Sách giáo khoa địa lí lớp 10

BANDO Bai I CAC PHEP CHIEU HlNH BAN D O CO BAN Ban do la hinh anh thu nho mot phan hay toan bp be mat Trai Dat len mat phang, tren ca so toan hoc nhat dinh nham the hien cac doi tucmg

BO GIAO DUC VA OAO TAO

BO GIAO DUC VA OAO TAO

LE THONG (Tong Chti bien)

TRAN TRONG HA - NGUYfiN MINH TUE (dong Chti bien) NGUYfiN TRONG HIEU - PHAM THU PHUONG

D 6 N G O C T I E N - NGUYfiN VIET THINH

DIALI

10

(Tdi bdn ldn thit tu)

Chill trdeh nhiem xuat hdn : Chu tich HDQT kiem Tong Giam ddc NGO TR-\N \l

Pho Tdng Giam doc kiem long bien tap NGUYEN QUY TH.\0

Bien tgp ldn dan NGUYfiN DINH T.AM - TRAN NGOC DIE?

Bien tup tdi hdn : TRAN NG(X: DIEP

Bien tap mi tliiiat: T.A TRANH TL'NG

7;;;!/! bdy liia : NGUYfiN KEVI DUNG

Thiet keideh NGUYfiN TRANH LONG

Sira han in : TRAN NGOC DifiP

Che han CONG T\ c 6 PRAN MI THL.AT \ A TRUYEN THONG

Ban quyen thuoc Niia xuat ban Giao duo Viet Nam - Bp Giao dye va Oao tao

Phan mot DiA Ll TU* NHIEN

M>^t'

Chuong I BAN DO

Chuang IL VU TRU HE QUA CAC CHUYEN D O N G CUA TRAI DAT

Chuong III CAU TRUC CUA TRAI DAT CAC QUYEN CUA LOP V 6 DIA LI Chuong IV MOT SO QUY LUAT CUA L 6 P V 6 DIA LI

BANDO

Bai I

CAC PHEP CHIEU HlNH BAN D O CO BAN

Ban do la hinh anh thu nho mot phan hay toan bp be mat Trai Dat len mat phang, tren ca so toan hoc nhat dinh nham the hien cac doi tucmg dia li tix nhien, kinh te - xa hoi va moi quan he giua chting ; thong qua khai quat hoa npi dung va duoc trinh bay bang he thong ki hieu ban do

Phep chieu hinh ban do la each bieu thi mat cong ctia Trai Dat len mpt mat phang, de moi diem tren mat cong tuong ting vai mpt diem tren mat phang

Do be mat Trai Dat cong nen khi the hien len mat phang, cac khu virc khae nhau tren ban do khong the hoan toan chinh xac nhu nhau Vi vay, tuy timg yeu cau sti diing ban do, tung khu vuc can the hien tren ban do, nguai ta dimg cac phep chieu hinh ban do khae nhau

Khi chieu c6 the giii nguyen mat chieu ban do la mat phang hoac cuon lai thanh hinh non, hinh tni

Mat chieu c6 the tiep xiic hoac cat be mat Dia Cau Sau day chi de cap tai nhimg truang hop mat chieu tiep xiic vai mat Dia Cau

Hinh 1.1 - Mat chieu tiep xuc vori be mat Dia Cau

1 Phep chieu phi/ang vj

Phep chieu phuang vj la phuang phap the hien mang luai kinh, vT tuyen cua mat

cau len mat phSng

Theo phep chieu nay be mat Dia Cau dupc coi la be mat Trai Dat, mat chieu la

mpt mat phlng tiep xiic vai mpt diem ciia Dia Cau Tuy theo vi tri tiep xtic cua mat

chieu so vai true ciia Dia Cau se co cac phep chieu phuang vi khae nhau

a - Pliep chie'u phuang vi dung b - Phep chieu phuang vi ngang c - Pliep chie'u phuang vi nghieng

Hinh 1.2 -Ba vi tri cua mat chieu trong phep chieu phuang vi

De tien hanh phep chieu phuang vi diing, nguai ta

cho mat chieu (giay ve ban do) tiep xiic vai cue cua

Dia Cau sao cho true cua Dia Cau vuong goc vai

mat chieu

Hinh 1.3b - Luai kinh, vT tuyen cua ban do Hinh 1.3a - Phep chieu phuang vi dimg diing phep chieu phuang vi dung

Vai nguon sang chieu tii tam qua Dia Cau, tren mat chieu cac kinh tuyen la

nhimg doan thang dong quy a circ Cac vT tuyen la cac vong tron dong tam a cue

Gang xa cue khoang each giiia cac vT tuyen cang dan ra

Dii'a vdo liinli I ^h, em hdy cho hid theo phep cliicii hinh ndy khu vifc ndo ciia

han cld chinh xdc khu vuc ndo kem chinh xdc '7

Phep chieu nay bao dam chinh xac a khu vuc trung tam ban do, cang xa trung tam

cang kem chinh xac Cach chieu nay thuang dung de ve ban do khu vuc quanh cue

2 Phep chieu hinh noti

Phep chieu hinh non la each the hien mang luai kinh, vT tuyen cua Dia Cau len mat chieu la mat hinh non, sau do trien khai mat chieu hinh non ra mat phang ; tuy thuoc vao vi tri cua true hinh non so vai true ciia Dia Cau se co cac phep chieu hinh non khae nhau

a) Phep chieii hinh non diing b) Phep chie'u hinh non ngang c) Phep chieu hinh non nghieng

Hinh 1.4 -'Bz vi tri cua hinh non trong phep chieu hinh non

De tien hanh phep chieu hinh non diing, nguai ta lay mat chieu la hinh non chup len mat Dia Cau sao cho true cua hinh non tning vdi true Dia Cau ; sau do tu tam chieu (tam Dia Cau) ta ehieu cac diem tren Dia Cau len mat chieu hinh non (hinh 1.5a)

Dua vdo hinh 1.5a, hdy cho hid khi the hien tren mat chidt : vT tuydt tiep xiic vdi hinh non vd cdc vi tuydt khdng tie'p xuc vdi hinh ndn, vi tiiydi ndo chinh xdc,

Vl tuye'n ndo khdng chinh xdc ?

