi phốinhiều chuyện của cơ quan Ăn ngày hai bữa 0.8 lon gạo với thân cây dớn, bụngsôi sùng sục, cồn cào Mấy đem liền chỉ ngủ có hai tiếng, thức khuya bụng đói.mình phải lấy mấy viên vitamin B1anh Phan Huỳnh Điểu cho để lấy sức"

[37,613] Tóm lại là họ ghi nhật kí trong mọi lúc, ở mọi nơi, trong mọi hoàncảnh và thời gian có thể Đôi lúc thời gian thật là ngắn ngủi và gấp gáp, có khihoàn cảnh lại hết sức cam go, quyết liệt Nhng dù chiến tranh có ác liệt đến đâucũng không ngăn nổi quyết tâm, ý chí của những ngời lính Các anh muốn thổ

lộ, giãi bày những lời cuối cùng của mình về cuộc sống qua những trang nhật

kí Đó là những lời nói thống thiết nhất, xúc động nhất

Qua khảo sát, tìm hiểu những cuốn nhật kí chiến tranh, chúng tôi cònnhận thấy nét độc đáo nữa đó là số ngày ghi nhật kí cũng chính là những ngàysống của tác giả nhật kí giữa chiến trờng Nhật kí của Chu Cẩm Phong (ghi từngày11/7/1967 đến ngày 26/4/1971), tác giả ghi trong bốn năm trời với dung l-ợng lên đến hàng trăm trang; nhật kí Đặng Thuỳ Trâm (ghi từ ngày 8/4/1968

đến ngày 20/6/1970), ghi hai năm trời ròng rã khi chị công tác chiến đấu tạichiến trờng Đức Phổ ác liệt Nhng cũng có những cuốn nhật kí chỉ ghi vài chụctrang ngắn ngủi bởi tác giả của nó đã sớm ngã xuống nơi chiến trờng khói lửa

nh nhật kí của Phạm Phòng Ngự (ghi từ ngày 27/5/1972 đến ngày16/11/1972), Rất nhiều cuốn nhật kí khác còn lại đến tay các bạn đọc là của các liệt sĩ, cácanh đã hi sinh giữa lúc cuộc chiến đấu đang diễn ra ác liệt, khi cuộc đời vớinhiều ớc mơ, khát khao còn dang dỡ (nhật kí của Nguyễn Văn Thạc, Trần DanhHải, Dơng Thị Xuân Quý, Hoàng Thợng Lân, Võ Tề,…) Nhng những lời tâm sựtrong nhật kí là những lời nói chân thành, là tất cả những gì còn lại phản ánhmột cách trung thực cuộc chiến tranh chống Mĩ của dân tộc Những cuốn nhật

kí trở về từ chiến trờng máu lửa khi bao ngời đã ngã xuống quả là một sự phi ờng Nó chứa đựng trong mình nhiều câu chuyện dài, ly kì về số phận, về nhữngthăng trầm qua bao năm Đó cũng là những lời nói thành thực nhất đợc toát ra

th-từ trái tim của những con ngời vĩ đại, những ngời đã sống và chiến đấu cho đếnhơi thở cuối cùng, sẵn sàng hiến dâng và hi sinh bầu nhiệt huyết của tuổi trẻ cho

độc lập - tự do của dân tộc, hạnh phúc của nhân dân

* Số lợng các cuốn nhật kí

Thể loại nhật kí xuất hiện trong văn học dân tộc cho đến trớc thời điểm

2005 là rất ít Số lợng các cuốn nhật kí chỉ đếm trên đầu ngón tay: Nhật kí

trong tù - Hồ Chí Minh, Nhật kí ở rừng của Nam Cao, Nhật kí (1953 - 1955)

của Nguyễn Ngọc Tấn (Nguyễn Thi), Nhật kí Nguyễn Huy Tởng (3 tập) Nhng

từ sau 2005, nhật kí Mãi mãi tuổi hai mơi của Nguyễn Văn Thạc và Nhật kí

Đặng Thuỳ Trâm đợc xuất bản thì nhật kí xuất hiện ngày càng nhiều, số lợng

tăng lên đáng kể Không riêng gì nhật kí chiến tranh mà rất nhiều cuốn nhật kí

đời thờng khác cũng xuất hiện và đến tay bạn đọc Về nhật kí cá nhân đời thờng

có thể kể tới một số cuốn nh: Khát vọng sống để yêu của tác giả Nguyễn Hồng

Kông, Nhật kí của ngời cha của Thân Trọng Kinh, Xin đừng khóc nữa mẹ ơi

của Nguyễn Ngọc Sơn, Nguyên ơi của Lê Hải Triều,…Qua những cuốn nhật kí

đời thờng đó, ngời đọc hiểu sâu sắc hơn về cuộc sống, về con ngời trong cuộcsống hiện tại, thấy rõ đợc những nét khác trong t tởng, tình cảm, cảm xúc, cáchsống của thế hệ trẻ hôm nay so với cha ông trớc đây Nếu nh những cuốn nhật

kí chiến tranh ghi lại hiện thực chiến tranh tàn khốc, dữ dội với những đau

th-ơng mất mát của con ngời thì những cuốn nhật kí cá nhân đời thờng này lạichan chứa một nỗi xúc động mãnh liệt về những số phận éo le, chịu nhiềungang trái, bất hạnh, kém may mắn của những cá nhân riêng lẻ Họ không phảigánh chịu những đau đớn do chiến tranh gây ra nhng họ lại phải chịu đựng sựdày vò của những căn bệnh hiểm ác, những nỗi đau đã cớp đi sự sống khoẻmạnh, ớc mơ của họ Giữa những bộn bề của cuộc sống hiện đại hôm nay, vẫncòn biết bao con ngời, bao số phận phải chịu nhiều thiệt thòi, bất hạnh, cay

