Giá trị trào lộng của liêu trai chí dị luận văn thạc sỹ ngữ văn

Trong Lời giới thiệu cuốn Liêu Trai chí dị do nhà xuất bản văn học nghệ thuật quốc gia in ở Maxcơva năm 1957, viện sĩ N.T.Phêđôrencôkhẳng định: Bồ Tùng Linh là “tác giả truyện ngắn xuất

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN THỊ THANH LONG

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2.Lịch sử vấn đề 1

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5.Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của luận văn 4

7 Cấu trúc luận văn 5

Chương 1: CƠ SỞ ĐỂ NGHIÊN CỨU CẢM HỨNG TRÀO LỘNG CỦA LIÊU TRAI CHÍ DỊ 6

1.1 Tiểu sử Bồ Tùng Linh và thời đại tác giả 6

1.1.1 Tiểu sử 6

1.1.2 Thời đại tác giả 8

1.2 Những đặc điểm chủ yếu của thể loại truyền kỳ 10

1.3 Giới thiệu khái quát về Liêu Trai chí dị 14

1.4 Cảm hứng trào lộng 19

1.4.1.Giới thuyết một số khái niệm 19

1.4.2 Cơ sở xã hội của cảm hứng trào lộng 20

Chương 2: NHỮNG ĐỐI TƯỢNG CHỦ YẾU ĐƯỢC THỂ HIỆN BẰNG CẢM HỨNG TRÀO LỘNG TRONG LIÊU TRAI CHÍ DỊ 23

2.1 Đời sống chính trị xã hội 23

2.1.1.Bọn tham quan ô lại 23

2.1.2 Những hủ tục kiềm tỏa tình cảm cá nhân 30

2.2 Thế thái nhân tình 32

2.3 Chế độ học hành thi cử 34

2.3.1 Sĩ tử 35

2.3.2 Quan trường 40

2 4 Những lực lượng siêu hình 45

Chương 3 : NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN CẢM HỨNG TRÀO LỘNG TRONG LIÊU TRAI CHÍ DỊ 52

3.1 Sử dụng yếu tố siêu thực 52

3.1.1 Giới thuyết về yếu tố siêu thực 52

3.1.2 Siêu thực trong xây dựng nhân vật 54

3.1.3 Siêu thực trong xây dựng cốt truyện 60

3.2 Khai thác những mâu thuẫn trong đời sống 65

3.3 Kết hợp cái thực và cái siêu thực 69

3.3.1 Cái thực 69

3.3.2 Cái siêu thực 74

3.3.3 Ý nghĩa của quan hệ giữa cái thực và cái siêu thực 77

3.4 Các thủ pháp nghệ thuật khác 80

3.4.1.Nghệ thuật châm biếm 80

3.4.2 Không gian và thời gian nghệ thuật 86

3.4.2.1 Không gian nghệ thuật 87

3.4.2.2 Thời gian nghệ thuật 92

KẾT LUẬN 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Liêu Trai chí dị là tập truyện truyền kỳ nổi tiếng nhất của Trung Quốc Tác phẩm được đánh giá là "thiên cổ kỳ thư" Liêu Trai vốn là tên phòng văn của tác giả đã trở thành tên một loại tác phẩm (truyện Liêu Trai),

thành danh từ chung: Gương mặt liêu trai, hiện tượng liêu trai, kiểu liêu

trai Với nghĩa kỳ dị, lạ thường, ma quái Có thể nói Liêu Trai chí dị có sức

sống diệu kỳ không chỉ ở giá trị hiện thực rộng rãi và sâu sắc, toàn diện màcòn ở nghệ thuật viết truyền kỳ điêu luyện, tài hoa

1.2 Bồ Tùng Linh viết tác phẩm này dưới triều Thanh Nhà Thanh làmột triều đại ngoại tộc thống trị trung nguyên (phần lãnh thổ Trung Quốcvới người Hán là dân cư chủ yếu) nên thực hiện chính sách cai trị hà khắc

Xã hội phong kiến vốn đã có nhiều điều tệ hại, đến thời kỳ này lại có thêmnhững điều tệ hại mới Là nhà văn tài năng và có lương tâm, Bồ Tùng Linh

đã đưa vào tác phẩm của mình tiếng cười có nhiều sắc thái, góp phần làmnên giá trị cao của tác phẩm

1.3 Liêu Trai chí dị có ảnh hưởng đáng kể đến nhiều tác giả, tác

phẩm văn chương của Việt Nam nói chung và ở phương diện nghệ thuậttrào lộng nói riêng Nghiên cứu giá trị trào lộng của tác phẩm này góp phầnnhận thức ảnh hưởng đó

1.4 Trong chương trình Ngữ văn lớp 10 có văn bản Dế chọi, rút từ tập Liêu Trai chí dị Đây là tác phẩm thấm nhuần cảm hứng trào phúng

chính trị Nghiên cứu đề tài này góp phần dạy - học tốt hơn văn bản đó vàcác văn bản truyện truyền kỳ khác trong chương trình Ngữ văn trường phổthông

2 Lịch sử vấn đề

Nói đến thành tựu tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, người ta không

thể không kể đến Liêu Trai chí dị của văn sĩ Bồ Tùng Linh Đây là tác

phẩm đạt đến đỉnh cao viên mãn của thể loại truyền kỳ Trung Quốc

2.1 Bồ Tùng Linh (1640-1715), người tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc,

tự là Lưu Tiên lại có tự là Kiếm Thần, biệt hiệu: Liễu Tuyền cư sĩ, tự xưng

là Dị Sử thị , người đời còn gọi là Liêu Trai tiên sinh Ông là tác giả củanhiều thơ, tiểu thuyết và truyện ngắn Nhưng nổi tiếng nhất là tập tiểu

thuyết truyền kỳ đoản thiên Liêu Trai chí dị Tác phẩm lúc mới hoàn

thành gồm 8 quyển, 491 truyện, sáng tác vào đầu đời nhà Thanh Liêu Trai

chí dị giống một bộ tranh liên hoàn

2.2 Từ lâu bộ tiểu thuyết bằng văn ngôn Liêu Trai chí dị là một sáng

tạo nghệ thuật độc đáo được các nhà nghiên cứu thừa nhận trên nhiềuphương diện Có nhiều vấn đề của tác phẩm được các học giả Trung Quốc

và ngoại quốc rất quan tâm Bởi vậy đã có nhiều công trình nghiên cứu

Liêu Trai chí dị.

Trong Lời giới thiệu cuốn Liêu Trai chí dị do nhà xuất bản văn học

nghệ thuật quốc gia in ở Maxcơva năm 1957, viện sĩ N.T.Phêđôrencôkhẳng định: Bồ Tùng Linh là “tác giả truyện ngắn xuất sắc” của TrungQuốc Năm 1950, Bồ Tùng Linh được UNESCO kỉ niệm như một danh

nhân văn hóa thế giới Nhân dịp này, bộ Liêu Trai chí dị càng được nhiều

người đánh giá cao như

Chương Bồi Hoàn, Lạc Ngọc Minh trong Văn học sử Trung Quốc, tập 3, dành gần mười trang nghiên cứu về Liêu Trai chí dị với bài Liêu Trai chí dị và những tiểu thuyết đoản thiên khác Bên cạnh đó họ cũng chỉ ra một trong những nguyên nhân khiến mọi người ưa thích bộ Liêu Trai chí dị

chính là có nhiều chuyện kể về tình yêu giữa người và hồ tinh Các tác giả

của cuốn Tiểu thuyết cổ Trung Quốc đã nhận xét về ảnh hưởng văn hóa dân gian trong sáng tác Liêu Trai chí dị Các nhà nghiên đã nhận định về yếu tố

hư và thực trong tác phẩm đoản thiên này đồng thời khẳng định tài năngviết truyện truyền kỳ kiệt xuất của Bồ Tùng Linh

Trần Xuân Đề trong công trình Về những bộ tiểu thuyết cổ điển hay nhất của Trung Quốc nói đến khả năng phản ánh hiện thực rộng lớn của tác phẩm Tác giả cuốn 180 nhà văn Trung Quốc nhận định về khuynh hướng

sáng tác của tác giả Bồ Tùng Linh đồng thời khẳng định vị trí của tác phẩmtrên văn đàn thế giới Có những tác giả lại chú ý đến một trong những vấn

đề nổi trội trong tác phẩm này là vấn đề tính dục như: Hồ Đắc Duy, Trần

Thế Hương, Nguyễn Huệ Chi trong bài Một vài phương diện tư tưởng và nghệ thuật của Bồ Tùng Linh trong Liêu Trai chí dị đã chỉ ra tư tưởng phức

tạp của Bồ Tùng Linh, phân tích đặc điểm kiểu nhân vật nho sinh, nhân vật

đạo sĩ và nhân vật người phụ nữ Nguyễn Thị Bích Dung trong bài Chân dung kẻ sĩ - thương nhân trong Liêu Trai chí dị của Bồ Tùng Linh đã có

nhiều phát hiện về kiểu nhân vật thương nhân vốn xuất phát là những nhosinh bất đắc chí trong thi cử Từ đó nhận ra được những tư tưởng tiến bộmới mẻ, vượt thời đại của ông

Đề cập đến giá trị trào lộng trong Liêu Trai chí dị còn có các công trình khác đáng lưu ý như: Giới thiệu bộ truyện Liêu Trai chí dị và tác giả

Bồ Tùng Linh (Đàm Quang Hưng); Phong cách nghệ thuật Liêu Trai chí dị

(Trần Văn Trọng);…Bên cạnh đó, có thể kể đến các công trình nghiên cứu

về truyện truyền kỳ liên quan đến tác phẩm này của Bồ Tùng Linh: Những biến đổi của yếu tố kỳ và thực trong truyện ngắn truyền kỳ Việt Nam (Vũ Thanh); Truyện truyền kỳ Trung Quốc (Lâm Ngữ Đường); Lý luận văn học nghệ thuật cổ điển Trung Quốc (100 điều) (Khâu Chấn Thanh); Cái “kì” trong tiểu thuyết truyền kì (Đinh Phan Cẩm Vân),

Nhìn chung, các công trình đã có những thành tựu nghiên cứu đáng

kể về các giá trị trong truyện truyền kỳ nói chung và trong Liêu Trai chí dị

nói riêng Đó thực sự là những gợi ý rất lớn cho những người đi sau tiếp tục

triển khai những đề tài nghiên cứu Liêu Trai chí dị Tuy nhiên khi nghiên

cứu vấn đề giá trị trào lộng trong Liêu Trai chí dị, các nhà nghiên cứu chưa

có cách nhìn thoả đáng về những yếu tố làm nên đặc sắc riêng, sức hấp dẫnriêng của cuốn “thiên cổ kỳ thư” này Các công trình chưa nghiên cứu giá

trị trào lộng trong Liêu Trai chí dị một cách toàn diện, khái quát để hiểu rõ

những đối tượng chủ yếu được thể hiện bằng cảm hứng trào lộng trong tác

phẩm truyền kỳ nổi tiếng này Nghiên cứu giá trị trào lộng trong Liêu Trai chí dị vẫn là điều cần thiết Với thái độ thực sự cầu thị, chúng tôi đã tiếp

thu có chọn lọc những kiến giải của người đi trước, đồng thời tiếp tục tìmhiểu, triển khai một cách có hệ thống về đề tài này để hiểu hơn về giá trịtrào lộng, tài năng văn chương cùng với những tiến bộ về mặt tư tưởng củavăn sĩ Bồ Tùng Linh

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung chú trọng nghiên cứu về giá trị trào lộng trong

Liêu Trai chí dị.