Khi trien khai hinh non ta se dupe mpt ban do hinh quat, cac kinh tuyen la nhung doan thang dong quy a cue, vT tuyen la nhirng cung tron dong tam (hinh 1.5b)

Hinh 1.5a - Phep chie'u hinh non dimg Hinh 1.5b - Luai kinh, vi tuyen cua ban do

theo phep chieu hinh non dimg

Chi CO vi tuyen tiep xiic giiia Dia Cau va mat non la chinh xac, con cac vT tuyen khae deu dai ra, nen phep chieu nay khong dam bao dupc hinh dang va dien tich Phep chieu hinh non dung thuang diing de ve ban do a cac vung dat thuoc vT dp trung binh (khu vuc on dai) va keo dai theo vT tuye'n nhu : Lien bang (LB) Nga, Trung Quoc, Hoa Ki

3 Phep chieu hinh try

Phep chieu hinh tru la each the hien luai kinh, vT tuyen ciia Dia Cau len mat chieu la mat hinh tru, sau do trien khai mat tru ra mat phang

Tuy theo vi tri ciia true hinh tru so voi true Dia Cau se c6 cac phep chieu hinh tru khae nhau

a) Phep chieu hinh tiu dting b) Phep chieu hinh tru ngang c) Phep chieu hinh tru nghieng

Hinh 7.6 - Ba vi tri hinh tru trong phep chieu hinh tru

Trong phep ehieu hinh tru diing, mat chieu la mpt hinh tru bao quanh qua Dia Cau Vong tron tiep xiic giiia Dia Cau va hinh tru la vong Xich dao (hinh 1.7a)

Hinh 1.7a- Phep chie'u hinh tru dung

Hinh 1.7b- Mot dang luai kinh, vT tuyen

cua ban do diing phep chieu hinh tru diing

Theo phep chieu nay chi co duang Xich dao la giti nguyen dupc dp dai con khoang each va dp dai cac vT tuyen khae deu bi dan ra ; cac vi tuyen a gan Xich dao bi dan it, cang xa Xich dao cang bi dan nhieu

Kinh, vT tuyen deu la nhiing duong thang song song Ban do nay chi chinh xac

d vung Xich dao, cang xa Xich dao cang kem chinh xac Phep chieu nay thudng dupe diing de ve ban do the gidi hoae cac khu vuc gan Xich dao

Cau hoi va bai tgp

I Ke lai bang \a dien nhiing noi dung thich hop \ao cac 6 trong :

Phep

chie'u hmh

Hinh non dimg

Hinh try dimg

The hien tren ban do Cac

kinh tuyen

Cac

vT tuyen

Khu vuc chi'nh xac

Khu Vtfc kem chinh xac

2 Hii}- cho biet tirng phep chieu do thirdng diing de \ e ban do a kJiu vuc nao ?

Bdi 2

MOT S 6 PHUONG PHAP BIEU HIEN

CAC D 6 | T U " 0 N G DJA Ll TREN BAN DO

1 Phuang phap ki hieu

Phuang phap ki hieu thudng ditng de bieu hien cac ddi tupng phan bd theo nhiing diem cu the nhu : cac diem dan cu, eae trung tam cdng nghiep, cac md khoang san, cac hai cang

Nhiing ki hieu the hien tung doi tupng dupc dat chinh xac vao vi tri ma dd'i tupng dd phan bd tren ban dd

Cac ki hieu thudng cd ba dang chinh

Hinh 2.1 - Cac dang ki hieu

a - Ki hieu hinh hoc

b - Ki hieu chii

c - Ki hieu tuang hinh

Quan sdt hinh 2.1, hdy cho hid cd iiliuiig dgng ki hieu ndo '

Phuang phap ki hieu khdng chi xac dinh dupc vi tri cua dd'i tupng ma cdn the hien so lupng (quy md), cau tnic, chat lupng va ddng luc phat trien ciia doi tupng

Hinh 2.2 - Cong nghiep dien Viet Nam

Dua vdo hinh 2.2, hdy chifng minh rdng phuang phdp ki hieu khdng nhitng chi neu dugc ten vd vi tii md cdn the hien dugc cd chdt luang ciia cdc ddi tuang tren bdn dd

2 Phuang phap ki hieu duang chuyen dong

Phuang phap ki hieu dudng chuyen ddng la phuang phap the hien sir di ehuyen cua cac hien tirpng tu nhien, ciing nhu cac hien tupng kihh te - xa hpi tren ban do

Hinh 2.3 - Gio va bao a Viet Nam

V i d u :

- Tren ban do tu nhien la hudng gid, dong bien

- Tren ban do kinh te - xa hdi la cac ludng di dan, su van chuyen hang hoa, hanh khach, duong hanh quan

Bang phuang phap nay ngudi ta khdng nhiing bieu hien dupc hudng di chuyen

ma con the hien dupc ca khoi luong cQng nhu td'c dp di chuyen cua cac doi tuong dia li bang nhiing miii ten dai ngSn hoae day, manh khae nhau

Quan sal Iimh 2.3 cho hiet phucmg phdp ki lilcii du'dng chuxcii ddng hieu hien dugc iiliii'ng ddc diem ndo ciia gid vd hdo iren hdn dd ?

3 Phuang phdp cham diem

Phuang phap cham diem bieu hien cac ddi tupng phan bd phan tan, le te (cac diem dan cu nong thon, cac co sd chan nuoi ) bang cac diem cham tren ban do Cac diem cham la yeu to ca ban ciia phuong phap nay, mdi cham deu ed mpt gia tri (so lupng hoae khoi luong) nao do

Vi du : de bieu hien phan bd dan cu, mdt cham cd the tuong ung vdi 5000 ngudi; hoac de bieu hien dien tich cay trdng, mdt cham cd the tuong iing vdi 1000 ha

Hinh 2.4 - Phan bo

dan cu chau A • EM W tr«n 8 M u dan

• OD thi li/5 (J€n 8 W u dan

• M6i ch^m tuong Lfng v(3i 500.000 ngt;^

Quail sdt hinh 2.4 hdy cho hid :

- Cdc dot tugrug dia li dugc bidt ludi bdng nhifng phuong phdp ndo ?

-Mdi diem chd'm tren bdn dd tifotig ifng hao nhieu ngifdi '.'

