Nhân vật trong tiểu thuyết nguyễn quỳnh trang

Là một nhà văn thế hệ 8X, đọc tác phẩm của Nguyễn Quỳnh Trang ta thấy được cuộc sống bề bộn với những gam màu sáng tối, một thể giới nhân vật vô cùng đa dạng, phong phú.. Có thể nói, sự

UBND TỈNH BÌNH DƯƠNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT

TRẦN NỮ LÊ QUỲNH

NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

NGUYỄN QUỲNH TRANG

ẬN N T Ạ Ĩ

CHUYÊN NGÀNH: N ỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 8220121

BÌN DƯƠNG – 2019

UBND TỈNH BÌNH DƯƠNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT

TRẦN NỮ LÊ QUỲNH

NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

NGUYỄN QUỲNH TRANG

ẬN N T Ạ Ĩ CHUYÊN NGÀNH: N ỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 8220121

NGƯỜ Ư NG D N Ọ

TS NGUYỄN THỊ KIM TIẾN

BÌN DƯƠNG – 2019

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn thạc sĩ Nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Quỳnh Trang là

chương trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của TS Nguyễn Thị Kim Tiến Các số liệu và tài liệu tôi sử dụng trong luận văn là trung thực và có xuất

xứ rõ ràng

Bình Dương, ngày 10 tháng 11 năm 2019

Tác giả luận văn

Trần Nữ Lê Quỳnh

Tôi xin chân thành cảm ơn các bạn bè, đồng nghiệp luôn sẵn sàng giúp

đỡ, chia sẻ với tôi những điều kiện, kiến thức học tập

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới những người thân yêu trong gia đình đã ủng hộ, động viên tôi

Xin chân thành cảm ơn!

Bình Dương, ngày 10 tháng 11 năm 2019

Tác giả luận văn

Trần Nữ Lê Quỳnh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của luận văn 5

7 Cấu trúc của luận văn 6

Chương 1 NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ QUAN NIỆM SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN QUỲNH TRANG 7

1.1 Nhân vật văn học 7

1.1.1 Khái niệm nhân vật 7

1.1.2 Vai trò của nhân vật văn học 11

1.1.3 Nhân vật văn học trong tiểu thuyết 12

1.2 Nguyễn Quỳnh Trang, một trong những nhà văn nữ tiêu biểu cuả văn xuôi đương đại 16

1.2.1 Quan niệm sáng tác văn chương 16

1.2.2 Văn chương Nguyễn Quỳnh Trang với những nhà văn cùng thế hệ 22

Chương 2 KIỂU NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN QUỲNH TRANG 25

2.1 Nhân vật cô đơn 25

2.1.1 Cô đơn trong gia đình 25

2.1.2 Cô đơn trong xã hội 33

2.1.3 Cô đơn trong tình yêu 40

2.2 Nhân vật tìm kiếm 43

2.2.1 Tìm kiếm tự do 43

2.2.2 Tìm kiếm tình yêu 45

2.2.3 Tìm kiếm giới tính 48

2.3 Nhân vật tha hóa 50

2.3.1 Tha hóa dục vọng 50

2.3.2 Tha hóa phẩm chất, đạo đức 54

Chương 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN QUỲNH TRANG 58

3.1 Xây dựng nhân vật qua ngoại hình và cách đặt tên 58

3.1.1 Qua ngoại hình 58

3.1.2 Qua cách đặt tên 61

3.2 Xây dựng nhân vật qua tâm lí 63

3.2.1 Miêu tả tâm lí qua hành động 63

3.2.2 Miêu tả tâm lí qua những giấc mơ 67

3.3 Xây dựng nhân vật qua ngôn ngữ 70

3.3.1 Sử dụng ngôn ngữ trẻ trung, hiện đại 70

3.3.2 Sử dụng ngôn ngữ dung tục, đời thường 75

KẾT LUẬN 78

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

nữ đã tạo nên sự phong phú, đa dạng cho văn xuôi giai đoạn này Họ là những cây bút giàu nội lực sáng tạo Những tìm tòi, đổi mới về tư tưởng, chủ đề, về hình thức nghệ thuật và có những đóng góp quan trọng tạo nên diện mạo chung cho những bước phát triển của văn học hiện đại Ngay từ khi mới xuất hiện với tiểu thuyết đầu tay của mình, nhà văn trẻ Nguyễn Quỳnh Trang đã để lại dấu ấn trong lòng độc giả cũng như giới nghiên cứu phê bình Những tác phẩm của Nguyễn Quỳnh Trang đều mang tính thời sự sâu sắc, khắc họa được cuộc sống của thế hệ trẻ trong cuộc sống hiện tại

Tuy là nhà văn trẻ nhưng Nguyễn Quỳnh Trang đã ghi dấu cách viết riêng của mình trong văn học Việt Nam đương đại Dù chỉ mới giới thiệu tới bạn đọc một số tiểu thuyết và truyện ngắn nhưng với niềm đam mê văn chương và tài năng của mình, chị đã gặt hái được nhiều thành công Là một nhà văn thế hệ 8X, đọc tác phẩm của Nguyễn Quỳnh Trang ta thấy được cuộc sống bề bộn với những gam màu sáng tối, một thể giới nhân vật vô cùng đa dạng, phong phú Đó

là những con người dám nghĩ, dám sống nhưng cũng mang đầy tâm trạng hoang mang, lạc lõng

Có thể nói, sự xuất hiện và những đóng góp trong tiểu thuyết Nguyễn Quỳnh Trang thời gian qua là điều không thể phủ nhận nhưng thực tế, tiểu thuyết của nhà văn vẫn chưa được nghiên cứu một cách hệ thống Xung quanh việc nghiên cứu Nguyễn Quỳnh Trang luôn có những đánh giá trái chiều Qua khảo sát chúng tôi thấy những bài viết về tiểu thuyết Nguyễn Quỳnh Trang không nhiều, đặc biệt là chưa có công trình nào đi sâu, nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Quỳnh Trang

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nói đến tiểu thuyết là nói đến một thể loại bám sát cuộc sống ở thì hiện tại của nó Trong thời đại ngày nay sự nóng hổi của các sự kiện cuộc sống và tính kịp thời của những điều được miêu tả trong tiểu thuyết là vấn đề quan trọng hàng đầu Các tác phẩm của Nguyễn Quỳnh Trang ngay từ khi ra đời đã thu hút được

sự quan tâm chú ý của bạn đọc và giới phê bình văn học Đã có khá nhiều nhận xét, đánh giá của giới phê bình về tác phẩm của chị

Trong buổi tọa đàm về tác phẩm của Nguyễn Quỳnh Trang, khi nói về những đổi mới, cách tân trong sáng tác của Nguyễn Quỳnh Trang, Đỗ Hải Ninh

đã nhận xét:“Tiểu thuyết Nguyễn Quỳnh Trang cho thấy sự táo bạo của cây bút

trẻ này, táo bạo vì dám đụng chạm đến tất cả những cái hót nhất trong đời sống hôm nay” (Phong Điệp, 2011)

Cũng trong buổi tọa đàm ra mắt tiểu thuyết mới tại trung tâm văn hóa Pháp, nhà văn Lê Minh Khuê nhận xét: “Miêu tả sắc sảo là điểm mạnh trong truyện ngắn của Nguyễn Quỳnh Trang song đôi lúc người đọc vẫn thấy lạnh lẽo, nản lòng Ở tiểu thuyết, cô đã tiến thêm được một bước khi cho người đọc thấy tương lai ở phía trước Dù câu chuyện ban đầu tản mạn mỗi tiểu mục nói về một nhân vật nhưng cuối cùng tác giả đã kết luận được: Cuộc sống đáng quý, hãy sống hết lòng” (Phong Điệp, 2011)

Còn nhà phê bình Nguyễn Chí Hoan đánh giá: “Điều gì làm nên sức lôi cuốn của một câu chuyện về cõi nội tâm? Là tính thành thật của câu chuyện đó Nguyễn Quỳnh Trang cho thấy rõ trong tác phẩm này cái thiên hướng và năng lực của cô kể một câu chuyện lớn trong một quy mô nhỏ” (Phong Điệp, 2011)

3

Và cũng theo Nguyễn Quỳnh Trang để hiểu chính mình và sự tồn tại của mình thì cách duy nhất là đi sâu vào nội tâm, đời sống tinh thần của nhân vật

Trong buổi ra mắt cuốn tiểu thuyết thứ tư mang tên 9X’09 tại Hà Nội với

cái nhìn về vấn đề đạo đức, nhân sinh nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên đã nhận xét: “Nguyễn Quỳnh Trang ở mỗi cuốn tiểu thuyết đều trăn trở, thao thức với khía cạnh nào đó của vấn đề đạo đức, nhân sinh Ông cho rằng người cầm bút như vậy là có trách nhiệm với xã hội” (Mộc Miên, 2014)

Ngoài những nhận xét đánh giá thì cũng có một số khóa luận tốt nghiệp đại học, luận văn cao học đi vào nghiên cứu, tìm hiểu về Nguyễn Quỳnh Trang

Tiêu biểu như: Cảm thức cô đơn trong tiểu thuyết 1981 (Nguyễn Quỳnh Trang)

và Người ăn chay (Han Kang) cuả Nguyễn Thị Thanh Một số dấu hiệu hiện sinh trong sáng tác của Nguyễn Quỳnh Trang, năm 2015 của Trần Thị Ngát Cả hai

luận văn chỉ mới dừng lại ở một khía cạnh nhất định về chủ nghĩa hiện sinh và cảm thức cô đơn trong một vài tác phẩm của Nguyễn Quỳnh Trang

Thông qua những công trình nêu trên, chúng tôi rút ra một số nhận xét như sau:

Thứ nhất, mỗi bài viết đề cập đến các khía cạnh khác nhau và cũng có không ít ý kiến trái chiều nhau nhưng các bài viết đều có chung một đặc điểm là,

thừa nhận những cách tân mới mẻ ở cả phương diện nội dung lẫn hình thức trong tiểu thuyết của Nguyễn Quỳnh Trang

Thứ hai, các bài viết chỉ mới dừng lại ở những nhận xét đánh giá, hoặc

những vấn đề hiện sinh Chưa có bài viết nào đi sâu và nghiên cứu về thế giới nhân vật Điều đó tạo tiền đề để chúng tôi tiếp tục khai thác sâu hơn về thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của nhà văn này

Tìm hiểu về Nguyễn Quỳnh Trang cũng như thế giới nhân vật trong sáng tác của chị đã thu hút được sự quan tâm của nhiều học giả, nhà phê bình Nhưng