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Chúng tôi chọn một trong những văn bản dịch có số truyện vừa

phải và đáng tin cậy nhất để nghiên cứu Đó là bộ Liêu Trai chí dị, bản do

Tản Đà - Đào Trinh Nhất - Nguyễn Văn Huyền dịch, Nxb Văn học, 2002

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu văn học phổ biến

như: thống kê - phân loại, hệ thống, đối sánh, phân tích, tổng hợp, và chútrọng những đặc điểm của truyện truyền kì

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn nghiên cứu một cách hệ thống giá trị trào lộng, một giá trị

quan trọng của tác phẩm Liêu Trai chí dị ở các phương diện chủ yếu như

đối tượng của cảm hứng, phương thức tạo thành và lí giải giá trị này từ cácnguyên nhân văn học và nguyên nhân phi văn học Các kết luận khoa học

có sức thuyết phục do kết hợp được lí luận có hệ thống với các dẫn chứngtiêu biểu

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu và Kết luận, nội dung chính của luận văn được trình

bày trong ba chương:

Chương 1: Cơ sở để nghiên cứu cảm hứng trào lộng của Liêu Trai chí dị Chương 2: Những đối tượng chủ yếu được thể hiện bằng cảm hứng trào lộng trong Liêu Trai chí dị

Chương 3: Nghệ thuật thể hiện cảm hứng trào lộng trong Liêu Trai chí dị

Cuối cùng là Tài liệu tham khảo

Chương 1

CƠ SỞ ĐỂ NGHIÊN CỨU CẢM HỨNG TRÀO LỘNG

CỦA LIÊU TRAI CHÍ DỊ

1.1 Tiểu sử Bồ Tùng Linh và thời đại tác giả

1.1.1 Tiểu sử

Bồ Tùng Linh sinh năm 1640 (năm thứ 13 Sùng Trinh đời Minh),mất năm 1715 (năm thứ 54 Khang Hy đời Thanh), tự Lưu Tiên, KiếmThần, biệt hiệu Liễu Tuyền Cư Sĩ, người Tri Xuyên (nay là Tri Bác, thuộctỉnh Sơn Đông) Ông xuất thân trong một gia đình thương nhân, địa chủnhỏ Thân sinh là Bồ Bàn Canh do lận đận trên đường khoa cử, đi thikhông đỗ nên bỏ nho học chuyển sang làm thương nhân, nhưng vẫn khôngphục hồi được gia thế như mong muốn, trước sau vẫn không thoát khỏi vậnnghèo

Từ Bồ Tùng Linh đã chịu sự giáo dục nghiêm khắc của gia đình.Ông theo cha đi học và nhiệt tình say sưa với công danh khoa cử Đến năm

19 tuổi (1658), Tùng Linh dự lớp thi đồng sinh thì ba lần được chọn là “Đệnhất bổ bác sĩ đệ tử sinh viên”, (là những người học giỏi được vào học ởThái học) ở ba cấp: huyện, phủ, đạo, và được quan học sứ Thi NhuậnChương khen ngợi Từ đó ông nổi tiếng về văn chương và tự đánh giá mìnhrất cao Lúc đầu thuận buồm xuôi gió nhưng càng về sau thì Bồ Tùng Linhcàng gặp nhiều cảnh éo le, trắc trở Con đường khoa hoạn của ông khá longđong, nhiều phen đến Tế Nam thi hương đều bị hỏng, có những cuộc thi vì

ốm, phải bỏ dở nửa chừng Đi thi mãi đến năm 60 tuổi mà vẫn không đỗđạt Đến năm 71 tuổi ông được ban cho một hư danh là “Tuế Cống Sinh”.Ông bi ai, đau xót tự ví mình như Biện Hoà, người ôm ngọc ba lần dângcho ba vua (Lệ, Vũ và Văn vương), thì hai lần bị chặt cụt chân Bồ TùngLinh tiếc tài năng của mình không được nhà cầm quyền biết đến Vợkhuyên nhủ ông mới chịu buông con đường sĩ hoạn Về sau ông đi dạy tưthục tại các gia đình quan viên, lấy đó làm nghề nuôi sống, có một thời gianngắn ông từng đi làm chức mạc tân (thư kí văn thư trong cơ quan quân sự).Con đường khoa hoạn luôn luôn làm ông bất đắc chí, lòng đầy uất ức Ông

đã viết nên những thiên truyện ngắn bất hủ về đề tài này

Không những con đường khoa cử gặp nhiều đều bất đắc ý, mà cuộcsống của ông cũng khó khăn vô cùng Suốt đời ở nông thôn làm thầy giáodạy tư, ông nghèo đến nỗi “nhà không vách không phên, cây cối um tùm,gai góc”, mười năm trời bệnh tật nghèo đói “ra cửa không có lừa đểcưỡi”, suốt năm không được ăn miếng thịt Chính cuộc sống khốn khócủa bản thân nơi nông thôn hẻo lánh, làm cho ông hiểu được đời sống, tưtưởng và tình cảm của quần chúng nhân dân Ông đã viết một số bài thơ,tản văn biểu thị tiếng nói của nhân dân Ông viết một số sách thuộc loại

thông tục phổ cập như Nhật dụng tục tự, Nông tang kinh…Một số truyện của Liêu Trai chí dị, biểu hiện tình cảm chân thật đáng quý của ông đối

với người nông dân chất phác hiền lành Tác phẩm của ông không thuầntúy chỉ kể lại nỗi băn khoăn thắc mắc và lòng phẫn nộ bi ai của kẻ thấtthế, mà còn phản ánh mâu thuẫn xã hội và biểu thị tư tưởng nguyện vọngcủa nhân dân

Bồ Tùng Linh vốn là người có khiếu văn thơ từ nhỏ và sáng tác từ

khá sớm, bắt đầu tuổi trung niên, ông vừa dạy học vừa sáng tác Liêu Trai chí dị, mãi cho tới tuổi già mới xong Sách chưa được in nhưng bạn bè đã

chuyền nhau đọc và được lãnh tụ thi đàn thời bấy giờ là Vương Sĩ Chân tánthưởng Trong lời tựa viết lấy, tác giả tâm sự: “Mặc dù không có tài như

Can Bảo (viết bộ Sưu thần ký) nhưng rất thớch sưu tầm chuyện thần ma,

tõm tỡnh giống như người xưa ở Hàng Chõu (Tụ Thức bị biếm trớch vềHàng Chõu) thớch nghe chuyện quỷ Nghe đến đõu là đặt bỳt ghi chộp đếnđấy, lõu ngày thành sỏch” ễng là tấm gương về một nhà giỏo nụng thụn

biết tỡm niềm vui trong việc sưu tầm và sỏng tỏc Ngoài bộ Liờu Trai chớ dị, ụng cũn viết khỏ nhiều thi ca (sau in thành Thi tập, 6 quyển); từ, văn (sau

in thành Văn tập 12 quyển), và những bài hỏt dõn gian, 14 thiờn hớ khỳc và

3 vở tạp kịch… Người đời nay đó tập hợp những sỏng tỏc đú vào bộ Bồ Tựng Linh tập Thơ ụng khụng chỳ tõm gọt đẽo mà viết tự đỏy lũng nờn

chõn thực và hồn hậu, là tiếng núi trữ tỡnh của một con người từng nếm trải

đủ mọi đắng cay chua chỏt khắc khổ Sau này ụng cú cơ hội nghiờn cứukinh sử, triết lý, văn chương và rất hứng thỳ với thiờn văn, nụng trang, ydược… Năm 1980 Bồ Tựng Linh được UNESCO kỉ niệm như một danhnhõn văn hoỏ thế giới

Sỏng tỏc chủ yếu : Liờu Trai chớ dị (tập hợp khoảng 448 truyện ngắn), Liờu Trai văn tập (12 quyển), Liờu Trai thi tập (6 quyển với hơn 1000 bài

thơ, 170 bài từ, 14 vở ca khỳc dõn gian và 3 vở tạp kịch) Trước tỏc củaụng gồm truyện, tiểu thuyết, thơ

1.1.2 Thời đại tỏc giả

Minh - Thanh là giai đoạn cuối cùng của sự phát triển văn học cổ điểnTrung Quốc, cũng là giai đoạn mà tiểu thuyết Trung Quốc đạt đến trình độmẫu mực Tiểu thuyết Minh - Thanh số lợng nhiều, đề tài hết sức đa dạngphong phú Có tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết thần ma, tiểu thuyết nhân tìnhthế thái, tiểu thuyết đời thờng, có những tác phẩm là những sáng tác tập thể

đợc lu truyền rộng rãi và đợc thêm thắt bổ sung, hoàn thiện dần, có những tácphẩm do văn nhân sáng tác Nhìn chung những bộ tiểu thuyết này đều phản

ánh rõ và chân thực t tởng, khát vọng, tình cảm của ngời dân về hôn nhân,tình yêu, tự do

Những bộ tiểu thuyết đời Minh nh: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán

Trung), Tây du ký ( Ngô Thừa Ân), Thuỷ hử (Thi Nại Am), đợc đông đảo bạn

đọc truyền tụng, yêu thớch Câu chuyện trong những bộ tiểu thuyết này vốn

đợc lu truyền rộng rãi trong cuộc sống và trải qua quá trình lu truyền ngàycàng đợc đầy đủ hơn về nội dung, nghệ thuật Cỏc tiểu thuyết đời Thanh như

Nho lâm ngoại sử (Ngô Kính Tử), Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần), Liêu Trai chí dị ( Bồ Tùng Linh), là những sáng tác cá nhân, với quan điểm tiến

bộ, hầu hết đợc viết theo khuynh hớng hiện thực, với ngòi bút sắc sảo, phêphán xã hội toàn diện hơn, sâu sắc hơn so với các bộ tiểu thuyết trớc đó.Trong đó, Liêu Trai chí dị là một tiêu biểu được đánh giá sản phẩm của

một cá tính sáng tạo mới Truyện ngắn văn ngôn đã trải qua các thời đại từchí quái Lục Triều (thế kỷ III - VI), đến truyền kỳ đời Đờng phát triển đếnTống - Nguyên rồi dần đi vào suy kiệt Bồ Tùng Linh với Liêu Trai chí dị,

một đỉnh núi lạ nhô lên, đạt thành tựu cao nhất của thể loại truyện ngắn

Sau gần một thế kỉ chịu sự đô hộ của ngời Mông Cổ, năm 1368, cuộckhởi nghĩa của Chu Nguyên Chơng đã lật đổ vơng triều Mông Nguyên lậpnên nhà Minh Nhà Minh (1368-1644) là triều đại Hán tộc cuối cùng củaTrung Quốc Sau từ mấy chục năm gõy dựng, nhà Minh xây dựng nền chínhtrị độc tài với nhiều thủ đoạn nhằm tập trung toàn bộ quyền lực vào tay nhàvua và dần trở thành vơng triều quân chủ chuyên chế cực đoan Cuối đờiMinh, xã hội vô cùng rối loạn, nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra Cuộc khởinghĩa nông dân của Lý Tự Thành, Trơng Hiến Trung lãnh đạo đã lật đổ nhàMinh Nhng Lý Tự Thành cha kịp củng cố chính quyền thì Ngô Tam Quế r-

ớc quân Mãn Thanh vào cửa ải lập nên nhà Thanh (1644 - 1911) NhàThanh thừa kế tất cả sự chuyên chế về chính trị, quân sự đời Minh VuaThanh nắm mọi quyền hành còn nội các chỉ là hình thức

Trong hai triều đại này ruộng đất đều tập trung vào tay bọn quan lại,nhân dân bị bóc lột tàn nhẫn Mâu thuẫn giai cấp và mâu thuẫn dân tộc càngtrở nên sâu sắc, phức tạp, những mầm mống kinh tế t bản chủ nghĩa pháttriển mạnh mẽ Từ đõy nảy sinh trong xã hội trào lu t tởng mới, t tởng đòi đ-

ợc giải phóng cá nhân, khẳng định khát vọng tự nhiên của con ngời Trào lu

t tuởng này gần với sự phục hng ở châu Âu nhng do gặp phải sự chuyên chếcủa thể chế chính trị phong kiến nên bị kìm hãm Việc xuất hiện trào lu t t-ởng này đem lại sự đa dạng cho văn học nói chung và cho tiểu thuyết nóiriêng Những mâu thuẫn xã hội cùng với sự chuyên chế lỗi thời trong chínhsách cai trị là những đề tài rộng lớn để cho các nhà tiểu thuyết lựa chọn vànhiều tác phẩm phản ánh hiện thực, châm biếm xã hội ra đời Trong vòng 80năm, ngoài số lợng những tác phẩm tầm thờng, vô vị, tô son điểm phấn chogiai cấp địa chủ còn có những tác phẩm u tú phản ánh cuộc sống nghèo khổcủa nhân dân Những vấn đề chủ yếu của thời đại đợc tác giả đa vào trongtác phẩm với biểu hiện muôn màu, muôn vẻ, chẳng hạn nh: Liêu Trai chí dị, Thuỷ hử hậu truyện (Trần Thầm), Các tác phẩm đều bất bình, phẫn nộ phê

phán giai cấp thống trị, bộc lộ t tởng đồng tình với nỗi khổ đau của nhân dân.Tác phẩm không trực tiếp phản ánh hiện thực mà khai thác đề tài từ hiện thực, Liêu Trai chí dị phần lớn lấy đề tài từ hồ, tiên, ma quỷ, có nhiều màu sắc lãng

mạn, lại mang những nội dung phong phú nh tố cáo bọn tham quan ô lại, cờnghào ác bá, phơi bày chế độ khoa cử mục nát, ca ngợi tình yêu và hôn nhân,phê phán sự đen tối và mục ruỗng của xã hội phong kiến, đồng thời gửi gắm

sự mong mỏi của tác giả về một thế giới lý tởng và những con ngời tốt đẹp

Tất cả điều đó được thể hiện bằng bút pháp đa dạng, năng động, bằngcái nhìn nhiều chiều Nhà văn có tài, có phong cách bao giờ cũng có cách tạonờn giỏ trị nghệ thuật riêng của mình Bồ Tùng Linh đã thể hiện được cáinhìn mới lạ, độc đáo về con người và cuộc sống thông qua cái nhìn trào lộngsắc sảo Với cái nhìn này, Bồ Tùng Linh quả thực là tỏc giả cú biệt tài trongnhận thức và phản ánh nhiều hiện tợng của đời sống trong xó hội xưa bằngphạm trự cỏi trào lộng

1.2 Những đặc điểm chủ yếu của thể loại truyền kỳ

Truyện truyền kỡ là thể loại của văn học Trung Quốc du nhập vào

nước ta Tờn gọi thể loại bắt nguồn từ tờn tập truyện nhan đề Truyền kỡ của

Bùi Hình đời Đường Truyện truyền kì đời Đường kế thừa truyền thống chíquái thời Lục Triều, tuy nhiên hai loại tác phẩm này cũng có những sự khácbiệt Chí quái chủ yếu viết về thần linh quái đản, còn nhân vật chủ yếutrong truyện truyền kì là con người.