đắng

Từ năm 2005, ở nớc ta xuất hiện phong trào su tầm nhật kí nhất là nhữngcuốn nhật kí viết trong chiến tranh đợc xuất bản ngày càng nhiều Đã có rấtnhiều cuốn nhật kí chiến tranh đợc phát hiện và đến với công chúng trong nớccũng nh ngoài nớc Đó là cha nói tới những cuốn nhật kí bị thất lạc do chiếntranh, bị đốt hoặc mất do nhiều nguyên nhân khác nhau Hiện tại, số lợng nhật

kí đặc biệt là nhật kí viết trong chiến tranh chống Mĩ có mặt trên thị trờng tơng

đối lớn Có thể kể đến những cuốn sau: Tài hoa ra trận - Hoàng Thợng Lân, B trọc - Phạm Việt Long, Tôi là ngời may mắn - Vũ Hồng Nhật, Nhật kí chiến tranh - Chu Cẩm Phong, Nhật kí - tác phẩm của Dơng Thị Xuân Quý, Nhật kí

nhà giáo vợt Trờng Sơn - Võ Tề, Mãi mãi tuổi hai mơi - Nguyễn Văn Thạc, Bão lửa cầu vòng - Nguyễn Văn Thân, Nhật kí Đặng Thuỳ Trâm, Cuối trời mây trắng bay - Nhiều tác giả Ngoài ra còn có rất nhiều các cuốn nhật kí chiến

tranh khác ở đây chúng tôi chỉ mới giới thiệu một số cuốn nhật kí tiêu biểu

Bên cạnh những cuốn nhật kí chiến tranh đó, chúng tôi còn thấy có rấtnhiều cuốn sách khác cũng viết trong chiến tranh, viết trong hoàn cảnh chiến tr-ờng ác liệt Chúng tồn tại dới dạng của thể loại tự truyện hay hồi kí nh: cuốn tựtruyện Tuổi thanh niên sôi nổi của Lê Chấn, hồi kí Đờng ra trận của Bùi Văn

Cờng,…Những cuốn sách này cũng ghi lại rất cụ thể những thăng trầm của cuộc

đời ngời lính trong những năm tháng sống và chiến đấu ở chiến trờng Qua đóchúng ta càng hiểu sâu thêm về hiện thực đất nớc trong những năm tháng khóilửa, đạn bom khốc liệt

* Việc biên soạn, xuất bản nhật kí chiến tranh chống Mĩ

Khi khảo sát, tìm hiểu những cuốn nhật kí viết trong chiến tranh chống

Mĩ, chúng ta dễ nhận thấy một điều là từ nguyên bản nhật kí chép tay củanhững ngời lính đến cuốn nhật kí đợc xuất bản đến tay công chúng đã có sựkhác nhau Những ngời biên soạn và xuất bản sách đã cắt bỏ đi nhiều phầntrong nhật kí, không cho in ra tất cả những gì có trong nhật kí Chẳng hạn nhật

kí Đặng Thuỳ Trâm khi biên soạn và xuất bản đã có sửa chữa một số chỗ "Vì lí

do riêng t cũng còn những ghi chép của Đặng Thuỳ Trâm mà chúng tôi không

đa vào sách" [49] Việc không đa vào trăm phần trăm những gì có trong nguyênbản đợc họ đa ra bởi nhiều nguyên do Nhật kí cá nhân viết ra là để cho mình,chỉ mình biết và đọc mà thôi Do vậy, trong nhật kí, ngời viết thoải mái và tự dobộc lộ suy nghĩ, tình cảm, cảm xúc của mình, có thể ghi lại tất cả những gì xảy

ra thông qua lăng kính chủ quan của mình Những điều ghi chép cá nhân đó,những tình cảm riêng t thầm kín của mỗi ngời khó có thể "công khai" phơi bày vớitất cả mọi ngời Nhng chính sự cắt xén tuỳ tiện, những thay đổi của ngời biên soạnkhi biên tập những ghi chép trong nhật kí đó đã làm cho ngời đọc khó khăn hơntrong việc tiếp cận nhật kí và tính sát thực của nhật kí có phần giảm đi Phải chăng,chúng ta nên để nguyên nguyên bản của nhật kí, nên tôn trọng những ghi chép của

những ngời đã ngã xuống vì độc lập, tự do của dân tộc Những gì ghi trong nhật kí

là hoàn toàn mang tính chất riêng t của cá nhân ngời viết Do đó chúng ta khôngnên lấy "chuẩn chung" của toàn xã hội để đánh giá nó, sửa đổi nó theo nhu cầucủa xã hội

Trong những ghi chép của ngời lính tại chiến trờng ác liệt không đơnthuần chỉ có mình nhật kí, nó bao gồm cả những lá th không gửi mà chỉ viết ra