ở mỗi góc độ nghiên cứu khác nhau và cách lý giải vấn đề cũng có nhiều ý kiến khác nhau Cho đến nay đã có nhiều ý kiến đánh giá cao và khẳng định tài năng cũng như đóng góp của Nguyễn Quỳnh Trang trong sự phát triển của văn học hiện đại Ngay sau khi những tác phẩm đầu tay đến với bạn đọc và các nhà phê

4

bình văn học, Nguyễn Quỳnh Trang đã trở thành một trong những cây bút trẻ mà khi nói đến sự đổi mới văn học và sự vận động của thể loại tiểu thuyết thì không thể không nhắc tới những tác phẩm của chị

Tiếp nối và kế thừa những người đi trước, luận văn chúng tôi tiếp tục đi sâu nghiên cứu một số vấn đề về thế giới nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Quỳnh Trang Và lựa chọn đề tài này với mong muốn bằng sự khảo sát và nghiên cứu của mình nhằm khẳng định những đóng góp của tiểu thuyết Nguyễn Quỳnh Trang trong dòng chảy của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Luận văn hướng tới việc đưa ra những đặc điểm nổi bật, độc đáo trong việc xây dựng hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Quỳnh Trang Qua đó thấy được bút pháp sáng tạo trong xây dựng nhân vật của nhà văn

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Chỉ ra những điểm nổi bật trong việc thể hiện hình tượng ở phương diện loại hình nhân vật, theo đó đưa ra những bút pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Quỳnh Trang

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu về thế giới nhân vật

trong tiểu thuyết của Nguyễn Quỳnh Trang

4.2 Phạm vi nghiên cứu: Luận văn tập trung vào bốn cuốn tiểu thuyết

1981 (NXB Văn Học, 2007)

Nhiều cách sống (NXB Hội Nhà Văn, 2008)

Mất ký ức (NXB Hội nhà văn, 2012)

9X’09 (NXB Hội nhà văn, 2014)

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

Phương pháp loại hình: Nhận diện những đặc điểm của tiểu thuyết qua việc quy chiếu vào loại nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Quỳnh Trang, từ

để ta có một cái nhìn khách quan, tổng thể hơn về vấn đề

Ngoài ra chúng tôi còn sử dụng các thao tác phân tích, tổng hợp, đánh giá

6 Đóng góp của luận văn

Thực hiện đề tài Nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Quỳnh Trang luận

văn chỉ ra được vai trò của nhân vật trong tác phẩm và loại hình nhân vật tiêu biểu trong tiểu thuyết Nguyễn Quỳnh Trang Qua đó, chúng tôi hy vọng đây là công trình chỉ ra được đóng góp của nhà văn trẻ thế hệ 8X, Nguyễn Quỳnh Trang đối với sự phát triển của nền văn học Việt Nam đương đại

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài mở đầu, kết luận, luận văn gồm có ba chương

Chương 1: Nhân vật văn học và quan niệm sáng tác của Nguyễn Quỳnh Trang Trong chương này chúng tôi nêu khái niệm về nhân vật văn học và nhân vật văn học trong tiểu thuyết Đồng thời chỉ ra những quan niệm về con người cũng như quá trình sáng tác của Nguyễn Quỳnh Trang Chương này chúng tôi trình bày có dung lượng mười tám trang

Chương 2: Loại hình nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Quỳnh Trang Ở chương hai, Luận văn tập trung phân tích, đánh giá các loại hình nhân vật cụ thể trong tiểu thuyết của Nguyễn Quỳnh Trang Các loại hình nhân vật gồm: Nhân vật cô đơn, nhân vật bản năng và nhân vật tha hóa Chương này có dung lượng

ba mươi ba trang

6

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Quỳnh Trang Luận văn đã chỉ ra những phương thức nghệ thuật cơ bản trong việc xây dựng hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Quỳnh Trang Nghệ thuật xây dựng nhân vật qua ngoại hình và cách đặt tên, thứ hai là nghệ thuật xây dựng nhân vật qua hành động và motip giấc mơ, cuối cùng là nghệ thụât xây dựng nhân vật qua ngôn ngữ Chương này chúng tôi trình bày trong dung lượng hai mươi trang

7

Chương 1 NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ QUAN NIỆM SÁNG TÁC

CỦA NGUYỄN QUỲNH TRANG 1.1 Nhân vật văn học

1.1.1 Khái niệm nhân vật

Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi nó chính là phương tiện cơ bản nhất để nhà văn thể hiện hiện thực một cách hình tượng Nhà văn sáng tạo nên nhân vật để thể hiện nhận thức, cách nhìn của mình về một cá nhân nào đó, một loại người, một vấn đề hiện thực nào đó của xã hội

Về khái niệm nhân vật, Tô Hoài trong cuốn Sổ tay viết văn cho rằng:

“Nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác” Lý giải nhận định này ta có thể hiểu rằng nhân vật không chỉ là nơi bộc lộ

tư tưởng, chủ đề tác phẩm mà còn là nơi tập trung các giá trị nghệ thuật thể hiện

tư tưởng của tác giả thông qua tác phẩm của mình Thành công hay thất bại của một tác phẩm phụ thuộc rất nhiều vào cách xây dựng nhân vật của tác giả

Khi nhắc đến nhân vật trong tác phẩm văn học người đọc thường hiểu đó

là con người được xây dựng bằng các phương tiện của văn học Thông thường nhân vật có thể là những con người được miêu tả thông qua tác phẩm Nhưng trong nhiều trường hợp nhân vật lại ở phạm vi rộng hơn, nó có thể là sự vật hay

đồ vật được“người hóa”, nhân cách hóa mang tâm hồn tính cách như con người

Điều này được nói rõ hơn trong cuốn Lý luận văn học, Hà Minh Đức định

nghĩa như sau: “Nhân vật văn học là một hiện tượng mang tính ước lệ, đó không phải là một sự sao chụp đầy đủ một chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách và cần chú ý thêm một điều: Thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một phạm vi rộng lớn hơn nhiều, đó không chỉ là những con người có tên hoặc không tên, được khắc họa sâu đậm hoặc chỉ thoáng qua trong tác phẩm, mà còn có thể là sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách con người cũng có khi đó không phải là những con người, sự vật cụ thể,

mà chỉ là một hiện tượng về con người hoặc liên quan tới con người, được thể

Mây thua nước tóc, tuyết nhường màu da

Chỉ bằng vài nét chấm phá tinh tế mà tác giả đã phác họa được chi tiết vẻ

đẹp của một "tuyệt thế giai nhân", một thiếu nữ "sắc nước hương trời" Khác với

vẻ đẹp "sắc sảo", "mặn mà" của Thúy Kiều, Thúy Vân lại mang vẻ đẹp "trang trọng" Đó là vẻ đẹp toát tên từ con người cao sang, đứng đắn và quý phái ít ai có được Thúy Vân có vẻ đẹp hài hòa từ ngoại hình đến tính cách, mỗi nét trên gương mặt của nàng đều thể hiện điều đó Khuôn mặt Vân tròn đầy và hiền dịu như ánh trăng đêm rằm Nằm dưới đôi lông mày dài, hơi đậm là một đôi mắt đẹp được ví với "mắt phượng mày ngài" Bút pháp tiêu biểu của văn học trung đại là bút pháp ước lệ tượng trưng Nguyễn Du đã sử dụng triệt để bút pháp này để đặc

tả vẻ đẹp của Thúy Vân

Nói vậy để thấy được nhân vật văn học không giống với các nhân vật thuộc loại hình nghệ thuật khác, nhân vật văn học được thể hiện qua chất liệu ngôn từ Vì vậy nhân vật văn học đòi hỏi bạn đọc phải vận dụng trí tưởng tượng,

sự liên tưởng để dựng nên một con người hoàn chỉnh với các mối quan hệ xã hội quanh mình

Biểu hiện của nhân vật trong tác phẩm văn học rất phong phú và đa dạng

Có nhân vật hiện ra khá hoàn thiện từ ngoại hình, nội tâm cho đến hành động, tiểu sử như ở trong các tác phẩm tự sự Có nhân vật lại chỉ hiện ra qua ngôn ngữ trong kịch bản văn học Có nhân vật chỉ được bộc lộ qua cảm xúc, ý nghĩa như nhân vật trong tác phẩm trữ tình Có nhân vật không được miêu tả chân dung,

9

ngoại hình, hành động Có nhân vật chỉ đơn giản là những con vật, những đồ vật được nhân hóa… hiện ra muôn màu, muôn vẻ Thế giới nhân vật do nhà văn sáng tạo ra rất phong phú Xét từ góc độ nội dung tư tưởng và căn cứ vào phẩm chất nhân vật có thể chia ra nhân vật chính diện, nhân vật phản diện, nhân vật trung gian Xét ở tầm quan trọng và vai trò của nhân vật trong tác phẩm có thể chia ra nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm Xét từ góc độ thể loại có thể có nhân vật tự sự, nhân vật kịch, nhân vật trữ tình Xét từ góc độ cấu trúc nhân vật

ta có nhân vật chức năng, nhân vật tư tưởng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách

Còn trong cuốn Từ điển Thuật ngữ văn học, cho rằng: “Nhân vật văn học

là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, Chị Dậu, Anh Pha…) cũng có thể không có tên riêng, khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm ( ) nhân vật văn học là một đơn vị đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất

nó với con người có thật trong đời sống” (Lê Bá Hán, 2007) Từ nhận định này ta

có thể biết muốn nhận định một nhân vật ta có thể căn cứ vào các đặc điểm của

nó Đầu tiên ta có thể căn cứ vào tên gọi của nhân vật, thông thường mỗi nhân vật đều có tên gọi riêng cụ thể như Chí Phèo, Tràng, Sơn Tinh, Thủy Tinh, Mỵ Nương, Trọng Thủy,… Nhưng cũng có khi nhân vật được gọi tên theo dấu hiệu nghề nghiệp, đặc điểm giới tính, tiểu sử hay một đặc điểm đặc biệt của nhân vật như lão tiều phu, anh thợ săn, lão phú ông, thằng sở khanh,… Cũng có khi nhân vật được gọi tên theo tên gọi của những nhân vật được nhân cách hóa, hoặc cũng

có thể được gọi bằng tên gọi những nhân vật tưởng tượng hư cấu như Bụt, Diêm Vương, Ma Vương,…

Trong cuốn 150 Thuật ngữ văn học, Lại Nguyên Ân đề xuất một cách

nhìn khác Nhân vật được ông xem xét trong mối tương quan với cá tính sáng tạo, phong cách nhà văn, trường phái văn học: “Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách Nhân vật văn học là hình tượng nghệ

10

thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống con người” (Lại Nguyên Ân, 2003)