Truyện truyền kì là “một hình thức văn xuôi tự sự cổ điển TrungQuốc, vốn bắt nguồn từ truyện kể dân gian, sau được các nhà văn nâng lênthành bác học, sử dụng những mô típ kỳ quái hoang đường, lồng trongmột cốt truyện có ý nghĩa trần thế, nhằm gợi hứng thú cho người đọc”

[25, 1730]

Truyện truyền kì đời Đường đạt đỉnh cao của thể loại Hồng Mạiđời Tống cho rằng thành tựu của truyện truyền kì đời Đường tương xứngvới thơ thời kì này, nhưng phần lớn các nhà nghiên cứu đời sau cho rằngthành tựu của nó chỉ đứng sau thơ Văn hào Lỗ Tấn nhận định rằng vănchương của chí quái đều rất đơn giản, ngắn, chép thực, còn đến đờiĐường văn nhân đã có ý thức làm tiểu thuyết Ý thức làm tiểu thuyết là ýthức về vai trò của hư cấu và sự chú ý đến giá trị của ngôn ngữ trong tácphẩm văn chương

Truyện truyền kỳ là một thể loại có tính chất quốc tế, được sử dụngtrên một không gian rộng lớn gồm Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, ViệtNam trong hàng chục thế kỷ Không thể nói rằng “truyền kỳ là những điều

lạ vẫn được lưu truyền” vì như vậy vô hình trung biến các tác giả truyệntruyền kỳ - kể cả những tài năng như Nguyễn Dữ thành người sưu tập đơngiản Chỉ cần đối chiếu một truyện truyền kỳ với một truyện dân gian đủ

thấy cách hiểu này xa sự thật Truyện Người thiếu phụ Nam Xương ghi lại một câu chuyện có thật ở Hà Nam Truyện Nam Xương nữ tử lục (Chuyện

người con gái Nam Xương) của Nguyễn Dữ cũng sáng tạo trên cơ sở chấtliệu này Truyện dân gian kết thúc ở đoạn Vũ thị nhảy xuống sông và người

ta lập đền thờ Phần đầu truyện của Nguyễn Dữ cũng có những chi tiết,nhân vật tương tự Tuy nhiên, sau chi tiết Vũ thị tự vẫn, truyện của Nguyễn

Dữ còn có một đoạn dài, và quan trọng hơn là, chính từ đây tính chất củamột truyện truyền kỳ mới bắt đầu biểu lộ Phản ánh trình độ tư duy nghệthuật và thích ứng với phương thức lưu truyền, truyện dân gian chú trọng

sự kiện, còn thế giới nội tâm và tính cách nhân vật ở bình diện thứ yếu,trong khi ở truyện truyền kỳ đây là những điều rất được tác giả chú trọng

Trong Truyền kì mạn lục, Nguyễn Dữ “dụng hợp thể”, xen cả thơ, từ, phú,

văn tế vào văn xuôi, cốt để tâm trạng con người được biểu hiện rõ nhất Chỉ

có bằng hình thức chữ viết, những nội dung đó mới được thể hiện chuyểntải Truyện dân gian và truyện truyền kì thuộc phương thức nghệ thuật khácnhau, mặc dù có mối liên hệ Nhiều truyện truyền kì hầu như do văn nhânsáng tạo ra, trước đó không hề “được lưu truyền” Việc trong truyện cóniên đại, nhân vật có tên tuổi, quê quán, hành trạng cụ thể và gắn với sự

quỷ Cho đến nay nhiều người cho rằng Thánh Tông di thảo mở đầu cho

truyện truyền kì ở nước ta

Đặc điểm lớn nhất, chi phối các đặc điểm khác là tính chất khác lạcủa con người, sự vật, hiện tượng được phản ánh Người xưa gọi đó là tínhchất kì (thần kì quái dị) Xưa nay, trong những định nghĩa tiêu biểu về thểloại không thể thiếu chữ này Đây là thể văn “thuật kì kí dị” (thuật điều kì

lạ, ghi sự khác thường - Lăng Vân Hàn), “kì văn dị sự” (văn lạ, việc lạ),

“phi kì bất truyền” (không kì lạ thì không lưu truyền) Có rất nhiều thủ

pháp để tạo ra cái kì, tựu trung là xóa nhòa những ranh giới mà con ngườitạo ra, thay đổi những tính chất của sự vật, hiện tượng vẫn được hìnhdung theo lẽ phải thông thường Truyện truyền kì xây dựng những thế giới

khác ngoài thế giới hiện sinh của con người, như thượng giới (Chuyện Từ Thức lấy vợ tiên trong Truyền kì mạn lục), âm phủ (Chuyện chức phán sự đền Tản Viên), thủy cung (Chuyện người con gái Nam Xương) Người ta

có thể sống bình thường ở đó, với các quan hệ (ít hơn) được mô phỏng từcõi trần

Trong truyện truyền kì con người có khả năng giao tiếp với thế giớisiêu nhiên, một thế giới thiên hình vạn trạng, phổ biến nhất là ma quỷ Cáctác giả “quỷ vật giả thác dĩ tác hiếu kì” (lấy ma quỷ dể gợi tính hiếu kì) Cỏcây và muông thú, ma quỷ và thần linh đều được nhân hóa Sự nhân hóanày có khi cả phần xác lẫn phần hồn, hoặc chỉ phần hồn Thế giới phi nhân

đó hòa hợp hoặc đối địch với con người, làm nên bức tranh cuộc sống đặcthù Hiện trạng này là kết quả tổng hòa của nhiều nhân tố: tư duy khoa họcchưa phát triển, thế giới quan của các tôn giáo, sự trưởng thành của ý thứcthẩm mĩ và của tư duy nghệ thuật…

Trong bất cứ truyện truyền kì nào cũng vậy, vừa có những yếu tốthực vừa có những yếu tố siêu thực, thiếu một trong hai yếu tố thì khôngphải truyện truyện truyền kì đích thực Theo cách gọi của người xưa, yếu tốsiêu thực là hư Trong truyện truyền kì cái thực luôn được hư hóa, cái hư

luôn được thực hóa Ví dụ trong truyện Người con gái Nam Xương, Vũ thị

bị chồng nghi oan, ruồng rẫy đến mức phải tìm đến dòng nước lạnh lẽo đểquyên sinh Đó là cái thực đau lòng Tuy nhiên, là một tác giả truyện truyền

kì, Nguyễn Dữ hình dung dưới nước có một thế giới khác, nơi đó nàngđược tái sinh, được sống trong tình thân ái, được đề cao Đó chính là cái hưtrên cơ sở cái thực Không phải ở thể loại nào cũng có sự biến đổi giữa hư

và thực như vậy, ví dụ truyện viễn tưởng

Ở trên có dẫn lời Lỗ Tấn rằng truyện truyền kì cho thấy “ý thức làmtiểu thuyết” của người đời Đường Ý thức làm văn chương của các tác giảtruyện truyền kì biểu hiện ở nhiều phương diện Về hình thức thấy rõ nhất

là ở nhiều truyện có hiện tượng dung hợp thể loại ngoài văn xuôi còn cóthơ, phú, văn tế, câu đối và phần nghị luận ở sau Mục đích của việc này,đứng từ phương diện người sáng tác, là để “khoe tài” rằng tác giả có thểsáng tạo được bằng nhiều thể loại

Tóm lại, tiểu thuyết truyền kỳ có một số đặc điểm nổi bật Trong đó

có những đặc điểm đáng lưu ý, đó là: Thứ nhất, nó có dung lượng ngắn, kếtcấu không phải theo truyện dài thu ngắn, phần nào đã có dáng dấp của thểloại truyện ngắn cận hiện đại Thứ hai, có sự tham gia của yếu tố thần kỳ vàocâu chuyện Nhưng đó không phải là do những lực lượng tự nhiên đượcnhân hóa như kiểu thần thoại, hoặc những nhân vật có phép lạ như: trời, bụt,thần tiên,… trong truyện cổ tích thần kỳ mà phần lớn ở ngay hình thức phinhân tính của nhân vật (ma quỷ, hồ ly, vật hóa người) Tuy nhiên, trongtruyện bao giờ cũng có những nhân vật là người thật, và chính những nhânvật mang hình thức “phi nhân” thì cũng chỉ là cách điệu, phóng đại của tâm

lý, tính cách một loại người nào đấy Vì thế truyện truyền kỳ có giá trị nhânbản sâu sắc

1.3 Giới thiệu khái quát về Liêu Trai chí dị

Liêu Trai chí dị là tác phẩm đỉnh cao của truyện truyền kỳ Trung

Quốc Tác phẩm được ca ngợi là “đoản thiên tiểu thuyết chi vương” (vua củatruyện ngắn) Kể từ khi được khắc in lần đầu tiên (năm Càn Long thứ 31-

năm 1766) đến nay, Liêu Trai chí dị đã vượt qua được sự thử thách của thời

gian, vượt qua biên giới một nước ảnh hưởng đến nhiều dân tộc Tác phẩmđược chuyển sang nhiều ngôn ngữ Năm 1916 được H.Giles chuyển sang

Anh ngữ lần đầu tiên dưới nhan đề Strange Stories from a Chinese Studio.