để bộc bạch, giãi bày nỗi lòng mình, có cả bản đồ tác chiến của một trận đánhhay lịch công tác, hành quân Ngoài ra còn có rất nhiều bài hát, bài thơ đợc ghilại trong nhật kí Thậm chí có cuốn nhật kí còn ghi cả sơ đồ mộ chí đồng độimình đã hi sinh Có nghĩa là ở nguyên bản nhật kí này có rất nhiều phần "khôngmang tính chất nhật kí" Nhng khi xuất bản thì nó đợc lợc bỏ đi khá nhiều,những bản in đến tay bạn đọc chủ yếu là những dòng nhật kí Sự thay đổi trongkhi biên soạn và xuất bản đã làm giảm không khí ác liệt, dữ dội của chiến tranhcũng nh không thấy rõ đợc những vất vả, gian khổ mà những ngời lính phảigánh chịu Những ghi chép của những ngời lính còn lại đến ngày nay đã phảitrải qua nhiều sóng gió Rất nhiều phần bị thất lạc do chiến tranh, bị mất donhiều nguyên nhân khác nhau Chẳng hạn trong di cảo của Hoàng Thợng Lân

có tới tám tập nhật kí, ghi chép dỡ dang nhng cuốn nhật kí đợc xuất bản Tài hoa ra trận của anh chỉ có 200 trang in khổ 13 x 19 những điều anh ghi chép.

Nhật kí Nguyễn Văn Thân đợc chọn lọc từ "cuốn sổ tay khổ nhỏ, dày đặc chữ,với rất nhiều màu mực, nét bút khác nhau" [48,10] Nh vậy, mỗi cuốn nhật kí đ-

ợc xuất bản chỉ là một phần của những ghi chép của những ngời lính nơi chiếntrờng Nhiều phần không phải là nhật kí đã bị lợc bỏ đi Chỉ còn lại số ít cáccuốn nhật kí còn những ghi chép mang tính chất tổng hợp Chẳng hạn nhật kí

Đặng Thuỳ Trâm, Chu Cẩm Phong, Trần Danh Hải, Nguyễn Văn Thạc: trongnhật kí có những trang là những bài thơ, bản thảo thơ Ta bắt gặp trong nhật kírất nhiều bài thơ Họ đã sáng tác những vần thơ vào những lúc tâm hồn tràodâng cảm xúc trớc cảnh vật thiên nhiên, cuộc sống con ngời trên bớc đờng hànhquân rồi ghi vào nhật kí, hay ghi lại những bài thơ mà mình tâm đắc nhất đểnhững lúc rãnh rỗi đem ra đọc Chẳng hạn ở nhật kí của Nguyễn Văn Thạc khi

đọc ta thấy có rất nhiều bài thơ, có những bài anh ghi lại của các tác giả khácnhng cũng có những bài anh sáng tác khi hành quân qua nhiều vùng đất khácnhau Không chỉ có vậy, ở rất nhiều cuốn nhật kí chiến tranh đó, các nhà biênsoạn và xuất bản đã giữ nguyên nguyên bản của rất nhiều lá th, lu bút của cáctác giả Nó thờng xuất hiện ở cuối các cuốn nhật kí Có những lá th viết màkhông gửi, viết để giãi bày nỗi lòng, có những lu bút từ thời họ còn là nhữnghọc sinh, sinh viên gợi bao kỉ niệm đẹp đẽ một thời Qua những th từ đó, ngời

đọc thấy rõ hơn đợc chân dung ngời lính chiến trờng năm xa

Nh vậy, mặc dù còn một số thiếu sót và hạn chế trong công việc biênsoạn nhng qua việc làm này mà các cuốn nhật kí đã đến đợc với công chúng bạn

đọc Đây là một việc làm hết sức có ý nghĩa Cũng qua đó, thể loại nhật kí ngàycàng đợc biết đến và nghiên cứu sâu rộng hơn Và quan trọng hơn, đó là những

t liệu quan trọng giúp ngời đọc đặc biệt là thế hệ trẻ hôm nay có một cái nhìntoàn diện hơn, đầy đủ hơn về chiến tranh Qua những trang nhật kí ấy, chúng tahiểu hơn về cuộc sống của thế hệ cha ông trong một giai đoạn lịch sử hào hùngnhng cũng dữ dội, quyết liệt

* Nhan đề của các cuốn nhật kí chiến tranh chống Mĩ

Những cuốn nhật kí viết trong chiến tranh chống Mĩ đợc xuất bản đều dongời biên soạn và nhà xuất bản biên tập Trong quá trình biên tập đã có một sốthay đổi nhỏ trong cấu trúc so với nguyên bản chép tay của các tác giả Nhan đềcủa các cuốn nhật kí do ngời biên soạn và xuất bản đặt tên Họ đã căn cứ vàonội dung phản ánh của từng cuốn nhật kí và những đặc điểm riêng biệt củanhững ngời ghi chúng mà đặt tên cho từng cuốn nhật kí Một số cuốn nhật kí cónhan đề riêng: Bão lửa cầu vòng - Nguyễn Văn Thân, Cuối trời mây trắng bay