Từ đây ta có thể hiểu nhân vật trong tác phẩm văn học là con người hay những sự vật, đồ vật mang tính cách của con người được xây dựng bằng phương tiện của nghệ thuật ngôn từ Ý nghĩa của nhân vật được thể hiện ở khả năng biểu đạt và truyền tải thông điệp của nó tác phẩm Sáng tạo ra nhân vật nhà văn đã thể hiện được những cá thể nhất định và các quan niệm của các nhân vật đó trong các mối quan hề xã hội

Khi bắt gặp một nhân vật trong tác phẩm ta không thể chỉ hiểu một số phận, một cuộc đời mà còn còn hiểu ý nghĩa cuộc đời, thông điệp xã hội mà tác giả đã gửi gắm vào đó Mỗi nhân vật sẽ là tiếng nói của nhà văn, là quan điểm của nhà văn về con người, về cuộc đời và rộng hơn là về xã hội Do vậy sức sống của nhân vật, sự trường tồn của nhân vật rất lớn Những nhân vật được xây dựng thành công có sức sống mãnh liệt trong lòng độc giả, tồn tại qua nhiều thế hệ có khi còn trở thành những tượng đài ngôn từ bất hủ qua nhiều thập kỉ Những nhân vật đó không còn nằm yên trong trang sách mà đã bước ra giữa cuộc đời làm nên tên tuổi cho nhà văn

Nhân vật là yếu tố quan trọng cấu thành tác phẩm văn học, thể hiện những quan niệm nghệ thuật và tư tưởng thẩm mỹ của nhà văn về con người và cuộc đời Nhà văn xây dựng nhân vật không chỉ để phản ánh hiện thực mà còn để phản ánh tư tưởng nghệ thuật, sự sáng tạo của mình về đời sống, con người trong tác phẩm

Nói tóm lại, nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người Nhân vật là con đẻ của nhà văn, là sản phẩm của sáng tạo nghệ thuật nhằm thể hiện một tư tưởng cụ thể Những quan niệm về nhân vật văn học như trên là những chỉ dẫn cho chúng tôi trong quá trình tìm hiểu về nhân vật văn học nói chung và nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Quỳnh Trang nói riêng

11

1.1.2 Vai trò của nhân vật văn học

Nhà văn xây dựng nhân vật như là một phương tiện để phản ánh đời sống, khái quát hiện thực Như vậy, chức năng của nhân vật là khái quát những quy luật của cuộc sống và con người, đồng thời qua đó cũng thể hiện những hiểu biết, những ước mơ kì vọng về cuộc sống của con người Truyền thuyết Con rồng cháu tiên thể hiện niềm tự hào của Dân tộc Việt Nam về nòi giống của mình Các

vị thần như thần Trụ Trời, thần Gió, thần Mưa trong các câu chuyện thần thoại thể hiện những nhận thức về sức mạnh của tự nhiên mà con người nguyên thủy chưa giải thích được Hay nhân vật anh hùng Hecralet với mười hai kì công trong thần thoại Hi Lạp chính là những mong ước có được sức mạnh để chinh phục thiên nhiên, bảo vệ cuộc sống Nhân vật Thánh Gióng trong truyền thuyết Thánh Gióng là niềm tin và hi vọng có được sức mạnh để chống giặc ngoại xâm, bảo vệ đất nước của dân tộc Việt

Nhân vật đóng vai trò là tâm điểm của sự thể hiện đời sống trong tác phẩm văn học Nó không chỉ là tiêu điểm để bộc lộ chủ đề mà còn là nơi tập trung giá trị tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm Nhân vật là yếu tố vừa thuộc về nội dung vừa thuộc về hình thức tác phẩm Nhân vật là điều kiện thiết yếu để sự khám phá,

sự đánh giá - lý giải, sự miêu tả mang tính nghệ thuật của tác giả về đời sống đạt đến tính toàn vẹn, có chiều sâu và có sức hấp dẫn riêng đối với độc giả, chi phối mạnh mẽ đến sự thành công hay thất bại của tác phẩm Có thể khái quát một số vai trò cơ bản của nhân vật như sau:

Đối với nội dung tác phẩm, nhân vật là phương tiện quan trọng để nhà văn khái quát hiện thực đời sống Hiện thực đời sống được tái hiện thông qua thế giới nghệ thuật mà nhà văn miêu tả trong tác phẩm, trong đó nhân vật lại là yếu tố không thể thiếu trong thế giới nghệ thuật ấy Nó là phương tiện khái quát những tính cách, số phận con người và các quan niệm về chúng Nhân vật là người dẫn dắt ta vào một thế giới đời sống Nói cách khác nó là công cụ, là chìa khóa để mở rộng các mảng đề tài mới và rộng lớn mang tính sâu sắc hơn

Đối với hình thức tác phẩm, nhân vật đóng vai trò quyết định tạo nên mối liên kết giữa các yếu tố thuộc hình thức Nói như G.N.Pospelov thì: “Nhân vật là

12

phương diện có tính thứ nhất trong hình thức tác phẩm Nó quyết định phần lớn vừa cốt truyện, vừa lựa chọn chi tiết, vừa ngôn ngữ vừa kết cấu” (G.N.Pospelov, 1985) Có thể nói, những quan niệm và vai trò của nhân vật là tiền đề lý thuyết không thể thiếu khi nghiên cứu về nhân vật văn học nói chung và nhân vật trong tác phẩm của một nhà văn nói riêng

Nhân vật văn học do nhà văn sáng tạo nên, trên cơ sở quan sát những con người trong cuộc sống xã hội Thế nên, nhân vật văn học có ý nghĩa quan trọng đối với nhà văn Một trong những căn cứ để đánh giá tài năng nghệ thuật của nhà văn chính là nhân vật mà họ đã xây dựng trong tác phẩm Một nhân vật thành công không chỉ khái quát được hiện thực cuộc sống, những tính cách, những quy luật mà còn phải hấp dẫn được độc giả Có những nhân vật có sức sống bất tử với thời gian như: Tấm, Thúy Kiều, Hoạn Thư, Chí Phèo, AQ, Romeo, Juliet, Tào Tháo, Trương Phi,… Sức hấp dẫn của nhân vật có nhiều nguyên nhân, nhưng một trong những nguyên nhân cơ bản là họ rất độc đáo Ví như Chí Phèo trong trí nhớ của người đọc là hình ảnh của một con quỷ dữ làng Vũ Đại, triền miên trong những cơn say, cách đến nhà Bá Kiến xin được đi ở tù lại, cách đập đầu ăn vạ, cách trêu ghẹo Thị Nở: thấy Thị Nở kêu, Chí kêu to hơn, là khát vọng làm người lương thiện,… Như vậy, nhân vật văn học giữ vai trò quyết định nội dung tư tưởng trong tác phẩm, vì vậy nhà văn luôn dồn tâm huyết và tài năng của mình vào việc khắc họa nhân vật Chính vì thế mà chúng ta thấy có nhiều người không nhớ tên tác giả nhưng lại rất nhớ tên các nhân vật do tác giả ấy tạo dựng nên

Tóm lại, nhân vật có một vai trò hết sức quan trọng trong tác phẩm của mỗi nhà văn Nó là hình thức, là phương tiện để nhà văn khái quát hiện thực cuộc sống, thể hiện quan niệm, tư tưởng của bản thân

1.1.3 Nhân vật văn học trong tiểu thuyết

Tiểu thuyết luôn đặt ra nhiều vấn đề mới đối với các nhà nghiên cứu - phê bình văn học, buộc họ phải có cách thức nhìn nhận, soi xét từ những hướng nghiên cứu chưa có tiền lệ Trong đó, trọng tâm nghiên cứu vẫn là vấn đề nhân vật Vì, suy cho cùng thì các phương diện của nghệ thuật tự sự đều phải quy về nhân vật, vì nhân vật là tâm điểm của tác phẩm và trực tiếp gắn với bản chất của

13

hoạt động sáng tạo: Không có nhân vật thì không có nghệ thuật tự sự Người nghệ sĩ sáng tạo ra nhân vật chỉ để làm một việc duy nhất: con người thì phải hướng về con người Đây là một nhận thức giản dị, nhưng đằng sau phạm trù nhân vật chứa đựng bao nhiêu lớp nghĩa, kéo dài đến tận cùng của sự sáng tạo

Từ đó ta có thể hiểu rằng nhân vật tiểu thuyết thuộc loại hình nhân vật tự

sự Đó là những nhân vật được khắc họa đầy đặn, rõ nét, sinh động và đa dạng Nhân vật tiểu thuyết là kết quả của quá trình sáng tạo mang tính cá nhân của nhà văn Nhân vật tiểu thuyết có thể được hư cấu hoàn toàn, có thể dựa theo nguyên mẫu ngoài đời, nhưng nó đều là “nhân vật sống” Nó không chỉ có ngoại hình, ngôn ngữ, hành động mà còn có đời sống nội tâm phong phú Ở nhân vật tiểu thuyết còn có thể chứa đựng cả nhân vật kịch, nhân vật trữ tình Có thể nói nhân vật tiểu thuyết bao hàm nhiều kiểu và loại nhân vật văn học khác nhau

Ta có thể hiểu rằng nhân vật là linh hồn, là yếu tố không thể thiếu trong

tiểu thuyết, ở nhân vật có thể tìm thấy “bộ mặt con người” Nói một cách khác, nhân vật là chiếc cầu nối giữa “cuộc đời thực” với “cuộc đời có vẻ thực” trong tiểu thuyết Qua thế giới nhân vật, người đọc sẽ tìm thấy những vấn đề nhân sinh

mà tác giả muốn gửi gắm, muốn chia sẻ Nhân vật tiểu thuyết luôn có mối liên hệ với cuộc đời Nó là hình bóng của con người, có tác động đến lối sống của con người Cho nên trong phương thức xây dựng nhân vật, dù theo quan niệm nào, phương thức nào thì nhân vật tiểu thuyết cũng bắt nguồn từ cuộc đời thực và phải độc lập với tác giả Nhân vật tiểu thuyết phải có đời sống riêng, số phận riêng phù hợp với sự phát triển tính cách của nhân vật và logic của đời sống Có như

thế nhân vật mới có sức sống lâu dài trong lòng người người đọc

Cuộc sống vẫn luôn là nguồn cảm hứng không bao giờ cạn của văn học Nhà tiểu thuyết luôn tìm thấy ở cuộc đời những chất liệu để xây dựng tác phẩm, xây dựng nhân vật Cho nên nhân vật tiểu thuyết vừa là sản phẩm lại vừa là chủ thể tác động đến cuộc sống Trong cuộc đời không hiếm những con người lấy nhân vật tiểu thuyết làm khuôn mẫu, làm lẽ sống Những nhân vật lý tưởng trong tiểu thuyết nhiều khi có sức ám ảnh rất lớn đối với con người ngoài cuộc đời Nhưng không vì thế mà đồng nhất nhân vật tiểu thuyết với con người ngoài cuộc

