Luận văn ngôn ngữ tiểu thuyết nguyễn việt hà qua cơ hội của chúa và khải huyền muộn

Nếu đặt vấn đề trong bối cảnh khoa Ngữ văn hiện nay, khi mà “các nhàngôn ngữ học thực sự là những người hùng trong nghiên cứu văn học” ĐỗĐức Hiểu, khi mà thi pháp học, tự sự học đã đạt đ

nguyÔn thÞ thiÖp

Tõ ng÷ vµ c©u v¨n trong truyÖn ng¾n Th¹ch Lam

luËn v¨n th¹c sÜ ng÷ v¨n

Vinh - 2010

nguyÔn thÞ thiÖp

Tõ ng÷ vµ c©u v¨n trong truyÖn ng¾n Th¹ch Lam

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Cấu trúc luận văn 7

Chương 1 ĐẶC TRƯNG NGÔN NGỮ TRUYỆN NGẮN VỊ TRÍ CỦA TRUYỆN NGẮN TRONG VĂN NGHIỆP THẠCH LAM .8

1.1 Thể loại truyện ngắn và đặc trưng của ngôn ngữ truyện ngắn 8

1.1.1 Thể loại truyện ngắn 8

1.1.2 Ngôn ngữ truyện ngắn 14

1.2 Thạch Lam và thể loại truyện ngắn 16

1.2.1 Vài nét về sự nghiệp sáng tác của Thạch Lam 16

1.2.2 Truyện ngắn trong văn nghiệp Thạch Lam 19

1.2.3 Quan điểm sáng tác và nhãn quan ngôn ngữ của Thạch Lam 21

Tiểu kết chương 1 25

Chương 2 TỪ NGỮ TRONG TRUYỆN NGẮN THẠCH LAM 27

2.1 Từ và việc nghiên cứu từ ngữ trong văn xuôi nghệ thuật 27

2.1.1 Khái niệm từ 27

2.1.2 Đặc điểm từ ngữ trong tác phẩm văn xuôi 28

2.1.2 Các hướng nghiên cứu từ ngữ trong văn xuôi 30

2.2 Nét riêng của Thạch Lam qua việc sử dụng từ ngữ trong truyện ngắn .32

2.2.1 Nhìn chung về vốn từ của Thạch Lam trong truyện ngắn 32 2.2.2 Các trường từ vựng ngữ nghĩa tiêu biểu 35

2.3.1 Sự giản dị, trong sáng 42

2.3.2 Sự mới mẻ hiện đại 45

Tiểu kết chương 2 49

Chương 3 CÂU VĂN TRONG TRUYỆN NGẮN THẠCH LAM 50

3.1 Câu trong văn xuôi nghệ thuật và các hướng nghiên cứu 50

3.1.1 Khái niệm câu 50

3.1.2 Vấn đề nghiên cứu câu trong văn xuôi nghệ thuật 51

3.2 Dấu ấn riêng của Thạch Lam ở phương diện cú pháp 54

3.2.1 Đặc điểm cấu tạo của câu văn Thạch Lam 54

3.2.2 Tu từ cú pháp trong câu văn Thạch Lam 67

3.3 Tính chất nghệ thuật của câu văn trong truyện ngắn Thạch Lam .71

3.3.1 Giá trị tạo hình của câu văn Thạch Lam 71

3.3.2 Hiệu quả miêu tả, trần thuật, phân tích 73

3.3.3 Tính biểu cảm của câu văn Thạch Lam 77

Tiểu kết chương 3 79

KẾT LUẬN 80

TÀI LIỆU THAM KHẢO 83

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Thạch Lam là một nhà văn có vị trí đáng kể trong văn học ViệtNam giai đoạn 1932-1945 Là một trong những cây bút chủ chốt của Tự lựcvăn đoàn, nhưng ông đã chọn cho mình một hướng riêng, hướng đi ấy thểhiện bản lĩnh, cá tính của một cây bút giàu chất nhân văn và đậm tính dân tộc,một tâm hồn nhạy cảm, một văn phong trong sáng và tinh tế Thạch Lamkhông ưa sự ồn ào, hào nhoáng, mà thiên về kín đáo, bình dị Ông mơ tới một

xã hội có nhiều “công bằng và thương yêu” và muốn đạt tới điều đó khôngphải bằng hành động của một nhà cải cách xã hội mà bằng thiên chức của mộtnhà văn thuần tuý, luôn khát khao vươn tới sự hoàn thiện của cái đẹp Chân -Thiện - Mỹ Thạch Lam đã sống một đời văn quá ngắn ngủi, nhưng những tácphẩm văn chương của ông chắc chắn sẽ có sức sống dài lâu, bởi ở đó, độc giảkhông chỉ nhìn thấy những vẻ đẹp hình thức, mà còn tìm thấy bóng dáng đờisống tinh thần, đời sống nội tâm phong phú của chính mình

1.2 Tuy sáng tác ở nhiều thể loại khác nhau, nhưng nhắc đến ThạchLam, người ta nghĩ ngay đến hai thể loại đã in đậm dấu ấn riêng ông trong sángtạo là truyện ngắn và tùy bút Cùng với Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh, Đỗ Tốn, ThạchLam đã tạo nên một dòng truyện ngắn mang phong cách riêng: dòng truyệnngắn trữ tình, làm phong phú thêm diện mạo của văn xuôi hiện đại nước nhà.Người ta xem Thạch Lam là một trong những bậc thầy của truyện ngắn ViệtNam hiện đại Điều này đã được thời gian kiểm chứng Cũng vì thế, giớinghiên cứu ngữ văn khi đi sâu nghiên cứu văn nghiệp Thạch Lam, dù dưới góc

độ nào, cũng không thể bỏ qua bộ phận quan trọng ấy trong di sản của ông

1.3 Có nhiều con đường tiếp cận giá trị truyện ngắn của Thạch Lam.Nhà văn học sử nhìn thấy vị trí của truyện ngắn Thạch Lam trong sự nghiệp

của ông nói riêng và bức tranh văn học Việt Nam hiện đại nói chung Nhà lýluận văn học đánh giá những đóng góp của Thạch Lam cho thi pháp thểloại Bên cạnh những phương pháp nghiên cứu quen thuộc ấy, lối tiếp cậntruyện ngắn Thạch Lam từ góc nhìn ngôn ngữ cũng là một hướng đầy triểnvọng Nếu đặt vấn đề trong bối cảnh khoa Ngữ văn hiện nay, khi mà “các nhàngôn ngữ học thực sự là những người hùng trong nghiên cứu văn học” (ĐỗĐức Hiểu), khi mà thi pháp học, tự sự học đã đạt được những thành tựu hiểnnhiên, thì việc tìm hiểu, đánh giá mặt hình thức, trong đó có ngôn ngữ củamột cây bút như Thạch Lam là việc làm cần thiết.

Thành công về mặt ngôn ngữ của một cây bút truyện ngắn có thể biểuhiện ở mọi cấp độ, ở mọi lớp ngôn từ, trong đó, vấn đề từ ngữ và cú pháp lànhững phương diện nổi bật Thạch Lam cũng không phải là một ngoại lệ Đisâu vào hai phương diện đó trong truyện ngắn Thạch Lam, chắc chắn chúng ta

sẽ bắt gặp quan niệm về cái đẹp trong ngôn từ nghệ thuật, cách xử lí mangmàu sắc của một phong cách Và từ tiêu điểm này, ta có cơ cơ sở để đánh giákhông chỉ một quan niệm thẩm mĩ, một phong cách ngôn ngữ, mà cả nhữngđóng góp của ông cho ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại

Đó là những lí do thúc đầy chúng tôi chọn vấn đề “Từ ngữ và câu văn

trong truyện ngắn Thạch Lam” làm đề tài luận nghiên cứu trong khuôn khổ

luận văn thạc sĩ

2 Lịch sử vấn đề

Thạch Lam mất khi tuổi đời còn quá trẻ, đời văn quá ngắn ngủi, nhưngnhững sáng tác của ông không vì thế mà bị quên lãng, ngược lại, càng ngày,giới nghiên cứu càng chú ý phát hiện những giá trị nhiều mặt trong sáng táccủa ông, nhất là ở thể loại truyện ngắn

Cuộc đời và sự nghiệp của Thạch Lam đã thu hút được sự chú ý củanhiều nhà nghiên cứu Hơn nửa thế kỷ qua, Thạch Lam đã được đánh giá khá

công bằng và có nhiều nhận xét ưu ái, không có những bước thăng trầm như

số phận của văn đoàn ông

Nghiên cứu và đánh giá về Thạch Lam của giới nghiên cứu có thể chiathành ba thời kỳ như sau:

2.1 Trước 1945

Giai đoạn này, Thạch Lam chưa được chú ý nhiều Những nhận xét

đánh giá mới chỉ mới qua các bài báo Chỉ từ khi tập Gió đầu mùa gồm 13

truyện in lần đầu vào năm 1937, Thạch Lam mới thực sự gây được dư luận ởđộc giả và giới nghiên cứu Người đầu tiên phát hiện ra tài năng Thạch Lamphải kể đến Khái Hưng Ông cho rằng đặc điểm nổi bật của Thạch Lam trongsáng tác đó là sự thành thực: “Thành thực đó là đức tính không có khôngđược của nhà văn” [2, tr.277]

Sau lời Tựa của Khái Hưng, có nhiều bài viết thể hiện sự quan tâm

của giới phê bình lúc bấy giờ đối với Thạch Lam như của Quang Viễn,Trương Chính Có thể nói, các sáng tác của Thạch Lam nói chung đềuđược đón tiếp nồng nhiệt với những nhận xét ưu ái, khen ngợi, bước đầukhẳng định Thạch Lam trên một số phương diện cần thiết Quang Viễnnhận xét: “Văn ông đặc sắc, giản dị mà thanh thú, không bao giờ có vẻ gò

ép, có những câu sáo hay huyênh hoang, là những con ký sinh đáng ghétnhất của văn chương”

Vào những năm 1932 - 1942, Trương Chính, Vũ Ngọc Phan cũng cónhững bài viết đánh giá về Thạch Lam và tác phẩm của ông Một mặt họ ghinhận thành tựu mà Thạch Lam đã đạt được, mặt khác cũng chỉ ra những hạnchế thiếu sót Song, nhìn chung việc đánh giá tiếp cận Thạch Lam ở giai đoạnnày về cơ bản là ghi nhận thành công cũng như những đóng góp của ông cho

sự phát triển của văn học dân tộc Không thể nói mọi ý kiến đã có được sựchính xác, công bằng, khách quan

2.2 Từ 1945 đến 1975

Từ 1945 trở đi, nghiên cứu về Thạch Lam có phần chững lại Điều kiệnđất nước chia làm hai miền nên việc đánh giá cũng có những biểu hiện khácnhau Đáng chú ý là bài của Nguyễn Tuân Bài viết chú ý đến mặt ngôn ngữtrong truyện Thạch Lam Nguyễn Tuân đánh giá: nếu cho rằng Tự lực vănđoàn đã có công nhiều trong việc đổi mới câu văn xuôi tiếng Việt theo hướnghiện đại hoá, thì Thạch Lam là người đã đưa câu văn ấy đạt đến trình độ hoànhảo nhất: “Trau chuốt mà không cầu kỳ sáo rỗng” và “làm cho tiếng nói ViệtNam gọn ghẽ đi, co duỗi thêm, mềm mại ra và tươi đậm hơn” [41, tr.60].Hàng chục năm sau, các thế hệ độc giả đọc văn Thạch Lam đều phải thừanhận rằng: câu văn của ông dù được viết cách đây trên nửa thế kỷ mà vẫnthấy cứ như là câu văn của ngày hôm nay