- Nhiều tác giả, Tài hoa ra trận Hoàng Thợng Lân, Mãi mãi tuổi hai mơi

-Nguyễn Văn Thạc (Lúc đầu -Nguyễn Văn Thạc đặt tên cho những ghi chép củamình là "Chuyện đời" nhng sau ngời biên soạn đề nghị đổi thành Mãi mãi tuổi hai mơi) Phần lớn các cuốn nhật kí đều không có tiêu đề mà chỉ tồn tại với tên

gọi là nhật kí để cho ngời đọc dễ nhớ: Nhật kí - tác phẩm của Dơng Thị Xuân

Quý, Nhật kí Đặng Thuỳ Trâm, Nhật kí chiến tranh của Chu Cẩm Phong,…

Cũng từ quá trình biên soạn, rất nhiều cuốn nhật ký đợc chia ra các mục, cácphần rồi đặt tên cho từng mục, từng phần dựa vào nội dung phản ánh của từngphần đó Chẳng hạn nhật ký của Nguyễn Văn Thân: "Để bạn đọc dễ theo dõi,chúng tôi đã chia cuốn sách này ra làm11 phần Mỗi phần, chúng tôi đặt têntheo một chủ đề khác nhau: Đờng ra trận mùa này đẹp lắm; Trờng Sơn Đôngnhớ Trờng Sơn Tây; Những ngời lính chân đồng vai sắt; Ngày ăn cơm Bắc, đêm

đánh giặc Nam; Những trận bão lửa trút xuống đầu thù; Sông Bến Hải đầy máu

và nớc mắt; Khi sự sống và cái chết cần kề; Mẹ ơi, quê hơng ơi, nếu con khôngtrở về?; Một cái tết ở chiến trờng; Thời gian trong cách trở đốt cháy lửa tìnhyêu; Trận đánh cuối cùng và ớc mơ còn dang dỡ… ở mỗi phần nh thế, chúng tôi

đều trích một đoạn nhật ký ấn tợng nhất, in chữ đậm để thay cho lời dẫn" [48].Nhật ký của Vũ Hồng Nhật cũng đợc ngời biên soạn và xuất bản chia ra làm 8phần, mỗi phần là một chủ đề nội dung khác nhau: Những ngày đầu trong quânngũ; Tham gia chống lụt ở Hà Nội năm 1971; Những trang viết trên đất Lào;Những ngày ác liệt tại Sảm Thông- Long Chẹng; Hành quân trở về Tổ quốc vàvào chiến trờng B; Vợt qua sông Bến Hải là Quảng Trị anh hùng; Chốt giữ vàchống địch lấn chiếm vùng giải phóng và Những ngày cũng cố, huấn luyện đểchuẩn bị giải phóng miền Nam Việc làm này nhằm mục đích cho ngời đọc tiệntheo dõi nhng không thật cần thiết Bởi nhật ký vốn là thể loại linh hoạt thể hiệntâm t, tình cảm của chủ thể ngời viết Hơn nữa những ghi chép trong nhật kýchiến tranh đợc ghi trong hoàn cảnh hết sức đặc biệt của chiến tranh thì khôngnên thâu tóm vào một chủ đề nhất định theo những giai đoạn, thời gian nhất

định Hơn nữa, qua việc làm đó, phần nào cho thấy sự "can thiệp" của ngời biênsoạn đến nhật ký, nó sẽ ảnh hởng đến tính trung thực vốn có của những cuốnnhật ký này Những cuốn nhật ký nh vậy đến tay ngời đọc vì những lí do nào đómột cách ngẫu nhiên thì sẽ giữ đợc những đặc trng thể loại hơn Nên tự để ngời

đọc xem xét, cảm nhận đợc những ghi chép từ chính nguyên bản nhật ký ở đó

có thể có những trang viết nắn nót hơn, trơn tru giàu cảm xúc, cũng có nhữngghi chép dỡ dang, vội vàng mang tính chất liệt kê sự kiện Đó cũng chính là g-

ơng mặt riêng, là tâm hồn, hơi thở chân thành, sâu sắc của ngời viết

Ch¬ng 2 hiÖn thùc chiÕn tranh bi hïng

qua cái nhìn của ngời trong cuộc

Đất nớc nằm dới gót giày xâm lợc của đế quốc, cuộc sống nhân dân lầmthan, cơ cực Do đó, trong sâu thẳm trái tim mỗi ngời Việt Nam luôn đau đáumột điều là làm sao cho đất nớc đợc độc lập, nhân dân đợc hởng tự do, hạnhphúc Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết "đem tinh thần và lực lợng" đánh đuổi

đế quốc xâm lợc Những ngời lính - chủ thể sáng tạo nhật kí chiến tranh, xuấtthân từ mọi thành phần: từ những học sinh, những sinh viên của các trờng đạihọc, những nông dân chất phác, hiền lành đến những trí thức tiểu t sản Họ ra đi

từ nhiều miền quê khác nhau, với những hiểu biết, tập quán, trình độ rất khácnhau Nhng tất cả những khác biệt đó lại đợc hội tụ trong một lí tởng chung:hiến dâng tất cả cho Tổ quốc, sẵn sàng hi sinh vì Tổ quốc Họ ra đi với quyếttâm và những tâm t, tình cảm riêng Những suy t ấy đợc gửi gắm vào nhữngtrang nhật kí Chiến đấu giữa chiến trờng ác liệt, họ vẫn miệt mài ghi nhật kí dùtrong bất cứ hoàn cảnh nào, thời gian nào Họ muốn ghi lại tất cả những gì xảy

ra xung quanh mình: từ hiện thực đất nớc, cuộc sống của nhân dân trong chiếntranh đến những suy nghĩ thầm kín của chính bản thân mình Do vậy, nhữngcuốn nhật kí của họ ra đời trong hoàn cảnh hết sức đặc biệt Cũng bởi hoàn cảnh