14

đời Bởi vì nhân vật tiểu thuyết là nhân vật của hư cấu và tưởng tượng, là nhân vật có tính chất điển hình được xây dựng theo quan niệm nghệ thuật của nhà văn Tiểu thuyết là một thể loại lớn nằm trong phương thức tự sự có khả năng phản ánh hiện thực xã hội một cách bao quát ở mọi giới hạn không gian và thời gian,

có khả năng khám phá một cách sâu sắc những vấn đề thuộc thân phận con người thông qua những tính cách đa dạng và phức tạp, có khả năng tái hiện về bức tranh mang tính rộng lớn và bao quát về bộ mặt của xã hội Và để làm nên thành công của tiểu thuyết chúng ta không thể không nhắc đến yếu tố nhân vật, trong tiểu thuyết nhân vật giữ vai trò chủ chốt quyết định sự thành bại của tác phẩm Nhân vật trong tiểu thuyết là hạt nhân của mọi sự sáng tạo là trọng điểm để nhà văn lý giải mọi vấn đề của đời sống So với các thể loại văn học khác, nhân vật trong tiểu thuyết được miêu tả tinh tế nhiều mặt và sống động như con người ở quanh ta Bởi vậy nên nhân vật tiểu thuyết mang những đặc trưng riêng, có thể kể đến như sau:

Đầu tiên có thể nói nhân vật tiểu thuyết thường được khai thác qua nhiều mối quan hệ khác nhau để làm bộc lộ tính cách Hay nói cách khác, tính cách có mối quan hệ với hoàn cảnh Tính cách nhân vật tiểu thuyết có sự phát triển tự thân như cuộc đời thật Tính cách là mấu chốt quan trọng của nhân vật tiểu thuyết Trong tiểu thuyết thường xây dựng nên rất nhiều những nhân vật có tính

cách sắc nét và nổi bật như: Trong tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa, tác giả đã

xây dựng nên những tính cách đặc trưng như tính cách gian hùng của Tào Tháo, tính cách nóng nảy của Trương Phi, tính cách mềm mỏng và nhu nhược của Lưu Bị,…

Thứ hai, khác với các nhân vật sử thi, nhân vật kịch hay nhân vật trong truyện trung cổ,… Nhân vật tiểu thuyết là những con người nếm trải, tư duy, chịu nhiều đau khổ và dằn vặt của của đời Nhân vật tiểu thuyết được đặt trong những hoàn cảnh cụ thể và được miêu tả như một con người đang trưởng thành, biến đổi

và do đời dạy bảo Nhân vật phải đi qua nhiều hoàn cảnh, nhiều quan hệ và đặc biệt không chỉ tích hợp về lượng mà phải thay đổi về chất Phải khác biệt giữa nhân vật này với nhân vật khác Điều đó tạo cho nhân vật tính cách đa dạng, sống

15

động, lôi cuốn người đọc Ví dụ, nhân vật trong tiểu thuyết Nguyên Hồng là các nhân vật luôn phải đối mặt và trải qua nhiều hoàn cảnh, quá trình để hoàn thiện nhân cách

Thứ ba, nhân vật tiểu thuyết là những con người có ý thức về sự sống của mình Nhân vật có thể tích cực, chủ động cũng có thể thụ động, trì trệ Bản chất của nhân vật khi tích cực là không bao giờ bằng lòng với bản thân, là những con người tự ý thức, luôn tiến lên, thay đổi Ta có thể nhìn thấy điều này qua nhân vật Don Quijote của nhà văn Cervantes Còn tiêu biểu cho kiểu nhân vật trì trệ, thụ động thì đó là những nhân vật như những con người thừa, ê chề như Pliuskin

trong Những linh hồn chết của Gogol, Cố Hồng trong Số đỏ của Vũ Trọng

Phụng

Thứ tư, do tiểu thuyết là thể loại nhìn đời sống từ góc độ đời tư nên nhân vật của nó thường là những con người cá nhân Đó là những con người tự do trong suy nghĩ, cử chỉ, hành động… Điều này đối lập với con người sử thi: Là những con người được nhìn với thái độ kính cẩn, con người như những công cụ lịch sử, xã hôi Nhân vật thường gần gũi với tác giả, không có khoảng cách sử thi Tác giả đối với nhân vật có thể suồng sã, bỡn cợt hoặc thân mật… Ví dụ như Nguyễn Khải với các nhân vật trong tiểu thuyết của ông Nhà văn Nguyễn Minh Châu từng nói: “Văn chương và cuộc sống là những đường tròn đồng tâm” Đối tượng chung của văn học là cuộc đời nhưng trong đó vị trí trung tâm là con người Đọc một tác phẩm cái đọng lại sau cùng và sâu sắc nhất thường là số phận, tình cảm, cảm xúc, suy tư của những con người được nhà văn thể hiện Từ đây, ta có thể khẳng định vai trò quan trọng và to lớn của nhân vật trong tiểu thuyết

Tiểu thuyết có khả năng tổng hợp nhiều nhất đặc điểm của các thể loại văn học khác Theo Bakhtin, do ngôn ngữ tiểu thuyết là ngôn ngữ của thì hiện tại, chưa hoàn kết và không ngừng phát triển nên dễ dàng thấm hút các loại ngôn ngữ, các phong cách ngôn ngữ khác nhau trong xã hội, dễ dàng thâu nhận các đặc trưng thể loại khác nhau Vì vậy nó có vị trí và ý nghĩa hết sức quan trong trong văn học

Qua nhân vật, ta thấy được tư tưởng nghệ thuật và ý đồ sáng tạo của nhà

văn Những nhân vật như Jean Valjean, Fantine, trong Những người khốn khổ của Victor Hugo; Aleksandre, Pie trong Chiến tranh và hòa bình của Lev Tolstoy; Võ Tòng, Lỗ Trí Thâm… trong Thủy hử của Thi Nại Am là linh hồn của

tác phẩm, làm nên sức sống của mỗi cuốn tiểu thuyết Tất cả những điều trên đã tạo nên vị trí và ý nghĩa đặc biệt của nhân vật trong tiểu thuyết

1.2 Nguyễn Quỳnh Trang, một trong những nhà văn nữ tiêu biểu cuả văn xuôi đương đại

1.2.1 Quan niệm sáng tác văn chương

Nhà văn Nguyễn Quỳnh trang sinh năm 1981 tại Hà Nội nhưng cô sống

và làm việc chủ yếu ở Thành phố Hồ Chí Minh Hiện nay cô đang công tác tại báo Thể thao và Văn hóa thuộc Thông tấn xã Việt Nam Là một nhà văn đa tài thuộc thế hệ 8X, đến với văn chương từ năm 7 tuổi với nhiều sáng tác được in trên báo Nhi đồng, Hoa học trò, Thiếu niên Tiền Phong Ngay từ khi xuất bản

tiểu thuyết đầu tay 1981, Nguyễn Quỳnh Trang đã gây được sự chú ý đối với bạn

đọc và giới nghiên cứu phê bình Nhiều đánh giá lạc quan trên tinh thần cổ vũ hoạt động sáng tác của chị Những vấn đề văn chương tác giả mang lại có tính thời sự sâu sắc Đó là những con người mang tâm trạng cô đơn, lo âu và hoang mang trước thực tại, trạng thái mất bản sắc, ý thức tìm lại bản thể Nhà văn trẻ viết về đời sống của thế hệ trẻ Tác phẩm của Nguyễn Quỳnh Trang là tiếng nói của con người đương đại, tiếng nói của thời kì mới

Nguyễn Quỳnh Trang làm việc một cách chăm chỉ, chị tận dụng tối đa thời gian để làm việc và sáng tác văn học, ngoài ra chị còn làm MC truyền hình,

sự cô đơn, nỗi thống khổ đeo đẳng với nghi vấn: Tôi là ai? Trước khi sinh thành, tôi thế nào? Sau cái chết, điều gì xảy ra? Sứ mệnh tôi mang với kiếp người này là gì?” “Ban đầu, nhân vật của tôi còn bế tắc, quẩn quanh trong việc kiếm tìm hạnh phúc Thế nhưng, họ lại không tìm được đường đi đúng đắn, để rồi sau đó, buộc

tìm đến cái chết như trong tiểu thuyết 1981 và Nhiều cách sống Cho đến 9X’09,

tôi đã định hình được con đường cho việc tìm kiếm con người bản thể bên trong mỗi người Có hiểu được trọn vẹn bản thân, mới biết cái gì sẽ làm cho chính ta

vui sướng trong cõi đời sinh ra đã mang nhiều nỗi đau khổ này” (Hiền Đỗ, 2014)

Với một quan niệm đúng đắn về lao động và văn chương, Nguyễn Quỳnh Trang luôn có ý thức trách nhiệm đối với ngòi bút của mình Chị luôn quan niệm

“Viết văn là một công việc lao động nhọc nhằn, nếu chờ đợi thành quả của nó mang lại thì ắt hẳn người viết sẽ thấy bẽ bàng” Chính vì vậy mà chị lao động một cách nghiêm túc, hoạt động một cách liên tục Trung bình mỗi một năm chị

cho ra đời một tác phẩm, ngay sau khi hoàn thành cuốn tiểu thuyết đầu tay 1981,

chị đã viết ngay cuốn tiểu thuyết Nhiều cách sống và trong lúc chờ 1981 đến với

bạn đọc thì cuốn sách Nhiều cách sống đã tượng hình và những cuốn sách sau ra

đời cũng do chị luôn giữ cách làm việc như vậy Với ý thức và lương tâm nghề nghiệp đúng đắn, cho nên hầu như năm nào độc giả cũng được tiếp nhận tác phẩm mới của Nguyễn Quỳnh Trang

mà chị không dám làm gián đoạn việc viết Và với chị mỗi khi viết, sáng tác thì chị mới thực sự sống trong thế giới của chính mình Điều này được thể hiện rất

rõ trong tác phẩm của chị “Tôi muốn viết Thậm chí là thèm khát viết Viết có thể làm tôi phải suy nghĩ, nhưng suy nghĩ theo kiểu làm việc Hơn là ủ ê linh tinh liên tưởng chuyện này chuyện kia Toàn là những bi kịch cả” (Dương Tử Thành, 2012)

