Đồ án tốt nghiệp này được thực hiện với mục tiêu nhằm nghiên cứu quy trình nuôi trồng nấm bào ngư xám trên cơ chất bã cà phê phối trộn mạt cưa cao su; khảo sát tỷ lệ phối trộn của bã cà phê và mạt cưa nhằm đưa ra tỷ lệ thích hợp nhất cho nấm bào ngư xám nuôi trồng phát triển tối ưu nhất, sản phẩm nấm thu được đạt chất lượng và năng suất cao nhất. Mời các bạn cùng tham khảo.
VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Vật liệu nghiên cứu
- Bã cà phê được thu gom từ nhiều quán cà phê trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
- Mat cưa được chọn làm cơ chất trồng nấm là mạt cưa cao su, được lấy tại trại nấm Bảy Yết
3.1.2 Thiết bị và dụng cụ thí nghiệm
- Bịch meo giống nấm bào ngư xám cấp 2
- Túi chịu nhiệt PE hoặc PP
- Giấy màu để phân biệt tỷ lệ
Phương pháp nghiên cứu
3.2.1 Quy trình nuôi trồng nấm bào ngư xám trên cơ chất bã cà phê phối trộn mạt cưa
Sơ đồ quy trình trồng nấm bào ngư xám
❖ Đối với cơ chất bã cà phê
Bã cà phê được thu gom từ nhiều quán trên đường Chu Văn An, quận Bình Thạnh, TP Hồ Chí Minh Do cà phê được pha bằng phin nên bã rất ẩm và còn lượng cafein cao, vì vậy cần ngâm qua nước vôi và phơi khô để đạt độ ẩm khoảng 10–12% Sau đó bã được bảo quản nhằm tránh nhiễm nấm mốc hoặc ruồi đẻ trứng và sinh dòi vào bã cà phê Dù đã phơi khô nhưng độ ẩm vẫn còn rất cao, chỉ cần để trong bao ni-lông qua đêm thì sáng hôm sau hơi nước có thể bốc lên làm ướt bịch.
Hình 3.1: Bã cà phê được ngâm trong vôi 1%
Hình 3.2: Phơi bã cà phê
Hình 3.3: Bã cà phê chưa xử lý
- Sau khi được phơi khô ta tiến hành xử lý trước khi đem ủ như sau:
Hòa 1% vôi vào 10 lít nước, hòa tan nước vôi và tưới đều lên đống nguyên liệu
Hình 3.4: Tưới nước vôi cho bã cà phê
Trộn nhiều lần cho nước vôi ngắm đều trong nguyên liệu
Hình 3.5: Trộn đều bã cà phê
Ẩm độ của nguyên liệu khoảng 65 – 70%, nghĩa là nếu nắm nguyên liệu trong tay bóp chặt mà tạo thành một khối và không có nước rịn ra ở khẽ tay là được
Hình 3.6: Kiểm tra ẩm độ của bã cà phê
- Sau đó cần sàn lọc để loại bỏ tạp chất và các vật lạ để tránh làm rách bịch trong quá trình đóng bịch
Hình 3.7: Sàn lọc bã cà phê
Để ủ bã cà phê hiệu quả, dùng bạt phủ che đống bã và ủ trong khoảng 2–3 ngày để vi sinh vật biến đổi nguyên liệu thành các chất dễ hấp thụ cho nấm Quá trình này tối ưu hóa nguồn dinh dưỡng từ bã cà phê, giúp nấm dễ tiếp nhận và tăng hiệu quả nuôi trồng.