Sau đó một thời gian dài, việc nghiên cứu Thạch Lam lại bị rơi vào sự

im lặng Ở miền Bắc ngoài một vài ý kiến của Vũ Đức Phúc, Nguyễn ĐứcĐàn, Lê Thị Đức Hạnh, Hà Minh Đức hầu như không còn ý kiến nào khác.Các nhà nghiên cứu này, một mặt thừa nhận Thạch Lam là một nhà văn lãngmạn có thái độ trân trọng đối với người nghèo hơn cả, bên cạnh đó cũng có ýphê phán ông thể hiện lòng thương người không có ranh giới giai cấp

Cũng trong thời gian này, ở miền Nam đã ra hai số tạp chí đặc san dành

riêng để nói về Thạch Lam: Nguyệt san văn số 36 (1965) và Tạp chí Giao điểm

số 12 (1971), trong đó tập trung khá nhiều những bài viết về Thạch Lam,

những hồi ký của bạn bè và của người thân Một lần nữa, các bài viết khẳngđịnh lại vẻ đẹp của một nhân cách cũng như những cống hiến của một tài năngvăn học Các bộ sách lịch sử văn học, dù ở một thời điểm nào đó, có phê phánmạnh mẽ văn chương của Tự lực văn đoàn thì vẫn luôn ghi nhận những đónggóp của Thạch Lam, với tư cách một nhà văn “lãng mạn có khuynh hướng hiệnthực, giầu lòng nhân đạo và một cây bút truyện ngắn biệt tài”

Nhìn chung, các ý kiến của của các nhà nghiên cứu phê bình đề cậpđến những khía cạnh khác nhau trong văn nghiệp Thạch Lam đều có nhữngđồng thuận trong việc khẳng định, mặc dù đó mới chỉ là những nhận xét banđầu, với số lượng trang viết còn ít ỏi, chưa có những công trình nghiên cứudài hơi.

2.3 Từ 1975 đến nay

Sau 1975, đất nước thống nhất, bẵng đi một thời gian không có côngtrình nào đáng kể nghiên cứu về Thạch Lam Từ những năm 1980, truyệnngắn Thạch Lam bắt đầu trở lại trong các công trình nghiên cứu Đặc biệt sauĐại Hội VI của Đảng, hoà chung không khí đổi mới của đất nước, những vấn

đề về văn hoá, văn học quá khứ được đánh giá lại một cách công bằng, thoảđáng và khoa học hơn Thạch Lam và những sáng tác của ông ngày càng thuhút được nhiều sự quan tâm, khai thác của giới nghiên cứu, phê bình Phải kểđến những bài viết của Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Huệ Chi, NguyễnPhương Chi Các tác giả chú ý nhiều đến các tập truyện ngắn của ThạchLam và có những nhận xét xác đáng Một số nhà nghiên cứu phát hiện ra mộtđặc điểm nổi bật trong truyện Thạch Lam là sự đan xen giữa tính hiện thực vàlãng mạn, giữa chất văn xuôi và chất thơ

Năm 1988 có thể xem là một mốc lớn trên tiến trình nghiên cứu về

Thạch Lam trong phạm vi cả nước Lần đầu tiên Tuyển tập Thạch Lam do GS

Phong Lê tuyển chọn và viết lời giới thiệu ra mắt bạn đọc Trong bài giớithiệu này, Phong Lê đã tiếp cận truyện ngắn Thạch Lam trên nhiều phươngdiện: giá trị hiện thực trên một số cảnh đời, tình thương và lòng trân trọngngười nghèo, ý vị và màu sắc dân tộc mà Thạch Lam luôn có ý thức giữ gìn,nâng niu, những đóng góp cho câu văn xuôi tiếng Việt giữ được vẻ đẹp riêngtươi đậm và lâu bền của nó [19, tr.21]

Tiếp sau đó, hàng loạt các công trình nghiên cứu, hội thảo khoa học vềThạch Lam được tổ chức bàn về nhiều khía cạnh, từ cuộc đời đến văn chương

Thạch Lam Tuy vậy, sự nghiệp văn chương của Thạch Lam vẫn còn ít đượcnghiên cứu cả chiều rộng lẫn chiều sâu

Nhân kỷ niệm 50 ngày mất của Thạch Lam, vào ngày 4/7/1992 tại ViệnVăn học, một cuộc hội thảo khoa học do Viện Văn học phối hợp với Hội Vănhọc Nghệ thuật Hải Hưng, Hội Văn học nghệ thuật Quảng Nam - Đà Nẵng vàHội Văn học Nghệ thuật Hà Nội đã được tổ chức Không chỉ có ý nghĩa tưởngnhớ đến một tài năng văn học đã ra đi tròn nửa thế kỷ, hội thảo còn có mụcđích muốn khám phá sâu hơn, rộng hơn các giá trị của văn học quá khứ trướcyêu cầu đổi mới của văn học Bằng nhiều cách tiếp cận khác nhau của tư duynghiên cứu hiện đại, trên một tinh thần dân chủ và sáng tạo, từ điểm nhìnkhách quan và khoa học, nhiều bản tham luận tại Hội thảo đã đi sâu nghiêncứu những đóng góp của văn chương Thạch Lam trên các phương diện

Chúng tôi nhận thấy phần lớn các công trình đều tập trung nghiên cứu

tác phẩm của Thạch Lam dưới góc độ văn học Chỉ riêng trong cuốn Thạch

Lam về tác gia tác phẩm đã có hơn 60 bài viết Các bài viết chủ yếu xoay

quanh các vấn đề: tiểu sử, quan niệm nghệ thuật, phong cách truyện ngắn, thipháp truyện ngắn

Những năm gần đây, xuất hiện một số công trình chú ý về hình thứcnghệ thuật truyện ngắn Thạch Lam, trong đó có vấn đề ngôn ngữ Tuy nhiên,khảo sát một cách kĩ lưỡng về từ ngữ và cú pháp trong truyện ngắn của ThạchLam là vấn đề còn cần tiếp tục được quan tâm Bằng hướng tiếp cận này,chúng tôi hy vọng sẽ góp thêm tiếng nói khẳng định tài năng của văn chươngThạch Lam cũng như những thành công của ông ở thể loại truyện ngắn

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Khảo sát từ ngữ và câu văn trong truyện ngắn của Thạch Lam, nhậndiện những nét riêng của nhà văn trong việc sử dụng từ ngữ và kiến tạo câuvăn nhằm biểu đạt những nội dung trong các thiên truyện ngắn

- Đối sánh những đặc điểm về từ ngữ và cú pháp trong truyện ngắn củaThạch Lam với một số cây bút cùng thời để nhận ra những biểu hiện độc đáo,

cá biệt, in đậm dấu ấn của một phong cách ngôn ngữ

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Luận văn chọn khảo sát 23 truyện ngắn được in trong Tuyển tập Thạch

lam văn và đời do Tân Chi tuyển, soạn (1999), Nxb Hà Nội và Thạch Lam tuyển tập năm 2004, Nxb Văn học Tất cả 23 truyện ngắn mà chúng tôi

nghiên cứu nằm trong 3 tập truyện ngắn của Thạch Lam:

- Tập truyện ngắn Gió đầu mùa (13 truyện).

- Tập truyện ngắn Nắng trong vườn (5 truyện)

- Tập truyện ngắn Sợi tóc (5 tác truyện).

5 Phương pháp nghiên cứu

Để triển khai đề tài, chúng tôi sẽ sử dụng một số phương pháp nghiêncứu sau đây:

- Phương pháp thống kê và phân loại;

- Phương pháp phân tích ngôn ngữ học;

- Phương pháp so sánh đối chiếu;

- Phương pháp tổng hợp

- Phương pháp loại hình

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung luận văn được triển khai

thành ba chương:

Chương 1 Đặc trưng ngôn ngữ truyện ngắn, vị trí của truyện ngắn

trong văn nghiệp Thạch Lam

Chương 2 Từ ngữ trong truyện ngắn Thạch Lam

Chương 3 Câu văn trong truyện ngắn Thạch Lam

Sau cùng là Tài liệu tham khảo.

Chương 1

ĐẶC TRƯNG NGÔN NGỮ TRUYỆN NGẮN VỊ TRÍ

CỦA TRUYỆN NGẮN TRONG VĂN NGHIỆP THẠCH LAM

1.1 Thể loại truyện ngắn và đặc trưng của ngôn ngữ truyện ngắn

1.1.1 Thể loại truyện ngắn

Để hiểu đầy đủ về thể loại truyện ngắn, trước hết cần phải hiểu về các

khái niêm có liên quan như: khái niêm về thể, khái niệm về loại và khái niệm

thể loại Thể loại là một trong những phạm trù cơ bản nhất của sáng tác và

nghiên cứu, phê bình, giảng dạy văn học Không một sáng tác nào lại khôngnằm về một loại dưới dạng một thể nhất định nào đó Người sáng tác khi đứngtrước một hiện tượng của đời sống, muốn chiếm lĩnh nó, tất yếu phải lựa chọnmột phương thức, một cách thức với một dạng thức cấu trúc, tổ chức ngôn từnhất định Nó là dang thức tồn tại và chỉnh thể của tác phẩm Đó là các dạngthức ngôn ngữ được tổ chức thành những hình thức nghệ thuật riêng biệt, thểhiện nhận thức và cách cảm nhận của con người về các hiện tượng của đờisống, thể hiện quan niệm thẩm mỹ của nhà văn đối với hiện thực

Các nhà văn trong quá trình sáng tác thường tìm cho mình một phươngthức chiếm lĩnh đời sống khác nhau, thể hiện những quan hệ thẩm mỹ khácnhau đối với hiện thực Có những cách thức xây dựng hình tượng khônggiống nhau, các phương thức ấy ứng với những hoạt động nhận thức khácnhau của con người - hoặc trầm tư chiêm nghiệm, hoặc qua biến cố liên tục,hoặc qua xung đột, làm cho tác phẩm văn học bao giờ cũng có sự thống nhất,qui định lẫn nhau về loại đề tài, cảm hứng, hình thức nhân vật, hình thức kếtcấu và hình thức lời văn Ví dụ: nhân vật kịch kết cấu kịch, hành động kịchvới lời văn kịch; hoặc nhân vật trữ tình, thì kết cấu thơ trữ tình với lời thơ,luật thơ

Trong lý luận văn học, các nhà nghiên cứu dựa vào các yếu tố ổn định

để chia tác phẩm văn học thành các loại và các thể (hoặc thể loại, thể tài).Loại rộng hơn thể, thể nằm trong loại Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng có 3loại: tự sự, trữ tình, và kịch Mỗi loại trên bao gồm một số thể Ở loại tự sự cótiểu thuyết, truyện ngắn, truyện vừa, anh hùng ca, ngụ ngôn , loại kịch có bikịch, chính kịch Dựa vào đây, chúng ta thấy truyện ngắn là một thể nằmtrong loại tự sự