Nói “nhà văn Nguyễn Quỳnh Trang là người đẹp viết” cũng không sai Bởi chị không những sở hữu một nét đẹp đầy quyến rũ của người phụ nữ từng trải, một cách sống đầy bản lĩnh, một sự lao động đầy say mê, mà văn chương của chị còn mang hình hài của điều tử tế Chị tâm sự: “Tôi là người ưa thử thách trong công việc, tôi không từ chối bất cứ cơ hội nào để có thể khám phá khả năng bên trong mình" Với chị, làm báo có cơ hội tiếp xúc với nhiều thân phận người Làm MC, trò chuyện với những người nổi tiếng giới showbiz, trao đổi các vấn đề văn hóa nóng nổi cộm với văn nghệ sĩ trí thức, hay dẫn chuyện trên một kênh truyền hình cho thanh thiếu niên mang lại cho chị những trải nghiệm thú vị Tuy nhiên, quan trọng nhất, đó chính là nguồn chất liệu dồi dào cho các sáng tác văn chương "Rốt cuộc mọi con đường cũng tìm đến viết Khi sáng tác, tôi mới thực sự được sống trong thế giới của mình và là mình” (Mộc Miên, 2014)

Chính vì sự lao động một cách nghiêm túc và cần mẫn như vậy nên chị đã cho ra đời những tác phẩm có giá trị và được đông đảo giới trẻ đón nhận Không chỉ có những quan niệm đúng đắn về văn chương, trong quan niệm nghệ thuật về con người Nguyễn Quỳnh Trang cũng có cái nhìn rất mới, rất riêng

Ở mỗi trào lưu, mỗi giai đoạn, do sự chi phối của nhiều yếu tố, thế giới nhân vật trong các sáng tác lại mang tính đặc thù thể hiện những quan niệm khác nhau về cuộc đời và con người Nhân vật trong văn học trước 1975 là hiện thân

19

của con người mới trong lao động chiến đấu, là đại diện cho lý tưởng cao cả và thường là kiểu nhân vật cô đơn nhất Sau 1975, quan niệm con người cá nhân, cá thể qua lăng kính của các nhà văn đã được cụ thể hoá bằng thế giới nhân vật đa đạng Với hướng tiếp cận cuộc sống đa chiều, tác giả đã tái hiện bức tranh của cuộc sống với nhiều dáng vẻ Thế giới nghệ thuật của một nhà văn là thế giới riêng, không trộn lẫn mà nhà văn đó đã tạo dựng lên, chứa đựng những tư tưởng, quan niệm nhân sinh, xã hội của người sáng tạo Có thể nói một trong những yếu

tố cơ bản cấu tạo nên thế giới nghệ thuật của một nhà văn chính là quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn

Con người là trung tâm của cuộc sống đồng thời cũng là đối tượng chủ yếu của văn học Do đó, cốt lõi trong quan niệm nghệ thuật của nhà văn chính là quan niệm nghệ thuật về con người Quan niệm nghệ thuật về con người là hình thức đặc thù thể hiện con người trong văn học Trần Đình Sử trong thi pháp học

đã cho rằng: “Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hóa thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp hình thức thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm

mỹ cho các hình tượng nhân vật trong đó” (Trần Đình Sử, 2008)

Quan niệm nghệ thuật về con người chính là sự khám phá về con người,

nó phản ánh cấu trúc của nhân cách con người và các hình thức phức tạp tương ứng trong quan hệ con người đối với thế giới, gắn liền với cái nhìn nghệ sĩ, mang dấu ấn sáng tạo của cá tính nghệ sĩ

Mỗi nhà văn có những quan điểm, tư tưởng, cách cảm thụ… phản ánh khác nhau, nên thế giới qua cách nhìn của mỗi con người cũng rất khác nhau Tạo nên sự phong phú, đa dạng, đa sắc trong văn chương nghệ thuật Thế giới trong tác phẩm còn là sự phản chiếu thế giới tâm hồn của nhà văn Tuy nhiên không phải nhà văn nào cũng tạo dựng cho mình một thế giới nghệ thuật riêng Nguyễn Quỳnh Trang là một trong số những nhà văn làm được điều đó Nguyễn Quỳnh Trang đã tìm cho mình những góc độ riêng khi phản ánh, cắt nghĩa, lý giải về cuộc sống và con người để khám phá ra những giá trị, chiều sâu trong bức tranh cuộc sống và con người

Bằng một vốn sống đủ đầy, từng trải, bằng chất văn hồn hậu, tinh tế, phóng khoáng mà cũng cẩn trọng đến từng chi tiết, những trang viết của Nguyễn Quỳnh Trang thực sự đã tạo được một chỗ đứng vững vàng trong lòng độc giả, trong dòng chảy ồ ạt của văn chương hiện nay Với bút pháp hiện thực nghiêm ngặt và nhịp điệu trần thuật nhanh QuỳnhTrang đã đưa vào tác phẩm một lượng thông tin khá đồ sộ Qua những tác phẩm của chị, người đọc không những hình dung ra bối cảnh xã hội hiện đại mà còn cung cấp cho bạn đọc những thông điệp, quan niệm sống rất bổ ích Đó chính là lí do vì sao nói tác phẩm của Nguyễn Quỳnh Trang là bức tranh chân thực và sinh động về hiện thực cuộc sống thành thị

Nguyễn Quỳnh Trang với sức viết bền bỉ, đề tài hấp dẫn, văn phong lôi cuốn, luôn có sự tìm tòi, đổi mới trong nghệ thuật thể hiện, với những quan niệm mới mẻ về con người đã để lại dấu ấn đậm nét trong văn xuôi đương đại Việt Nam Để có thể thành công trên, Nguyễn Quỳnh Trang đã lao động một cách chăm chỉ và nỗ lực Chị luôn tìm cách bứt phá để tạo ra những cái mới mẻ, táo bạo cho văn chương Chị khám phá cái thế giới bì ẩn, khuất lấp, bên trong mỗi

21

con người, bằng một lối đi riêng để khẳng định mình Tác phẩm của chị tái hiện nhiều kiếp người, cảnh người ở nhiều thời điểm, nhiều tính huống để qua đó nói lên cảm nhận sâu sắc về nhân sinh Hơn nữa, Nguyễn Quỳnh Trang là người có nhiều tìm tòi cách tân thể loại nhằm tạo sự phù hợp, hiệu quả trong thể hiện con người theo cảm quan của mình

Tóm lại, qua việc phân tích hệ thống hóa các loại hình nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Quỳnh Trang, chúng tôi thấy rằng nhà văn đã có những quan niệm mới về con người cá nhân và cách xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Điều này đóng góp một phần đáng kể vào tiến trình hiện đại hóa thể loại tiểu thuyết Việt Nam hiện đai Nguyễn Quỳnh Trang đã có một cái nhìn hiện thực nhiều chiều, không chỉ là cái được thấy mà còn là cái cảm thấy Vì đây chính là hiện thực bên trong khó nắm bắt Chị không ảo tưởng về cuộc sống, về con người

và thậm chí có lẽ cũng ít hi vọng, đôi lúc còn thất vọng Chị tỉnh táo, lý trí và có

độ sắc khi phê phán cái xấu đầy rẫy trong con người, cái hạn chế của con người

1.2.2 Văn chương Nguyễn Quỳnh Trang với những nhà văn cùng thế hệ

Trong xu thế hội nhập quốc tế, mở rộng giao lưu với văn hóa với thế giới, nền văn học Việt Nam cũng có bước chuyển mình Nhà văn có cơ hội tiếp xúc với các nền văn học trên thế giới, tiếp cận những tư tưởng mới, đòi hỏi mỗi cá nhân phải đổi mới cho phù hợp với thời đại cũng như nhu cầu của độc giả Trong giai đoạn này có nhiều nhà văn với những sáng tác thể hiện cái nhìn mới mẻ về cuộc sống hiện đại đặc biệt là những nhà văn nữ tiêu biểu như: Nguyễn Ngọc Tư, Thuận, Phan Việt, Di Li, Họ là những nhà văn trẻ có trình độ, được tiếp xúc với nền văn hóa, văn học phương Tây So với thế hệ cha anh họ có một lực lượng đông đảo và mang cái nhìn tỉnh táo hơn với nghiệp văn Các sáng tác của họ chủ yếu xoay quanh những vấn đề hiện tại của xã hội đang xảy ra Đó là sự cô đơn, lạc lõng, hoang mang của con người đặc biệt là giới trẻ trước những vấn đề của cuộc sống hiện tại Các nhà văn luôn trăn trở và tìm tòi cách viết sao cho phù hợp, nhà văn thuộc thế hệ 8X Vũ Phương Thanh đã chia sẻ về khát vọng đổi mới văn chương “Thay vì bị động đợi chờ, tại sao không chủ động làm mới mẻ văn

22

chương bằng việc đi thêm nhiều con đường khác nữa cho một tác phẩm” (Hậu Thạch, 2015)

Hay như cây bút Hà Kin (tên thật là Vũ Thu Hà) một trong những blogger,

nhà văn 8X nổi tiếng với tác phẩm Chuyện tình New York xuất bản năm 2007 và cuốn Không chỉ blog, mà còn… đều đươc độc giả đón nhận nhiệt tình Điều đó

cho thấy thế hệ nhà văn trẻ đang dần khẳng định mình trên diễn đàn văn học Việt Nam

Một cây bút nữ nổi tiếng với hình ảnh sắc sảo Đình Đình - Từ Nữ Triệu Vương cũng là một trong những cây bút 8X ghi được dấu ấn trong lòng bạn đọc

Cô nổi tiếng với các tập truyện ngắn: Truyện ngắn 8X, Vũ điệu thân gầy, 198X

Với một phong cách mới lạ truyện ngắn của cô khiến độc giả bị cuốn hút bởi lối viết khá “sốc và sến” (Hậu Thạch, 2015)

Một tác giả nữ khác nổi tiếng với khối tác phẩm đồ sộ và được nhiều người biết đến như một trong những người viết tiên phong về văn chương trên

mạng, đó là Trần Thu Trang Có thể kể đến các tác phẩm nổi bật như: Nhật ký tình yêu TIO (tự truyện), Cocktail cho tình yêu (tiểu thuyết được hãng phim Đông A chuyển thể thành phim), Để hôn em lần nữa (tiểu thuyết) Chia sẻ về các

tác phẩm của mình, Trần Thu Trang cho hay: “Tôi thấy tôi viết cái gì cũng tàm tạm, không quá hài lòng, luôn có cái gì đó lẽ ra nên làm tốt hơn, nhưng cũng không quá thất vọng Đọc lại cái gì cũng thấy: Ồ, mình viết cũng được đấy chứ Nhưng tính về độ thỏa mãn thì cảm giác viết xong tiểu thuyết vẫn là thỏa mãn

nhất” (Dẫn lại theo An ninh Thủ đô, 2014)

Sẽ thật sự thiếu sót nếu ta không nhắc đên nhà văn Gào - Vũ Phương Thanh, một cây bút trẻ cuối thế hệ 8X Trong những năm gần đây cái tên Gào đã gây được sự chú ý không nhỏ trên diễn đàn văn học và thế hệ trẻ bạn đọc Cô là

một blogger đình đám và được mạnh danh là“Nhà văn hotgirl” Cái tên Gào bắt đầu được công chúng biết tới qua hai tác phẩm Cho em gần anh thêm chút nữa (2009), Nhật ký son môi (2010) Nhưng phải đến tác phẩm Tự sát ra mắt, cô mới chính thức ghi dấu ấn và nổi tiếng Tiểu thuyết Tự sát ra mắt ấn tượng giúp cô