Hình 3.8: Bã cà phê đem ủ
❖ Đối với cơ chất mạt cưa cao su
- Mạt cưa phải được phơi khô trước khi đem vào sử dụng, càng để lâu càng tốt cho trồng nấm Vì khi nguyên liệu ẩm thường có nhiều dinh dưỡng thích hợp cho nấm mốc làm nhiễm bịch phôi Mạt cưa mới tế bào chưa chết hoàn toàn có thể tồn tại các chất kháng nấm, tơ nấm khó phân hủy, năng suất thấp, mất nhiều thời gian nấm mới mọc Khi mạt cưa để lâu, tế bào của cây đã chết, sợi nấm mọc dễ dàng hơn
Hình 3.9: Mạt cưa chưa xử lý
- Sau khi mạt cưa cao su được xử lý thô xong ta tiến hành ủ theo cách sau:
Hòa 1% vôi vào 10 lít nước, hòa tan nước vôi và tưới đều lên đóng nguyên liệu
Hình 3.10: Tưới nước vôi cho mạt cưa
Trộn nhiều lần cho nước vôi ngắm đều trong nguyên liệu
Hình 3.11: Trộn đều mạt cưa
Độ ẩm của nguyên liệu nên nằm ở khoảng 65–70% Điều này có nghĩa là khi bạn nắm nguyên liệu trong tay và bóp chặt để tạo thành một khối, sẽ không có nước rỉ ra trên lòng bàn tay Đây là cách kiểm tra độ ẩm hiệu quả và giúp đảm bảo chất lượng nguyên liệu cho công thức.
Hình 3.12: Kiểm tra độ ẩm của mạt cưa
- Sau đó cần sàn lọc để loại bỏ tạp chất và các vật lạ để tránh làm rách bịch trong quá trình đóng bịch
Hình 3.13: Sàn lọc mạt cưa
Để nuôi nấm và tối ưu quá trình lên men từ mạt cưa, mạt cưa được ủ thành đống trong khoảng 2–3 ngày nhằm phân giải một phần các cơ chất khó hấp thụ như cellulose, hemicelluloses và lignin thành các chất dễ hấp thụ hơn, đặc biệt là glucose để nấm dễ sử dụng Ngoài ra, nhiệt độ cao trong quá trình ủ cũng giúp làm chín nguyên liệu và diệt một phần vi sinh vật có hại trong mạt cưa, tăng độ an toàn và hiệu quả cho quá trình nuôi trồng.
- Bã cà phê và mạt cưa đã ủ (mạt cưa ẩm) được phối trộn với phụ gia theo tỷ lệ, trộn đảo đều, tưới phân DAP rồi trộn đều một lần nữa, chỉnh độ ẩm đạt 65% rồi tiến hành đóng bịch
Hình 3.15: Bã cà phê sau khi ủ được trộn với cám bắp
Hình 3.16: Tưới phân DAP lên bã cà phê và mạt cưa
- Phối trộn nguyên liệu bã cà phê và mạt cưa theo các tỷ lệ 100%, 70%, 50%, 30 và 0% bã cà phê cho vào túi nilon gấp đáy vuông, để phân biệt các tỷ lệ ta sử dụng giấy màu rồi quấn quanh cổ nút Nén chặt tay cơ chất đủ để cho meo phát triển cũng như không bị bung ra trong quá trình hấp
- Nút nhựa hở hai đầu để làm cổ bịch, buộc chặt bằng dây thun nhỏ (buộc chặt miệng bịch với một thao tác đơn giản để khi hấp xong tháo ra cấy giống được dễ dàng) Trọng lượng mỗi bịch là 0,5kg, có kích thước 15 17 cm
- Sau đó dùng một cây dài tròn có đầu nhọn, xoi một lỗ ở giữa xuống tận đáy bịch
- Cuối cùng là dùng bông gòn không thấm nước làm nút bông
Hình 3.17: Phối trộn các tỷ lệ và đóng bịch
Hình 3.18: Tạo lỗ ở giữa bịch phôi
- Hấp thanh trùng bằng nồi Autoclave nhiệt độ 121 0 C, áp suất 1,2 atm trong thời gian 2 giờ
- Lò khử trùng: Có kích thước lớn nhỏ tùy thuộc vào số lượng nguyên liệu và điều kiện vật chất
Hình 3.19: Bịch phôi được đưa vào hấp
- Túi hấp xong phải có mùi thơm, không bị chua do lên men, nút bông chặt và không ướt Sau đó chuyển bịch vào phòng nuôi ủ đã được khử trùng Để nguội 24 – 36 giờ rồi tiến hành cấy giống
Hình 3.21: Bịch phôi đã hấp xong và đem để nguội
3.2.1.4 Cấy giống và nuôi sợi bịch phôi
Sau khi hấp bịch chín, có mùi thơm ta chuyển vào gần trại nuôi ủ Cấy giống trực tiếp trong trại đã được khử trùng
- Giống nấm bào ngư được làm trên môi trường hạt, độ tuổi khoảng 15 ngày
Hình 3.22: Dụng cụ cấy và chai giống
Quy trình cấy giống vi sinh được thực hiện theo nguyên tắc vô khuẩn nghiêm ngặt nhằm bảo đảm an toàn và hiệu quả Người thao tác phải vệ sinh tay và chuẩn bị dụng cụ vô khuẩn, đồng thời duy trì khu vực làm việc sạch sẽ và được kiểm soát nhiễm khuẩn Quá trình chuyển và xử lý mẫu được thực hiện một cách aseptic để hạn chế tối đa nguy cơ nhiễm khuẩn, và các biện pháp đảm bảo an toàn sinh học được áp dụng xuyên suốt cho đến khi kết thúc quy trình và đóng gói sản phẩm đúng quy định.