4 Phuang phdp bdn do - bleu do

Phuong phap ban do - bieu do the hien gia tri tong cpng ciia mdt hien tupng dia li tren mpt don vi lanh thd (don vi hanh chinh) bang each diing eae bieu do dat vao pham vi cac don vi lanh thd dd

Hinh 2.5 - Dien tich

va san lugng liia

Viet Nam, nam 2000

I Sin li/gng lija

• Ti;org Lfng v6i 100 000 tan CACTINH.THANHPHIS BANHS(5TReNBANB6

Ngoai cac phirong phap tren cdn cd cac phuong phap khae bieu hien cac doi tirpng dia H tren ban do nhu ; phuong phap ki hieu theo dudng, phuong phap dudng dang tri, phuong phap khoanh viing (hinh 2.6), phuang phap nen chat lupng

T h u o c l a

Hinh 2.6 - Mot so each khae nhau the hien viing trong thuoc la

Cdu hoi vd bdi tdp

1 Ccic doi tugng dia li tren hinh 2.2 dugc bieu hien bSng cac phuong phap nao ? Cac phuong phap do the hien dugc nhCmg ngi dung nao cua doi tugng dia li ?

2 Hinh 2.3 the hien nhiing ngi dung nao bSng phuang phap ki hieu dudng chuyen dgng

Qua ban do biet dupc hinh dang va quy mo ciia chau luc nay so vdi chau luc khae ; biet dupc su phan bd ciia cac day mii va dp eao eiia chimg, biet duoc chieu dai cua mpt con song, pham vi luu vuc song ciing nhu su phan bd dan cu, phan bo cac trung tam cong nghiep

2 Trong dai song

Ban do la mpt phuang tien dupe su dung rdng rai trong ddi sdng hang ngay

Hd\ cho vi dii vc nhu'ng nNinh id sif dung hdn dd

Tim dudng di, xac dinh vi tri va dudng di chuyen cua mpt eon bao khi nghe

du bao thdi tiet deu phai dua vao ban do

Ban do la hinh anh cu the ciia thien nhien da dupc he thong hoa tren may tinh, tren giay, tren dia CD ROM Nganh san xuat nao ciing can den ban do

Vi du : Lam thuy lpi, nghien ciiu thdi tiet va khi hau, canh tac diing thdi vu, xay dung cac tnmg tam cong nghiep, md cac tuyen dudng giao thong Tat ca nhiing cdng vice do muon lam tdt deu phai su dung ban do

Quan su lai cang can tdi ban do Vi du : de xay dung phuong an tac chien, can lpi dung dia hinh, dia vat trong phdng thii va tan cdng, tat ca nhiing cong viec do deu can phai c6 ban do

II - SL; DUNG BAN DO, ATLAT TRONG HOC TAP

1 Mot SO van de cdn luu y trong qud trinh hoc tdp dia li tren co sa bdn do

a) Chgn bdn dd phu hap vdi ndi dung (muc dich) cdn tim hidi (hgc tap)

b) Dgc bdn do phdi tim hidi ti le cira bdn dd vd ki hieu tren hdn dd

- De dpe mpt ban do trude het can xem ti le ciia ban do, tu dd biet dupc

1 cm tren ban do iing vdi bao nhieu m, bao nhieu km tren thuc dia

Vi du : Ti le ban do la 1 : 6.000.000 nghia la 1 cm tren ban do iing vdi 60 km tren thuc dia

- Ki hieu ciia ban do diing de the hien cac dd'i tupng dia li tren ban dd Trudc khi sir dung ban do phai nghien ciiu ki phan chii giai va ki hieu de hieu rd ndi dung cac ki hieu the hien tren ban do cd lien quan de'n ndi dung can tim hieu

c) Xdc dinh phuang hucmg tren bdn do

- De xac dinh phuong hudng chinh xac tren ban do chung ta can phai dua vao

cac dudng kinh, vi tuye'n Theo quy udc thi dau tren cua kinh tuye'n chi hudng BSe, dau dudi chi hudng Nam ; dau ben phai ctia vT tuye'n chi hudng Ddng, dau ben trai chi hudng Tay

- Ddi vdi nhiing ban do khong ve kinh, vT tuye'n thi chiing ta can dua vao miii ten chi hudng BSc de xac dinh hudng BSc, tu dd xac dinh cac hudng cdn lai

2 Hieu moi q u a n he giua c d c yeu to dio If trong bdn d o trong Atlat Dpe ban do khong phai chi la dpe timg dau hieu rieng le cua ban do nhu : day la mii gi, song nao ? ma can phai dpe duoc moi quan he giiia cac dau hieu (doi tupng dia li) d ban do

Vi du : dpe mdt con sdng d ban do dia hinh, chiing ta phai tha'y duoc moi quan he giiia hudng chay, dp ddc, dac diem ciia long sdng vdi dja hinh d do nhu the nao ? N6i each khae la phai biet dua vao dia hinh de giai thich : hudng chay,

dp doe, ciia ddng sdng

Khi dpe ban do d Atlat, giai thich mdt su vat hoac mdt hien tuong dia li nao do, chiing ta can phai tim hieu cac ban do cd ndi dung lien quan nhu : de giai thich tinh hinh phan bd mua cua mdt khu vuc, ngoai ban dd khi hau ta can phai tim hieu ban

do dia hinh cd lien quan de'n khu vuc dd ; hoac de giai thich su phan bd mpt so trung tam cdng nghiep thuc pham, chiing ta can tim hieu ca cac ban do ndng nghiep

va ngu nghiep, Ngoai ra, khi can tim hieu dac diem, ban chat ciia mdt dd'i tupng dia li d mpt khu vuc nao do, chiing ta can so sanh vdi ban do cung loai cua khu vxrc khae

Cdu hoi vd bdi tdp

1 Hay cho biet tac di,ing cua ban do trong hgc tap Neu dan cluing minh hoa

2 Chiing minh rang ban do la mgt phuang tien dugc su dung rgng rai trong ddi song hang ngay

3 De trinh bay va giai thich che do nudc ciia mgt con song, can phai su dung nhung ban do nao '.'

B a i H

THUC HANH

XAC DJNH MOT SO PHLTONG PHAP BIEU HIEN

CAC D 6 I TUONG D.IA LI TREN BAN D O

Dpe tung ban do theo trinh tii sau :