Tác phẩm còn được chuyển thể sang nhiều loại hình nghệ thuật khác: hí

kịch, điện ảnh, phim truyền hình,… Người ta thường nhắc đến hai từ Liêu

Trai như: Gương mặt liờu trai, hiện tượng liờu trai, kiểu liờu trai, với nghĩa:

kỡ dị, lạ thường, ma quỏi… Cú thể núi Liờu Trai chớ dị cú một sức sống mónh

liệt, diệu kỡ trong đời sống tinh thần của nhõn loại khụng chỉ vỡ giỏ trị hiệnthực sõu sắc, toàn diện mà cũn vỡ nghệ thuật viết truyện truyền kỳ điờuluyện, tài hoa Nhà nghiờn cứu Nguyễn Huệ Chi nhận định: “Với gần 500

truyện ngắn truyền kỳ xen lẫn chớ quỏi tập hợp trong bộ Liờu Trai chớ dị, ụng

đó dựng nờn một thế giới kỡ ảo muụn hỡnh nghỡn vẻ, làm say mờ bao bạn đọctrong hơn 300 năm qua, bắt người ta phải nghiền ngẫm, khỏm phỏ khụngbiết chỏn bức tranh thực - ảo đầy bớ ẩn của ụng” [11, 28]

Bồ Tùng Linh đã dựa vào những câu chuyện có sẵn và thần thoại dângian, tổ chức lại kết cấu, xây dựng lại nhân vật thêm bớt các tình tiết, tu sứcngôn từ… để tái tạo thành những thiên truyện ngắn hoàn toàn mới, hấp dẫn

đối với bạn đọc Phần lớn các truyện của Liêu Trai chí dị đã thể hiện sự sáng

tạo độc đáo của nhà văn, những tình tiết làm nòng cốt cho diễn biến các mốiquan hệ giữa cả yếu tố kỳ lạ và sự phát triển tính cách nhân vật không phứctạp, các mâu thuẫn xung đột ở mỗi truyện có yếu tố kỳ lạ đợc triển khai khá

đông, tần số lặp lại các môtớp nghệ thuật trong việc thể hiện các mối quan hệxung đột cốt truyện Nhng nhìn chung các truyện trong Liêu Trai chí dị đều

mang dáng dấp hình hài, nội dung và nghệ thuật mới mẻ, phong phú hấp dẫnmột phần nhờ sự xuất hiện thờng xuyên của yếu tố hoang đờng, kỳ lạ Nóicách khác cái mới và hấp dẫn trong mỗi cốt truyện ấy nằm trọn trong cái thần

mà từ tình tiết câu chuyện cho đến việc xây dựng các nhân vật Bồ Tùng Linh

đã không đi theo lôgíc thông thờng của ngời xa khi xây dựng cốt truyệnnghĩa là các nhà văn thời trớc đó ít đặt cho mình mục đích phải nghĩ ra mộtcốt truyện mà họ thờng tái tạo trên cơ sở những cốt truyện đã hình thành sẵn,sau đó bằng cách tổ chức lại kết cấu, xây dựng lại nhân vật, thêm bớt tìnhtiết… để cho ra đời một tác phẩm riêng của họ Bồ Tùng Linh không làm nhthế mà các truyện trong Liêu Trai chí dị có cốt truyện, có kết cấu hoàn toàn

mới mẻ là sáng tác văn học thực sự chứ không phải là một công trình ghi

chép ( truyện chép ở Liêu Trai) nh nhan đề Cốt truyện ở các truyện có sự

phát triển không giống nhau và cũng không lẫn lộn vào nhau đợc Những chitiết, những yếu tố mang tính chất siêu nhiên, hoang đờng xuất hiện theo lôgíccủa câu chuyện Yếu tố này không xa lạ đối với văn học Trung Quốc trớc đónhng đối với Bồ Tùng Linh đã sử dụng nó một cách có ý thức và sáng tạo.Thờng thì có khi một yếu tố kỳ ảo xuất hiện nh một tình tiết, mục đích nốikết các hiện tợng xảy ra trong truyện

Liờu Trai chớ dị là bộ tiểu thuyết đoản thiờn ra đời trờn cơ sở kế thừa

thành tựu của nền văn học truyền thống và cỏc sỏng tỏc dõn gian Cội

nguồn trực tiếp ảnh hưởng đến sỏng tỏc Liờu Trai chớ dị là những cõu

chuyện dõn gian và truyện chớ quỏi Lục Triều, truyền kỡ đời Đường Ảnh

hưởng văn học dõn gian đối với Liờu Trai chớ dị thể hiện ở việc nhào nặn,

vận dụng cỏc mụtip thần thoại cổ tớch nhuần nhuyễn tới mức núi đến khụngkhớ liờu trai, thế giới liờu trai là người ta liờn tưởng ngay đến thế giới củanhững cõu chuyện cổ tớch, thần thoại Những mụtớp tỏi sinh, đầu thai, sinh

đẻ kỡ lạ, biến hỡnh, người mang lốt đầy rẫy trong cỏc truyện ngắn của bộ

Liờu Trai chớ dị.

Đỏnh giỏ về nghệ thuật của Liờu Trai chớ dị, Lỗ Tấn trong Trung Quốc tiểu thuyết sử lược, chương 25 cú viết : “Dựng phương phỏp truyền

kỳ để chộp chuyện chớ quỏi, biến ảo khỏc thường mà như xảy ra trước

mắt” Liờu Trai chớ dị đó kế thừa tinh hoa nghệ thuật của chuyện chớ quỏi

thời Ngụy Tấn và truyền kỡ đời Đường, đồng thời nõng cao thành tựunghệ thuật của hai thể loại này lờn một tầm cao mới So với chớ quỏi thỡ

Liờu Trai chớ dị miờu tả tường tận, tỉ mỉ hơn; so với truyền kỡ thỡ cụ đọng

và hàm sỳc hơn Cỏch viết của Liờu Trai chớ dị cú nhiều chỗ phỏt triển và

sỏng tạo Ngoài cỏch miờu tả nhõn vật ta cũn thấy rừ điều đú ở cỏc tỡnhtiết Khi lựa chọn tài liệu và khi hạ bỳt, tỏc giả luụn chỳ ý những tỡnhtiết ộo le thỳ vị và ra sức thay đổi cỏch viết để hấp dẫn người đọc So

sỏnh cỏc truyện truyền kỡ đời Đường với cỏc truyện trong Liờu Trai chớ

dị mét chi tiÕt nhá, víi của Bồ Tùng Linh ta có thể thấy sự đồng dạng về

mặt môtíp cốt truyện, song về mặt bố cục, tổ chức sắp xếp sự kiện, nhânvật, tình tiết thì rõ ràng truyện của Bồ Tùng Linh gây được hiệu quảnghệ thuật mạnh mẽ hơn

Do tiếp thu truyền thống của chí quái và truyền kì, Liêu Trai chí dị

khai thác toàn chuyện lạ (dị ) đặc biệt là chuyện chung sống giữa người và

hồ ly tinh Sức tưởng tượng huyền diệu của tác giả tạo nên màu sắc kỳ ảo

của Liêu Trai chí dị Dương gian và âm phủ xen kẽ nhau hầu như không có

gì ngăn cách Con người và yêu tinh biến hoá hằng ngày, như là một sựthực bình thường Mặc dù nói chuyện ma quỷ, tác phẩm không gây ấntượng rùng rợn mà ngược lại có phần gần gũi, thân thiết Điều đó bắt nguồn

từ việc quan sát cuộc sống, nhận thức hiện thực sâu sắc và thấu đáo của tácgiả Mặt khác còn do khuynh hướng lãng mạn tích cực của tác phẩm Cũnggiống như thần thoại, yêu quái ở đây đã giúp con người chiến thắng thiêntai Lỗ Tấn viết : “Các sách chí quái cuối Minh đại để đều sơ lược, lại lắm

điều hoang đường, quái đản Chỉ có Liêu Trai chí dị là tường tận mà bình dị

thấm đượm tình người, khiến cho người ta đọc chuyện các loài hoa yêuquái, chuyện hồ ly tinh mà không hề nghĩ rằng đó là giống khác” Nhưng

xét cho cùng, sức hấp dẫn của Liêu Trai chí dị không phải ở đề tài quái lạ

với những yếu tố kì ảo mà vẫn là ở tính chân thật bắt nguồn từ chân lýcuộc sống Truyền kì, chí quái mở ra thế giới tâm linh, siêu thực, chophép con người cá nhân có dịp biểu hiện nhiều mặt hơn Truyện ngắnvăn ngôn đã trải qua các thời từ chí quái của Lục triều đến truyền kì đờiĐường rồi phát triển đến thời Tống - Nguyên đã uể oải dần để đi vào suy

kiệt nhưng Bồ Tùng Linh với Liêu Trai chí dị, đạt thành tựu cao nhất của

thể loại truyện ngắn văn ngôn Cả bộ có gần 500 truyện ngắn, tả hết mọibất bình của nhân gian, ca ngợi những mối tình đẹp đẽ, gửi gắm nỗi cămuất lẻ loi của một đời không gặp cơ hội thi thố tài năng Ông lập ý mới

mẻ, thông minh, li kì, sắc sảo, ngụ ý thấm thía sâu xa

Liêu Trai chí dị là một sáng tạo nghệ thuật độc đáo được các nhà nghiên cứu thừa nhận trên nhiều phương diện Nhiều vấn đề của Liêu Trai chí dị được các học giả Trung Quốc và ngoại quốc rất quan tâm, đặc biệt là

trong nhiều cuộc hội thảo quốc gia và quốc tế về Bồ Tùng Linh được tổ

chức từ 1988 đến nay Do đó đã có nhiều công trình nghiên cứu về Liêu Trai chí dị.

Trong “Lời giới thiệu” cuốn Liêu Trai chí dị do nhà xuất bản Văn

học nghệ thuật quốc gia in ở Maxcơva năm 1957, viện sĩ N.T.Phêđôrencôđánh giá: Bồ Tùng Linh là “tác giả truyện ngắn xuất sắc” của TrungQuốc Năm 1950, ông được UNESCO kỉ niệm như một danh nhân vănhóa thế giới

Bộ Liêu Trai chí dị được nhiều người đánh giá cao Theo Nguyễn

Cẩm Xuyên: “Riêng ở Trung Quốc: truyện truyền kỳ ma quái cũng nhiều,trong đó một tác phẩm vừa hấp dẫn người xem bởi nhiều tình tiết, vừa kỳ

dị lại vừa phản ánh cuộc sống thực của xã hội Trung Hoa lúc bấy giờ

là Liêu Trai chí dị” [84] Các tác giả Tiểu thuyết cổ Trung Quốc đánh giá:

“Có hàng vạn truyện, hàng trăm tuyển tập nhưng Liêu Trai chí dị là nổi

nhau kể và sao chép ( ) Sách Liêu Trai chí dị lưu hành như gió đã hơn 100

năm, người mô phỏng, kẻ tán tụng đều đông” [64, 272-278] Đến khoảngđời Gia Tĩnh, tiểu thuyết truyền kỳ đời Đường lại nổi lên, “từ đó người bắtchước đâu đâu cũng thế, các văn nhân đại để đều thích viết một ít bài theothể truyền kỳ Còn chuyện làm tiểu thuyết hợp lại thành một tập, thì có

Liêu Trai chí dị là có tiếng hơn cả” [64, 444].

Liờu Trai chớ dị mặc dự kế thừa những mẩu chuyện chớ nhõn, chớ quỏi

và truyền kỳ trước đú nhưng nú “đó rũ bỏ hết cỏi chất phỏc, vụng về” và

“đạo thớnh đồ thuyết” của tiểu thuyết chớ quỏi buổi đầu Cỏc tỏc giả cuốn

Trung Quốc nhất tuyệt khẳng định những thành tựu nghệ thuật nổi bật của Liờu Trai chớ dị: “Tỏc giả dụng ý khắc họa hỡnh tượng và tớnh cỏch nhõn

vật, khộo lộo đan kết cỏc tỡnh tiết cõu chuyện kể lại một cỏch khộo lộo hấp

dẫn, đẹp đẽ xỳc động ( ) Cả về tư tưởng lẫn nghệ thuật, Liờu Trai chớ dị

đều đó đẩy tiểu thuyết chớ quỏi lờn đến đỉnh cao, trở thành niềm kiờu hónhvĩnh hằng của tiểu thuyết chớ quỏi” [13, 228-229]

Túm lại, cú thể khẳng định rằng Bồ Tựng Linh đó tiếp thu, kế thừanhững nguyờn mẫu thần thoại, cổ tớch và truyền thống văn học chớ quỏi,truyền kỡ Trung Quốc Đú là một sự kế thừa xuất sắc Bằng tài năng và sựsỏng tạo độc đỏo, ụng đó chuyển hoỏ cốt truyện dõn gian, sỏng tạo lạinhững cốt truyện truyền kỡ, chớ quỏi thành những tỏc phẩm văn học mẫumực, đem lại cho nú hơi thở mạnh mẽ của thời đại

1.4 Cảm hứng trào lộng

1.4.1 Giới thuyết một số khái niệm

Cảm hứng (tiếng Hy Lạp cổ - pathos) là một phạm trù cơ bản và quan

trọng trong sáng tạo văn học nghệ thuật Sáng tác văn học không thể không

có cảm hứng Không có cảm hứng thì không thể sáng tạo đợc Phạm trù (haykhái niệm) này nhằm chỉ "trạng thái tâm lý đặc biệt khi sức chú ý đợc tậptrung cao độ, kết hợp với cảm xúc mãnh liệt, tạo điều kiện để óc tởng tợng,sáng tạo hoạt động có hiệu quả" [58, 103] Nhà văn sáng tạo nên tác phẩmxuất phát từ nhiều nguồn cảm hứng khác nhau: Cảm hứng trữ tình, cảm hứngtrào lộng, trào phúng, cảm hứng hiện thực, cảm hứng lãng mạn, v.v

Cảm hứng trào lộng (cao hơn là trào phúng) là nguồn cảm hứng lớn

trong Liêu Trai chí dị "Trào" là cời, cời nhạo [3, 477]; "lộng", tiếng Hán là

ngắm nghía, chơi; Trào lộng là cời nhạo cợt chơi [3, 477] Trào lộng là cời cótính chất chế giễu để đùa cợt Khái niệm trào lộng chỉ mức độ của cái cời nhẹ

hơn trào phúng (Trào phúng là cời có tính chất châm biếm, phê phán) Tuynhiên trong nhiều trờng hợp, trào lộng vẫn mang ý nghĩa của trào phúng.Cuộc sống không thể thiếu tiếng cời Tiếng cời trong văn học cũng có nhiềumức độ và sắc thái, ý nghĩa khác nhau, bao giờ cũng có cơ sở từ cái hài tơngứng trong đời sống xã hội Cuối thế kỉ XVII đầu thế kỉ XVIII, phong kiếnTrung Quốc đó cú dấu hiệu suy đồi, cộng thờm sự du nhập của kinh tế tưbản phương Tõy.