Ở mục từ "Truyện ngắn", các soạn giả bộ Từ điển văn học quan niệm

truyện ngắn là “hình thức tự sự loại nhỏ” “Truyện ngắn khác với truyện vừa

ở dung lượng nhỏ hơn, tập trung mô tả một mảnh cuộc sống, một biến có haymột vài biến cố xảy ra trong một giai đoạn nào đó của đời sống nhân vật, biểuhiện một mặt nào đó của tính cách nhân vật, thể hiện một khía cạnh nào đó

của đời sống xã hội” Còn Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa: truyện ngắn

là “tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung của thể loại bao trùm hầu hết các phượngdiện của đời sống: đời tư, thế sự hay sử thi, nhưng cái độc đáo của nó là ngắn.Truyện ngắn được viết ra để tiếp thu một mạch, đọc một hơi không nghỉ” [12,

tr.370] Các tác giả bộ sách Lí luận văn học cũng xác định: “Truyện ngắn là

hình thức ngắn của tự sự, khuôn khổ ngắn nhiều khi làm cho truyện ngắn có

vẻ gần gũi với các hình thức truyện kể dân gian như truyện cổ, truyện cười,hoặc gần với những bài kí ngắn Nhưng thực ra không phải, nó gần với tiểuthuyết hơn cả bởi là hình thức tự sự tái hiện cuộc sống đương thời Nội dungthể loại truyện ngắn có thể khác nhau: đời tư, thế sự hay sử thi nhưng cái độcđáo của nó là ngắn Truyện ngắn có thể kể về cuộc đời hay một đoạn đời, một

sự kiện hay một “chốc lát” trong cuộc sống nhân vật, nhưng cái chính củatruyện ngắn không phải ở hệ thống sự kiện mà ở cái nhìn tự sự đối với cuộc

đời” [12, tr.397] Trong 150 thuật ngữ văn học, ở mục Truyện ngắn, Lại

Nguyên Ân viết: “Truyện ngắn là một thể loại của tác phẩm tự sự cỡ nhỏ,

thường được viết bằng văn xuôi, đề cập hầu hết các phương diện của đời sốngcon người và xã hội Nét nổi bật của truyện ngắn là giới hạn về dung lượng,tác phẩm truyện ngắn thích hợp vói người tiếp nhận, độc giả, đọc nó liền mộtmạch không nghỉ” [2, tr 11]

Là một nhà văn có biệt tài viết truyện ngắn, Nguyễn Công Hoan nêuquan điểm: “Truyện ngắn không phải là truyện, mà là một vấn đề được xâydựng bằng chi tiết với bố trí chặt chẽ và bằng thái độ với cách đặt câu, dùngtiếng có cân nhắc Muốn truyện là truyện ngắn chỉ nên lấy một trong ngàn ấy

ý làm ý chính, làm chủ đề cho truyện Những chi tiết trong truyện chỉ nên

xoay quanh chủ đề ấy thôi” Trong bài báo Tôi đã viết truyện như thế nào,

Nguyễn Công Hoan khẳng định: “Ngắn (là hình thức) và thanh giản (là tinhthần), đó là hai đức tính cơ bản của truyện ngắn”

Như vậy, nếu tiểu thuyết là một hình thức tự sự cỡ lớn, miêu tả cuộc

sống trong quá trình phát triển, với bộn bề những sự kiện, số phận nhân vật,xung đột, và chiều kích không gian, thời gian ở tầm vĩ mô… thì truyện ngắn

là một hình thức tự sự cỡ nhỏ, chỉ thể hiện cái "mặt cắt của dòng đời" (Nguyễn Minh Châu) Nếu tiểu thuyết mở ra với diện rộng thì truyện ngắn tập trung xoáy vào một điểm Có thể là một khoảnh khắc trong cuộc đời một con

người Có khi chỉ là một tâm trạng, một nỗi buồn, một tình yêu chớm nở,nhưng nhà văn phải lựa chọn một khoảnh khắc, một thời điểm nào đó mànhân vật thể hiện mình đầy đủ nhất Thông qua đó, nhà văn có thể khái quátmột triết lí nhân sinh cao cả về cuộc đời, con người

So với tiểu thuyết, truyện ngắn tuy là thể loại có dung lượng nhỏ nhưng

lại có cách phát hiện nghệ thuật đời sống theo chiều sâu cho nên sức chứa của

truyện ngắn vẫn rất lớn Nó có thể trở thành “toà đại lầu chứa đựng cả tinhthần của thời đại” nhờ phương thức biểu hiện “qua một con mắt mà truyền đạtđược cả tinh thần con người” (Lỗ Tấn) Nhiều truyện ngắn của các nhà vănbậc thầy thế giới thế giới và Việt Nam như A.Tsêkhôp, Gôgôn, Lỗ Tấn,

G.Môpatxăng, Nguyễn Công Hoan, Nam Cao đều là những tác phẩm “cósức chứa nội tại lớn lao, cũng có thể bao quát toàn bộ đời sống, có thể đạt tớikích thước anh hùng ca và có được tác dụng nghệ thuật chẳng khác gì một

sáng tác đồ sộ khác” (ý kiến của T.Man) Như vậy ngắn gọn là đặc trưng rất

cơ bản của truyện ngắn Nhưng đó là sự ngắn gọn của một sức tải, sức chứalớn lao tạo nên một dư ba ám ảnh người đọc, như lời nhà văn Nguyên Ngọc,

“trong độ 3 trang, mấy nghìn chữ mà rõ mặt cả một cuộc đời, một kiếp người,một thời đại" "Các truyện ngắn bây giờ rất nặng Dung lượng của nó là dunglượng của cả cuốn tiểu thuyết” (Trao đổi về truyện ngắn năm 1992 với nhàvăn Nguyên Ngọc)

Truyện ngắn thường ít nhân vật, mỗi truyện ngắn thường “chỉ dăm bangười” “Nhân vật của truyện ngắn thường là hiện thân cho một trạng tháiquan hệ xã hội, ý thức xã hội, hoặc trạng thái tồn tại của con người” [12,tr.371] Truyện ngắn không phải là nơi các nhân vật phải hiện ra đầy đủ mọi

vẻ như nó vốn có Có những truyện ngắn chỉ trong vòng mấy trang mà có thểkhái quát được số phận, cuộc đời của nhân vật Bởi truyện ngắn được xem là

một “chốc lát” (Nguyễn Thành Long), “là một trường hợp trong đời sống”

(Nguyễn Kiên), cho nên, khoảnh khắc có ý nghĩa nhất trong toàn bộ đời sốngnhân vật, cũng có thể chính là “cái khoảnh khắc chứa cả một đời người, mộtđời nhân loại” (Nguyễn Minh Châu)

Cốt truyện của truyện ngắn thường nói về các sự kiện diễn ra trong mộtkhông gian, thời gian hạn chế Kết cấu của truyện ngắn không chia thànhnhiều tầng, nhiều tuyến mà thường được xây dựng theo nguyên tắc tươngphản hoặc liên tưởng Bút pháp trần thuật của truyện ngắn thường là nhữngnét chấm phá

Đặc trưng tiêu biểu của truyện ngắn là ngắn gọn, hàm súc nên chi tiếtphải cô đọng, và mang nhiều ẩn ý, tạo cho tác phẩm chiều sâu Người viếttruyện ngắn phải biết gạt bỏ những chi tiết rườm rà, xoáy sâu vào những chi

tiết đắt giá Ngôn ngữ truyện ngắn phải gọn và sắc Truyện ngắn vốn là thểloại rất nhạy cảm với những biến đổi của đời sống xã hội Với hình thức gọnnhẹ, luôn bắt kịp những vận động của xã hội, có thể nói truyện ngắn như một

“hàn thư biểu” soi rõ từng biểu hiện âm thầm, cũng như dữ dội của cuộc sống.Thông qua nhân vật, nhà văn muốn thể hiện những chiêm nghiệm, những triết

lý trong cuộc đời

Truyện ngắn ra đời ở nước ta từ thế kỷ XV -XVI dưới hình thức nhữngcâu chuyện truyền kỳ Trải qua nhiều giai đoạn phát triển của văn học, truyệnngắn luôn chiếm thể loại ưu thế và đạt nhiều thành tựu quan trọng Vào nhữngnăm đầu thế kỷ XX truyện ngắn việt nam đã đạt đến trình độ rực rỡ với sựxuất hiện của hàng loạt tên tuổi nhà văn và để lại dấu ấn quan trọng như PhạmDuy Tốn, Nam Cao, Thạch Lam, Nguyễn Công Hoan, Tô Hoài, NguyễnTuân Từ thời kỳ đổi mới, thể loại truyện ngắn Việt Nam lại gắn liền vớinhững tên tuổi như Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Phan Thị VàngAnh Không chỉ tăng nhanh về số lượng, truyện ngắn còn đổi mới từ nộidung phản ánh đến hình thức thể hiện Trong thời đại bùng nổ thông tin hiệnnay, thể loại truyện ngắn luôn luôn đóng vai trò "người lính xung kích" Nótrở thành thể loại gần gũi với đời sống hàng ngày, ngắn gọn, súc tích, dễ đọclại thường gắn liền với hoạt động báo chí, do đó có tác dụng, ảnh hưởng kịpthời trong đời sống

Khrapchenco đã phát triển luận điểm của V.Bielinxki đại ý như sau:Nếu như có những tư tưởng của thời đại thì cũng có những hình thức củathời đại Nói như vậy để thấy rằng thể loại gắn liền với sự biến đổi của thờiđại Truyện ngắn cũng không nằm ngoài qui luật đó Nó phải biến đổi nhưthế nào để đủ sức chứa đựng tư tưởng mới của thời đại Vì thế, mỗi loạihình, thể loại cần có tên gọi của nó Ý kiến sau của Garanôp thật đáng chú ý:

“Đối với truyện ngắn hay, có một vấn đề đặc biệt quan trọng đó là bảo vệ

cho được tính xác định về mặt thể loại, truyện ngắn cần phải cô đọng đếnmức cao nhất”.