- Ten ban do

- Ndi dung ban do

- Cac phuang phap bieu hien dd'i tupng dia li tren ban do

- Trinh bay cu the ve tung phuang phap nhu :

+ Ten phuang phap bieu hien

+ Phuang phap dd bieu hien nhiing ddi tupng dia li nao

+ Thdng qua each bieu hien ddi tuong dia li ciia phuang phap nay, chiing ta cd the bie't duoc nhiing dac tinh nao cua dd'i tuong dia li dd

vu TRU HE QUA CAC CHUYEN DONG

Thien ha ehiia Mat Trdi va cac hanh tinh cua no (trong dd cd Trai Da't) dupc gpi la Dai Ngan Ha

Hinh 5.1 - Vi tri Mat Trai trong Dai Ngan Ha

2 He Mdt Trai

He Mat Trdi la mpt tap hop cac thien the nam trong Dai Ngan Ha He Mat Trdi gom ed Mat Trdi d tmng tam ciing vdi cac thien the chuyen dpng xung quanh (do la cac hanh tinh, tieu hanh tinh, ve tinh, sao choi, thien thach) va cac dam bin khi

He Mat Trdi co tam hanh tinh la : Thuy tinh, Kim tinh, Trai Dat, Hoa tinh, Mpc tinh, Thd tinh, Thien Vuong tinh va Hai Vu'ong tinh

Quan sdt hinh 5.2, nhdn xel hinh dgng quy dgo vd hudng chitydi ddng cua cdc hdnh tinli

1 - Thuy tinh ; 2 - Kim tinh ; 3 - Trai Dat ; 4 - Hoa tinh ; 5 - Moc tinh ; 6 - Tho tinh

7 - Thien Vuong tinh ; 8 - Hai Vuong tinh

Hinh 5.2 - Cac hanh tinh trong He Mat Troi va quy dao chuyen dong ciia chiing

3 Trdi Dot trong He Mdt Trdi

Trai Da't la mdt hanh tinh trong He Mat Trdi Khoang each trung binh tu Trai Da't de'n Mat Trdi la 149,6 trieu km Khoang each do ciing vdi su tu' quay lam cho Trai Dat nhan dupc lupng nhiet va anh sang phii hop de su song c6 the phat sinh va phat trien Ciing nhu cac hanh tinh khae Trai Dat viia tu' quay quanh true, vua chuyen dpng tinh tie'n xung quanh Mat Trdi Cae chuyen dpng nay da tad ra nhieu he qua dia H quan trpng tren Trai Dat

II - HE OUA CHUYEN DONG TU OUAY OUANH TRUC CUA TRAI D A T

1 St/ludn phien ngdy, dem

Hinh khoi cau cua Trai Dat ludn dupc Mat Trdi ehieu sang mdt nua, edn mpt nua khdng dupc chieu sang, vi the da sinh ra ngay va dem Tuy nhien, do Trai Da't

tu quay quanh true, nen mpi noi d be mat Trai Da't deu lan lupt duoc Mat Trdi chieu sang roi lai chim vao bdng td'i, gay nen hien tupng luan phien ngay, dem

2 Gid tren Trdi Dot vd duang chuyen ngdy quoc te

Trai Dat c6 hinh khoi cau va tu quay quanh true tu tay sang ddng, nen d cung mdt thdi diem, ngudi diing d cac kinh tuye'n khae nhau se nhin tha'y Mat Trdi d cac

dp cao khae nhau, do do cac dia diem thudc cac kinh tuyen khae nhau se c6 gid khae nhau, do la gid dia phuang (hay gid mat trdi) Gid dia phuong khdng thuan tien trong ddi song xa hdi Do do, ngudi ta da chia be mat Trai Dat lam 24 miii gid, mioi miii gid rdng 15 dp kinh tuye'n Cac dia phuang nam trong cung mdt miii se

thong nhat mdt gid, dd la gid mui Gid d miii so 0 dupe lay lam gid qud'c te hay

gid GMT (Greenwich Mean Time) Viet Nam thudc miii gid so 7

Hinh 5.3 - CAc miii gia tren Trai Dat

Trong thuc te, ranh gidi miii gid thudng dupe quy dinh theo bien gidi quo'c gia (hinh 5.3) Mdt so nudc c6 lanh thd rpng nhung ehi diing 1 gid chung cho ca nudc (vi du Trung Qud'c), mdt so khae lai chia ra nhieu miii gid (vi du LB Nga cd

10 miii gid, C a n a d a c6 6 miii gid)

Theo each tinh gid miii, tren Trai Dat liic nao ciing cd mdt miii gid ma d dd cd hai ngay lich khae nhau, vi vay phai chpn mdt kinh tuyen lam moc de doi ngay Ngudi ta quy dinh lay kinh tuye'n 180° qua giiia miii gid so 12 d Thai Binh Duong

lam dudng chuydi ngdy qudc te Neu di tir phia tay sang phia ddng qua kinh tuyen

180° thi liii lai 1 ngay lich, cdn ne'u di tu phia dong sang phia tay qua kinh tuyen 180° thi tang them 1 ngay lich

3 Su lech huang chuyen ddng cua cdc vdt the

Khi Trai Dat tu quay quanh true, mpi dia diem

thude cac vT dp khae nhau d be mat Trai Dat

(trir hai cue) deu cd van tdc dai khae nhau va

hudng ehuyen ddng tu tay sang ddng Do vay,

cac vat the ehuyen ddng tren be mat Trai Dat se bi

lech hudng so vdi hudng ban dau (vi phai giii

nguyen chuyen ddng thang hudng theo quan tinh)

Luc lam lech hudng dd dupc gpi la luc Cdridlit

O ban cau Bae, vat chuyen ddng bi lech ve ben

phdi, d ban cau Nam bi lech ve ben trdi theo

hudng chuyen ddng (hinh 5.4)

Luc Cdridlit tac ddng manh tdi hudng chuyen

ddng cua cac khdi khi, cac ddng bien, dong sdng,

dudng dan bay tren be mat dat,

Huang ban dau Huang sau khi lech

Hinh 5.4 - Su lech huang chuyen

dong cua cac vat the tren be mat Trai Dai

Cdu hoi vd bdi tdp

1 Vii Tru la gi ? He Mat Trdi la gi ? Em co nhung hieu biet gi ve Trai Dat trong

He Mat Trdi ?