Trào phúng đợc lý luận Đông - Tây xem là một loại sáng tác đặc biệt

của văn học, đồng thời là một nguyên tắc nghệ thuật sử dụng các yếu tố củatiếng cời nh mỉa mai, châm biếm, phóng đại, khoa trơng để cời nhạo, chỉtrích, phê phán, tố cáo những cái tiêu cực, xấu xa, lỗi thời, cái lố bịch, vô đạo

đức trong xã hội

Trào lộng là một hình thức biểu hiện đặc biệt của văn học trào phúng,

đây là cấp độ đợc sử dụng phổ biến trong sáng tác văn học, là một trongnhững hình thức sáng tác đợc các tác giả xa và nay a dùng

Nếu trào phúng là tiếng cời để châm biếm, phê phán, đả kích nhữnghiện tợng đáng cời, đáng lên án, thì trào lộng là một cấp độ biểu hiện có nhẹhơn, tức là cũng hớng vào những đối tợng đáng cời nhng chỉ dừng lại ở mức

độ chế giễu, gây cời hiểu đúng các khái niệm này rất cần thiết khi tim hiểu

giỏ trị trào lộng trong Liờu Trai chớ dị.

1.4.2 Cơ sở xã hội của cảm hứng trào lộng

Cảm hứng trào lộng gắn liền với sự phát hiện cái xấu và nhu cầu phêphán cái xấu Đây chính là phơng diện thể hiện tính tích cực xã hội của vănhọc đồng thời mang ý nghĩa nhận thức nghiêm túc Nếu nói tiếng cời là thắnglợi của trí tuệ thì trớc tiên thắng lợi đó thuộc về chủ thể nhận thức, ngời cócông phát hiện ra những cái đáng cời, cỏi lạc hậu, cái hài đời là các trạng tháinhân thế phản tiến bộ, phản nhân đạo Về mặt ý nghĩa, cái hài đối lập với cáibi

Nhà Thanh là triều đại ngoại tộc cuối cùng của Trung Quốc Sốngtrong xã hội có nhiều mâu thuẫn, đời sống ngột ngạt căng thẳng, nhà

Thanh đề cao lý học và trừng trị các nhà văn dám mỉa mai châm biếmchế độ Luật rõ: “phàm đào kép diễn tạp kịch không đợc đóng vai các vuachúa, hoàng hậu, cung phi, trung thần tiết liệt Ai vi phạm bị phạt trăm tr -ợng nhng đóng thần tiên, nghĩa phu, đạo sĩ, liệt phụ, con hiền dâu thảothì đợc” Vì vậy chỉ có gửi tâm t nguyện vọng của mình vào yếu tố kỳ lạ

để đáp ứng đòi hỏi về đời sống tinh thần của nhân dân và tầng lớp thịdân đông đảo

Bồ Tựng Linh sống vào giai đoạn mà xó hội phong kiến đang bắt đầu

sự suy thoỏi Những quy định nghiờm ngặt của lễ giỏo phong kiến đang bị

vi phạm dần dần Vua quan ăn chơi sa đoạ, bỏ bờ triều chớnh Mọi mốiquan hệ của con người đang bị đảo lộn Sống và chứng kiến những gỡ đó và

đang diễn ra trong xó hội nờn những truyện trong Liờu Trai chớ dị ngoài phờ

phỏn quan lại tham lam, khoa cử thối nỏt phản ỏnh sự suy đồi của chế độphong kiến, chế độ từng được xem như bất di bất dịch, trải qua bao nhiờutriều đại

Việc chế độ phong kiến bắt đầu suy yếu cú thể thấy ở mọi mặt củađời sống xó hội Vua bõy giờ khụng cũn ngồi trờn ngai vàng để lo cho quốcgia Vua lo ăn chơi vui thỳ, ham mờ tửu sắc Quan lại, sai nha dược thúilàm càn, quan khụng cũn hết lũng vỡ dõn vỡ nước, tham lam tiền của vàquyền lực Cụng đường bõy giờ khụng cú chỗ cho cụng lý bởi vỡ cụng lýđược đỏnh đổi bằng tiền, được định giỏ bằng lượng vàng, thỏi bạc Và một

sự thật hiển nhiờn đau lũng vẫn diễn ra đú là cụng lý sẽ thuộc về kẻ cú tiền.Cũn nhõn dõn những người nghốo khổ bao giờ cũng phải chịu sự oan uổng,tớnh mạng bị coi như cỏ rỏc

Thời Bồ Tựng Linh sống và viết Liờu Trai chớ dị thỡ kinh tế tư bản đó

bắt đầu du nhập vào Trung Quốc kộo theo tầng lớp thị dõn phỏt triển, cỏc

đụ thị hỡnh thành, đồng tiền hơn lỳc nào hết đó bộc lộ sức mạnh tiờu cựccủa nú Tiền uốn cong cụng lý, quan lại xử kiện theo tiền, ai cú nhiều tiềnngười đú phải Tiền thay thế cho thực học Thi đậu làm quan là nhờ tiền

Rồi cũng chớnh tiền chi phối trực tiếp đời sống hụn nhõn, tỡnh cảm Cú thểnúi mọi trật tự, mọi luõn lý mà xó hội phong kiến bõy giờ khụng cũn tỏcdụng mấy Cuộc sống đó thay đổi rất nhiều và chớnh hiện thực đa dạng vàphong phỳ của cuộc sống đó giỳp cho Bồ Tựng Linh viết nờn những cõuchuyện mang đậm giỏ trị hiện thực Những mặt trái của cuộc sống thời đại

đú (sự giả dối, những suy đồi, xuống cấp về đạo lý, những lừa lọc phảntrắc ) lại nổi cộm, diễn ra hàng ngày Không phải ngẫu nhiên mà Bồ TựngLinh đặc biệt chú ý đến những thói h tật xấu, những cái buồn cời và đáng cờicủa con ngời và cuộc sống đương thời

Chương 2 NHỮNG ĐỐI TƯỢNG CHỦ YẾU ĐƯỢC THỂ HIỆN

BẰNG CẢM HỨNG TRÀO LỘNG TRONG LIấU TRAI CHÍ DỊ

2.1 Đời sống chớnh trị xó hội

Nhà Thanh xây dựng chính quyền chuyên chế trung ơng tập quyền,củng cố nền thống trị, và bức hại ngời dân lao động tàn nhẫn Hàng ngũ quanlại ra sức bóc lột, vơ vét của nhân dân, điều này đã đợc nhiều nhà văn phản

ánh trong các tác phẩm của mình Mỗi nhà văn có phơng thức biểu hiện riêngtrong các sáng tác để phê phán hiện thực đó Chẳng hạn nh Kim Bình Mai

(Lan Lăng Tiếu Tiếu Sinh), khác với Nho lâm ngoại sử (Ngô Kính Tử), khác Liêu Trai chí dị Tuy nhiên điểm chung ở các tác giả này là sự vạch trần hiện

thực đen tối của xã hội phong kiến đặc biệt là giai cấp thống trị Bồ TùngLinh vạch trần sự xấu xa, sa đọa của hàng ngũ quan lại trong Liêu Trai chí dị

ít nhiều đều vì tiền Đồng tiền đã làm cho chỳng biến chất Vì tiền chỳng cóthể làm tất cả, đổi trắng thay đen, vì tiền mà đợc thăng quan tiến chức Ở

Liờu Trai chớ dị, Bồ Tùng Linh vạch trần sự xấu xa không chỉ từ hàng ngũ

quan lại cấp dới mà từ ngời đứng đầu cai trị nớc Đồng thời tác giả đồng tìnhvới cảnh ngộ đau khổ của ngời dân lơng thiện bị dày vò

2.1.1 Bọn tham quan ụ lại

Có thể thấy, Bồ Tựng Linh sỏng tỏc với giọng điệu hài hớc, trào lộng.Trớc hết những tác phẩm của ụng là để cho mọi ngời nhận thức, đánh giá lạimọi giá trị của cuộc sống đang đổi thay Những thói xấu đang tồn tại, hiệnhữu khắp nơi trong cuộc sống Cời mà xót xa, chua chát

Liêu Trai chí dị đã vạch trần sự tàn bạo của giai cấp thống trị bóc lột

ngời dân lơng thiện, bộc lộ tiếng nói đồng tình thấu hiểu nỗi thống khổ củanhân dân, và trong một mức độ nào đó, gửi gắm khát vọng thoát khỏi cờngquyền, chiến thắng đợc thế lực thống trị bất nhân. Liêu Trai chí dị cú giỏ trị

hiện thực rất lớn, giỳp cho người đọc thấy được những bỡnh diện khỏc nhau

của đời sống xa hội đương thời của nhà Thanh Đồng tiền đã làm cho những

kẻ bất tài thành có địa vị đã khiến họ thành vô sỉ, biến chất Do có tiền, họăcdựa vào những kẻ có thế lực mà đợc làm quan, khi đợc làm quan chúng lại rasức bóc lột nhân dân Quan lại liên kết móc nối kéo bè, kéo cánh để vơ vét dânlành Chúng nịnh hót hối lộ quan trên, ỷ thế để uy hiếp dân đen, ăn hối lộ củanhân dân một cách trắng trợn Quan vì tiền dám đổi trắng thay đen, biến ngời

có tội thành ngời vô tội, ngời vô tội thành ngời có tội Trong tác phẩm của BồTùng Linh những chuyện đề cập về nạn ăn hối lộ rất nhiều, tiêu biểu như:

Kiều nữ, Hớng Cảo, Mộng lang,

Cảo trong truyện Hớng Cảo bị quan xử oan, tìm mọi cách để đòi lại công

bằng trả thù cho ngời anh Hớng Cảo chính là hình tợng thể hiện nguyện vọngtrả thù của ngời dân bị áp bức Có thể nói nếu không có nhiều ngời bị lăngnhục, bị dày xéo dới chế độ phong kiến đơng thời cú khát vọng trả thù mãnh liệtthì tác giả khụng h cấu tình tiết Hớng Cảo biến thành hổ để trả thù Chi tiết H-ớng Cảo biến thành hổ để trả thù trở thành biểu tợng của một khát vọng Chonên cuối truyện Bồ Tùng Linh đã phẫn nộ thét lên: “Nhng những truyện trongthiên hạ làm cho ngời ta căm giận thì nhiều lắm, mà kẻ bị oan thờng chỉ là ngờichứ không đợc tạm thời làm cọp đáng buồn thay” Ở truyện Hớng Cảo cuộc đời

trần thế ngời dân lơng thiện không có đủ sức mạnh đẻ trả thù Chỉ đến khi biếnthành loài vật thì mới có đủ sức mạnh để trả thù Khát vọng trả thù thật mãnhliệt, dữ dội Truyện thể hiện đợc tấm lòng của tác giả đối với ngời bị áp bức, bịchà đạp, chứng tỏ ngời thuật truyện không đứng ngoài cuộc, bởi thế, sự phục thùmang tính chất ảo tởng nhng vẫn đem lại cảm giác khoái trá thực sự Bản chấtcủa bọn thống trị bị búc trần qua ngũi bỳt chõm biếm giễu cợt của tỏc giả