Hình 3.23: Tiến hành cấy giống
- Sau khi cấy giống phải đưa vào nhà nuôi sợi
Hình 3.24: Xếp các bịch phôi lên kệ
➢ Yêu cầu đối với nơi ủ tơ
- Sạch sẽ, không khí phải được thông thoáng, được vệ sinh định kỳ bằng nước vôi Không cho ánh sáng trực tiếp chiều vào nhưng cũng không quá tối
- Không ủ chung với giàn nấm đang tưới hay mới thu hoạch xong
- Bịch phôi sau khi cấy giống được xếp lên kệ (mỗi kệ 4 đến 5 hàng chồng lên nhau)
- Cứ 5 – 7 ngày kiểm tra một lần nhằm phát hiện mốc xanh, mốc cam để hủy bỏ không để lây nhiễm với các bịch khác
- Phòng nuôi ủ có nhiệt độ thích hợp từ 25 – 28 0 C, độ ẩm không khí 60 – 70%
- Tiến hành ủ bịch phôi đợi đến khi tơ ăn trắng bịch phôi là đạt (thường mất khoảng
25 đến 30 ngày tùy vào nguyên liệu và độ chặc của bịch phôi)
- Trong quá trình ủ tơ không cần chiếu sáng, không cần tưới và không được di chuyển bịch làm ảnh hưởng đến việc chạy tơ của nấm
- Đến khi tơ ăn trắng bịch cần tăng độ thoáng khí và ánh sáng nhắm mục đích thay đổi môi trường để kích thích tơ nấm kết hợp với nhau nhanh hơn, chuẩn bị hình thành quả thể
Hình 3.25: Tốc độ lan tơ nấm trên NT1
Hình 3.26: Tốc độ lan tơ nấm trên NT2
Hình 3.27: Tốc độ lan tơ nấm trên NT3
Hình 3.28: Tốc độ lan tơ nấm trên NT4
Hình 3.29: Tốc độ lan tơ nấm trên NT5
Hình 3.30: Tơ nấm đã ăn kín bịch phôi
3.2.1.5 Chăm sóc và thu hái nấm
Sau khi tơ nấm ăn kín túi và tháo bỏ bông, mục đích là giúp nấm ra trên cổ và tạo kích thước cũng như hình dạng của tai nấm đồng đều hơn Trong giai đoạn ra nấm này, nấm dễ bị ảnh hưởng bởi điều kiện ngoại cảnh, vì vậy người trồng cần đáp ứng các điều kiện tối ưu sau: giữ ẩm tốt ở mức 85–95%, nhiệt độ từ 25–30°C, và đảm bảo thông thoáng, kín gió và sạch sẽ để nấm phát triển ổn định và cho sản phẩm đồng nhất.
- Lượng nước dùng để tưới cho các nghiệm thức có chứa bã cà phê ít hơn lượng nước tưới với nghiệm thức là mạt cưa cao su vì bã cà phê giữ ẩm tốt hơn nên khi tưới với lượng nước bằng nhau như vậy sẽ bị dư nước dẫn đến dễ nhiễm hơn
- Gần nguồn nước tưới, không gần nơi có nhiều khói bụi, các nguồn nước bị ô nhiềm như bãi rác, mương cống, chuồng gia súc hoặc bịch nấm bị hư vì nấm rất nhạy cảm với môi trường
- Sạch sẽ, đủ ánh nắng nhưng không bị chiếu nắng
- Phải vệ sinh nhà thật sạch (dùng vôi bột hoặc nước vôi đã pha loãng rắc tưới đều nền nhà trồng) trước khi đưa túi vào