2 Hay trinh bay cac he qua chuyen dgng tu quay quanh true ciia Trai Dat

3 Can cu vao ban do cac miii gid, hiay tinh gid va ngay a Viet Nam biet rang d thdi diem do, gio GMT dang la 24 gid ngay 31-12

Bai 0

HE QUA CHUYEN DONG XUNG QUANH MAT TROI CUA TRAI DAT

I - CHUYEN DONG BIEU KIEN H A N G NAM CUA MAT TROI

Hien tupng Mat Trdi d diing dinh dau liic 12 gid trua (tia sang mat trdi chie'u thang goc vdi tiep tuyen d be mat dat) dupc gpi la Mat Trdi len thien dinh

O Trai Dat, ta thay hien tu'ong nay chi lan lupt xay ra tai cac dia diem tir vi tuyen 23°27'N (ngay 22-12) cho tdi 23°27'B (ngay 22-6) roi lai xudng vT tuyen 23°27'N Dieu do lam ta eo ao giac la Mat Trdi di chuyen Nhung trong thuc te, khong phai Mat Trdi di chuyen, ma la Trai Dat chuyen dpng tinh tien xung quanh

Mat Trdi Chuyen dpng khong co thuc do cua Mat Trdi dupc gpi la chuydi ddng bidt kidi hang nam ciia Mat Trdi (hinh 6.1)

2 3 ° 2 7 ' B

23 27N

Thang i n in iv v vi vn vni ix x xi xu

Hinh 6.1 - Duong bieu dien chuyen dong bieu kien ciia Mat Trai trong nam

Difa vdo hinh 6.1 vd kidi thifc dd hgc hdy xdc dinh khu vifc ndo trim Trdi Dd't

cd hien titaiig Mat Trdi len thien dinh mdi ndm liai Idn ? Nai ndo chi mgf Idn "! Khu vtfc ndo khdng cd hien tugng Mat Trdi len thien dinh ? Tgi sao ?

II - CAC MUA TRONG NAM

Miia la mdt phan thdi gian cua nam, nhung cd nhiing dac diem rieng ve thdi tie't

va khi hau Nguyen nhan sinh ra cac miia la do true Trai Da't nghieng vdi mat phang quy dao cua Trai Dat va trong suo't nam, true ciia Trai Da't khdng doi phuong trong khdng gian, nen co thdi ki ban cau Bae nga ve phia Mat Trdi, ed thdi ki ban cau Nam nga ve phia Mat Trdi Dieu do lam cho thdi gian chie'u sang va su thu nhan lupng biic xa mat trdi d moi ban cau deu thay ddi trong nam

Ngudi ta chia mpt nam ra bon miia 6 ban cau Bae, thdi gian bSt dau va ket thiic cac miia cua cac nudc theo duong lich va mpt so nudc quen diing am - duong lich

d chau A khong giong nhau

Cac nudc theo duong lich d ban cau Bae lay bon ngay : xuan phan (21-3), ha chi (22-6), thu phan (23-9) va dong chi (22-12) la bon ngay khdi dau cua bon miia (hinh 6.2) C) ban eau Nam, bdn mua dien ra ngupc vdi ban cau Bae

Nudc ta va mpt so nudc chau A quen diing am - duong lich, thdi gian bat dau ciia cac miia duoc tinh sdm hon khoang 45 ngay :

- Mua xuan tir 4 hoac 5 - 2 (lap xuan) den 5 hoae 6 - 5 (lap ha)

- Miia ha tir 5 hoac 6 - 5 (lap ha) den 7 hoac 8 - 8 (lap thu)

- Miia thu tir 7 hoae 8 - 8 (lap thu) de'n 7 hoae 8 - 1 1 (lap dong)

- Miia dong tii 7 hoac 8 - 1 1 (lap ddng) de'n 4 hoac 5 - 2 (lap xuan)

Hinh 6.2 - Cac miia theo

ducmg lich a ban cau Bae

III - NGAY, DEM DAI NGAN THEO MUA VA THEO VI DO

Trong khi chuyen ddng quanh Mat Trdi, do true Trai Da't nghieng va khdng ddi phuong nen tuy vi tri Trai Dat tren quy dao ma ngay, dem dai ngan theo miia va theo vT dp Miia theo duong lich va dp dai ngay, dem d hai ban cau trai ngupc nhau Dudi day ta xet d ban cau Bae

Hinh 6.3 - Hien tuong

ngay, dem dai ngan khae

nhau theo miia va theo vT do

(Vi du trong cac ngay 22-6

va 22-12)

+ Miia xuan : Ngay dai hon dem Song, ngay cang dai va dem cang ngan khi Mat Trdi cang gan chi tuyen Bae Rieng ngay 21-3 thdi gian ban ngay bang thdi gian ban dem, bang 12 gid d mpi noi

+ Mua ha : Ngay van dai hon dem, nhung khi Mat Trdi cang gan Xich dao thi ngay cang ngSn dan, dem cang dai dan Ngay 22-6 cd thdi gian ban ngay dai nha't, thdi gian ban dem ngan nhat trong nam

+ Miia thu : Ngay ngSn hon dem Mat Trdi cang xudng gan chi tuyen Nam ngay cang ngSn, dem cang dai Rieng ngay 23-9 thdi gian ban ngay bang thdi gian ban dem, bang 12 gid d mpi noi

+ Mua ddng : Ngay van ngan hon dem Khi Mat Trdi cang gan Xich dao thi ngay dai dan, dem ngdn dan Ngay 22-12 cd thdi gian ban ngay ngan nha't, thdi gian ban dem dai nhat trong nam

O Xich dao, quanh nam cd thdi gian ngay va dem bang nhau Cang xa Xich dao, thdi gian ngay va dem cang chenh lech nhieu Tir vdng cue ve phia cue cd hien tupng ngay hoac dem dai suot 24 gid (ngay dia cue, dem dia cue) Cang gan cue,

so ngay, dem dd cang tang Rieng d hai cue cd sau thang ngay, sau thang dem

Cdu hoi vd bdi tdp

1 Hay giai thich cau tuc ngii Viet Nam :

Deui thdng nam, eliKa iiaiii del sdng Ngdy fining inifdi chifa cudi dd tdi

1 Su thay doi cac miia co tac dgng the nao den canh quan thien nhien, hoat dgng san

.xuat va ddi song con ngudi ?