Trong lịch sử phát triển của văn chương nhân loại, đã có nhiều ví dụ vàcác nhà cách tân lớn bằng tài năng độc đáo của mình đã đưa thể loại truyệnngắn đến những đỉnh cao rực rỡ của sự hoàn mĩ Điều này đã làm phong phú,

đa dạng thể loại, khẳng định những nguyên tắc sáng tạo nghệ thuật ở thể loạitruyện ngắn K.Pautopxki - người đại diện và là thầy dạy - đã nói về điều nàyđại ý như sau: bất kỳ nhà văn nào đều cũng phải nghĩ đến những nguyên tắccủa thể loại, những nguyên tắc đó buộc những ý tưởng trong đầu nhà văn phảicập bến, như con sông mang nước của mình tới biển

Truyện ngắn luôn chứa đựng xung đột của thời đại Có người đã khẳngđịnh tạng chất của nó rất gần với thơ, với ý nghĩa ấy truyện ngắn có vị trí cao

cả đặc biệt ở ngay cả trong “bầu trời thi ca” mà lâu nay thơ ca độc tôn Thơ ởđây được hiểu là chất trữ tình sâu lắng của những trạng huống, của những tâmtrạng nhân vật trong truyện ngắn, đó là cái tâm trong sáng, nhạy cảm với đờisống của nhà văn

Truyện ngắn là một thể loại văn học, nó thường là những câu truyện kểbằng văn xuôi, ngắn gọn súc tích và hàm nghĩa hơn các câu truyện dài nhưtiểu thuyết Truyện ngắn có thể được xác định trên hai bình diện là sự ngắngọn về dung lượng và sự cô đọng, súc tích trong miêu tả Vì thế, ở truyệnngắn, tình huống truyện được xem là vấn đề hết sức quan trọng của nghệthuật truyện ngắn Tô Hoài nhận xét: “truyện ngắn là cưa lấy một khúc củađời sống” hay Bùi Hiển đã khái quát: “truyện ngắn lấy một khoảnh khắc trongcuộc đời một con người mà dựng nên” Nhưng cũng có nhiều truyện ngắn

không chỉ miêu tả một khoảnh khắc mà miêu tả cả một đời người như Chí

Phèo của Nam Cao, Nhà mẹ Lê của Thạch Lam… Truyện ngắn thường chỉ

tập trung vào một tình huống, một chủ đề nhất định, trong khi tiểu thuyết lạichứa nhiều vấn đề, phủ một diện rộng của đời sống

1.1.2 Ngôn ngữ truyện ngắn

Có thể nói không có ngôn ngữ sẽ không có văn học, bởi lẽ, văn học lấyngôn ngữ làm chất liệu, làm phương tiện biểu đạt Ngôn ngữ bao giờ cũngmang tính hệ thống nội tại đồng thời quan hệ chặt chẽ với hiện thực TrầnĐình Sử cho rằng: “ngôn ngữ văn học một thời kỳ luôn gắn với đặc trưng tưduy hình tượng của thời ấy” Có thể nói, mỗi lĩnh vực đời sống đều có một

“kiểu” ngôn ngữ của riêng nó “Mỗi chữ đều soi bóng hoàn cảnh và tình hình

xã hội lúc chữ ấy ra đời Người viết văn không thể ngồi bóp óc nghĩ cách traudồi câu chữ mà phải đi vào thực tế đời sống mới bồi bổ được chữ nghĩa cho

ngòi bút” (Tô Hoài - Công việc viết văn).

Truyện ngắn bao gồm những câu chuyện trong đời sống Vì vậy, ngônngữ truyện ngắn trước hết là ngôn ngữ đời sống, bắt nguồn từ đời sống Ngônngữ truyện ngắn chứa đựng nhiều phong cách, nhiều giọng nói xen lẫn nhau,hoà hợp nhau, tranh luận và cả đối chọi nhau Nó mạnh mẽ, khoẻ khoắn vàđầy sức sống Nếu như ngôn ngữ thơ thường du dương, đậm tính nhạc, cónhịp điệu, thì ngôn ngữ truyện ngắn ở dạng phản ánh bản chất cuộc sống conngười Mặt khác, là những “lát cắt cuộc đời” nên truyện ngắn mang mọi sắcđiệu, cung bậc của cuộc sống Vì thế, ngôn ngữ trong truyện ngắn có khi dudương ngân nga, có lúc lại thô ráp trần trụi

Ngôn ngữ trong truyện ngắn nhiều khi tự đối thoại, tự tranh cãi Cho nên

nó có tính chất nước đôi Đây là một nét độc đáo đặc trưng của truyện ngắnhiện đại - truyện ngắn của những khả năng, bởi tự nó không đem đến cho tamột kết luận khẳng định hay bác bỏ, dứt khoát, áp đặt Nó đặt ta trước ngưỡng

sự lựa chọn, hay nói như M.Bakhtin “trước sự liên minh của lưỡng lự”

Bouffon đã từng nói: “Phong cách chính là con người” Tìm hiểu phongcách nghệ thuật là đi vào nhận diện cách sử dụng ngôn ngữ trong tác phẩmcủa nhà văn Mỗi nhà văn cầm bút viết truyện ngắn với những phong cáchkhác nhau thì có sự lựa chọn ngôn ngữ khác nhau Một nhà văn đích thực phải

ý thức về mình như một nhà ngôn ngữ và ngôn ngữ là “yếu tố đầu tiên quyđịnh cung cách ứng xử” của nhà văn đó, là phương tiện để nhà văn giao tiếpvới bạn đọc Đối với văn chương, ngôn ngữ không chỉ là “cái vỏ của tư duy”

mà còn biểu hiện tài năng, cá tính và quan điểm nghệ thuật của người sángtạo Vì vậy, đứng trước một thực tế sáng tác, một hiện thực cuộc sống giốngnhau, nhưng mỗi nhà văn bằng tài năng, trí tuệ và tính cách của mình sẽ cócách sử dụng vốn từ ngữ khác nhau và cũng đưa lại những hiệu quả nghệthuật riêng

Trong văn học, mỗi thể loại đều có đặc trưng ngôn ngữ của nó Nói như

I Lotman, khi nhà văn lựa chọn sáng tác một thể loại nào đó, cũng có nghĩaanh ta đã lựa chọn một thứ ngôn ngữ để nói với độc giả

Ngôn ngữ truyện ngắn trước hết là ngôn ngữ của văn xuôi tự sự Ta cóthể nhận thấy ở truyện ngắn lời nhân vật kể chuyện, lời đối thoại hoặc độcthoại của nhân vật Và dù là lời trần thuật hay lời đối thoại, ngôn ngữ truyệnngắn cũng hướng tới tính tự nhiên như ngôn ngữ đời sống Ngôn ngữ nghệthuật là ngôn ngữ của phong cách gọt giũa Tuy nhiên, đối với một cây bútvăn xuôi, sự trau chuốt, gọt giũa thể hiện bằng nhiều phương cách khác nhau

Có thể cầu kì, rườm rà như Nguyễn Tuân, có thể chân mộc như NguyênHồng, cũng có thể thô tháp, xù xì, góc cạnh như Vũ Trọng Phụng Những sựkhác biệt đó không loại trừ nhau, ngược lai, chúng càng làm phong phú, đadạng thêm bức tranh phong cách văn học

Bên cạnh những đặc điểm chung của ngôn ngữ văn xuôi tự sự, ngônngữ truyện ngắn có những đặc thù của nó Những nét đặc thù này được làmnên bởi tính chất riêng của loại thể Truyện ngắn khác truyện vừa, tiểu thuyết

ở tính cô đúc, độ kết tinh Nếu tiểu thuyết có thể có độ dài ngàn trang, baoquát một không gian rộng lớn, một thời gian dài dằng dặc, thì ngược lại,truyện ngắn nhiều lúc chỉ là một "nhát cắt" của dòng đời Chính sự cô nénnhân vật, sự kiện, thời gian, không gian như vật buộc truyện ngắn phải tìm

đến hình thức ngôn ngữ phù hợp Rõ ràng, ngôn ngữ truyện ngắn phải thật cô

đúc, không thể dàn trải, tùy hứng "trữ tình ngoại đề" theo kiểu Chiến tranh và

Hòa bình của L.Tônxtôi

M.Gorky cho rằng, “muốn học viết phải bắt đầu từ truyện ngắn, bởitruyện ngắn nó luyện cho tác giả biết tiết kiệm từ ngữ, biết cách viết côđọng” Nhà văn Ma Văn Kháng đã từng bộc bạch “câu chữ tiêu dùng chotruyện ngắn là cả một nỗ lực to lớn và… như nó là yếu tố quyết định cho sựthành bại của truyện ngắn”

Truyện ngắn rất đa dạng Có những truyện ngắn tái hiện cả cuộc đờicon người, với dung lượng như một cuốn tiểu thuyết bên cạnh loại truyệnngắn được gọi là truyện mini, thậm chí, truyện chỉ có một câu Có nhữngtruyện hấp dẫn người đọc bởi cốt truyện li kì, đầy kịch tính, lại có loại truyệnphế bỏ cốt truyện, ưu tiên cho việc giãi bày cảm xúc, liên tưởng đầy tính chủquan của người viết Có loại truyện sắp xếp rất bài bản từng lớp ngôn ngữ (lời

kể chuyện, lời đối thoại, lời độc thoại), lại có những truyện ngôn ngữ miênman như trong một giấc mộng, không phân biệt đâu là lời kể, đâu là lời đốithoại Và loại truyện nào cũng đều có kiều ngôn ngữ riêng của nó Vì thế,mới có thể nhận diện, phân biệt chẳng hạn, ngôn ngữ truyện ngắn trào phúngcủa Nguyễn Công Hoan với ngôn ngữ truyện ngắn tâm tình của Thạch Lam

1.2 Thạch Lam và thể loại truyện ngắn

1.2.1 Vài nét về sự nghiệp sáng tác của Thạch Lam

Thạch Lam sinh ngày 7 tháng 7 năm 1910 tại ấp Thái Hà, Hà Nội trongmột gia đình công chức gốc quan lại Tên khai sinh là Nguyễn Tường Vinh,

để thuận lợi cho việc học hành, năm 15 tuổi, ông được đổi tên là NguyễnTường Lân Quê nội Thạch Lam ở làng Cẩm Phô, Hội An, Quảng Nam; quêngoại Cẩm Giàng, Hải Dương Thạch Lam vốn thông minh từ nhỏ 14 tuổi đãđậu bằng tiểu học, mới 17 tuổi đã thi đậu tú tài Ông có hai anh trai đều là

những nhà văn có tên tuổi: Nhất Linh (Nguyễn Tường Tam) và Hoàng Đạo(Nguyễn Tường Long) - những người khởi xướng và cũng chính là chủ soái

của Tự lực văn đoàn, mảnh đất ươm mầm và phát triển tài năng Thạch Lam

sau này

Sống và sáng tác chủ yếu ở Hà Nội, nhưng tuổi thơ Thạch Lam có mộtthời gian gắn bó với phố huyện Cẩm Giàng, Hải Dương Nơi đây đã cho ông

vốn sống và trở thành chất liệu trong một số tác phẩm của ông như: Nhà mẹ

Lê, Hai đứa trẻ, Dưới bóng hoàng lan, Cô hàng xén, Gió lạnh đầu mùa, Người lính cũ, Trở về Theo hồi ký của gia đình, người thân và bạn bè thì

Thạch Lam vốn là con người khiêm nhường, không ưa sự ồn ào, hào nhoáng

mà thích một cái gì đó kín đáo, bình dị, ưa thủ thỉ, nhẹ nhàng như trong vănchương Đúng như có nhà phê bình đã cảm nhận về Thạch Lam qua tác phẩmcủa ông: Về Thạch Lam và đọc truyện ngắn Thạch Lam, tôi cứ nghĩ như đó làmột người tính tình nhẹ nhàng, tinh tế, từng trải sự sống ở một số mặt sống,vừsống vừa lắng nghe chung quanh cũng là lắng nghe lòng mình phản ứng trướcmọi diễn biến cả bên ngoài bên trong mình