ở truyện Thơng Tam Quan, cô gái phải dùng oan hồn của mình để báo

mộng, mong mỏi ngời ở trần thế tìm cách trả thù, đòi lại công bằng chomình Thơng Tam Quan quyết trả thù, cho cha khi mà ngời cha bị thế hàogiết chết: “Ngời bị giết mà quan không xét, việc đời thế nào đủ biết rồi”.Trong truyện của Bồ Tùng Linh, nhiều ngời phụ nữ xinh đẹp nh nàng

Thương Tam Quan, Hớng Cảo, lúc sống thì yếu đuối bất lực đến nỗi bị chà

đạp hãm hại, nhng chết đi lại cú sức mạnh, tự mình đi báo thù rửa hận

Nổi bật lờn trong tỏc phẩm đú là hỡnh tượng lũ vua quan tham lam,

độc ỏc Chỳng ra sức búc lột, ức hiếp dõn lành Truyện Vương giả đó tố cỏo

viờn quan tuần phủ Hồ Nam qua bức thư của vị Vương giả gửi cho viờnchõu tỏ: “từ khi thành đạt làm quan thỳ quan lệnh, chức vị cực cao thỡ củatham ụ, quà hối lộ kể khụng sao xiết Khoản bạc sỏu mươi vạn trước đõy đónghiệp dĩ thu vào kho Hóy nờn mở rộng tỳi tham nộp bổ sung thờm lệ cũ”

Truyện Mộng lang giỏ trị phờ phỏn hiện thực, tố cỏo bản chất lang súi của

bọn quan lại thật sõu sắc "ễng họ Bạch, người Trực Lệ, cú con trai lớn là

Giỏp, mới ra làm quan ở phương Nam, ba năm khụng cú tin tức" được

người họ hàng họ Đinh (vốn làm phụ đồng thiếp) tới thăm và mời ụngxuống cừi õm chơi Tại đõy, ụng được người chỏu, con chị gỏi đưa đến thămdinh cơ của con mỡnh "Nhũm qua cửa thấy một con chú súi to tướng", "Lạivào một cửa nữa thấy trờn nhà, dưới nhà, con nằm, con ngồi, toàn là súi cả".Cụng tử Giỏp gặp cha, mừng lắm, gọi người nhà làm cơm thết đói "Bỗngmột con súi lớn ngoạm một xỏc người chết đem vào để đưa xuống nhàbếp" Tất nhiờn đú là giấc mộng, và những chi tiết trong mộng là ẩn dụ phảnỏnh hiện thực Bầy súi trong mộng chớnh là "bọn sai nha sõu mọt đầy cụngđường" và tờn quan Giỏp tàn bạo trong đời thực là con hổ trong giấc mộng

"Giỏp ngó xuống đất thành hổ, răng nhe tua tủa Hổ rống lờn vang độngnỳi non" ễng Bạch tỉnh mộng, ghi lại giấc mộng, sai con trai thứ mang đưacho Giỏp, trong thư răn đe thống thiết Mặc cha răn đe, em rớt nước mắt canngăn, Giỏp bảo: "Em hàng ngày ở chốn nhà tranh, nờn khụng biết điều quanyếu của đường làm quan Quyền thăng hay truất ở quan trờn, chứ khụng dotrăm họ Quan trờn hài lũng ấy là quan tốt Thương yờu trăm họ thỡ làm saocho quan trờn vui lũng được? Thật chua chỏt Bồ Tùng Linh nhạy cảm vớimọi cái bi, cái hài, đặc biệt khi hài và bi lẫn lộn Có thể nói Bồ Tùng Linh làmột ngời biết cời, thích cời, nhất là trong một giai đoạn lịch sử không thiếu

c¸i hµi "Ông Bạch không can ngăn con được" chỉ còn biết bỏ của ra giúpngười nghèo, hàng ngày cầu khấn thần linh nếu có báo oán đứa nghịch tửthì đừng để lụy đến vợ con" Năm sau Giáp được tiến cử về bộ Lại, trênđường về gặp cướp, tớ thầy đều chết Nhưng Giáp chưa chết, nhờ thần linhcảm tấm lòng của ông Bạch, cho ráp đầu lại "Giáp tuy sống lại nhưng mắt

tự nhìn được lưng mình, không còn ra vẻ con người mấy nỗi" Cuối truyện

là lời bàn của Dị sử thị:

"Ta trộm than rằng: Trong thiên hạ, quan là cọp, mà nha lại là sói,đâu cũng thế cả Cho dẫu quan chưa là cọp thì nha lại cũng sẽ là sói Huốngchi lại có chính lệnh khắc nghiệt còn dữ hơn cả cọp nữa kia! Điều làmngười ta lo là không thể tự mình quay nhìn lại phía sau; cho sống lại mà lạicòn làm cho chính mình nhìn thấy được đằng sau, bài học của quỷ thần mớisâu xa tinh tế biết bao” [83]

Quan là cọp, nha lại là chó sói - cả một bầy hung dữ hợp nhau cấu

xé, ăn thịt con người Những bữa tiệc của chúng đầy rẫy thịt người cácmón Lời Khổng Tử trong sách Lễ Ký: "Hà chính mãnh ư hổ" (Chính sách

hà khắc còn dữ hơn cọp) Tất cả được nhấn mạnh trong lời bàn, là sự khẳngđịnh bản chất lang sói của bọn quan lại bấy giờ Cái hiện thực ấy thật ghêrợn làm sao! Nhưng trong đời sống thực, bọn quan lại ác độc làm gì có cáidiễm phúc chết đi, được nhặt đầu ráp lại vào cổ: "Kẻ gian tà không nên đểđầu ngay ngắn, nên cho vai đỡ lấy cằm là được" để mắt tự nhìn được lưngmình, đáng buồn cười hơn "để tự mình nhìn được đằng sau" để thấy lưngmình đang gánh bao nhiêu tội ác, con đường mình đã đi quá bao thảm cảnh

do sự cai trị hà khắc của chính mình

Quan là những kẻ, sống ích kỷ, sẵn sàng dùng mọi thủ đoạn để thỏa

mãn lòng tham Trong truyện Cáp dị, công tử Trương Công Lượng là người

rất thích chim câu, chàng đã biếu “nhầm” cho bậc quan sang một món quàquý giá mà không mảy may được một lời cảm ơn Đã thế khi chàng thưa đó

là giống chim cực quý thì ông quan này “mơ màng như cố nhớ lại”, thủng

thẳng đỏp: “Thịt cũng khụng khỏc chim thường mấy”! Hoỏ ra vị quan nàycũng chỉ là một kẻ nụng cạn, hàm hồ ấy vậy mà trước đú chỉ cần quan hỏibõng quơ một cõu: “Thế nào, nuụi chim cõu cú được nhiều khụng?”, chàng

đó phải đắn đo, suy nghĩ sõu xa: “trong bụng chắc ụng ta cũng thớch, chàngcũng muốn làm vừa lũng ụng ta song dứt ruột chia sẻ niềm yờu thương củamỡnh thấy khú Lại nghĩ: sự đũi hỏi của bề trờn khụng thể làm ngơ được.Lại khụng dỏm đưa chim thường, cho nờn phải chọn hai con tuyết trắng bỏvào lồng mang biếu, đinh ninh rằng quà quý ngàn vàng khụng sỏnh được”

Ai ngờ, mún quà quý giỏ, niềm yờu thương của cụng tử chỉ là một mún ăn

“thường thường bậc trung” trong mắt vị quan sang Mới đọc qua tưởng đúchỉ là cõu chuyện kể về một người mờ chim cõu nhưng đằng sau đú là sựphẫn nộ về cỏch sống của lũ quan lại Trớc thực tại đầy những tình huống

đáng cời ấy, tác giả không không phản ánh Dường như cho là nghĩa vụcủa tầng lớp dưới cũn nhận là đặc quyền của bề trờn Được nhận quà biếu

là chuyện đương nhiờn, khụng thốm quan tõm tới ý nghĩa của mún quà, tõmtrạng của người biếu quà Dự mún quà quý đến bao nhiờu, đối với chỳngcũng chỉ là một mún ăn!

Lũ quan lại cũn ỷ thế làm càn, chỉ ưa nịnh hút, ghột lời ngay thẳng

Trong truyện Kiều Na, chàng Khổng Tuyết Lạp, vỡ “tớnh khớ cương trực, trỏi ý quan khõm sai nờn bị bói chức” Tương tự, trong truyện Kiều nữ, khi

chị lờn quan bẩm bỏo việc nhà Mạnh bị bọn vụ lại “thừa giú bẻ măng, lừabịp lấy hết mọi vật dụng trong nhà” và nàng bày tỏ rừ ý kiến của mỡnh vớiquan thỡ “Lời núi cương trực ấy đó làm quan nổi giận thột đuổi Kiều thị ra

ngoài” Truyện Thương Tam quan mở đầu truyện đó hiện lờn bộ mặt quan

lại độc ỏc tàn bạo: “Xưa ở Chư Cỏt Thành cú Thường Sĩ Vũ là kẻ sĩ nhõn

Do say rượu núi điều ngỗ ngược với vị huyện hào, Thường bị vị nọ sai gia

nụ tỳm lại đỏnh cho tơi bời, về đến nhà thỡ chết” Một lời núi mất lũng quantrờn cú thể bị cỏch chức, cú thể bị đuổi ra ngoài và hơn thế nữa cú khi phảitrả giỏ bằng mạng người! Nhà văn Bồ Tựng Linh đã xây dựng một thế giới

nhân vật độc đáo, sáng tạo và gần gũi với chúng ta Cuộc sống trần thế vớibiết bao thân phận và bao cảnh bi hài

Quan lớn là người cầm giữ cỏn cõn cụng lý thế mà mọi hành động củacỏc vị đều phụ thuộc vào sức mạnh vạn năng của đồng tiền Bởi vỡ “Nhữngbậc cai trị dõn trờn đời này chỉ biết cờ rượu qua ngày, chăn gấm xỏ tay, dõntỡnh bờn dưới khốn đốn, nào cú động một chỳt lũng? Đến khi trống giúng

mở cửa cụng đường thỡ ngất ngưởng trờn cao tút, dưới sõn nhỏo nhỏc tốkhổ thỡ lại gụng cựm trấn ỏp Thế thỡ cú lạ gỡ trong chốn tối tăm cũn biết

bao nhiờu oan khiờn trầm uất” Ở truyện Hướng Cảo, chỉ vỡ Thạnh lấy

người con gỏi mà cụng tử Trang cũng đem lũng yờu thương mà bị tờn cụng

tử ấy “lớn tiếng nhục mạ (…) Thạnh khụng chịu, Trang thột người hầu vỏcgậy đập chết, phơi thõy ra đấy rồi bỏ đi” Một sự việc tàn sỏt thảm khốcnhư thế nhưng khi kờu kiện thỡ “việc kiện cứ như đỏnh bựn sang ao” chỉ vỡTrang hối lộ khắp nơi khắp chốn Bồ Tựng Linh cũn tố cỏo đời sống xahoa, đầy sự hưởng lạc, dõm ụ trong lầu son gỏc tớa của bọn quan lại vua

chỳa Điều đú được thể hiện rất rừ trong cỏc truyện: Thiờn cung, Củng tiờn, Tục hoàng lương,

Bọn quan lại trong Liờu Trai chớ dị chủ yếu là bọn tham quan nhũng

lại, làm lắm điều bỉ ổi, xấu xa Chỳng dựa vào tiền tài quyền lực bức hạidõn lành Bức tranh hiện thực này được tạo nờn từ “những điều trụng thấy”,những điều trải nghiệm của chớnh bản thõn Bồ Tựng Linh trong nhữngthỏng ngày ụng sống trong “ba gian buồng nhỏ, trống rỗng khụng vỏch

khụng phờn, cõy cối um tựm, gai gúc mọc đầy” (Nguyờn phối lưu nhụ nhõn hành thực) Bởi vậy ụng cảm thấy bi ai, vớ mỡnh với Biện Hũa “ụm ngọc”,

tiếc khụng được nhà cầm quyền biết đến, căm phẫn “sĩ đồ đen tối, cụng lớkhụng rừ ràng” Bộ mặt quan lại cũng chớnh là bộ mặt của chế độ phongkiến nhà Thanh Bộ mặt của một chế độ phong kiến đang suy đồi trầmtrọng. Bằng tiếng cời, lắm cung bậc, sắc thái, tác giả đã phanh phui những

cái lẽ ra không có quyền tồn tại song lại đang nghiễm nhiên tồn tại

Dế chọi phê phán sự ăn chơi vô lối của nhà vua qua thú vui thích chọi

dế, ngầm miêu tả thói a dua, xu nịnh, hống hách của quan lại cấp dới qua tấn

bi kịch xảy ra trong gia đình Thành Danh Vua thích chọi dế, hàng năm bắtdân tìm dâng lên Để xu nịnh nhà vua, bọn quan địa phơng nhân cơ hội đótha hồ hoành hành, hạch sách Đó là nguyên nhân trực tiếp gây nên tấn bikịch trong gia đình Thành Danh Thành Danh là ngời thật thà an phận Anh ta

bị khuynh gia bại sản mà không thoả mãn đợc nhu cầu trên của bọn quan lại

địa phơng Đến lúc bắt đợc một con dế mèn nhng đứa con trai vô tình làmchết khiến Thành Danh vô cùng lo lắng, giận dữ Vì việc làm chết dế mà contrai Thành Danh sợ quá phải tự tử Cái chết thê lơng bi thảm này đã phơi bàybản chất tàn bạo của giai cấp thống trị Thú vui của kẻ thống trị tối cao đợc