3 Gia su Ti'di Dat khong tu quay quanli tnjc ma chi chuyen dgng quanh Mat Trdi thi 6 Trai Dai ccS ngay dem kliong '.' Neu co thi thdi gian ban ngay va ban dem la bao nhieu ? Klii do, a be mat Trai Dai co su song khong ? Tai sao ?

i l l CAU TRUC COA TRAI DAT

CAC QUYEN COA LOP VO DJA Ll

Bai /

CAU TRUC CUA TRAI DAT THACH QUYEN

THUYET KIEN TAO MANG

I - CAU TRUC CUA T R A I D A T

Trai Dat la mdt vat the ldn, viec nghien ciiu vat chat trong long Trai Da't la mdt van

de khd khan Vi vay, cac nha khoa hpe phai thdng qua cac phuang phap nghien ciiu gian tiep de suy doan cau tnic ciing nhu thanh phan va trang thai cua vat chat d trong long Trai Dat Phuong phap thudng dung hien nay la phuong phap dia chan

Dua vao nhung tai lieu sdng dia chan do cac may do ghi dupc, cac nha dia chat

da cd ket luan la cau tnic ciia Trai Dat gdm cd nhieu ldp

Hinh 7.1 - Cau tnic cua Trai Dat

1 Lcip vo Troi Dot

Vo Trai Dat la lop vo eiing, mong, dp day dao dpng tii- 5km (d dai duong) den 70km (o luc dia)

Bp phan vo luc dia Bo phan vo dai duong

Hinh 7.2 - Lop vo Trai Dat Thach quyen

Ldp vo Trai Dat dupe can tao bdi cac tang da khae nhau Tren ciing thudng la tang da tram tich do eae vat lieu vun, nho bi nen chat tao thanh Tang nay khong lien tuc khap be mat Trai Dat va day mong khdng deu, c6 noi rat mong, c6 noi day tdi 15km

Tang granit bao gom da granit va cac loai da nhe tuong tir nhu da granit Tang granit lam thanh nen eiia cae lue dia

Dudi tang granit la tang badan, bao gom da badan va cac loai da nang tuong tu nhu

da badan Tang badan thudng 16 ra o dudi day dai duong

Do CO su khae biet ve eau tao dia chat, ve dp day , nen vo Trai Da't dupe phan

ra thanh hai kieu chinh la vo luc dia va vo dai duong

Quan sdf hinh 7.2 eho hid stf khdc nhau giifa vd luc dia vd vd dgi duang

Vd Trai Dat va phan tren cua lop Manti (den dp sau khoang 100km) dupc cau tao bdi cac loai da khae nhau, tao thanh lop vo ciing d ngoai ciing cua Trai Dat, ngudi ta gpi chung la thach quyen

3 Nhan Trai Oat

Ldp trong cimg la nhan Trai Dai (hay con gpi la loi) Ldp nay co dp day khoang 3470km Tir 2900km den 5100km la nhan ngoai, nhiet dp khoang 5000"C, ap suai tir ;i ,3 den 3.1 trieu at mdt phe, vat chat d trang thai long Tir 5100km den 6370km

la nhan trong, ap suai tii' 3 den 3,5 trieu at mot phe, vat chai a trang thai ran, con dupc gpi la hat

Thanh phan vat chat chu yen ciia nhan Trai Dai la nhung kim loai nang nhu niken (Ni), sat (Fe), nen ngudi ta con gpi la nhan Nife

II - THUYET KltN TAO M A N G

Theo thuyet Kie'n tao mdng thi thach quyen gdm mdt so mang kien tao

Hinh 7.3 - Cac mang kien tao lon cua Thach quyen

Dtfa vdo III nil 7.3, clio hid 7 mdng kidi tao ldn Id nliifng mdng ndo ?

Cac mang kien tao khong chi la nhiing bp phan luc dia ndi tren be mat Trai Da't,

ma chiing con bao gdm ea nhiing bd phan ldn cua day dai duong

Cac mang kien tao nhe, noi tren mpt ldp vat chat quanh deo, thupe phan tren cua ldp Manti Chiing khong diing yen ma dich chuyen tren ldp quanh deo nay

Co che lam cho cac mang kien tao c6 the dich chuyen dupc tren ldp Manti la

do hoat ddng ciia cac dong doi luu vat chat quanh deo va c6 nhiet dp cao trong tang Manti tren

Trong khi dich chuyen, cac mang kien tao cd the tach rdi nhau, xo vao nhau hoac hiit chdm len nhau

Quan sdt hinh 7.4 cho hiet kd (/ltd khi hai mdng kien rao tdch rdi nhau.xd vdo nhau

Song nui ngam

Dai Tay Daong a dai daong Oai Tay Daong

Oao Vuc sau nui lira Marian

Hinh 7.4 - Hai mang kien tao tach rai nhau Hinh 7.5 - Hai mang kien tao xo vao nhau

Nhin chung d nhirng vung tiep xiie ciia cac mang bao gid eiing cd hoat dpng kie'n tao xay ra, dong thdi do ciing la nhiing vung bat dn cua vo Trai Dat, thudng sinh ra nhieu hoat dpng ddng da't, nui lira

Cdu hoi vd bdi tdp

1 Dua vao hinh 7.1 \a ngi dung trong SGK lap bang so sanh cac ldp caii tao cua

Trai Dat (\'i tri, do day dac diem)

2 Ttinh bay iihiing ngi dung chinh cua thuyet kien tao mang

TAC DONG CUA NOI LUC

DEN DiA HINH BE MAT TRAI DAT

I - Npi LL/C

Ndi luc la luc phat sinh tti ben trong Trai Da't

Nguon nang lupng sinh ra npi luc chu yeu la nguon nang lupng d trong ldng Trai Da't nhu nang lupng ciia su phan huy cac chat phong xa, su dich chuyen ciia cac dong vat chat theo quy luat cua trpng lire, nang luong ciia cac phan ting hoa hpe