đặc biệt, nên nội dung nổi bật trong những cuốn nhật kí chiến tranh chống Mĩnày là: hiện thực chiến tranh tàn khốc, tang thơng của dân tộc Việt Nam

Đó là hiện thực tơi nguyên về đất nớc, về con ngời, về cuộc sống củanhững ngời trong cuộc Qua cái nhìn của ngời lính, hiện thực chiến tranh ấy đợcghi lại một cách chân thực, sinh động Đó vừa là nguồn t liệu quan trọng, vừa làmột bằng chứng chứng tỏ sức sống mãnh liệt, quật cờng của dân tộc Việt Nam,con ngời Việt Nam

2.1 Hiện thực đất nớc và con ngời Việt Nam trong chiến tranh

2.1.1 Hiện thực về đất nớc

Nhật kí viết trong chiến tranh chống Mĩ là những trang ghi chép chânthực, xúc động của những ngời lính nơi chiến tuyến chống quân thù, nơi màranh giới giữa sự sống và cái chết hết sức mỏng manh Cuộc sống, số phận củacon ngời luôn bị đe doạ, bị huỷ diệt bởi chiến tranh Bao trùm lên khung cảnhcủa đất nớc là màu tang tóc của chiến tranh, là sự tàn phá của kẻ thù Vì vậy nộidung nổi bật trong nhật kí là ghi lại một cách chân thực hình ảnh đất nớc ViệtNam đau thơng trong ma bom, bão đạn Qua đó, bộc lộ tình cảm tha thiết, sâulắng của ngời viết về thực tại đất nớc Những trang nhật kí là những bằng chứngsinh động về hiện thực đất nớc Việt Nam lúc bấy giờ.

Trong các cuốn nhật kí viết trong chiến tranh chống Mĩ, có những cuốndài hàng mấy trăm trang, có những cuốn ngắn chỉ có vài chục trang song vẫn dày

đặc những sự kiện, chi tiết và hình ảnh về hiện thực chiến tranh, về sự tàn phá dãman, vô nhân tính của đế quốc Mĩ Đất nớc dới sự giày xéo của quân thù thật làkhủng khiếp, nơi nào cũng in đậm dấu vết chiến tranh Trải dài trên toàn cõi nonsông là sự huỷ diệt của kẻ thù bằng nhiều cách khác nhau

Khung cảnh bao trùm lên đất nớc lúc này là sự đánh phá ác liệt của bom

đạn Mỗi ngôi nhà, góc phố, hàng cây, từng dòng sông, ngọn núi, rừng cây,…

đều mang trong mình những thơng tích của chiến tranh Sự tàn phá huỷ diệtdiễn ra liên tục, ở mọi lúc mọi nơi, không kể thời gian nào Chứng kiến sự dữdội của bom đạn trút xuống mảnh đất quê hơng, lòng những ngời lính quặn đau,xót xa vô hạn Tình yêu non sông, đất nớc lại càng tha thiết, mãnh liệt hơn.Bằng cái nhìn của "ngời trong cuộc" đó, nhật kí chiến tranh chống Mĩ hớng đếnnhững hiện thực chiến tranh hết sức đau lòng Sự tàn phá của kẻ thù hằn rõ dấuvết ở mọi cảnh vật Khắp nơi trên đất nớc từ Bắc- Trung- Nam rải đầy hố bom,

hố bom nối tiếp hố bom Chúng cứ hiện lên dày đặc trong các trang nhật kí vàtrở đi trở lại nh một sự thực đau đớn, hãi hùng Đặng Thuỳ Trâm khi làm nhiệm

vụ của một bác sĩ tại chiến trờng Đức Phổ ác liệt đã ghi lại những cảnh tợng tanhoang và sự tàn phá dữ dội của bom đạn kẻ thù: "Suốt đêm ngày không giannáo động vì tiếng bom pháo, tiếng phản lực gào thét, tiếng tàu rọ, HU - 1A quầnlợn trên đầu Khu rừng đầy những vết bom đạn, những cây còn lại bị úa vàng vì

chất độc Cả ngời cũng đã bị ảnh hởng chất độc, toàn thể cán bộ đều mệt mỏi bơphờ tay chân rũ rợi ăn uống không nổi" [49,162] Mỗi lần đi công tác qua mỗithôn xóm khác nhau, cái mà chị chứng kiến duy nhất đó là sự hoang tàn, đổ nát.Một không khí ảm đạm, mù mịt, sự tàn phá ghê sợ của chiến tranh Trớc thựctại đó, lòng chị đau xót, quặn thắt: "Những xã thôn đã nuôi mình trong nhữngngày qua giờ đây đang bị quân thù chà đạp Chúng đã san bằng từ Đức Phong