đến gần hơn với công chúng

23

Giai đoạn này cây bút trẻ Nguyễn Quỳnh Trang xuất hiện gây được sự chú

ý ngay từ tiểu thuyết đầu tay 1981 Với lối viết sáng tạo, độc đáo, văn chương

Nguyễn Quỳnh Trang hướng tới cuộc sống của con người hiện đại đồng thời phản ánh trung thực và toàn diện về bản chất của xã hội đương đại Đó là những phi lí, đổ vỡ, lo âu, hoài nghi của con người Các nhân vật trong sáng tác của

Nguyễn Quỳnh Trang đều in hằn sự cô đơn, dằn vặt trước câu hỏi “Tôi là ai” khi

đi tìm bản ngã của mình Viết về cuộc sống thành thị Nguyễn Quỳnh Trang khai thác mảng hiện thực của một đô thị đầy rẫy những mảng sáng tối lẫn lộn, mà ở

đó hiện thực một cuộc sống ngột ngạt, đầy rẫy những vấn đề xã hội đang diễn ra hằng ngày Chị viết về những điều mà chị trải nghiệm từ cuộc sống, thông qua những nhân vật trong tiểu thuyết của chị, người đọc thấy cái nhìn cuộc sống hết sức tinh tế nhưng đầy táo bạo Đặc biệt cảm nhận của chị về cuộc sống như một thực thể rất ngộ nghĩnh, thông qua cảm nhận của những người trẻ tuổi và của giới nữ Tiểu thuyết Nguyễn Quỳnh Trang là một tiếng nói chân thật, thẳng thắn, làm người đọc phải “thấm”, phải suy nghĩ về những gì đang diễn ra trong đời sống xã hội

Mọi giá trị xã hội dường như bị đảo lộn, cảm quan về không gian con người

đô thị sinh sống chứa đựng đầy những bất trắc, đổ vỡ, phi giá trị truyền thống Ở

đó con người mất đi bản ngã, bị dồn vào guồng quay của xã hội công nghiệp Tác

giả Hiền Đỗ khi bàn về 9X’09 đã nhận xét: “Dường như các nhân vật trong bốn

tiểu thuyết của Nguyễn Quỳnh Trang đều in hằn sự cô đơn và dằn vặt trong câu hỏi “Tôi là ai?” khi tìm kiếm bản ngã của mình” (Hiền Đỗ, 2014)

Kinh tế phát triển đã kéo theo nhiều hệ lụy, đồng tiền có sức mạnh và chi phối tất cả, giá trị tâm hồn con người bị bào mòn, xã hội đầy rẫy những biến động với sự khủng hoảng kinh tế, những vụ thảm sát, cướp bóc, hãm hiếp Sáng tác của Nguyễn Quỳnh Trang đã khắc họa một cách đầy đủ và chân thực về những vấn đề xã hội đồng thời chị đã có sự sáng tạo riêng khi vận dụng ngôn ngữ tuổi teen, ngôn ngữ mạng hay ngôn ngữ nước ngoài vào tác phẩm của mình Điều

đó cũng cho ta thấy các nhà văn đã dần vượt qua những khuôn khổ truyền thống

để tạo nên cái mới lạ

24

Tiểu kết

Có thể nói, tiểu thuyết giai đoạn đầu thế kỷ XXI trong đó có sự góp mặt của tiểu thuyết Nguyễn Quỳnh Trang đã xác lập được diện mạo riêng từ những thể nghiệm của các cây bút trẻ mang dấu ấn của văn học hậu hiện đại Với số lượng tác phẩm tương đối, Nguyễn Quỳnh Trang đã chứng tỏ là người nắm bắt rất tinh tế nhịp sống thời đại cả trên bề nổi cũng như chiều sâu mạch ngầm Tác phẩm của chị đã tái hiện nhiều kiểu nhân vật ở trong cuộc sống hiện đại, qua đó thể hiện những suy nghĩ sâu sắc của mình về nhân sinh Với những quan niệm trên, Nguyễn Quỳnh Trang đã đem đến cho người đọc những cách cảm nhận

riêng về cuộc sống, về con người

25

Chương 2 KIỂU NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

NGUYỄN QUỲNH TRANG

Nhân vật là yếu tố cốt lõi và không thể thiếu trong một tác phẩm văn học Nếu như không có nhân vật thì không thể hình thành nên một tác phẩm văn học, đặc biệt là ở thể loại tiểu thuyết Thông qua hình tượng nhân vật mà tác giả xây dựng, người đọc có thể hiểu được những thông điệp, những quan niệm về con người và cuộc đời tác giả đã gửi gắm Nguyễn Quỳnh Trang là một nhà tiểu thuyết hiện đại, với những quan niệm mới về con người, nhà văn đã xây dựng lên những hình tượng nhân vật trẻ có những tính cách, suy nghĩ riêng độc đáo và hiện đại Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Quỳnh Trang rất phong phú, tuy nhiên mỗi nhân vật đều có một tính cách riêng biệt Căn cứ vào đặc điểm cụ thể của từng đối tượng ta có thể phân chia thành từng loại nhân vật nhất định và mỗi nhân vật đều mang những tư tưởng nào đó của nhà văn Tuy nhiên trong luận văn này chúng tôi tập tung tìm hiểu và phân chia nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Quỳnh Trang thành: Nhân vật cô đơn, nhân vật bản năng, nhân vật tha hóa

2.1 Nhân vật cô đơn

2.1.1 Cô đơn trong gia đình

Trong cuốn Từ điển tâm lý học, cô đơn được định nghĩa là “một trong

những yếu tố căn nguyên tâm lý ảnh hưởng đến trạng thái cảm xúc của con người khi ở vào tình huống không quen thuộc (bị thay đổi) hoặc hoàn cảnh bị cách ly với người khác Khi rơi vào trạng thái cô đơn do sự cách ly thực nghiệm, địa lý,

xã hội hay do bị tù, các mối quan hệ trực tiếp với những người khác bị cắt đứt gây ra những phản ứng cảm xúc cấp tính trong một loạt các trường hợp xuất hiện

sự sốc tâm lý với các biểu hiện chính: lo âu, trầm cảm và rối loạn thần kinh thực vật…” (Vũ Dũng, 2008) Trong văn học thế kỷ thứ XXI, đặc biệt là trong tiểu thuyết nguyễn Quỳnh Trang Cảm giác cô đơn đối với con người, đặc biệt là các bạn trẻ vì họ không thể hòa mình vào xã hội rông lớn, hiện đại, họ không tìm thấy tiếng nói chung với những người xung quanh mình Cô đơn vì chỉ quan tâm

Gia đình là tế bào của xã hội, một gia đình hạnh phúc thì ba mẹ phải chung thủy, con cái phải ngoan ngoãn, anh em phải hòa thuận và đồng thời là điểm tựa của mỗi thành viên trong gia đình Không chỉ trong cuộc sống thực tại

mà ngay cả trong những tác phẩm văn học gia đình luôn đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách và số phận của nhân vật Nhưng hình như gia đình hiện đại không phải như vậy Cuộc sống hiện đại với những thay đổi chóng mặt của nền kinh tế thị trường và nền văn hóa mới đã góp phần không nhỏ vào

sự chuyển biến tư duy, nếp sống, nếp nghĩ của mỗi con người, làm thay đổi trên nhiều bình diện các vấn đề của đời sống gia đình Gia đình hiện đại với guồng máy xã hội hiện đại đang vận động và cuốn con người theo, làm rạn nứt nhiều mái ấm dưới nhiều khía cạnh khác nhau như: Vấn đề của đồng tiền, cách sống,

sự cám dỗ, hoàn cảnh, sự lừa lọc của con người… Trong các sáng tác của Nguyễn Quỳnh Trang gia đình đã trở nên một liên kết lỏng lẻo, mỗi thành viên là một tiểu vũ trụ khép kín Họ cô đơn, bất hạnh trong chính gia đình mình Nguyễn Quỳnh Trang đã dựng lên một không gian gia đình với thái độ sống của các thành viên một cách vô cảm, thờ ơ, thiếu trách nhiệm Đồng tiền dường như đã chi phối mọi thứ và trở thành động cơ duy nhất kết nối giữa các thành viên Đây cũng chính là mấu chốt và nguồn gốc khiến cho con người cảm thấy cô đơn, lạc lõng ngay chính trong ngôi nhà của mình

Mái ấm gia đình là nơi nuôi dưỡng chúng ta kể cả tinh thần lẫn thể chất và trong đó tình cảm cha mẹ dành cho con cái là một thứ tình cảm đặc biệt cao quý

27

và thiêng liêng nhất nhưng không phải ai trong chúng ta cũng nhận được một

cách đầy đủ thứ tình cảm đó Nhân vật Quỳnh trong tiểu thuyết 1981 ngay từ nhỏ

cô đã mang nỗi cô đơn khi sống trong gia đình mà giữa bố và mẹ đến với nhau không có tình yêu, mặc dù cô được sự quan tâm của bố (tuy không phải là bố đẻ) nhưng lại không thấy được sự yêu thương, chăm sóc từ mẹ Dù Quỳnh luôn được

bố chăm sóc tận tình, chu đáo nhưng dù sao cô cũng là con gái và tình mẫu tử, sự quan tâm của mẹ đối với con là điều rất cần thiết và chính điều này cũng đã ảnh hưởng rất lớn đến cuộc sống của cô sau này Bố mẹ cô cũng chỉ vì tình thương và trách nhiệm đối với các con mà chấp nhận sống với nhau một cách gượng gạo,

vô cảm và dối lòng Tuy cuối cùng hai người cũng đi hai con đường khác nhau,

bố Quỳnh bỏ lại vợ con tới một nơi xa để lập nghiệp, mẹ Quỳnh thì nương nhờ nơi cửa Phật nhưng cả hai đã phải sống trong đau khổ, dằn vặt suốt một chặng đường dài Chứng kiến cảnh bố mình bị lợi dụng phải vào tù, từ đó Quỳnh trở nên lầm lũi, ít nói và thu mình lại: “Quỳnh trở nên bướng bỉnh khó ngờ Thường xuyên bỏ ăn Để ngoài tai mọi lời trách mắng Tâm hồn rất đỗi mỏng manh Chỉ chạm hờ là nát vụn Con bướm non đã thu lại bộ cánh sặc sỡ Trần trụi thành một con sâu nhỏ Con sâu chui vào một thứ quả đã nẫu Chờ ngày từng tế bào cũng rửa nát theo Con sâu gầy guộc Gặm nhấm nỗi đau một mình” (Nguyễn Quỳnh Trang, 2012a) Khi con người mất đi điểm tựa thì họ rơi vào tuyệt vọng Với Quỳnh bố là điểm tựa là nguồn sống để chị em Quỳnh bấu víu cho nên khi bố bỏ