đổi bằng mạng của một đứa trẻ Rồi để cứu gia đình, hồn thằng bé hoá thânthành con dế đợc đem tiến cung và đợc ban thởng rất hậu

Tỏc phẩm đó tố cáo sự tàn bạo của kẻ thống trị Chúng không chỉ dàyxéo ngời dân kiếp này ở cõi trần gian mà còn bám riết lấy họ, đầy đoạ họ ởcả kiếp sau dới chốn âm cung, dồn đuổi họ đến chỗ không còn con đờng nàokhác ngoài việc biến thành đồ chơi mua vui cho chúng Con dế phản ánh rấtchân thực cuộc sống khủng khiếp trong xã hội phong kiến, biểu thị cảnh tợngnhân dân bị bức hại cả thể xác lẫn tinh thần Truyện chủ yếu viết bằng cảmhứng bi kịch những cảm hứng trào lộng rất đậm đà Thành Danh theo đuổichuyện học hành thi cử mói nhưng khụng cú kết quả gỡ Sau khi anh tadựng dế quý thi được ban cho một học vị, thay cho việc thi cử Mọi sự đổithay bắt đầu từ một con dế

Trớc thực tại đầy rẫy những tình huống phi nhõn đạo, tác giả cú tài

và cú tõm, không thể không phản ánh Đó cũng là một cách tác giả phảnứng với cái xấu và mong muốn sâu xa hơn nữa là phê phán cái xấu đangtiềm ẩn, đang hiển hiện bằng giọng văn bỡn cợt bụng đựa, tiếng cười giễunhại Dưới ngũi bỳt điờu luyện của tỏc giả, bộ mặt gian ỏc của bọn thống trị

bị phơi bày Tỏc giả cho người đọc thấy sự liờn kết giữa vua quan và địa

chủ cường hào thực sự tạo thành một thiên la địa võng chăng bủa khắp nơidồn người dân lương thiện vào đường cùng ngõ cụt

2.1.2 Những hủ tục kiềm tỏa tình cảm cá nhân

Trong xã hội phong kiến, chịu sự chi phối nghiêm ngặt của các cácchuẩn mực khắt khe nên ý thức cá nhân của con người không có cơ hộiphát triển Mọi việc làm, hành động đều phải tuân thủ theo những quy địnhtrong xã hội đó đời sống tình cảm cá nhân của con người cũng bị lễ giáophong kiến chi phối, hầu như không có chỗ cho tình yêu tự do và hôn nhân

tự chủ Những cuộc hôn nhân đều được người ta sắp đặt có mục đích vàcòn bị chi phối nhiều bởi mai mối, tiền bạc Một số truyện của Bồ TùngLinh đã phê phán, chế giễu lễ giáo phong kiến kìm kẹp đời sống tình cảmriêng của con người

Thể hiện tình yêu và hôn nhân trong Liêu Trai chí dị, không thể

không xét đến hoàn cảnh xã hội và tư tưởng liên quan đến sự ra đời của tácphẩm, những yếu tố đóng vai trò chi phối thế giới quan và tư tưởng của tácgiả của nhà văn Tác giả đã viết bằng bút pháp trào lộng, lên án phê phánhôn nhân vì tiền

Bồ Tùng Linh là người chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Nhogiáo, dù có những yếu tố tiến bộ trong tư tưởng nhưng cũng không hoàntoàn thoát khỏi sự ràng buộc của các hủ tục lễ giáo phong kiến Điều đó lý

giải tại sao ngoài việc phản ánh tình yêu và hôn nhân tự do trong Liêu Trai chí dị còn phản ánh một tình yêu và hôn nhân trên cơ sở lễ giáo phong kiến.

Trong nhiều truyện, hôn nhân được sắp đặt bởi ý muốn của hai bên cha mẹ.Cha mẹ đặt đâu con phải ngồi đấy, con cái không có quyền tự chọn lựa

hạnh phúc riêng cho mình Nha Đầu trong truyện Nha Đầu đó là thói ham

mê tiền bạc của bà mẹ đến mất cả nhân tính, lương tâm không chỉ ngăn cảntình yêu của con cái mình với anh học trò nghèo, mẹ của Nha Đầu còn bắtnàng tiếp khách để lấy tiền cho mình Mặc dù ban đầu Nha Đầu có chống

cự một cách quyết liệt nhưng cuối cùng nàng đã phải làm theo lời của mẹ,

tiếp khỏch lầu xanh và từ bỏ tỡnh yờu với chàng học trũ nghốo để dấn thõnvào con đường ụ nhục mà mẹ nàng chọn sẵn Càng vựng vẫy bao nhiờuNha Đầu càng bị lỳn sõu hơn vào cỏi cạm bẫy người mà mẹ cụ đó đặt sẵnbất chấp cả tỡnh thõn, tỡnh mẫu tử và đạo lý Miờu tả cuộc sống của NhaĐầu, Bồ Tựng Linh cũng lờn ỏn sõu sắc xó hội phong kiến đang kỡm kẹp,chi phối đời sống tỡnh cảm của con người Cũn nỗi đau nào hơn khi màngười ta rất yờu nhau nhưng lại khụng được sống với nhau chỉ bởi phõnbiệt giàu nghốo, đẳng cấp, vỡ cha mẹ khụng muốn Bồ Tựng Linh đã sửdụng tiếng cời nh một phơng thức hữu hiệu để nhận thức và phản ánh cáchiện tợng của đời sống Đú là kết quả bất hạnh của tỡnh yờu chõn chớnh thờiphong kiến.

Xó hội phong kiến, ngăn cản khỏt vọng nhục thể, hạnh phỳc của con

người bao nhiờu thỡ trong Liờu Trai chớ dị con người được thể hiện được

sống đỳng với bản chất của mỡnh, với những khỏt khao ước muốn, yờu ghột của riờng mỡnh bấy nhiờu Một cỏch giỏn tiếp Bồ Tựng Linh đó lờntiếng tố cỏo xó hội phong kiến và phơi bày bộ mặt thật của nền văn minhTrung Quốc đương thời

-Đời nhà Thanh xó hội phong kiến Trung Quốc đó bắt đầu cú dấu hiệucủa sự suy đồ Đồng tiền đó bắt đầu lờn ngụi, phỏ tan bao nhiờu lễ giỏophong kiến Cú tiền người ta cú thể mua quan bỏn tước, cú thể đạt đượcnhiều điều mỡnh muốn Tiền bạc và mối mai đang cũn chi phối nhiều đếnđời sống hụn nhõn

Xó hội phong kiến cuối Minh đầu Thanh núi riờng và xó hội phongkiến Trung Quốc núi chung vốn khắt khe với tỡnh cảm riờng tư, hạnh phỳccon người, đặc biệt thự địch với tỡnh yờu tự do, hụn nhõn tự nguyện Trong

xó hội đú, hụn nhõn thường do cha mẹ sắp đặt dựa trờn sự mụn đăng hộđối, con cỏi phải chấp nhận nghe theo Những gia đỡnh giàu cú, quyền thếcao sang thường khụng chấp nhận thụng gia chờnh lệch về địa vị Gia đỡnhLiờn Thành trong truyện cựng tờn giàu cú nờn cụ được sắp đặt gả cho người

buôn muối Trong truyện Cung Mộng Bật nhà Hoà sa sút kinh tế và địa vị

nên mặc dù đã hứa hôn với cô gái họ Huỳnh nhưng cũng bị ông thông giabội ước

Viết về tình yêu và hôn nhân chịu sự chi phối của lễ giáo phong kiến,

Bồ Tùng Linh cũng phê phán mặt tiêu cực trong lễ giáo phong kiến đã hạnchế tự do yêu đương, khắt khe trong những quy định về hôn nhân, ngăn cảnhôn nhân tự nguyện, chia cắt tình yêu tự do dẫn đến những bi kịch cho đôi

lứa Tình yêu và hôn nhân trong Liêu Trai chi dị được phản ánh rất phong

phú, đa dạng Tác giả, ngợi ca, trân trọng hạnh phúc cá nhân, riêng tư, sựnâng niu những nhân tố mới tiến bộ trong quan hệ nam nữ bằng giọng văntrào lộng Bồ Tùng Linh còn gián tiếp phê phán, chỉ trích chế độ phong kiến

đã bóp nghẹt tình cảm con người, không quan tâm đến hạnh phúc conngười, đến con người cá nhân cá nhân

2.2 Thế thái nhân tình

Trong Liêu Trai chí dị, tất cả những hiện tượng cuộc sống đều được

phản ánh dưới nhiều góc độ khác nhau cho thấy bộ mặt của xã hội đươngthời Con người quá coi trọng tiền bạc Cô con gái họ Huỳnh gia đình đã hứa gả cho chàng Hoà nhà họ Liễu, nay gia cảnh nhà Hoà trở nên sa sút

mà cha mình tuyệt giao với Hoà, không muốn gả nữa Nàng cho thế làkhông phải, khuyên cha mẹ mình không được khinh bỏ người ta Hai ông

bà không nghe, sau đó nhà họ Huỳnh bị cướp, gia cảnh sa sút, hết cả củacải Hai ông bà vì ham tiền mà ép gả nàng cho nhà người khác Nàng bỏnhà, giả dạng ăn xin trốn đi, tìm đến nhà Hoà, về làm vợ Hoà nghèo khónhưng sống rất đầm ấm và hạnh phúc Còn cô con gái quan Thái Sử thì chỉ

vì lời hứa làm vợ Ngô Lang mà nguyện thuỷ chung, một mực không chịulàm vợ người khác

Trong tác phẩm của Bồ Tùng Linh còn có những người chạy theo ái

tình quên mất tình nghĩa vợ chồng, được mới nới cũ Trong truyện Báo ứng trước mắt, nàng Tề A Hà vốn là chồn hoá thân, có dung mạo xinh đẹp,

muốn nương tựa vào chàng Cảnh sinh vì biết chàng được ghi tên vào bảngvàng vì chàng Cảnh Sinh phụ rẫy người vợ của mình một cách tàn nhẫn đểđến với A Hà nên bị thần thánh xử phạt rút tên ra khỏi bảng vàng BiếtCảnh sinh là con người phụ tình, nàng A Hà đã lấy chàng Trịnh là người thiđậu khoa thi năm ấy Cảnh thì gia đạo sa sút, phải ăn nhờ ở đậu bạn hữu, cólần ngẫu nhiên đến nhà Trịnh, nàng A Hà động lòng thương khuyên chồnggiúp cho y manh quần tấm áo, lại đem hơn hai mươi đồng của riêng nàng

để dành ra giúp cho chàng để đền đáp nghĩa cũ, lại khuyên chàng tìm lấymột người tử tế làm vợ mở mày mở mặt cho con cháu mai sau