đến tận núi Cửa (…) Chao ôi, đau xót biết chừng nào Những ngời còn lại langthang không cửa không nhà, họ không thể rời bỏ quê hơng dù đó chỉ còn làmmột mảnh đất hoang tàn, cây cối đổ rạp dới bánh xe ủi" [49, 205] Vất vả, lolắng nhất là cái bệnh xá bé nhỏ mà chị chịu trách nhiệm quản lí Đã bao lần

địch dội bom xuống phá tan hết tất cả, đã bao lần cái chết kề bên, sự sống dờng

nh mong manh mà chị viết là "tởng nh sờ thấy đợc" Những đau đớn, sợ hãi,kinh hoàng đó nh in đậm trên từng trang nhật kí của chị

Trong nhật kí đâu đâu cũng thấy cảnh đổ nát điêu tàn, không khí của sựchết chóc bao trùm khắp nơi Hình ảnh những hố bom và những tiếng nổ "xétrời" cứ trở đi trở lại trong các cuốn nhật kí Các tác giả đã ghi lại một cách tỉ

mỉ và chân thực cảnh tợng của đất nớc trong đau thơng, tang tóc để ngời đọcthấy rõ đợc sự tàn phá hết sức dã man của kẻ thù Đồng thời thể hiện tình yêuvô hạn, lòng xót xa trớc thực tại và nỗi căm hờn trớc tội ác tày trời đối với quânxâm lợc của các tác giả nhật kí Nếu nh Đặng Thuỳ Trâm đã rất đau đớn trớccảnh tang thơng mà nhân dân phải gánh chịu thì Nguyễn Văn Thạc trong nhật

kí của mình đã ghi lại một cách cụ thể những sự việc, sự kiện xảy ra trong suốtquãng thời gian hành quân và chiến đấu của mình Là một sinh viên xuất sắcnhng vì lí tởng cao đẹp, Nguyễn Văn Thạc đã lên đờng chiến đấu Anh mangtrong mình nhiều ớc mơ, khát vọng và một tâm hồn đẹp lãng mạn Đọc nhữngtrang nhật kí của anh, chúng ta thấy dạt dào tình cảm cảm xúc với đất nớc, quêhơng Nhng đằng sau đó là hiện thực chiến tranh tàn khốc Những trang nhật kícủa anh in đậm dấu ấn chiến tranh Đó là một khung cảnh hoang tàn, đổ nát củathành phố Vinh - Nghệ An vì bom đạn kẻ thù cày xới: "Bên đờng, còn những hốbom 3 giờ sáng qua giặc vừa ném xuống Nhìn ngời dân thành phố đứng nhìn

ngôi nhà tung ngói và những hố bom lở loét, lở loét với vẻ thờ ơ, bình thản lạlùng, thấy vững lòng vô hạn Thành phố đổ nát nhiều, nhà một tầng, ba tầng sụp

đổ và rêu đã xanh (…) Hố bom, hố bom, hố bom…" [45,191-192] Thảm cảnh

cứ càng ngày càng hiện ra trớc mắt những ngời lính trên chặng đờng hành quân.Những hố bom chi chít nối tiếp nhau không biết khi nào mới hết Những lúcnhìn thấy cảnh tợng đó, Nguyễn Văn Thạc không khỏi buồn đau và căm giậnquân thù Hành quân qua nhiều mảnh đất của Tổ quốc, anh đã miêu tả một cáchchân thật những cảnh tợng tàn khốc của chiến tranh Còn đây là một cảnh tợng

ở Hà Tĩnh: "Bốn quả bom đã phá sạch, phá tan tành và xơ xác ngôi trờng cấp 1bên cạnh (…) bộ đội dừng lại trớc ngôi trờng hôm qua tan tác vì bom đạn địch

Hố bom đen kịt, gỗ ngỗn ngang, đất đá tơi bời- Có mùi tanh và khét lẹt"[45,245]

Anh lính pháo binh Nguyễn Văn Thân trên đờng hành quân đầy vất vả,gian lao cũng bị ám ảnh bởi hình ảnh của những hố bom, bởi sự tàn phá khủngkhiếp của bom đạn quân thù Trong nhật kí, anh đã miêu tả một cách cụ thểcảnh tợng hố bom- dấu vết tội lỗi của kẻ thù: "dấu vết tội lỗi của bọn cuồngchiến Mĩ in khắp trên chặng đờng (…) Những ngôi nhà mới dựng lên những hốbom" [48,19] ẩn đăng sau hiện thực chiến tranh tàn khốc ấy là những nỗi niềm

đau đớn, xót xa thầm lặng của những ngời lính Chứng kiến mọi cảnh tợng đó,rồi ghi hiện thực đó vào trong nhật kí mà lòng họ trào dâng một niềm đau, mộtkhát vọng khắc khoải: đánh tan đế quốc Mĩ để đất nớc mãi bình yên, để nhữngcảnh tợng hãi hùng, tang thơng này không còn nữa