đi, em trai mất thì Quỳnh trở nên bơ vơ không nơi nương tựa: “Ngôi nhà đã tốc

mái cả bốn phía tường che” Quỳnh rơi vào trạng thái cô đơn, hoang mang tới

cùng cực Chính biến cố từ gia đình đã ảnh hưởng và tác động đến cuộc đời của Quỳnh sau này, khi bố bị bắt, mẹ bỏ đi, hai chị em Quỳnh tìm đường về nhà ngoại, nơi mà mẹ đã từng sinh ra, khôn lớn và trưởng thành Đây coi như là nơi nương tựa cuối cùng của chị em Quỳnh, tuy nhiên từ khi bố lấy mẹ rồi sinh ra chị

em Quỳnh thì gia đình nhà ngoại cũng trở nên xa lánh, ít gần gũi: “Bà ngoại ở phía kia của thành phố Thành phố đâu rộng gì Mười lăm cây số cơ bản đã đi hết

từ điểm đầu đến điểm cuối Gia đình ngoại đấy Gần kề mà như không còn hiện hữu Nỗi hờn giận chất chứa bao giờ cũng mang về những thương tổn sâu sắc

28

Người ta xuất hiện trong đời rồi biến mất Tựa một hạt bụi, một đám mây, một làn gió Rất đỗi mong manh Chỉ còn niềm đau ở lại Hằn sâu thành vết thương Khởi đầu bằng câu: Không tha thứ… khó mà tha thứ…” (Nguyễn Quỳnh Trang,

2012a) Bố là người Quỳnh rất mực yêu quý và tự hào, nhưng khi nghe bà ngoại

cũng là người thân trong gia đình nói về bố nó như lưỡi dao đâm nát tim gan Quỳnh: “Cả cuộc đời Quỳnh không bao giờ quên được, tiếng bà áp sát vào tai Quỳnh Chuỗi âm thanh nặng nề mà tựa lời reo ca

“- Bố mày đang ở tù đó Biết chưa Ở tù…

- Khuôn mặt Quỳnh biến dạng thảm hại Mẹ và dì út bật khóc, cùng giằng lấy Quỳnh trên tay bà” (Nguyễn Quỳnh Trang, 2012a)

Đối với một đứa trẻ chưa nhận thức được những khó khăn của cuộc sống thì trong đầu chúng cho dù bữa cơm chủ yếu là khoai sắn, bo bo độn, leo heo vài cọng rau và tô nước canh lạnh ngắt thì chúng cũng vui vẻ, yêu đời vì bên cạnh chúng có tình yêu thương đủ đầy của ba mẹ Quỳnh rất yêu gia đình của mình, yêu mẹ, tự hào về bố và đặc biệt Quỳnh dành tình yêu mãnh liệt đối với em trai của mình, chính vì vậy mà khi gia đình gặp biến cố đó là một cú sốc rất lớn ảnh hưởng đến đến tâm hồn quỳnh và nó theo Quỳnh trong suốt cuộc đời

Khác với nhân vật Quỳnh phải chịu nhiều thiếu thốn về vật chất thì nhân

vật Ken trong 9X’09 mặc dù được sống trong gia đình đầy đủ vật chất, có cả bố

lẫn mẹ, có hai đứa em, người ngoài nhìn vào thì đây là là một gia đình hạnh phúc

và mẫu mực Tuy nhiên Ken vẫn cảm thấy cô đơn và muốn sống cuộc sống tự

do Khi sống cùng gia đình Ken thường xuyên phải chứng kiến những xung đột giữa ba mẹ, những ẩu đả với các em cũng khiến cho nhân vật cảm thấy cuộc sống gia đình trở nên ngượng ép, giả tạo và muốn ra ngoài sống một cuộc sống tự do Ngay chính bản thân thành viên trong gia đình cũng nhận ra được sự ngượng ép, giả tạo đó tuy nhiên họ cũng phải tuân theo như một quy luật để tồn tại: “Lắm lúc điều đó làm tôi cảm thấy, sự sinh ra đời của tôi không hẳn là niềm hạnh phúc Nó đơn giản là mối kết nối đầu tiên mang hơi hướng tô điểm cuộc đời thành đạt đáng

kể theo cấp bậc xã hội mà bố mẹ đang cố tạo ra định danh bản thân trước mặt thiên hạ Từ tôi, khởi nguồn cho việc tạo nên một gia đình có năm chỗ ngủ, năm

bố mẹ, họ ngày càng thay đổi hơn, ham hố danh vọng, quyền lực và trở nên vô cảm

Xã hội càng phát triển thì đời sống vật chất càng chi phối đời sống tinh thần, mối quan hệ giữa con người với nhau càng thay đổi Nó không còn là sự quan tâm chia sẻ mà thay vào đó là sự thờ ơ, vô cảm Nhân vật Lâm Lâm trong

tiểu thuyết Nhiều cách sống lớn lên trong một gia đình không hạnh phúc, bố mẹ

cô đến với nhau chỉ vì sự lỡ lầm mà không có tình yêu Ngay từ nhỏ họ đã gieo vào đầu Lâm Lâm những thứ ngôn ngữ mà trẻ em không nên nghe, mỗi lần cần tiền để đóng học phí hay quỹ lớp thì: “Mẹ bảo sang bố mà xin Tiền cũng chỉ dùng bao gái Bố bảo mẹ mày lúc nào mà chẳng nhiều tiền Tiền làm gì nếu không dùng để bao trai, bao gái? Cô không hiểu! chỉ biết rất tù mù” (Nguyễn Quỳnh Trang, 2014a) Họ chỉ quan tâm đến bản thân mà không quan tâm đến con cái, cả hai thường xảy ra những bất hòa, cãi vã, sống dưới cùng một mái nhà

mà việc ai ngưới ấy làm, họ thờ ơ, lãnh cảm với nhau Họ đều “mặc đẹp”, “thơm

tho mùi nước hoa”, “đi nhà hàng”, “mua sắm”… vậy mà khi bước ra ngoài lại

một người một ngả Lâm Lâm giống như sợi dây ràng buộc hai người mà thôi và rồi rốt cuộc cả hai cũng đi tìm hạnh phúc riêng cho mình, điều này đã đẩy Lâm Lâm vào trạng thái cô đơn giữa cuộc đời “Lúc này bố cô còn đó, mẹ cô vẫn thế Một tuần theo quy định ba người tự đặt, cô đến nhà mẹ ăn một bữa với dượng và đứa em gái cùng mẹ khác cha, lại đến nhà bố ăn một bữa với dì và đứa em trai

30

cùng cha khác mẹ Hai người đã đứng phía sau cuộc đời cô Không điều khiển Không thể kiểm soát Cô trượt đi trong cái gọi là định kiếp Cô chẳng còn là cô, ngoài cái tên” (Nguyễn Quỳnh Trang, 2014a) Lâm Lâm khoác lên vai một “tấm

áo choàng đen của một nữ tu” để từ đó, cô mãi rơi vào trạng thái cô đơn không điểm tựa Xuất phát điểm ở đây có lẽ là mối quan hệ gia đình không bền chặt đã đẩy cô đến bến bờ của sự tuyệt vọng Bố mẹ đã lùi lại phía sau cô, cô thật sự bị

bỏ rơi Cô đi dự một bữa tiệc muộn nhưng chợt nhận ra “Cô đơn Lâu lắm mới có những phút ấm lòng như thế” (Nguyễn Quỳnh Trang, 2014a) Nghĩa là thật hiếm khi cô có được cảm giác ấm lòng, hạnh phúc trong tâm hồn như lúc này Bởi lẽ cuộc đời cô chìm đắm trong trạng thái cô đơn đã quá lâu cho nên chỉ trong một bữa tiệc muộn, cô lại có thể cảm nhận hạnh phúc từ những điều giản dị (hơi men,

nụ cười đến ngọn nến trắng) Phải chăng khi con người sống quá lâu trong trạng thái cô đơn thì họ có cảm nhận tức thời trước những biểu hiện dù là nhỏ nhoi của hạnh phúc Cảm thức về nỗi cô đơn ngự trị trong tâm hồn con người bấy lâu nay chẳng thể nguôi ngoai Cô tự nhận thức và tỏ ra đau khổ với trạng thái cô đơn của mình: “Còn mối quan hệ với bất-cứ-một-con-người-nào không Tựa hồ như mất đứt liên lạc với thế giới đang hiện hữu” (Nguyễn Quỳnh Trang, 2014a)

Nhân vật Nhi trong tiểu thuyết 1981 đã dũng cảm chọn cho mình cuộc

sống đúng với con người thật của mình mặc cho sự xa lánh của gia đình và xã hội Nhưng trong sâu thẳm cô vẫn mong muốn được sự sẻ chia, thông cảm từ gia đình đặc biệt là người mẹ của mình - người mà luôn có nhiều tình yêu thương nhất dành cho con cái Tuy nhiên đáp lại sự mong mỏi của cô vẫn là sự thờ ơ, ngượng ngịu của mẹ: “Hơn hai lần, Nhi lén gặp mẹ Mẹ nó khóc, dặn dò khuyên bảo, đưa cho nhiều tiền nhưng tuyệt nhiên không hề chạm tay vào thân xác nó Khi nó muốn ôm bà dù chỉ một lần, bà cũng rùng mình hất tay con ra Vẻ ghê sợ hiện rõ trong mắt Tuởng như cơ thể đang bị tà ám này nào phải do bà tạo sinh Chỉ có mạch máu chảy trong đó là có chút gắn kết còn lại” (Nguyễn Quỳnh Trang, 2012a) Còn bố của cô coi cô như người xa lạ ông không hề để ý đến cảm xúc của con mà chỉ sợ ảnh hưởng đến uy tín, sự nghiệp của ông: “Bố nó nhìn vẻ

xa lạ Ngó trước ngó sau sợ ai đó bắt gặp Lo lắng thiên hạ biết con mình là

31

người chuyển đổi giới tính sẽ ảnh hưởng đến uy tính của ông đang gieo trồng trên chính trường hơn là cả tình yêu thương phụ tử Ông buột ra mồm ý nghĩ của mình:

“- Nếu người ta biết mày là con tao…Trời ơi! Nhục nhã biết chừng nào…

- Rồi bố nó quắc mắt lên Bên trong vần lên tia lửa đỏ

- Đi ngay! Cút ngay ra khỏi đây Cấm mày lảng vảng quanh nhà… tao! Cấm mày nói ra bố mẹ mày là ai Đối với mày, nhớ chưa, bọn họ đã chết rồi Tao chỉ có thằng Nghi Mày… chính mày đã giết chết nó Tao căm hận mày… Hận mày… Đi ngay! Cút ngay ra khỏi đây!