Thạch Lam là ngưòi đa tài sáng tác ở nhiều thể loại từ viết phóng sự,tuỳ bút, tiểu luận phê bình, dịch thuật, đến viết truyện ngắn, tiểu thuyết, sáchdành cho thiếu nhi Tuy nhiên, truyện ngắn là thể loại ông thành công hơn

cả, như khẳng định của Nguyễn Tuân: “nói đến Thạch Lam người ta vẫn nhớđến truyện ngắn nhiều hơn là truyện dài” Với Thạch Lam, giữa văn chương

và con người có sự thống nhất Dù viết phê bình, tiểu luận, tiểu thuyết, truyệnngắn hay tuỳ bút, bao giờ ngòi bút của ông cũng tinh tế, nhẹ nhàng, thànhthực và rất sâu sắc như chính cuộc đời ông

Thạch Lam xuất hiện trên văn đàn năm 1931, lúc đầu mới xuất hiện với

tư cách là một nhà báo Các bài báo của ông thường được đăng trên các tờ báo

như tờ tuần báo Phong hoá, Ngày nay, Chủ nhật… Ông lấy bút danh là Việt

Sinh (khi viết cho tờ Phong hoá) sau đó là Phan Thuý (khi viết Người bạn cũ)

và cuối cùng là Thạch Lam Nhưng sự nghiệp của Thạch Lam chỉ chính thứcbắt đầu từ khi ông trở thành một trong bảy thành viên quan trọng của nhóm

Tự lực văn đoàn - nhóm đã có công đóng góp cho nền văn học hiện đại giai

đoạn 1930 -1945 Truyện ngắn đầu tay là Cái hoa chanh in trên báo Phong

hoá lấy bút danh Việt Sinh, sau đó là hàng loạt truyện ngắn khác với bút danh

Thạch Lam - bút danh gắn bó với ông suốt cả cuộc đời từ truyện ngắn Cô

Thuý, Sóng lam, Cung hằng lạnh lẽo, Bó hoa xuân, Hy vọng in trên báo Phong hoá năm 1934 - 1935 Cho đến những năm 1936 - 1941, ông đã thực

sự toả sáng trên văn đàn với một loạt truyện ngắn in trên báo Ngày nay như:

Những ngày mới, Một đời người, Đứa con đầu lòng, Một cơn giận, Nhà mẹ

Lê, Cái chân què, Gió lạnh đầu mùa, Hai lần chết, Người bạn trẻ, Người đầm, Hai đứa trẻ

Từ khi bắt đầu sáng tác đến gần mười năm sau đó, Thạch Lam đã viết

và in khoảng 50 truyện ngắn trên hai tờ báo nổi tiếng Ngày nay và Phong

hoá, tuy nhiên đến nay có một số truyện ngắn đã bị thất lạc chưa tìm lại được.

Thạch Lam có một cuộc đời quá ngắn ngủi Ông đột ngột rời khỏi văn đàn khitài năng đang vào độ chín muồi (năm 1942) vì căn bệnh lao quái ác khi lúcmới 32 tuổi Cho đến nay, đã hơn nửa thế kỷ, nhưng những trang văn “nặngnghĩa đời” ấy vẫn còn sống trong lòng độc giả, mặc dù hầu hết các truyệnkhông nói đến cái gì to lớn cả

Với mười năm sáng tạo văn chương, Thạch Lam đã viết rất nhiều thểloại, nhưng tài năng của ông chỉ thực sự thành công và được đánh giá cao ởthể loại truyện ngắn Toàn bộ sự nghiệp của ông đã để lại cho chúng ta mộtkhối lượng tác phẩm khiêm nhường như chính con người ông

- Tập truyện ngắn Gió đầu mùa, Nhà xuất bản Đời nay, Hà Nội

(1937) gồm 13 truyện ngắn

- Tập truyện ngắn Nắng trong vườn, Nhà xuất bản Đời nay, Hà Nội

- Tập tiểu luận Theo dòng (nghị luận, tuỳ bút, phóng sự) năm 1941

- Tập bút ký Hà Nội 36 Phố phường, Nhà xuất bản Đời nay Hà Nội

(năm 1943) gồm có 22 bài

Ngoài ra, theo báo Thanh Nghị (số 16 ngày 16/7/1942), Thạch Lam còn

để lại hai tác phẩm Huyền và Thập niên đăng hoả.

1.2.2 Truyện ngắn trong văn nghiệp Thạch Lam

Sự nghiệp văn chương của Thạch Lam tuy không dài nhưng ông cũng

đã thử ngòi bút của mình ở rất nhiều thể loại và ông chỉ thực sự thành công ởthể loại truyện ngắn và được đánh giá là “cây bút truyện ngắn biệt tài”, ở chỗ

mà người khác dùng tư tưởng, dùng lời nói có khi rất đậm để tả cảnh, tả tình,ông chỉ nói, nói một cách rất giản dị cái cảm giác của ông Tên tuổi của Thạch

Lam gắn liền với thể loại truyện ngắn ngay từ khi tập truyện ngắn Gió đầu

mùa ra đời Tập truyện đầu tay và cũng là tập truyện ngắn gây tiếng vang

trong lòng độc giả và tất cả những người yêu mến văn chương Thạch Lam lúcbấy giờ Quang Viễn nhận xét: “Đã lâu nay tôi mới kiếm được một văn phẩm

đáng khen như Gió đầu mùa mà người ta có thể cho là một tinh hoa của văn

giới Tác phẩm đầu tiên ấy của Thạch Lam đã trưng một nghệ thuật tuyệt xảo

và một nhân tài hiếm có, tôi vui mừng được hoan nghênh trong thư viện ViệtNam hãy còn ít ỏi một tập truyện ngắn có chân giá trị”

Thạch Lam cùng với truyện ngắn đã góp phần khẳng định và đưa nềnvăn học hiện đại nước nhà tiến lên một tầm cao mới và truyện ngắn cũng từđây mà gần gũi với người đọc.

Trên văn đàn công khai 15 năm trước cách mạng tháng 8, Thạch Lamchưa được xếp ở vị trí số 1, nhưng cũng là nhà văn viết truyện ngắn cótiếng vang Nguyễn Tuân - người khá gần gũi với Thạch Lam, từng nhậnxét: “Nói đến Thạch Lam người ta vẫn nhớ đến truyện ngắn nhiều hơntruyện dài”, và “một số truyện ngắn của Thạch Lam có thể coi như là mẫumực được” [41, tr.55]

Thạch Lam bước vào văn đàn từ những năm 30 của thế kỷ, nhưng xuấthiện với tư cách truyện ngắn từ thời kỳ Mặt trận Dân chủ Đông Dương (1936-1939) Phong trào quần chúng rộng rãi này có tác động hoàn toàn giống nhauđối với các cây bút văn xuôi của Tự lực văn đoàn Nhưng Thạch Lam khôngkhẳng định mình bằng những tiểu thuyết dài Ông xuất hiện với phong cáchtruyện ngắn đặc sắc và tiêu biểu trong Tự lực văn đoàn cũng như trong nềnvăn học Việt Nam, tính đến thời đại ông Trong văn học nước ta, các nhà phêbình thường đồng ý là Thạch Lam - cây bút tự lực đã đưa thể loại truyện ngắnđến độ nghệ thuật cao hơn cả Trong ba tập truyện ngắn của ông mà chúng tôixét trên đều thấy nhiều đặc sắc nghệ thuật

Trước hết xét về mặt khối lượng tác phẩm, truyện ngắn là thể loại đượcông viết nhiều nhất trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của mình Ở thể loại này,ông có 3 tập so với một truyện dài và một tập tuỳ bút Điều đó minh chứngcho truyện ngắn là thể loại được ông ưa thích sử dụng trong nghệ thuật chiếmlĩnh đời sống và cuộc đời con người

Thứ hai ta cũng dễ dàng nhận ra truyện ngắn là thể loại mà ông thànhcông nhất trong sự nghiệp sáng tác Giờ đây, đọc lại truyện ngắn của ThạchLam, đọc giả càng có điều kiện cảm nhận những phẩm chất nghệ thuật nổi bật

trong những tác phẩm của ông Truyện ngắn đã giúp Thạch Lam tạo dựng têntuổi trên văn đàn nghệ thuật những năm 1930-1945, như một cây viết có sựđổi mới, sáng tạo cho thể loại truyện ngắn Từ giai đoạn ấy độc giả cũng biếtđến một thể loại truyện ngắn hiện đại về câu từ cũng như phong cách và gầngũi người đọc hơn.

Truyện ngắn cũng là thể loại thể hiện được phong cách ngôn ngữ trongsáng tác của Thạch Lam Phong cách ấy - như nhiều nhà nghiên cứu phê bìnhnhận xét - giàu tính trữ tình, đậm chất thơ, không cầu kì, rườm rà, ngược lại,hết sức giản dị Đặc biệt, ngôn ngữ truyện ngắn Thạch Lam rất hiện đại Hơnnửa thế kỉ đọc lại vẫn thấy mới mẻ như ngôn từ nghệ thuật của ngày hôm nay

Với tư cách là đại diện cho phong cách truyện ngắn hiện đại giai đoạn1930-1945, Thạch Lam cùng với những tác giả đương thời đưa truyện ngắnvào giai đoạn phát triển rực rỡ và được xem như loại văn học chủ yếu củagiai đoạn này Giúp độc giả nhìn nhận rõ nét nhất, khách quan nhất về mộttác gia, một giai đoạn phát triển của văn học nghệ thuật cũng như một xã hộiđương thời

1.2.3 Quan điểm sáng tác và nhãn quan ngôn ngữ của Thạch Lam

Dòng văn học Việt Nam thập kỷ 30-40, các hướng tư tưởng về nghệthuật, dẫu đứng phía nào, ở nghệ thuật vị nghệ thuật hay nghệ thuật vị nhânsinh; ở chủ nghĩa hiện thực hay chủ nghĩa lãng mạn… cũng đều ở trình độđơn giản, nếu không muốn nói là thô sơ Chưa thấy có sự xác lập nhiều tiền

đề trong mạch lý giải, biện luận Do vậy tính biện chứng bị vắng bóng Họchưa thấy được nghệ thuật và văn chương là những hoạt động nhiều chiều và

có khi là ngược nhau, đan dệt ngang dọc Họ tuyệt đối hoá một tiền đề để điđến một hợp đề duy nhất Cho nên các cuộc tranh luận rơi vào tình trạng bấtđồng quan điểm, không có giao lưu thắng bại

Trong bối cảnh ấy, Thạch Lam xuất hiện trong một tư tưởng nghệ thuật

về một sứ mệnh của văn chương nghệ thuật Trong lời Tựa tập truyện ngắn

Gió đầu mùa, ông viết: “Đối với tôi văn chương không phải là một cách đem

đến cho người đọc sự thoát ly hay sự quên Trái lại văn chương là một thứ khígiới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có để vừa tố cáo vừa thay đổi một cáithế giới giả dối và tàn ác vừa làm cho lòng người được thêm trong sạch vàphong phú hơn”

Trước hết ta thấy, trong quan điểm nghệ thuật của mình, Thạch Lamkhông chấp nhận thứ văn chương đem đến cho người đọc thái độ thoát ly,quên lãng thực trạng cuộc sống

Trong nhận định này Thạch Lam đã tự đề ra cho mình một chủ trươngriêng, một cái nhìn khác biệt Trước hết, ông phủ nhận thứ nghệ thuật đơnthuần chỉ là trò giải trí Loại văn chương đó chỉ biết tôn thờ cái dẹp và quaylưng lại với thực tế cuộc sống Nó tô vẽ cuộc đời bằng những mầu sắc loèloẹt, rực rỡ, phủ lên cuộc sống một thứ hương vị quyến rũ, ngọt ngào làm mêmuội lòng độc giả Loại văn chương đó đưa ta đến thế giới đầy mộng tưởng

và hư ảo mà quên đi trách nhiệm với cuộc sống ở hiện tại Những thứ vănchương như thế tràn ngập văn đàn, chúng xuất hiện dưới dạng một số tiểuthuyết với những chuyện tình ướt át lâm ly Ngôn ngữ của loại văn chương ấynhư tung ra thứ "bụi hương" làm mê đắm con người Thậm chí có cả nhữngnhà văn, nhà thơ xem cuộc đời là vô nghĩa Đôi lúc, chính họ muốn chạy chốnvào “tháp ngà văn chương” để quên lãng trách nhiệm cá nhân và quên đi cuộcsống phũ phàng Những con người ấy được Thạch Lam đưa vào truyện ngắn

Trở về qua hình ảnh Tâm, một chàng trai quê, khi trưởng thành ở một cuộc

sống phố xá anh muốn quên và thoát ly cái cảnh nông thôn quê mùa lạc hậu.Nhưng anh không thể thoát hay quên đi hình ảnh quê nhà đã sinh ra anh, hìnhảnh cô gái Trinh cùng anh cắp sách tới trường Dường như có sự gặp gỡ giữa

Thạch Lam với Nam Cao (qua một số tác phẩm giàu tính luận đề như Đời

thừa, Giăng sáng ).