Hình ảnh những hố bom là một ám ảnh lớn, xuất hiện rất nhiều lần trongcác cuốn nhật kí Nhật kí của liệt sĩ Trần Danh Hải đã ghi lại cảnh tợng những

hố bom trên đờng hành quân: "Hai bên đờng lởm chởm những hố bom to nhnhững cái ao, sâu hoắm (…) Dọc theo hai bên đờng, hố bom nối tiếp hố bom, xe

có lúc nghiêng đi một cách khủng khiếp, chạy chênh vênh trên miệng hố bomsâu hoắm" [56,69] Chứng kiến cảnh quê hơng đất nớc bị huỷ diệt làm sao màvui, làm sao mà bình thản đợc Hiện thực đất nớc trong chiến tranh đợc "phơibày" trong nhật kí thật cụ thể Nhng đó là một hiện thực tang thơng, khắp mọi

nơi đều in đậm dấu vết chiến tranh Hình ảnh những làng mạc, thôn xóm, phốxá bị phá tan nát và những dòng sông, cánh rừng bị huỷ diệt xơ xác là nhữngmất mát, đau thơng cho dân tộc Nguyễn Văn Thân trong những ngày hànhquân và chiến đấu ở vùng giáp ranh hai miền Bắc - Nam từ năm 1966 đến năm

1970 đã ghi vào nhật kí của mình nhiều cảnh tợng đau thơng của dân tộc dớibom đạn kẻ thù Nhiều chi tiết chân thực làm nhức nhối lòng ta, qua đó lột tả đ-

ợc bộ mặt xảo trá, tàn bạo của kẻ thù xâm lợc Trong cuộc chiến đấu ác liệt giữa

ta và đế quốc Mĩ, đặc biệt là những cuộc hành quân và rút lui sau các trận đánhthì rừng núi là địa bàn hoạt động quan trọng Không chỉ vậy, trong nhật kí nhiều

đoạn tác giả miêu tả vẻ đẹp nên thơ của núi rừng, những lúc thả hồn mình vàothiên nhiên là những lúc tâm hồn các chiến sĩ thấy thảnh thơi nhất, thấy cuộcsống thật tơi đẹp biết bao, thấy non sông gấm vóc thật là tuyệt vời Vậy mà giờ

đây, màu xanh của những khu rừng đại ngàn đã dần biến mất, thay vào đó làmàu đỏ cháy của cát bụi vì bom đạn "Cảnh bom đạn thật khủng khiếp mới diễnra; cây cối ngỗn ngang, lấp mất cả lối đi, đât đá tung toe khắp nơi, mấy miếngthịt ngời vung vãi, vài khẩu súng ngỗn ngang, ruồi nhặng bay khắp nơi thật ghêquá Núi rừng mới hôm qua thôi còn tốt xanh mà bây giờ xơ xác" [48,119] Nơituyến lửa ác liệt giặc bắn phá suốt ngày đêm, không hở lúc nào, nhiều lúc ác liệt

đến mức không đợc ăn, không đợc ngủ nhiều ngày liền Không những thế, sựbắn phá ác liệt đó còn làm cho cảnh tợng luôn luôn biến đổi đến đau lòng:

"rừng đều trơ trụi, từng đoạn, từng đoạn bị huỷ diệt, vẫn con đờng tôi đã đi 7 - 8lợt mà mỗi lần đi là mỗi lần thay đổi Nếu không cố nhớ là lạc ngay" [48,125]

Tác giả Chu Cẩm Phong trong những ngày tháng sống và chiến đấu trênmảnh đất Quảng Nam lửa đạn cũng đã ghi lại trong nhật kí của mình những sựthật khủng khiếp mà đế quốc Mĩ gây ra cho nhân dân Những chi tiết ghi chépchân thực đọc lên đau đớn, quặn lòng Đó là một vùng quê ven biển ở tỉnhQuảng Nam, nhân dân sống bằng nghề đánh dây dừa, cây dừa chính là nguồnsống của nhân dân nơi đây Vậy mà "ở đây các vờn dừa từ lâu đã bị đại bác và bom

đốt sạch Ngay nh cái xóm này, không thể gọi là xóm đợc, ở đây chỉ có những túplều không phên dựng trên bãi cát nóng bỏng Dừa bị đốt chỉ còn trơ lại thân cây

quằn quại, đau đớn" [37,32] Kẻ thù đa bom đạn huỷ diệt những rừng dừa ngút ngátcũng có nghĩa là huỷ diệt sự sống của nhân dân Chúng thật là tàn ác Những đau

đớn của cây dừa cũng chính là những đau đớn trong lòng ngời Những trang viết củaChu Cẩm Phong đọc lên thật xót xa, cảm động

Những ghi chép của anh lính Vũ Hồng Nhật trong nhật kí cũng đầy rẫynhững chi tiết hãi hùng, ghê sợ Anh đã ghi lại nhiều cảnh tang thơng, điêu tàncủa một vùng giáp ranh giữa ta với nớc bạn Lào: "Nơi đây, vết tích của cuộcchiến tranh cục bộ do Mĩ gây ra vẫn còn nhiều tang thơng Những hố bomnham nhở, mới có, cũ có trông nh lỗ thủng của một tổ ong Vờn cây, đờng phố