II - TAC D Q N G CUA NOI LUC

Tac ddng cua ndi luc de'n dja hinh be mat Trai Da't thong qua cac van ddng kien tao, lam cho cac luc dia dupc nang len hay ha xuong, cac ldp dat da bi udn ne'p hay dut gay, gay ra hien tupng dpng dat, niii lira

1 Vqn dong theo phirang thdng dCmg

Van ddng cua vd Trai Dat theo phuong thang diing (con gpi la van dpng nang len va ha xuong) xay ra rat cham va tren mpt dien tich ldn, lam cho bp phan nay cua luc dia duoc nang len, trong khi bd phan khae lai bi ha xuong, sinh ra hien tupng bien tien va bien thoai

Van dpng nang len va ha xudng cua vo Trai Da't hien nay van tiep tuc xay ra, bieu hien la mdt so khu vuc dang dupe nang len nhu vung phia bae ciia Thuy Dien

va Phan Lan, trong khi phan ldn lanh thd Ha Lan lai bi ha xudng

2 Vgn dong theo phi/ong nam ngang

Van dpng theo phuong nam ngang lam cho vd Trai Da't bi nen ep d khu vuc nay

va tach dan d khu vuc kia, gay ra cac hien tupng uon nep, dirt gay

a) Hien tugng udn ne'p

Hien tupng uon nep la hien tupng cac ldp da udn thanh ne'p, nhung khong pha

vd tinh chat lien tuc cua chiing do cac luc nen ep theo phucmg nam ngang (hinh 8.1)

a] Trifo'c khi uon nep

Li/c nen ep Luc nen ep

h) Sau khi udn ne'p Hinh 8.1 - Hien Uiong uon nep

Cuong dp nen ep ban dau eon yeu chi lam cho cac ldp da bi thay doi the nam dau tien thanh cac nep uon, ve sau cudng dp nen ep tang manh lam cho toan bo khu vuc bi nen ep dang eao Sau do, dtrdi tac dpng ciia cac qua trinh ngoai lue, be mat dia hinh bi cat xe trd thanh mien nui uon nep

Hiiih 8.2 - Nep udn ctia cac lop da tviim tich a viing nui

/:;) Hien titgng dift gdy

Van dpng kien tao theo phuang nam ngang xay ra d nhiing vung da ciing se lam cho cac lop da bi gay, diit ra roi dich chuyen nguoc hudng nhau theo phuong gan thang dimg hay nam ngang, tao ra cac hem vuc, thung ldng Thung liing song Hong

la mpt diit gay dien hinh d Viet Nam

Sir dich ehuyen vdi bien

dp ldn se lam cho cac ldp da

cd bp phan troi len, e6 bd

phan sut xudng, sinh ra cac

dia luy, dia hao Bien Do va

cac ho dai, hep o Dong Phi

deu la nhung dia hao bi ngap

nudc (hinh 8.4 va 8.5) Day

niii Con Voi d ta ngan song

Hong la dia luy dien hinh

nam kep giua hai dut gay

song Hong va song Chay

Dia hao

Hinh 8.3 - Dia luy va dia hao

sy-r

AN DO DUONG Hinh 8.4 - Dut gay Dong Phi va Bien Do Hinh 8.5 - Bien Do - dia hao bi ngap nuoc

Difa vdo kidi thifc dd hgc hdy neu mdi quan he giifa stf dich chuydi ciia cdc mdng kidi tao vdi viec hinh thdnh cdc ddy nui mm nep

Cdu hoi vd bdi t d p

\ Ngi luc la gi ? Nguyen nhan sinh ra ngi luc ?

2 Trinh bay cac van dgng kien tao va tac dgng cua chimg den dia hinh be mat Trai Dat

Ngoai luc la luc co nguon gd'c d ben ngoai, tren be mat Trai Dat Nguon nang

luong sinh ra ngoai luc chu ye'u la nguon nang luong ciia biic xa mat trdi

Tac nhan ngoai luc la cac ye'u to khi hau (nhiet dp, gid, mua ), cac dang nudc

(nudc chay, nudc ngam, bang ha, sdng bien ), sinh vat (dpng, thuc vat) va con ngudi

I

II - TAC D Q N G CUA NGOAI LUC

Ngoai luc tac dpng de'n dja hinh be mat Trai Dat thdng qua cac qua trinh ngoai luc

Cac qua trinh ngoai luc bao gom : phong hoa, bdc mdn, van chuyen va boi tu

1 Oud trinh phong hod

Qua trinh phong hoa la qua trinh pha huy va lam bien doi cac loai da va khoang

vat do tac dpng cua su thay doi nhiet dp, ciia nudc, dxi, khi cacbonic, cac loai axit

c6 trong thien nhien va sinh vat

Cudng dp phong hoa xay ra manh nhat d be mat Trai Dat

I / sao qud tiinli phong hod lgi xay ra mgnh nhdt a he mat Trdi Did ?

a) Phong hod li hgc

Phong hoa li hpe la qua trinh pha huy da thanh cac khdi vun cd kich thudc to,

nhd khae nhau ma khong lam bien doi ve mau sac, thanh phan khoang vat va hoa

hpe ciia chiing Phong hoa li hpe xay ra chu yeu do su thay doi nhiet dp, su d6ng

bang eua nudc, su ket tinh ciia cac chat muoi

Tac dpng ma sat hoac va dap cua gid, sdng, nudc chay, hoat ddng san xuat cua

con ngudi ciing la nhiing tac nhan cua loai phong hoa nay

Ket qua ciia phong hoa li hpe la lam cho da bi ran nut, vd thanh nhirng tang va

manh vun

V / sao phong hod li hgc lgi xdy ra mgnh if cdc mien khi hdu khd ndng (hoang

mgc vd hdn hoang mgc) vd mien khi hdu Ignh '^

Hinh 9.1 - Da nut va do

nhiet do thay doi dot ngot

b) Phong hod hod hgc

Phong hoa hoa hpe la qua trinh pha huy da va khoang vat, nhung chii yeu lam bien ddi thanh phan, tinh chat hoa hpe ciia da va khoang vat