Thoát li và quên lãng xét đến cùng cũng là một thái độ phản kháng thựctại Ngôn ngữ nghệ thuật của Thạch Lam thực ra cũng chỉ là ngôn ngữ cuộcđời hư cấu để thành một câu chuyện rung động người đọc.

Ngôn ngữ nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam phải là một thứ

"khí giới - một thứ khí giới "thanh tao và đắc lực" Con người sinh ra vănchương, mong nó trở thành một công cụ chiến đấu cho hạnh phúc con người

Vũ khí ấy quả thật là một khí giới đặc biệt, một thứ vũ khí tinh thần mà “nhàvăn là những chàng hiệp sĩ của thời đại” anh dũng đứng lên cải tạo xã hội vàcảm hoá con người Nhiệm vụ của nhà văn phải dùng ngoài bút làm phươngtiện để phanh phui, để “tố cáo cái thế giới giả dối và tàn ác”, giúp mọi ngườitìm lại giá trị thực của cuộc đời để xây dựng một xã hội đẹp đẽ hơn, côngbằng hơn và xứng đáng hơn

Nếu như Nam Cao đã băn khoăn, trăn trở đến rớm máu để phủ định thứnghệ thuật “lánh trăng lừa dối” làm mục đích, Vũ Trọng Phụng đã từng dùngngòi bút để tuyên chiến với những loại văn chương lãng mạn thoát ly cuộcđời, thì Thạch Lam nhỏ nhẹ, điềm tĩnh, đã định hướng cho mình và người đọcmột quan niệm khá rõ ràng và toàn diện Văn chương đích thực sẵn sàng mổ

xẻ, cắt bỏ những ung nhọt của cuộc sống Bản chất văn chương vốn là chân thiện - mỹ, là nghệ thuật, là cái đẹp, là sự thăng hoa của tâm hồn và tài năngcủa người nghệ sỹ Cuộc sống từ bao đời nay tồn tại với tính chất đa dạng vàphức tạp Bắt rễ từ đó, cây văn chương đã nảy mầm và phát triển, rồi lại trở vềkhai thác, tìm tòi ngay giữa cái “mảnh đất tình đời” Văn chương dùng cáiđẹp để tiêu diệt cái xấu, gạn lọc cuộc sống Chính vì vậy, nó mang tư cách làmột “thứ khí giới thanh cao và đắc lực” để bảo vệ cuộc đời, để tố cáo và thayđổi một thế giới giả dối và tàn ác, làm cho lòng người trong sạch và phongphú hơn Thạch Lam muốn văn chương phải là tiếng nói nhân đạo, và ông đãthể hiện được điều đó trong tất cả những gì mà ông đã viết ra Chính nhờ cảm

-hứng nhân đạo nồng nhiệt, sâu sắc, mà ngôn ngữ nghệ thuật trong tác phẩmcủa Thạch Lam thực sự đã làm cho "lòng người thêm trong sạch và phongphú hơn".

Nói đến điều này, chứng tỏ Thạch Lam hết sức tin tưởng ở khả năng kỳdiệu của ngôn ngữ văn chương Đó chính là khả năng cảm hoá được conngười, hướng con người đến tầm cao mới của cuộc sống Sự tồn tại vĩnh cửucủa văn chương chân chính đã nói lên tất cả giá trị tự thân của nó Với những

kỹ thuật tiến bộ ngày nay, máy móc có thể dọn sạch một căn phòng, làm đẹpmột căn nhà thậm chí có thể làm sạch cả môi trường nhưng nhất định khôngbao giờ chúng có thể “làm sạch tâm hồn con người” như văn chương nghệthuật được Những giọt nước mắt khóc thương cho cuộc đời đau khổ, cho một

số phận bị biến dạng, dập vùi… trong từng tác phẩm, sẽ làm cho con ngườitrong sạch hơn, tốt đẹp hơn và cao thượng hơn Nhà nghiên cứu Lê Ngọc Trà

đã có nhận định rất hay về tác động của ngôn ngữ văn chương đối với tâmhồn mỗi con người “văn học chủ yếu không phải là ghi chép, mô tả mà làhành động tự nhận thức của nhà văn, từ đó tác phẩm nghệ thuật đã trở thànhmảnh đất nuôi dưỡng con người và tình cảm con người, thành khu vực, nơitình cảm con người được đơm hoa kết quả” Đó cũng chính là hướng conngười vươn tới những ước mơ, những khát vọng cao đẹp và cổ vũ con ngườivươn tới cái hoàn thiện nhất

Có thể khẳng định, Thạch Lam là một trong số những nhà văn có ýthức rất sâu về công việc cầm bút sáng tạo Ông đã đưa ra những quan điểmnghệ thuật rất tiến bộ, không chỉ với thời điểm những năm trước cách mạng,

mà với cả hiện nay Qua tư tưởng nghệ thuật của Thạch Lam, các nhà văn cóthể rút ra những bài học bổ ích Thạch Lam cũng như Vũ Trọng Phụng, NamCao và một số nhà văn trong giai đoạn văn học ấy đều đề cao cái “chân” trongvăn chương Quả thật, thiếu phẩm chất này, văn chương dễ sa vào tầmthường Nhưng khác với một số nhà văn hiện thực cùng thời, Thạch Lam

không hoàn toàn phủ nhận vai trò của văn chương lãng mạn Ông rất trungthành với quan điểm “văn chương phải có chân đứng từ cuộc sống” Điều đóđược thể hiện qua hàng loạt tác phẩm đậm chất hiện thực của ông Thế nhưngngoài những mảng đen của cuộc sống được vẽ nên từ những con chữ trong tácphẩm của ông, dường như Thạch Lam vẫn tha thiết với một mảnh vườn xanh

lá hoàng lan, với chiếc cổng nhỏ trở về thời gian quá khứ, với tiếng nói quenthuộc của bà, với nhịp đập khẽ khàng như cánh bướm khi gặp cô bạn cũ.Nghĩa là, bên cạnh nội dung hiện thực, tác phẩm của Thạch Lam còn chứađựng cảm hứng lãng mạn

Trong văn nghiệp Thạch Lam chúng ta luôn thấy quan điểm “nghệ thuật

vị nhân sinh”, có lẽ nó xuất phát từ chính cuộc sống của ông, xã hội nông thônvới nhũng số phận nghèo khổ Quan điểm ngôn ngữ nghệ thuật cùng với chấtliệu cuộc sống của ông đã giúp ông khắc hoạ và lột tả được một thời kỳ lịch sử

mà những con người trong xã hội ấy cùng ông đã trải qua Ngôn ngữ nghệthuật của Thạch Lam không cao siêu về câu từ, ngữ nghĩa, không bóng bẩy vềhình tượng, nhưng Thạch Lam đã có trách nhiệm với những số phận nhân vậtcủa mình, trang viết của mình và độc giả của mình bằng ngòi bút hiện thực, đấutranh, tố cáo những mặt trái của xã hội đương thời

Tiểu kết chương 1

Truyện ngắn là một trong các hình thức nghệ thuật chiếm lĩnh thực tạikhách quan của nhà văn Nó thể hiện và chứa đựng tư tưởng của thời đại.Ngôn ngữ của truyện ngắn thực chất là vốn ngôn ngữ được lấy ra từ kho ngônngữ chung, nhưng nó được gọt rũa và đi vào sáng tác của nhà văn, xây dựnghình tượng, thể hiện tư tưởng, quan điểm của nhà văn, ngôn ngữ trở thànhngôn ngữ nghệ thuật và nó mang những đặc trưng của ngôn ngữ truyện ngắn:ngắn gọn, cô đọng, hàm súc Chính vì thế đặc trưng ngôn ngữ không thể táchrời đặc trưng thể loại

Thạch Lam lại được đánh giá cao ở thể loại truyện ngắn trong suốt sựnghiệp sáng tác văn chương của mình Điều này khẳng định Thạch Lam làmột nhà văn có tài, không những thế, ông còn là người có quan điểm rất mới

mẻ văn chương về ngôn ngữ nghệ thuật Ông xem văn chương là một thứ khígiới thanh cao làm cho lòng người trong sạch và phong phú Làm được điều

đó, theo Thạch Lam không thể thiếu sự thành thật Thành công của ThạchLam ở thể loại truyện ngắn đó chính là thành thực và giản dị Chính quanđiểm sáng tác ấy sẽ chi phối rất rõ nhãn quan ngôn ngữ của nhà văn, địnhhướng cho việc sử lí từ ngữ, câu văn và các yếu tố khác Điều này sẽ đượclàm sáng tỏ ở các chương tiếp theo

Chương 2

TỪ NGỮ TRONG TRUYỆN NGẮN THẠCH LAM

2.1 Từ và việc nghiên cứu từ ngữ trong văn xuôi nghệ thuật

2.1.1 Khái niệm từ

Cho đến nay, trong ngôn ngữ học, các định nghĩa về từ đã được đưa rakhông ít Các định nghĩa ấy, ở mặt này hay mặt khác đều đúng nhưng đềukhông đủ và không bao gồm hết được tất cả các sự kiện được coi là từ trongngôn ngữ và ngay cả trong ngôn ngữ cũng vậy Chẳng hạn: Từ là một tổ hợp

âm có nghĩa chăng? Từ là một tổ hợp các âm phản ánh khái niệm chăng? từ làmột đơn vị tiềm tàng khả năng trở thành câu chăng? Từ là một ký hiệu ngônngữ phản ánh với một khái niệm chăng? Tất cả là những câu hỏi đã từngđược đặt ra nhưng chưa có câu trả lời xác đáng