đều trở thành hoang dại Cảnh điêu tàn, lạnh lùng và ảm đạm" [34,121] Mỗicuốn nhật kí của mỗi tác giả đợc ghi và cảm nhận theo những cách khác nhau.Nhng ở đó đều hiện lên một đặc điểm chung đó là thể hiện một cách cụ thể,chân thực về hiện thực chiến tranh tàn khốc Có những chiến sĩ trực tiếp cầmsúng chiến đấu nơi tuyến lửa trong rất nhiều năm nhng cũng có những chiến sĩkhông may mắn cha đợc chiến đấu đã hi sinh, cuộc đời quân ngũ thật ngắnngủi Vậy mà những trang nhật kí của họ vẫn phơi bày đợc một hiện thực tơinguyên về chiến tranh Sự tàn phá của kẻ thù lên mảnh đất Việt Nam thật làkhủng khiếp Mảnh đất xinh đẹp, trù phú của dân tộc chỗ nào cũng có thơngtích chiến tranh, không còn chỗ nào nguyên vẹn Những trang ghi chép của anh

Vũ Hồng Nhật đã phơi bày một hiện thực chiến tranh tàn khốc theo những bớc

đờng chinh chiến nhiều năm từ Bắc vào Nam, rồi qua cả Lào và Campuchia

Đâu đâu cũng in hằn bom đạn khói lửa tơi bời, đâu đâu cũng có cảnh tiêu điều,xơ xác, đổ nát Chiến tranh đã phá huỷ đi bao cảnh đẹp, bao giá trị mà con ngờixây dựng Đất nớc bị vùi sâu dới bom đạn, cuộc sống nhân dân biết bao lầmthan, cơ cực Đọc những trang ghi chép của anh, ngời đọc cảm nhận rất rõ hiênthực chiến tranh tàn khốc Điều kiện sống và chiến đấu khó khăn, vất vả, đôi lúcrất căng thẳng bởi cái chết luôn rình rập Nhng tất cả những khó nhăn đó khônglàm anh trùn bớc, anh vẫn chiến đấu, vẫn ghi nhật kí Những trang nhật kí củaanh đọc lên gợi bao ám ảnh Trong những cuốn nhật kí viết trong chiến tranhchống Mĩ, hiện thực đất nớc Việt Nam trong chiến tranh không chỉ dừng lại ở

đó mà nó còn hiện lên rất rõ trong nhiều cuốn nhật kí khác: nhật kí của liệt sĩ

Võ Tề [43], liệt sĩ Hoàng Thợng Lân [20], tác giả Phạm Việt Long [21],…vv.Những trang ghi chép xúc động đó đã cho ngời đọc thấy rõ hình ảnh đất nớcViệt Nam trong lửa đạn thật đau thơng nhng cũng anh dũng quật cờng, thấy đợcnhững mất mát đau thơng mà nhân dân phải gánh chịu cũng nh tội ác không thểnào dung tha đối với kẻ thù xâm lợc Nó là những bằng chứng hùng hồn, xácthực, là những t liệu sống vô cùng quý giá về một giai đoạn lịch sử hào hùng và

bi thơng của dân tộc Việt Nam Nó gợi ở ngời đọc nhiều ám ảnh, gieo vào lòngmỗi ngời nhiều xót xa, ngậm ngùi ẩn đằng sau mỗi trang viết chân thành ấy làtình yêu Tổ quốc đến vô hạn của ngời lính đang trực tiếp chiến đấu với kẻ thù.Tình yêu ấy là nỗi đau đớn trớc hình ảnh đất nớc tơi đẹp đang bị huỷ diệt; là nỗingậm ngùi, dằn vặt trớc thực tại nghiệt ngã, khốc liệt của chiến tranh Nhng dù

kẻ thù có tàn ác đến đâu đi nữa, chúng có dùng thủ đoạn gì đi nữa cũng khôngngăn nổi sức sống trờng tồn của con ngời Việt Nam, dân tộc Việt Nam Họ vẫnhiên ngang, ngẩng cao đầu chiến đấu cho đến hơi thở cuối cùng để bảo vệ mảnh

đất quê hơng Những ghi chép trong nhật kí chiến tranh nh là một sự tổng kết,

đánh giá về thực tế chiến đấu của toàn dân tộc Nó chân thật, giản dị hơn bất cứlời nói nào bởi nó đợc ghi lại từ chính "ngời trong cuộc" chứng kiến mọi cảnh t-ợng đã xảy ra Đó cũng là nét khác biệt của nhật kí chiến tranh so với các tácphẩm văn học khác

2.1.2 Hiện thực về cuộc sống con ngời

Nhật kí viết trong chiến tranh chống Mĩ không chỉ là bức tranh sinh động

về hiện thực đất nớc Việt Nam trong chiến tranh đau thơng khói lửa mà nó cònghi lại những sự thật sinh động về hiện thực cuộc sống con ngời Việt Nam trongnhững ngày máu lửa Qua những ghi chép cụ thể, tỉ mỉ của các tác giả nhật kí,con ngời Việt Nam đã phải sống và chiến đấu, đã phải gánh chịu và đối mặt vớibao nguy hiểm, gian khổ và ác liệt của chiến tranh Hơn bất cứ một nguồn t liệunào, nó cung cấp cho ngời đọc nhiều điều mà trớc đây cha biết về chiến tranh

Nó là những bằng chứng sống hùng hồn về những đau thơng mất mát mà nhândân ta phải chịu đựng Có những sự thật chiến tranh thật tàn khốc và ghê sợ Nó