Bố Nghi không dám hét mà chỉ rít lên Dù ông rất muốn gào hét Tiếng kêu sin sít của loài rắn độc sẵn lòng cắn nát tâm can con mình Nghi lặng lẽ quỳ xuống Lạy bố một lạy Quay vào nhà vọng vái mẹ một lạy Rồi đi” (Nguyễn Quỳnh Trang, 2012a) Con người sống trong gia đình còn rơi vào trạng thái tâm

lý cô đơn, bi kịch còn do những xung đột về quan niệm giữa các thế hệ Sự chênh lệch giữa các thế hệ, lắm khi tạo nên nghịch cảnh Sự suy thoái về đạo đức nhân cách đang có nguy cơ làm tổn hại đến những tình cảm thiêng liêng giữa con cái

và cha mẹ, giữa vợ và chồng Bi kịch tất yếu sẽ xảy ra nếu như các thành viên trong gia đình không thay đổi lối sống, suy nghĩ và hành động

Xã hội càng thay đổi càng hiện đại thì càng làm cho tình cảm giữa con người kể cả tình mẫu tử cũng trở nên xa lạ, giữa bố mẹ và con cái mà giống như hai người bạn hay tệ hơn là những người dưng Họ nhiều khi chỉ vì địa vị danh tiếng mà sẵn sàng chối bỏ cả đứa con mà mình sinh ra và đây cũng là nguyên nhân làm cho con người rơi vào cô đơn, tuyệt vọng Không chỉ tình cảm giữa ba

mẹ với con cái mà ngay cả tình cảm vợ chồng cũng mong manh dễ vỡ trong xã hội hiện đại Nếu như trước kia gia đình được ví như một “lô cốt” bền chặt mà con người không thể phá bỏ khi đã xây dựng nên Đối với họ chỉ cần có một cuộc sống no đủ, bình lặng đã là hạnh phúc Tuy nhiên đối với gia đình hiện đại cùng với những quan niệm về tình yêu, hạnh phúc mới mẻ nên dần xuất hiện những rạn nứt, đổ vỡ Nền tảng gắn kết mối quan hệ giữa các thành viên gia đình đã thay đổi rất nhiều Người ta không chỉ đơn thuần sống vì tình, vì nghĩa vì truyền

32

thống đạo lý như xưa nữa mà nghiêng về sự phức tạp trong đời sống tinh thần hơn Khi đời sống vật chất đầy đủ, người ta không phải nghĩ nhiều đến cơm áo thì nhu cầu về đời sống tinh thần lại trở nên phức tạp hơn bao giờ hết Khi những tâm hồn không tìm thấy tiếng nói chung thì những rạn nứt bên trong của mối quan hệ gia đình cũng bộc lộ rõ hơn Hạnh phúc gia đình là khi vợ chồng hòa thuận, cùng nhau chia sẻ vun đắp cho gia đình nhưng hầu hết những gia đình trong sáng tác của Nguyễn Quỳnh Trang lại rất mong manh và mờ nhạt Bởi hôn nhân phải được xây dựng trên nền tảng là tình yêu và trách nhiệm thì mới bền vững còn hình ảnh gia đình trong cuộc sống hiện tại được xây dựng một cách

không bền chặt ngay từ điểm xuất phát: “Lâm Lâm là người Việt Nam Sinh ra,

lớn lên trưởng thành ở Việt Nam Tên Lâm Lâm do cha mẹ đặt Họ có cô trong một lần đi cùng nhau du hành chốn rừng sâu Cô được tượng hình từ sự non nớt của mẹ và nỗi thiếu kinh nghiệm của cha Khi mẹ cô có cô được sáu tháng, hai

người mới hối hả làm đám cưới Cưới chạy” (Nguyễn Quỳnh Trang, 2014a) “Bố

mẹ về cùng nhà máy được khoảng một năm thì cưới nhau Không hiểu vì sao việc hôn nhân của bố mẹ không được người thân ủng hộ Công đoàn nhà máy đứng ra tổ chức đám cưới cho hai người tại hội trường Đám cưới ấy rất giản dị

Mẹ mặc áo pin trắng, quần lụa đen mượn được của chị gái cậu bạn thân Bố cũng

áo sơ mi trắng bỏ trong quần màu than ống loe Trên tay mẹ, bó hoa dơn rung từng cành nhè nhẹ Mẹ mím môi Mẹ không cười Không bức hình nào mẹ cười

cả Quỳnh nghĩ mẹ mà cười thì rất đẹp Không rõ nụ cười tắt trên khuôn mặt mẹ

từ bao giờ Mẹ giấu niềm riêng của mình trong ánh nhìn lúc nào cũng bình thản, nghiêm nghị” (Nguyễn Quỳnh Trang, 2012a) Ngay từ khi họ bắt đầu xây dựng một gia đình đã thấy sự rạn nứt, đổ vỡ sau này Ba mẹ của Lâm Lâm, của Quỳnh, Ken… đều xuất phát là không có tình yêu chỉ là trách nhiệm và bồng bột nên đây

là nguyên nhân dẫn đến sự tan vỡ của một gia đình

Trong điều kiện xã hội đổi mới, sự phi lý khi con người không lựa chọn cho mình con đường tự do mà lại cố chấp bám víu một điểm tựa để sống những ngày tháng vô cảm, diễn trò trong gia đình Hơn nữa, con người ngày càng tha hóa trước sức mạnh của danh vọng và đồng tiền Nhà văn tỏ thái độ thất vọng và

33

đau xót trước sự xuống cấp của gia đình truyền thống Ở đó con người tồn tại như những hình hài không trọn vẹn, gượng gạo, giả tạo, nhiều nét khuyết trong đạo đức Và tận cùng của sự suy thoái nhân cách là sự không thừa nhận người thân, không thừa nhận tình máu mủ Những giá trị thiêng liêng cao quý như tình cảm vợ chồng, cha con vốn là điểm tựa vững chắc để con người hướng đến giờ đây toàn đổ vỡ

Cùng với sự phát triển mạnh mẽ về kinh tế và chuẩn mực của xã hội đã ảnh hưởng đến giá trị đạo đức gia đình Gia đình trong xã hội ngày nay không phải là một thể thống nhất mà là những cá nhân đơn lẻ, riêng biệt Nguyễn Quỳnh Trang đã tái hiện lại một gia đình xuống dốc, các chuẩn mực đạo đức về một gia đình truyền thống không còn nữa Những đòi hỏi, những ham muốn về vật chất đã làm cho con người trở nên vô cảm giữa mọi thứ Đó không còn là nơi

để mỗi khi thấy cô đơn, tuyệt vọng để trở về mà lại trở thành nguồn gốc đẩy con người vào sự lạc lõng cô đơn Có thể thấy sự liên kết lỏng lẻo của gia đình thời hiện đại là nỗi ám ảnh của các nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Quỳnh Trang hay gặp phải Từ những rạn nứt, đổvỡ, những chênh lệch trong quan hệ gia đình, tác giả đã thể hiện cái nhìn phi lý tưởng về hiện thực Hiện thực bất an, chất chứa nguy cơ lạc lõng, cô đơn của con người khiến cho con người rơi vào bi kịch, cảm thấy thiếu vắng niềm tin, chông chênh, thiếu điểm tựa ngay trong chính gia đình thân yêu của mình

2.1.2 Cô đơn trong xã hội

Từ suy nghĩ về giá trị cuộc sống, không ít sáng tác của Nguyễn Quỳnh Trang đề cập đến sự uể oải trong cuộc sống của những người trẻ tuổi Họ là những con người luôn thấy tù túng trước những định kiến, ràng buộc của chuẩn mực xã hội, cô đơn lạc lõng trước đám đông, trước những quan điểm gần như đối lập của thế hệ trước Họ phát hiện ra những điều không thật, những “trò diễn” trong cuộc đời Trong sáng tác của Nguyễn Quỳnh Trang nếu như gia đình là nguồn gốc dẫn đến sự đổ vỡ, cô đơn trong tâm hồn con người thì xã hội cũng một trong những nguyên nhân tạo nên sự đổ vỡ, cô đơn đó Nguyễn Quỳnh

Điểm khởi đầu trong xã hội hỗn tạp đó xuất phát từ trường học Trường học là nơi chuẩn mực nhất, là nơi hình thành nên nhân cách, đạo đức của con người, là nơi mà ở đó con người được học hỏi, gặp gỡ, giao tiếp với nhau Tuy nhiên trong tiểu thuyết của Nguyễn Quỳnh Trang, ta thấy một môi trường giáo dục xuống cấp trầm trọng, nó góp phần làm ảnh hưởng đến nhân cách, đạo đức của người học đặc biệt là giới trẻ

Trong tiểu thuyết 1981, nhân vật Quỳnh cảm thấy chán ghét và lười nhác

mỗi khi đến trường Đến trường phải chứng kiến những cảnh chướng tai, gai mắt Thầy giáo gạ tình học sinh, sinh viên tụ tập đàn đúm, mối quan hệ giữa các sinh viên với nhau không còn là tình bạn mà thay vào đó là sự đố kỵ, ghen ghét, cưỡng bức nhau “Tôi hay bị bạn gái chơi khăm hoặc phản bội Thậm chí lên đại học, tôi luôn là mục tiêu của trò ghen ghét, đố kỵ Họ không đánh tôi bằng đòn roi, nắm đấm… mà đánh bằng dư luận Thủ thuật này tương đối thành công trong việc hạ gục tinh thần con người” (Nguyễn Quỳnh Trang, 2012a), mỗi lần đến lớp

cô lại thấy mình rơi vào cô đơn và cho rằng: “cô đơn đã trở thành căn bệnh trầm kha của tuổi trẻ” và cô cũng không có ý thức chữa trị nó mà cứ để thế và sống theo mọi biểu hiện tâm lý tự nhiên Với môi trường giáo dục như vậy đã góp phần nào đẩy nhân vật Quỳnh vào trạng thái chán chường, cô trở nên chán ghét việc học và càng ngày càng để cho bản thân mình trượt dốc: “Quỳnh trở nên bướng bỉnh khó ngờ Thường xuyên bỏ ăn Để ngoài tai mọi lời trách mắng

Tâm hồn rất đỗi mong manh chỉ chạm hờ là nát vụn Con bướm non đã thu lại bộ cánh sặc sỡ Trần trụi thành một con sâu nhỏ Con sâu chui vào một thứ quả đã nẫu Nằm im trong ấy Chờ ngày từng tế bào cũng rữa nát theo Con