Vì lẽ đó, không ít nhà ngôn ngữ học (kể cả F.de Saussure, S.Bally, G.Glison…) đã chối bỏ khái niệm từ, hoặc nếu thừa nhận khái niệm này thì họcũng lãng tránh việc đưa ra một khái niệm chính thức Nhưng dù sao, từ vẫn

là đơn vị tồn tại tự nhiên trong ngôn ngữ; và chính nó là đơn vị trung tâm củangôn ngữ; bởi vì, đối với mỗi chúng ta, nói như ý của E.Sapir thì việc nhậnthức từ như cái gì đấy hiện thực về mặt tâm lý, chẳng có khó khăn gì đáng kể

Vì vậy, để thuận lợi cho việc nghiên cứu đề tài chúng ta có thể nêu một sốcách lí giải

"Từ là đơn vị cấu trúc - ngữ nghĩa cơ bản của ngôn ngữ dùng để gọi têncác sự vật và thuộc tính của chúng, các hiện tượng, các quan hệ của thực tiễn,

là tổng thể các dấu hiệu ngữ âm, ngữ nghĩa và ngữ pháp đặc trưng cho từngngôn ngữ Các dấu hiệu đặc trưng của từ là tính hoàn chỉnh, tính có thể phânchia thành các bộ phận và khả năng tái hiện lại dễ dàng trong lời nói Từ cóthể phân chia thành các cấu trúc: cấu trúc ngữ âm của từ, cấu trúc hình tháicủa từ và cấu trúc ngữ nghĩa của từ" [44, tr 329]

"Từ là đơn vị cụ thể của ngôn ngữ Khi nói đến một ngôn ngữ là phảinghĩ ngay đến từ vì ngôn ngữ mà không có từ thì không tồn tại được Với tưcách là một công cụ giao tiếp, trước hết, ngôn ngữ phải là một công cụ bằngtừ" [41, tr.147].

"Từ là đơn vị ngôn ngữ nhỏ nhất, có ý nghĩa độc lập trong lời nói,nghĩa của nó được vận dụng một cách tự do theo qui luật kết hợp của ngữpháp" [44, tr.58]

Mặc dù chưa đạt được sự đồng thuận hoàn toàn, nhưng những cáchhiểu về bản chất của từ của một số nhà nghiên cứu nêu trên đã cấp cho chúng

ta một cơ sở lí thuyết để đi vào khảo sát từ ngữ trong tác phẩm văn học

2.1.2 Đặc điểm từ ngữ trong tác phẩm văn xuôi

Văn học là nghệ thuật ngôn từ, đó là điều hiển nhiên Tuy nhiên, muốnhiểu một cách sâu sắc và cặn kẽ bản chất thẩm mĩ của ngôn từ trong tác phẩmvăn học nói chung, trong văn xuôi nói riêng, thì không thể không gắn nó vớithể loại, bởi “mỗi thể loại đòi hỏi một thứ ngôn ngữ riêng, ngôn ngữ của thểloại ấy” (I.Lotman) Có thể áp dụng quan niệm này để xem xét mọi cấp độngôn ngữ trong tác phẩm văn xuôi, trước hết là ở cấp độ từ ngữ

Do những quy định của thể loại, từ ngữ trong tác phẩm văn xuôi cónhững đặc điểm riêng, và những đặc điểm này thấy rõ nhất khi ta đem đốisánh từ ngữ trong truyện với từ ngữ trong thơ

Từ ngữ trong thơ - xét từ góc độ ngôn ngữ học thuần tuý - không phải

là thứ sản phẩm gì xa lạ Đó chính là những từ ngữ của đời sống, được lấy ra

từ cái vốn từ ngữ toàn dân Những từ ngữ ấy đã có nghĩa xác định, và đó làtấm “giấy thông hành” để chúng luân chuyển, tồn tại trong các ngữ cảnh khácnhau với những người sử dụng khác nhau Nhà thơ không sản sinh ra từ mớitrước đó chưa có, mà chỉ sử dụng chúng bằng ngữ cảm, quan niệm, nhãn quanngôn ngữ của mình Có những trường hợp nhà thơ không dùng một từ nào lạ,

mà câu thơ, bài thơ vẫn bị xem là rối rắm, khó hiểu Cái khó hiểu không phảinằm ở nghĩa tự vị độc lập của mỗi từ, mà ở cấu trúc ngôn từ của văn bản -

một kiểu cấu trúc tạo nên một hệ thống những mã, cất giấu những “mật ngữ”,

thách thức cái nhìn của “người trần mắt thịt” Xuất phát từ điều này mà nhiềungười đồng ý rằng: nghĩa của từ trong thơ là một thứ nghĩa được tạo sinh bởiquan hệ chứ không còn là nghĩa nguyên si như trong từ điển

Trong sáng tạo văn học, cách thức tổ chức quyết định sự lựa chọn vậtliệu Từ ngữ trong thơ được lựa chọn dưới nhiều áp lực: cảm hứng, cá tínhsáng tạo, thể thơ, âm luật Thơ càng chặt chẽ về kết cấu, thi luật thì áp lựccàng nặng nề Về lý thuyết, mọi từ ngữ đều có thể có mặt trong thơ, nhưngthực tế, từ ngữ thơ ca nặng tính “đặc tuyển” Khi người ta xem mỗi từ trongthơ đều là kết quả của việc đãi lọc từ “hàng tấn quạng ngôn từ” chính là muốnnhấn mạnh tính chất ấy Một số lớp từ rất ít có cơ may được đưa vào thơ.Ngay cả thơ hiện đại vẫn chưa thoát khỏi tình trạng này Cho nên, vốn từ cầncho nhà thơ có lẽ không phong phú bằng vốn từ của nhà tiểu thuyết

Khác với thơ, văn xuôi tự sự có tham vạng tái hiện bộ mặt cuộc sống,tâm lý con người trong sự sâu rộng, đa chiều vốn có của nó Ngôn ngữ tự sựngôn ngữ của cuộc sống đời thường Nó chấp nhận mọi lớp từ, mọi biến thái,mọi chiều kích, thậm chí cả sự xô bồ, phồn tạp Không phải văn xuôi khôngcần trau chuốt, nhưng sự trau chuốt của một cây bút văn xuôi khác với sự trauchuốt của một nhà thơ Đối với người viết văn xuôi tự sự, áp lực rõ nhất làlàm sao từ ngữ phải lột tả được đối tượng một cách chính xác nhất qua cáinhìn của anh ta

Về vấn đề này, Đào Thản có quan điểm rất đáng lưu ý Trong một bàibáo bàn về ngôn ngữ văn xuôi nghệ thuật, ông viết: "ngôn ngữ nghệ thuật cóthể đạt tới một độ chính xác lí tưởng về mặt miêu tả Điều này trước hết vàchủ yếu được quyết định bởi tài nghệ của nhà văn, song cũng phải kể đến sức

mạnh và tiềm năng của phương tiện biểu đạt Không bị ràng buộc, hạn chế vềđặc trưng phong cách, ngôn ngữ nghệ thuật cho phép lựa chọn và sử dụng tất

cả mọi yếu tố phương tiện, huy động mọi khả năng, vốn liếng của tiếng nóidân tộc đến mức cao nhất cho mục đích thẩm mĩ của mình Văn xuôi hiện đạikhông “phân biệt đối xử” đối với các phương tiện thể hiện Ở đây không cóbiện pháp nào đánh giá là tốt hay xấu, trội hơn hay kém hiệu lực hơn, mà chỉ

có thể đựoc ưa dùng, quen dùng hơn trong những thời kì, xu hướng hoặc tácgiả nhất định” [36] Ý kiến này của Đào Thản đã chỉ rõ đặc điểm của từ ngữtrong văn xuôi hiện đại Do cách tổ chức khá phóng túng, ngôn ngữ tự sự sẵnsàng dung chứa mọi lớp từ ngữ, mọi cách nói; không phân biệt sang hèn,thanh tục, cao thấp, miễn sao chúng thể hiện tốt nhất dụng ý nghệ thuật củangười viết

2.1.2 Các hướng nghiên cứu từ ngữ trong văn xuôi

Trong văn xuôi hiện đại, từ là một trong những đơn vị rất quan trọng đểqua đó, thấy được những nét riêng, cá biệt của mỗi nhà văn Vì thế, trong việcnghiên cứu ngôn ngữ văn học, không thể không quan tâm đến từ ngữ

Do sự phong phú của nó từ ngữ trong tác phẩm văn xuôi vẫy gọinhiều cách tiếp cận Người nghiên cứu giọng điệu nghệ thuật xem từ ngữ

là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên giọng điệu của một tác giả.Nhà từ vựng học thống kê vốn từ của nhà văn đặt chúng trong tương quanvới vốn từ của toàn dân ở một nhát cắt đồng đại để đưa ra nhận xét Nhàngữ pháp học thì quan tâm đến vấn đề từ loại, cách tạo từ trong tác phẩm

và đối chiếu với đặc điểm từ loại, đặc điểm cấu tạo từ trong ngôn ngữchung nhà ngữ dụng học quan sát từ ngữ trong tác phẩm của nhà văn ở sựhành chức của nó, và cắt nghĩa sự hành chức ấy dưới ánh sáng của líthuyết hoặc tìm kiếm những ngữ liệu sống động nhằm củng cố thêm một

số vấn đề lí thuyết

Đối với người nghiên cứu từ ngữ và cú pháp trong truyện ngắn thì việckhảo sát từ ngữ để nhận ra những dấu ấn riêng của một cây bút là một khâukhông thể bỏ qua Vấn đề là cái riêng ấy thể hiện qua những bình diện nào.

Qua thống kê, người ta có thể đưa ra số liệu chính xác về vốn từ của mộtcây bút Sự giàu nghèo trong vốn từ của các nhà văn là hoàn toàn khác nhau,tuỳ thuộc vào học vấn, trình độ văn hoá, sự am hiểu thực tế đời sống, khả năngtích luỹ ngôn ngữ của từng người Từ vựng là vốn chung của một ngôn ngữ.Cái gọi là vốn từ của một nhà văn thực chất là ở chỗ: anh ta sử dụng được baonhiêu từ được lấy ra từ cái vốn từ ngữ chung của toàn dân Sử dụng chứ khôngphải “độc chiếm”, bởi vì những từ mà anh ta dùng, thực tế cũng đã qua baonhiêu người sử dụng và chúng sẽ còn tiếp tục xuất hiện trong vô số ngữ cảnhkhác nhau Cho nên, xét thuần tuý về chất lượng, vốn từ của các nhà văn khônggiống nhau Một nhà văn giàu có về từ ngữ, chưa chắc hiệu quả sử dụng đã cóthể sánh được với một tác giả có vốn từ khiêm tốn hơn