Bộ máy quan lại là nền tảng vững chắc để duy trì sự tồn tại của mộtnhà nước phong kiến Để phục vụ cho thú chơi sa đoạ chúng vơ vét của cải

và ức hiếp dân lành để bao nhiêu con người phải khổ sở, bao nhiêu gia đình

bị tan nát dưới tay bọn quan lại cường hào Truyện Dế chọi, mặc dù mang

một kết thúc có hậu kiểu chuyện dân gian nhưng vẫn thể hiện được số phận

bi thảm của những người dân hiền lành, chất phác dưới nanh vuốt của vuaquan phong kiến Nguyên nhân dẫn đến cái chết oan của đứa con trai nhânvật chính Thành Danh là thói đam mê chọi dế của nhà vua (Tuyên Đức nhàMinh) Vua thích chọi dế, bắt dân nộp dế dâng lên Khó khăn lắm ThànhDanh mới bắt được dế, nhưng thằng con trai chín tuổi sơ ý để dế chạy mấtkhi bắt lại được thì dế đã chết lòi ruột Thằng bé sợ quá bỏ nhà trốn đi, bố

mẹ tìm khắp nơi và cuối cùng thấy xác con dưới giếng Thú vui của kẻthống trị tối cao được đổi bằng mạng một đứa trẻ Rồi để cứu gia đình, hồnthằng bé biến thành con dế thật đẹp, chọi thi thắng cuộc, được đem tiếncung và được ban thưởng rất hậu Có thể nhà văn mượn kết thúc có hậu này

để bày tỏ lòng đồng tình với số phận bi thảm của những người dân lươngthiện, khích lệ họ tin tưởng vào cuộc sống, an ủi họ bởi triết lý ở hiền gặp

lành Nhưng về khách quan chi tiết này còn có ý nghĩa tố cáo sự tàn bạo

của kẻ thống trị: chúng không chỉ dày xéo người dân ở kiếp này mà còn

lăng nhục họ ở cả kiếp sau, dồn đuổi họ đến chỗ khụng cũn con đường nàokhỏc ngoài việc biến thành đồ chơi mua vui cho chỳng

Dưới ngũi bỳt điờu luyện của tỏc giả, bộ mặt gian ỏc khụng từ thủđoạn nào của bọn thống trị bị phơi bày Bằng bút pháp trào lộng Bồ TựngLinh đó phản ỏnh sự sa đọa một cỏch chõn thực, giỳp cho người đọc hiểumột cỏch sõu sắc hiện thực xó hội đương thời xó hội ấy đã bộc lộ nhữngmâu thuẫn, những mặt trái, những thói xấu đáng cời và đáng lên án

2.3 Chế độ học hành thi cử

Dới chế độ phong kiến Trung Quốc, khoa cử là biện pháp quan trọng

để trở thành kẻ thống trị, để thực hiện giấc mộng phú quý công danh Chế độkhoa cử đã biến các sĩ tử thành những kẻ nô lệ, làm cho họ mụ mị, biến chất

về tinh thần Họ sủng bái việc thi cử nh những tín đồ sùng đạo, có thể làm bất

cứ việc gì để có thể đợc đi thi, để đỗ đạt, có khi đánh mất cả nhân cách, lâmvào bi kịch không những về vật chất mà cả về mặt tinh thần do chính họ tạo

ra Họ chỉ có một mối quan tâm đó là văn bát cổ Cái lối văn chơng tám vế gò

ép, trống rỗng này về sau bị nhân vật chính trong Hồng lâu mộng là Gỉa Bảo

Ngọc gọi là “cần câu cơm” Nhng “cần câu cơm ấy” đã khiến bao nhiêu ngời

si mê nó Ngời xa nói “sách kia có sẵn nhà vàng Sách kia thóc gạo nghìnchung, sách kia ở trong đợi chờ Mà sách bây giờ là gì nếu không phải là vănbát cổ? Nếu cha mẹ có ốm đau liệt giờng không có gì ăn mà nghe văn bát cổthí cũng hởi lòng hởi dạ” Thi cử lấy văn bát cổ làm chuẩn mực đời Thanh làviệc lạc hậu, cổ hủ Bao nhiêu sách luyện thi, thầy luyện thi chỉ chú tâm vàovăn bát cổ Có ngời nói “Khổng Tử còn sống thì cũng phải học văn bát cổ”.Chế độ khoa cử mục nát ấy đã giết chết tâm hồn biết bao nhiêu ngời trẻ tuổi,khiến họ trở thành tù binh về tinh thần, mê muội bởi công danh phú quý Bảnthân việc thi cử khiến cho bao nhiêu ngời lận đận suốt đời, có ngời trở nên điêndại Vào đợc trờng thi là mục đớch toàn chuyện thối nát, bỉ ổi, nếu thi đỗ thì mộtbớc lên tiên Quá trình ấy đã thử thách nghiêm khắc nhân cách các nhà nho, tácgiả đã căn cứ vào thái độ đam mê hay lạnh nhạt với khoa cử để đánh giá họ.

Bồ Tựng Linh là người sống vào thời gian mà triều đại nhà Thanhđang cai trị nhõn dõn Trung Quốc Xó hội phong kiến quan niệm rằng mộtngười yờu nước là phải đỗ đạt và ra làm quan giỳp nước, đồng thời làm rạngdanh tổ tụng Vỡ thế 19 tuổi Bồ Tựng Linh tham dự thi đồng sinh và đỗ đầu

cả huyện Nhưng về sau thi mói vẫn khụng đỗ, mói đến năm 72 tuổi mới đỗtuế cống sinh và chỉ 3 năm sau thỡ ụng mất Con đường khoa hoạn đẩy ụngvào cảnh bất đắc chớ, lũng đầy uất ức Vừa muốn tiến thõn bằng khoa cử,vừa phẫn chớ vỡ khoa cử, tõm trạng ấy quanh năm suốt thỏng day dứt ụng,thỳc dục ụng viết nờn những thiờn truyện ngắn đầy bất hủ về đề tài này Sovới trỡnh độ phỏt triển của nhõn loại lỳc bấy giờ thỡ chế độ khoa cử củaTrung Quốc chỉ mang hỡnh thức đẹp đẽ nhưng bờn trong nú đó thật sự suytàn và thối nỏt Sự suy tàn đú thể hiện ở nhiều mặt, từ cỏch học, cỏch đàotạo, cỏch chấm bài của cỏc vị giỏm khảo Tất cả chỉ là một sự hỗn tạp đượcgúp nhặt lại để tạo nờn một nền giỏo dục mang đậm khuụn phộp mà thụi

2.3.1 Sĩ tử

Nghệ thuật trào phúng nói chung, trớc hết đòi hỏi phải phát hiện đúng

đối tợng của cái hài Với khả năng nắm bắt nhanh nhạy đối tợng của cái hài,

Bồ Tựng Linh hớng tiếng cời vào đông đảo tầng lớp nho sĩ Đây là tầng lớptrờn trong xó hội Những đối tợng này đợc xem là tiến bộ, là văn minh của xãhội nhng dới cái nhìn của Bồ Tựng Linh đối tợng này đã tự bộc lộ ra tất cảnhững thói xấu xa, kỳ quặc, bi hài kịch của nó Đối tợng bị giễu nhại ở đây

đã "tự bộc lộ sự thật, nh bị lột trần, nh bị tớc bỏ cái áo che đậy bên ngoài, để

lộ cái thật bên trong, cái linh hồn trần trụi, cái lõi trơ trơ hiện ra trớc mắt mọingời”

Cuộc sống và con ngời bao giờ cũng tồn tại ít nhiều thói xấu khi nhữngthói xấu ấy trở thành phổ biến, len lỏi và trở thành một kiểu sống của con ng-

ời và của cả xã hội thì cái xấu ấy cần đợc lên án, cần đợc cảnh tỉnh Đứng

tr-ớc những nghịch lý, những cái đáng cời, các nhà văn với quan điểm và tàinăng của mình sẽ chọn cho mình những cách thức cụ thể để phê phán, cảnh

tinh thần, tõm hồn bị bẻ cong” Chàng Vương Tử An trong truyện Giấc mộng đắc chớ đến ngày treo bảng phấp phỏng, uống một trận thật say Bỗng

chập chờn có ngời đến báo đỗ tiến sĩ, liền nghĩ không thể không ra oai vớixóm làng, bèn lớn tiếng gọi lý trởng, nhng gọi mãi chẳng thấy ai chỉ có vợlên tiếng “Trong nhà chỉ có một mụ già ban ngày nấu cơm, ban đêm ấp châncho ông lấy đâu ra trởng ban” Anh ta nghe tỉnh ra mới biết những việc trớc

đó là nhảm nhí và trở về với cuộc sống thực Phải là ngời có thể nghiệm sâusắc về sự việc đợc mất trên con đờng khoa cử mới có thể giễu cợt thấm thía

nh thế Về cuối truyện, tác giả dùng mấy nét châm biếm, khắc họa sâu sắc vàsinh động hình tượng sĩ tử trong và sau cuộc thi “Học trò vào trờng thi cóbảy cái giống Lúc mới đầu chân đi mang tráp giống ăn mày Lúc gọi tênquan thét, lính mắng giống thằng tù Lúc về chỗ ngồi nhô đầu lố nhố, thòcẳng quều quào nh ong lạnh cuối thu Lúc ra khỏi trờng thi tâm thần hoảnghốt, trời đất đổi màu giống chim bệnh rời lồng Lúc chờ ra bảng thấy cây cỏ

đều sợ sệt, mơ mộng cũng chập chờn, nghĩ tới chuyện thi đỗ thì khoảnh khắclầu gác mọc lên, nghĩ tới chuyện thi rớt thì chớp mắt xơng cốt nh mục nát

đứng ngồi không yên giống con khỉ bị trói Chợt lúc ngựa ruổi báo danhkhông có tên mình tinh thần suy sụp, chết điếng giống nh con nhặng saythuốc, ai chọc ghẹo cũng không biết” Bằng phộp so sỏnh với cảm hứng tràolộng hiện lờn những hiện thực và cảm xỳc của người ta về chế độ thi cử nhà

Thanh thật đỳng như trũ hề Thì ra cái bả công danh phú quý câu đợc mọitâm hồn, từ trẻ đến già, từ ngời vô học đến kẻ có học, bất kỳ ai ngửi thấy mùiphú quý công danh là mê muội, choáng váng, nhiều khi đánh mất hết cả nhâncách Nguyên nhân đó một phần là do phú quý, một phần do lối học văn bát

cổ Nó đã đầu độc các sĩ tử làm cho họ mất hết cả nhân cách Đó chính là bikịch của họ Tiếng cời trong sáng tác của Bồ Tựng Linh nhiều cung bậc sắcthái Ngời học trò Nhạc Vân Hạc trong Lôi Tào học rất nổi tiếng nhng thi cử

lận đận Cũng vì phú quý công danh mà ông quyết tâm theo đuổi đến già cho

đến khi cảm thấy không theo đợc nữa mới bỏ cuộc “Ông Nhạc nổi tiếng vănchơng một thời chợt thấy việc theo đuổi công danh đến già mà không hợp vớimình nữa liền vứt ngòi bút nh cởi chiếc dép, có khác gì ban siêu ném bút.Sinh động hỡnh tượng sĩ tử trong và sau cuộc thi với giọng điệu giễu cợtsõu cay Cú thể núi “đú là loại trớ thức đỏng thương, những người này mộtkhi sa vào cạm bẫy của chế độ khoa cử thỡ họ để mất cả tuổi thanh xuõn

Bồ Tựng Linh khúc cho số phận đầy bi thảm của những người đó ngó gụctrước những tai nạn tầy đỡnh do khoa cử gõy ra”

Lấy tiếng cời làm phơng thức chủ đạo để nhận thức và phản ánh hiệnthực đương thời, Bồ Tựng Linh hớng ngòi bút của mình vào tầng lớp tríthức Hàng loạt hình tợng nho sĩ trong tác phẩm, mỗi ngời một tính cách, đềuchạy theo phú quý công danh mà quên đi chuẩn mực đạo đức, truyền thống

Bồ Tựng Linh phờ phỏn những học trũ học hành sỏo rỗng và mỏy múc lạiham hư danh mong muốn tiến thõn bằng khoa cử Cú những thư sinh chăm

lo học hành một cỏch thỏi quỏ như chàng Lang Ngọc Trụ trong truyện Thư

sĩ Chàng đọc sỏch đến ngỳ ngớ, mờ muội, khi học cứ “cất tiếng sang sảng

ngõm đọc” cho nờn mặc dự “suốt ngày suốt đờm anh ta chỉ mải mờ đọcsỏch, bất kể núng nung người hay rột cắt da” nhưng mói vẫn khụng thànhđạt được Mục đớch cuối cựng của họ là đỗ đạt để làm quan cao chức trọng.Chẳng thế mà cỏc anh chàng này hễ nằm ngủ là mơ mỡnh cú tờn trong bảngvàng (như anh chàng Vương Tử An trong truyện cựng tờn, ụng cử họ Tăng