Nhiing tac nhan chu yeu cua phong hoa hoa hpe la nudc va cac hpp chat hoa tan trong nudc, khi cacbonic, oxi va axit hihi co ciia sinh vat thong qua cac phan ling hoa hpe

Nudc cd tac ddng hoa tan nhieu loai da va khoang vat, nhiet dp eiia nudc cang cao thi siic hoa tan ciia nudc cang manh O nhiing noi da de tham nudc va de hoa tan nhu da voi, thach cao, do tac ddng ciia nudc tren mat, nudc ngam va khi cacbonic da xuat hien cac dang dia hinh dac biet nhu dia hinh cacxto Qua trinh hoa tan va tao thanh nhiing dang dia hinh khae nhau d tren mat da't va d dudi sau, dupc gpi la qua trinh cacxto

Hinh 9.2 Hang dong

-kei qua cua sir hoa tan da

voi do nuoc

Hdy ke ten mgt vdi dgng dia hinh cac.xta md cm hid

c) Phong hod sinh hgc

Phong hoa sinh hpe la su pha buy da va cac khoang vat dudi tac ddng eiia sinh vat nhu cac vi khuan, nam, re cay Cac sinh vat nay lam cho da va khoang vat vira bi pha huy ve mat co gidi vira bi pha huy ve mat hoa hpe

Cac san pham ciia qua trinh phong hoa mpt phan bi nudc hoac gid cudn di, phan cdn lai phii tren be mat da goc tao thanh ldp vd phong hoa, tao ra vat lieu cho qua trinh van chuyen va bdi tu

Hinh 9.3 - Re cay lam cho cac lop da ran nut

Cdu hoi vd bdi tdp

1 Ngoai luc la gi '' Vi sao noi nguon niing lugng chu yeu sinh ra ngoai luc la nguon nang lugng ciia birc \a mat trdi ?

2 Su khae nhau gitia phong hoa li hgc, phong hoa hoa hgc \ a phong hoa sinh hgc ?

3 Hay neu mgt vai hoat dgng kinh te cua con ngirdi co tac dgng pha huv da

B a i V —

TAC DONG CUA NGOAI LUC

DEN DjA HlNH BE MAT TRAI DAT

(tiep theo)

2 Qud trinh boc mon

Qua trinh b6e mon la qua trinh cac tac nhan ngoai lue (nudc chay, s6ng bien, bang ha, gi6 ) lam cac san pham phong hoa ddi khoi vi tri ban dau ciia no

Tuy theo nhan td tac ddng ma qua trinh boc mon co cac ten gpi khae nhau nhu xam thuc, mai mon, thoi mon

i%^0

Hinh 9.4 - Xoi mon dai do dong chay tam thai

Dia hinh xam thuc do nude chay tren mat bao gdm nhieu loai khae nhau nhu cac ranh nong (do nudc chay tran), khe ranh xdi mon (do dong chay tam thdi), cac thung liing sdng, sudi (do dong chay thudng xuyen)

Dia hinh do gid tao thanh (dia hinh thdi mon, khoet mdn) cung he't siic da dang nhu nhiing ho tning thoi mdn, be mat da ro to ong, nhiing ngpn da sdt hinh nam Tac ddng xam thuc va mai mon ciia sdng bien da tao ra cac dang dia hinh nhu ham ech song vd, vach bien, bae them sdng v d

Hinh 9.5 - Nairn da Hinh 9.6 - Vach bien va bae them song vo

Dia hinh do bang ha tao thanh gpi la dia hinh bang ha, dd la cac vinh hep bang ha (phi-o), cao nguyen bang ha, da tran cim

Hinh 9.7 -'PU-o

3 Oud trinh vdn chuyen

Van chuyen la qua trinh di chuyen vat lieu tir noi nay de'n noi khae Khoang each chuyen dich xa hay gan phu thudc vao dpng nang ciia qua trinh, vao kich thudc va trpng luong cua vat lieu, vao dieu kien dia li tu nhien khae nhau ciia mat dem

Van chuyen cd hai hinh thiic : vat lieu nho nhe duoc dpng nang ciia cae ngoai luc cudn theo ; vat lieu ldn, nang con chiu them tac ddng ciia trpng luc lam cho vat lieu lan tren mat dat ddc

4 Oud trinh boi ty

Boi tu la qua trinh tich tu (tich luy) cac vat lieu pha huy

Qua trinh boi tu dien ra rat phire tap, no phu thudc vao dpng nang cua cac nhan

to ngoai luc Khi dpng nang giam dan thi cac vat lieu se tich tu dan tren dudng di chuyen cua chiing theo thii tu kich thudc va trpng lupng giam Neu ddng nang giam dot ngpt thi tai ca cac loai vat lieu deu tich tu va phan ldp theo trpng lupng Ke't qua cua qua trinh bdi tu da tao nen cac dang dia hinh boi tu

Hdy ke ten mdt sd dgng dia hinli bdi tu do nifdc chdy, do gid vd sdng bien md

em bid

Ndi luc va ngoai lire la hai luc ddi nghich nhau : cac qua trinh npi luc co xu hudng lam cho be mat Trai Dat go ghe hon, cdn qua trinh ngoai luc lai cd xu hudng san bang nhung chd gd ghe d6 Tuy nhien, chung ludn tac dpng ddng thdi va tao

ra cac dang dia hinh tren be mat Trai Dat

Cdu hoi Yd bdi tqp

1 Qua trinh boc mon la gi ? Ke ten mgt so dang dia hinh do qua trinh boc mon tao thanh

2 Phan tich moi quan he giua ba qua trinh : phong hoa van chuyen va boi tu

- Ban do Cac mang kien tao, cac vanh dai ddng dat va niii lira

- Ban do Tu nhien The gidi

II - NOI DUNG THUC H A N H

1 Xac dinh tren hinh 10 va ban do Cac mang kie'n tao, cac vanh dai ddng dai

va mii lira, ban do Tu nhien The gidi cac vanh dai ddng dat, mii liia va cac vimg niii tre

2 Nhan xet ve su phan bd cac vanh dai niii liia, dpng da't va cac vimg mii tre

» Nui Ilia

j-m, Vanh dai

^-^' dpng dat ^ ~ Day nui tre

Hinh 10 - Cac vanh dai dong dai, niii lira va cac viing niii tre