Thực tế đó đã đặt ra đối với người nghiên cứu từ ngữ một hướng tiếpcận riêng, được cụ thể hoá bằng một số thao tác Trước hết, phải xét sâu trongvốn từ ngữ của đối tượng được tìm hiểu để thấy những lớp từ nào được ưadùng, xuất hiện nhiều trong tác phẩm như những yếu tố nổi bật, đạt hiệu quảnghệ thuật cao, có sự kết hợp rõ rệt về chất so với những người cầm bút cùngthời Thứ hai, phải nắm được những trường diễn ngôn và tương ứng vớichúng là những trường từ vựng chiếm ưu thế trong tác phẩm của nhà văn ấy.Thứ ba, phải thấy được trong hệ thống từ ngữ của nhà văn được khảo sát, cónhững đặc điểm gì nổi bật về cấu tạo, về từ loại Cuối cùng, cần đánh giá mộtcách thoả đáng những sáng tạo độc đáo của nhà văn trong cách dùng từ ngữ.Những điều cơ bản trên đây sẽ được chúng tôi quán triệt khi tìm hiểu hệ thống

từ ngữ trong các tác phẩm truyện ngắn của Thạch Lam Và ở cấp độ nàynhững nét riêng của Thạch Lam qua việc sử dụng từ ngữ trong truyện ngắn sẽđược nhận diện

2.2 Nét riêng của Thạch Lam qua việc sử dụng từ ngữ trong truyện ngắn

2.2.1 Nhìn chung về vốn từ của Thạch Lam trong truyện ngắn

Như đã trình bày ở trên, vốn từ của một nhà văn, nếu xét thuần tuý về

số lượng, chưa nói lên điều gì cả Cái cơ bản là vốn từ ấy được sử dụng nhưthế nào

Sức sống mãnh liệt của truyện ngắn Thạch Lam là sự thành công từnhiều mặt, trong đó có phần không nhỏ của nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ.Trong quá trình sáng tác của mình, Thạch Lam đã thực sự trở thành ngườinghệ sĩ tài hoa trong việc phát huy khả năng vô tận của ngôn ngữ, tạo dựngđược một phong cách riêng, độc đáo Văn Thạch Lam được viết cách đây hơnnửa thế kỷ, nhưng vẫn luôn tươi mới, hiện đại Là một con người tinh tế vànhạy cảm, Thạch Lam đã thể hiện những rung cảm của mình qua vốn ngônngữ phong phú, trong sáng và giản dị như chính con người ông Đọc toàn bộtác phẩm của Thạch Lam, người đọc như bị cuốn hút vào thứ ngôn ngữ tả tình

và ngôn ngữ tả cảnh Dù là tả tình hay tả cảnh thì từng từ từng câu cũng luônrất nhẹ nhàng, thắm thiết Thạch Lam không ưa dùng thứ ngôn ngữ chát chúa,

xô bồ hay miệt thị Ông là một trong những nhà văn đầu tiên có ý thức khaithác chất thơ trong sáng tác Truyện ngắn của ông mô tả uyển chuyển, tinh tếnhững diễn biến trong lòng người, cảnh giao mùa của thiên nhiên, cũng như

sự giao hoà giữa con người và thiên nhiên Ở bất cứ truyện ngắn nào, ta cũngnhận thấy tình trong cảnh và cảnh trong tình

Phần lớn truyện ngắn Thạch Lam bắt đầu bằng một cảm giác, cảmtưởng và kết thúc câu chuyện cũng bằng những cảm giác, cảm tưởng Cách

mở đầu và kết thúc đó không riêng biệt ở một vài tác phẩm mà trở đi trở lai

trong nhiều tác phẩm của Thạch Lam như: Dưới bóng hoàng lan, Hai đứa trẻ,

Một cơn giận, Người đầm, Trong bóng tối buổi chiều, Một đời người, Cô hàng xén, Nhà mẹ Lê, Người bạn cũ, Người bạn trẻ

Trong truyện ngắn Thạch Lam, ta thấy từ ngữ chỉ cảm giác xuất hiện

nhiều trong câu văn như: thoáng thấy, thoáng nghe, thoáng nhìn, thoáng

nghĩ, thoáng ngửi, bỗng nhiên, mang mámg, không rõ rệt một cách liên tục.

Chính vì thế mà cuộc sống hiện lên tựa hồ rất khó nắm bắt, như có như khôngnhưng lại có vẻ rất gần gũi với con người: “Đọc truyện ngắn Thạch Lam, thấytần số chữ cảm giác xuất hiện cao Chính nhờ cái cảm giác mà nhà văn tạonhịp cầu nối những tâm hồn đồng điệu chia sẻ Cảm giác đã tạo nên chất menđặc biệt trong văn Thạch Lam: say mà tỉnh, ảo mà thực, liên tục mà đứt đoạn,

rõ ràng mà mơ hồ” [19, tr.174]

Những trang văn tả thiên nhiên trong truyện ngắn của Thạch lam cảnhvật đựơc hiện lên thật thuần khiết và sinh động Ông đã phát hiện ra thiênnhiên, tâm trạng, “nó thay đổi cùng với tâm trạng con người trong cuộc”.Trong truyện ngắn Thạch Lam, ta bắt gặp những từ ngữ miêu tả cảnh ánhsáng và bóng tối xuất hiện nhiều lần, sự đối lập của hai thứ ánh sáng này cũng

đã góp phần tạo nên cái đặc sắc trong các thiên truyện

Xét một cách tổng thể, vốn từ không phải chỉ là nhân tố tạo nên sắc tháiriêng cho truyện ngắn mà còn là thành tố tạo nên sự mới mẻ, hiện đại chongôn ngữ truyện ngắn của Thạch Lam

Nếu nhìn vào hệ thống từ vựng bằng con mắt thuần ngữ pháp học,người ta có thể chia nó thành những lớp hạng khác nhau một cách tương đốichặt chẽ và mạch lạc Ngược lại, nếu nhìn bằng con mắt từ vựng học thì phânchia nó thành các lớp như: nguồn gốc, phạm vi sử dụng, đặc điểm phong cáchvăn bản…

Lớp từ được dùng với tần số cao trong truyện ngắn Thạch Lam là lớp từchung hoặc là từ vựng toàn dân Lớp từ này được sử dụng phần lớn ở 23/23 tácphẩm mà luận văn đi sâu khảo sát Điều này không có gì đặc biệt Bất cứ nhàvăn nào, sống và viết trong một thời đại cụ thể, vốn từ của anh ta sẽ là sự phản

ánh khá trung thực từ vựng của toàn dân Nói cách khác, vốn từ của một nhàvăn luôn có nét thống nhất với từ ngữ trong ngôn ngữ văn hóa của thời đại.Trong toàn bộ truyện ngắn của Thạch Lam, lớp từ chung là khối từ ngữ lớnnhất, đóng vai trò nền tảng Nó cũng là cơ sở thống nhất từ vựng, để từ đó, ta

có thể quan sát "mặt bằng tổng thể" ngôn ngữ văn học giai đoạn 1930 - 1945

Ta bắt gặp trong các truyện ngắn của nhà văn, những từ ngữ sách vở, từ ngữ thi

ca, từ ngữ thông tục, từ ngữ sinh hoạt… của mọi lớp người được ông miêu tả

Từ ngữ nghề nghiệp cũng là lớp từ được dùng với tần số cao trongtruyện ngắn Thạch Lam Từ nghề nghiệp là lớp từ bao gồm những đơn vị từngữ được sử dụng phổ biến trong phạm vi những người cùng làm một nghềnào đó Trong 23 truyện ngắn được khảo sát, hầu hết lớp từ này đều được sửdụng để miêu tả nghề nghiệp của các nhân vật Chẳng hạn, nghề đạp xích lô

của Thanh trong Một cơn giận; nghề Hàng xén với gương, lược, kim, chỉ, vải

vóc… của Tâm trong Cô hàng xén; nghề làm mướn của mẹ Lê trong Nhà mẹ Lê; nghề bán hàng nước của Liên, An với điếu, đóm, thuốc lào, nước chè…

trong Hai đứa trẻ; nghề làm lính đánh thuê trong Người lính cũ; nghề làm gái bán hoa của Liên, Huệ trong Tối ba mươi; Dung với công việc nông trong

Hai lần chết; nghề ở đợ của Sen với công việc gánh nước, bổ củi, làm cơm…

trong Đứa con… Đối với người viết văn xuôi, sử dụng từ nghề nghiệp một

cách thông thuộc là đòi hỏi tất yếu Các nhân vật văn học bao giờ cũng xuấtthân từ một tầng lớp nào đó, mưu sinh bằng một nghề cụ thể nào đó Khi miêu

tả đời sống, số phận của nhân vật, nhà văn phải thật am hiểu đặc điểm nghềnghiệp, lời ăn tiếng nói của nhân vật thuộc lớp người nào, đặc biệt các từ ngữđược dùng trong các nghề cụ thể Đây cũng là chỗ thử thách vốn sống, vốn từngữ của người cầm bút

Từ địa phương và biệt ngữ xã hội cũng được Thạch Lam chú ý sử dụng

trong các truyện ngắn như: áo nhiễu hồng, áo bom bay hồng trong Hai lần

chết, vĩ buồm trong Hai đứa trẻ; chớp bóng trong Người đầm; áo cánh, áo

nâu, quần sồi trong Đứa con…; Đẻ trong Tình xưa, U, chàng, nàng, cha trong

Hai lần chết, thầy trong Đứa con, Lớp từ này xuất hiện với tần số cao

nhưng cũng không đa dạng bằng hai lớp từ trên, chủ yếu để đặt tên cho cáctên gọi khác nhau của bố, mẹ, ngưòi con trai, con gái ở khu vực Bắc Bộ, hoặcnhững trang phục của người phụ nữ thời bấy giờ

Các lớp từ được dùng với tần số cao trong các tập truyện ngắn ThạchLam chủ yếu vẫn là lớp từ biểu hiện cuộc sống của người nghèo, đây cũng làlớp từ thể hiện được tâm hồn, cảm xúc cũng như bản ngã của nhà văn Lớp từchung trở thành ngôn ngữ chính của truyện đồng thời cũng là lớp từ được dùngtrong sinh hoạt giao tiếp chung của xã hội mà ông viết, lớp từ này là ngôn ngữchung của con người thời ấy, xã hội thời ấy và là lớp từ chung của toàn bộtruyện ngắn Thạch Lam Lớp từ được sử dụng với tần số cao cũng biểu hiệnmột khuynh hướng sáng tác cùng với nó là chất liệu sáng tác của nhà văn

2.2.2 Các trường từ vựng ngữ nghĩa tiêu biểu

Lý thuyết trường từ vựng ngữ nghĩa ra đời vào mấy chục năm gần đây

Tư tưởng của lý thuyết này là khảo sát từ vựng một cách hệ thống Có nhiềucách hiểu khác nhau về khái niệm trường từ vựng ngữ nghĩa nhưng ta có thểthấy ở hai khuynh hướng Khuynh hướng thứ nhất quan niệm trường từ vựngngữ nghĩa là toàn bộ các khái niệm mà các từ trong ngôn ngữ biểu hiện.Khuynh hướng thứ hai cố gắng xây dựng lý thuyết trường từ vựng trên cơ sởcác tiêu chí ngôn ngữ học Trường từ vựng không phải là phạm vi các kháiniệm nào đó nữa mà là phạm vi tất cả các từ có quan hệ với nhau về nghĩa.Tuy vậy, chúng ta cũng chấp nhận với quan điểm trường từ vựng ngữ nghĩa làtập hợp của những từ có ít nhất một nét chung về nghĩa

Trường được hiểu là toàn bộ các đơn vị ngôn ngữ (chủ yếu là các đơn

vị từ vựng) tập hợp lại do sự thống nhất về nội dung (đôi khi cũng có sự đồng